Aleksander Morgenbesser

MYŚLĄCY BURMISTRZ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PIEŚŃ I.

PIEŚŃ II.

PIEŚŃ III.

PIEŚŃ IV.

PIEŚŃ VI.

MYŚLĄCY BURMISTRZ

poemat humorystyczny w 7 pieśniach

Morgenbesser Aleksander

PIEŚŃ I.

Od Jarosławia dwie mile — mniej więcej

Leży mieścina. Był tam gród książęcy,

Roił się niegdyś życiem karmazynów,

Dziś jest ojczyzną Izraela synów.

Są i mieszczanie w kapotach z granatu

Pokorni ku tym, co panują światu.

Więc miłość dawną dla królów z swych, kości

Na Srulów, leków przenieśli wielkości.

Lecz mają ratusz, dziś, co jutro będzie

Gdy kahał stanie najwyższy w urzędzie?

Lecz dziś jest ratusz: dom jednopiętrowy

Z bramą na dole, łatany, lecz zdrowy,

A gdzie jest ratusz, burmistrz jest i koza,

Gdzie błędne syny zdają rygoroza.

Są pachołkowie, pałasze przy boku,

Z miną junacką w ciemności i zmroku.

Bo w dzień to ludzie nie dzisiejszej daty,

Jakby pomarli przed dziesięcią laty.

Jest tu i dobosz z bębnem dla olbrzymów

Co niegdyś budził niedźwiedzie do czynów,

A dziś ogłasza radzieckie termina

I podatkowe spłaty przypomina.

Jest kasjer z kasą we własnej kieszeni,

Pisarz co sam się kontrolorem mieni

I pan sekretarz co czyta gazety,

Panny Anieli piastując sekrety.

Panna Aniela? to burmistrza dziecię,

Dwudziestoletnie, zdrowiutkie jak życie!

Lecz pan sekretarz ma i inne cnoty:

Sikawkom wielkie oddaje pieszczoty;

Więc straż ogniowa jemu powierzona,

Oddane beczki i kadź napełniona,

Nawet konewki, zdradliwe bosaki

Bo wszystkim afekt oddaje jednaki.

Były i wozy, lecz ich nikt nie łaknie

Bo im brak koni, choć osłów nie braknie.

Wszystko to w bramie ratuszowej stoi,

Więc się pożaru nikt w mieście nie boi.

Wszystko to piękne, lecz nie koniec na tem;

Jest tu — o zgrozo! apteka, a zatem

Jest i aptekarz, tu kamień zgorszenia,

Źródło pożarów, sporów i zwaśnienia —

Bo pan aptekarz gdy nie burmistrzuje,

To wiecznie z każdym burmistrzem wojuje,

To tu. to wszędzie, tak było, tak będzie —

Więc i nasz chemik w malkontentów rzędzie.

Gdy ten na prawo, to tamten na lewo;

Gdy ten w buciku, ów w bucie z cholewą;

Ten na wotywy chodzi, ów na sumy,

Ten zwykł w starosty, tamten chodzi w kumy,

Gdy ten je mięso, tamten cielęcinę,

Gdy ten włoszczyzny, tamten leguminę,

Ten pije piwo, ów wino smakuje,

Ten nic nie robi — a tamten próżnuje.

A gdy do rady licho ich przyniesie,

Patrzą na siebie jak dwa wilki w lesie.

Szczęściem pan burmistrz miał żołądek strusi;

Ani go astma ni kaszel nie dusi,

Ani mu żona nie cierpi na mdłości,

Więc żadnej nie ma z apteką styczności.

Zresztą w ogrodzie ma własne rumianki,

Krople miętowe na chłodne poranki,

Ma i szałwiję, kwiat lipowy, bzowy,

Piołun, berberys, owoc akacjowy.

Mając więc własne zdrowe kordyały

Nic by z apteki nie wziął za świat cały.

Lecz się nie słusznie na aptekę zżyma,

Dążeń zabójczych w aptekarzu nie ma.

Czasem trucizny na muchy lub szczury

Żąda kto z mieszczan — aptekarz da lury,

Weźmie zapłatę — lecz szczury z muchami

Dom mu wywrócą do góry nogami.

To mi trucizna! a nieborak krzyczy

Na aptekerza, jak brytan na smyczy.

Ale pan burmistrz nie wierzy w te cnoty,

Do arszeników nie czując ochoty.

Czy to się godzi? Co świat mówi o tem?

Dosyć że obaj żyją jak pies z kotem.

Lecz co się dzieje w ratuszu? nie wiecie;

Chodźmy tam, patrzmy, tylko przyzwoicie.

Pan burmistrz obiad zjadł, i wstał od stołu,

Wstała i pani, i panna Aniela,

W kuchni kucharka ociera z popiołu

Rądle i miski i dla przyjaciela

Chowa pod łóżko najlepsze przysmaki:

Dwa knedle w maśle i trzy duże raki.

Dziewka palcami wyciera talerze,

Resztki słodyczy z lubieżnością liże.

Ale pan burmistrz nie w tak dobrym sosie.

Zjadł knedle, raki, kapłona w bigosie,

A spać nie idzie, lecz po izbie chodzi,

Po pustych ścianach błędnym wzrokiem wodzi,

Milczy i wzdycha, a ciężkie stąpanie

Wznieca w podłodze spazmatyczne drganie.

Mniejsza by o to, ale pani żona

Tą promenadą zaniepokojona;

Coś zjadł nieborak! więc centurję warzy

Z wielkim pośpiechem, po palcach się parzy,

W końcu płyn leje gorący, kipiący

Do filiżanki, mocno woniejący.

Niesie ten specjał, i przed mężem staje

I zdziwionemu do picia podaje.

"Napij się mężu, to ci ból uśmierzy,

Pewnie ten knedel w żołądku ci leży";

Ale pan burmistrz marsem nań potoczył,

Machnął prawicą i w inny kąt zboczył.

Wyszła małżonka, łzą oblicze rosi,

Córkę Anielę do konsilium prosi.

A kuchareczka o knedlach słysząca,

O Adonisa swego się bojąca,

Sięga pod łóżko, knedle wydobywa,

Oknem wyrzuca, tak była lękliwa!

Przyszła Aniela, więc radzą we dwójkę:

Argumentami walną toczą bójkę,

Ą tej narady rezultat jest taki,

Że ojca trapią nie knedle, lecz raki.

A kuchareczka o rakach słysząca,

O Adonisa swego się bojąca,

Sięga pod łóżko i raki z wąsami

Tą samą drogą rzuca za knedlami.

A szczury raptem zewsząd się zbiegają,

Do sutej uczty rade zasiadają.

W skutek konsylium Aniela się zrywa,

Cynamonowe krople wydobywa

I cukier kładzie w łyżeczkę od kawy,

Spiesząc do ojca śród troski, obawy,

"Weź ojcze krople, to raki niecnoty

Takie nam wszystkim sprawiają zgryzoty!"

— "Idź dziecko z Bogiem!" pan burmistrz odgadnie,

Odeszła córka w smutku i bezradnie,

Więc trzeba wzmocnić eskulapów radę

Bo nieprzyjaciel gotuje tu zdradę.

Przeto dobosza szlą po sekretarza;

Czasem konceptem ruszyć mu się zdarza,

Więc i dziś ruszy.

Więc dobosz biedaka

Nie zjadłszy knedla, nie liznąwszy raka,

Z pustym żołądkiem bierze za pas nogi,

Spiesząc co żywo w Naftułychy progi.

A Naftułycha pierwszy hotel dzierży;

I bilar pierwszy dla złotej młodzieży,

Więc pan sekretarz do młodych liczony,

Tu po obiedzie odbywa sezony.

Wolałby wprawdzie przy Anielci boku,

Ale się boi niechętnego wzroku

Pana burmistrza. Więc kulą po stole

Rozpędza nudy po lichym rosole.

Nadchodzi dobosz, zwany pan Makary,

Z knedlów i raków poniosłszy ofiary,

Z lekkim żołądkiem, lecz z ciężką żałością

Przed sekretarzem staje jegomościa.

"Panie łaskawy — na ratuszu bieda!

Pańska przytomność zapewne się przyda,

Prosi i pani i panienka prosi".

Więc pan sekretarz z karczmy się wynosi.

Przybył na ratusz na skrzydłach miłości;

Naprzód szacunek oddaje jejmości,

Potem panience — bo wie co się godzi;

Wszak z jarosławskich magnatów się rodzi.

A pani we łzach spowiada swą dolę,

Panienka łkając oznajmia swe bole,

A pan sekretarz nie rozpacza wcale,

Taką odpowiedź dając na te żale:

"Kochane panie! nie ma tu słabości;

Ani te z knedlów ni z raków nudności;

Tylko aptekarz dziś rano na radzie

Pana burmistrza uraził przy zwadzie.

Bo choć jurysty nie żąda ustawa,

Brak mu zarzucił znajomości prawa,

Grożąc że w nowych wyborach okaże,

Gdzie pełne cyfry i nulle wymaże.

Wybiorą męża, co to zna patenty

I adwokackie odgadnie wykręty. —

Na to pan burmistrz mocno się rozperzył

I zamknął sesję i drzwiami uderzył".

Więc uradzono wysłać sekretarza

Do pryncypała — na parlamentarza.

Wchodzi pan Karol do przybytku pana,

A burmistrzowa pod drzwiami schowana

Nadstawia ucha — słucha co to będzie,

A pan sekretarz tak głosi orędzie:

"Panie burmistrzu! napawasz nas trwogą

Żeś tak posępny i milczysz złowrogo.

Przerwij milczenie — powiedz co cię dręczy?"

— Spojrzał nań burmistrz: "sekretarz mię męczy,

Wolno mi milczeć, żyję niezawiśle,

Idź — nie przeszkadzaj, wszak widzisz, że myślę".

— Wypadł sekretarz — przebóg co się dzieje 1

Czy nowy potop może świat zaleje?

A żona wpada do izby mężowskiej

I ręce łamie dla piekelnej troski.

"Co ci się stało mój mężu — ach co to?

Żyjesz tak długo z wrodzoną nam cnotą,

Nigdy o niczem nie myślałeś przecie,

A spałeś dobrze i w zimie i w lecie,

Jadłeś i tyłeś, a dzięki zacności

Do burmistrzowskiej doszedłeś godności.

Na co ci myśleć, niech myślą pisarze

I co pigułki kręcą, aptekarze".

Wybiega z izby, błędne koła kreśli,

"Córko — nieszczęście — ach twój ojciec myśli!"

Panna Aniela westchnęła głęboko,

Łzami zalała najpiękniejsze oko,

Wpada do kuchni, i krzyczy zalękła:

"Ach ojciec myśli!" aż kucharka jękła.

Więc kuchareczka strachem przerażona

Wola "pan myśli!" a ta myśl szalona,

Budzi dobosza z słodkiego dumania

Co już układał ślipie do drzymania.

Zerwał się biedak, pobiegł na strażnicę,

Pochwycił bęben, oraz dwie palice,

Wybiegł na rynek i rozkraczył nogi,

A miejska gawiedź ustępuje z drogi.

Wreszcie uderzył werbla — rzekłbyś gromy!

Jakże tu człowiek czuje się znikomy!

Więc drugi werbel! och, naród zagłuszy!

Tkliwi żydkowie zatykają uszy;

Dosyć już — dosyć — dziękujemy, dzięki!

O swe uszowe bojąc się bębenki.

Więc trzeci werbel! ach dureń, ladaco,

Na co on bęben tak wybija, na co?

Nareszcie skończył i patrzy w około.

A tam szewczuki pląsają wesoło;

Zbiegło się także dziesięciu krawczyków,

Trzech od kowala, siedmiu bednarczyków,

Sześciu hultajów było od stolarza,

Jeden od tkacza, czterech od ślusarza,

Wszyscy niezgorsi, ale na bok żarty,

Już to szewczuki największe lamparty!

Było tu także żydziaków nie mało,

Lecz coś im z głowy jarmułki zwiewało

I różne im się przytrafiały sztuki;

Ej — ja się boję — czy to nie szewczuki!

Zbiegli się także stateczni mężowie,

Subjekt z apteki i dwaj chirurgowie.

Profesor z sztuby, zakrystjan od fary,

Pięciu krupiarzów, a reszta niezdary.

Była płeć piękna reprezentowana:

Jedna lekarka madamą nazwana,

Były dwie mamki i trzy pokojówki,

Jedna kucharka i dwie puste główki.

"Cicho! panowie, sławetni mieszczanie,

Słuchajcie żydzi i wy chrześcianie,

I wy wisusy w patynkach i bosi:

Niech się z tąd każdy w spokoju wynosi,

Niech nic nie mówi, nie świszcze, nie kicha,

Nawet nie kaszle, głośno nie oddycha,

Bo ot — słuchajcie, wy coście tu przyszli,

Słuchajcie mówię — nasz pan burmistrz myśli!"

Niezmierny popłoch sprawiły te słowa,

Wojna domowa powstać z tąd gotowa,

Jak grom uderzył między wszystkie stany.

Mruczą i huczą jak morskie bałwany.

Czego się trwożą? — Coś to niebywałe,

Bez tego żyło się przez wieki całe!

A żydki: błazen — dureń nad durniami!

A jemu na co bawić się myślami.

Tylko szewczuki pomimo zakazu,

Z dwudziestu dziobów świsnęli od razu.

Patynki w górę rzucają nogami,

Hej ha — niech myśli — biją się piętami,

Zmykają trąbiąc nadętemi usty.

Więc w oka-mgnieniu cały rynek pusty.

PIEŚŃ II.

Myślił pan burmistrz i wymyślił przecie,

Co ? — cierpliwości! zaraz się dowiecie.

Wewnętrzną burzę tak tem uspokoił,

Że się położył, i drzemkę podwoił;

A burmistrzowa Bogu składa dzięki,

Że męża zwolnił od myślenia męki.

Siadła z robótką w gościnnym pokoju,

Wolniej oddycha po wewnętrznym boju.

A w drugim kącie na krzesełku siedzi

Panna Aniela, rzekłbyś przy spowiedzi;

A pan sekretarz w jej obliczu tonie,

Śmiały, bo burmistrz w morfeusza łonie.

Bo trzeba wiedzieć, że burmistrz nie skory

Sekretarzowe pochwalić amory,

Krzywo nań patrzy, bo komisja owa,

Gdy pan auskultant przybywszy z Rzeszowa,

Siedział tu tydzień, i po za oczami

Tak się unosił nad córki wdziękami,

Wielką otuchę do serca mu wlała.

Bo choć auskultant dziś figurka mała,

To jutro może wyrość na olbrzyma,

A co sekretarz? Porównania nie ma!

Powrócił spokój i w kuchenne progi;

Tam się znalazły wczorajsze pirogi,

Więc kuchareczka przysmaża, pietrasi

I doboszowi tak czule się łasi,

Że pan Makary dzisiaj głodniusieńki,

Je — zjadłby jeszcze kuchareczki wdzięki.

W końcu i szczury po tak sutej strawie

Już się wyniosły, by przy czarnej kawie

Odpocząć nieco, i w wonnym bufecie

Przedrzymać trochę przy świeżej gazecie.

Tymczasem zegar niecnota uderzył

Trzecią godzinę, a niktby nie wierzył

Że już tak późno, ni panicz ni panna,

Lecz chcąc by służba była nienaganna,

Idzie sekretarz do Registratury;

Więc rubrykuje, wypełnia filury.

Ale i burmistrz wstał ze sofy cało,

By — co wymyślił oblec w żywe ciało.

I cóż wymyślił? Tych myśli wynikiem

Że do soboty zrobi się prawnikiem.

Praw się nauczy, i odtąd na radzie

Nie da wybujać aptekarskiej zdradzie.

Więc każe znosić z izby posiedzenia

Wszystkie foljały, idąc od wcielenia,

Po dziś dzień. Przeto Maryi Teresy

Są tu patenty, Józefa karesy,

I Leopolda dekreta, ustawy,

Franciszka również składają na ławy

I Ferdynanda, Pillerowskie zbiory —

Prowincjonalne loyalności wzory

I reichsgesetze wnoszą tu koszami.

Objął się burmistrz za głowę rękami,

Tak się przestraszył nawału mądrości;

I źródła cnoty i sprawiedliwości.

Patrz, założono trzy stoły książkami;

Jedną komodę z trzema szufladami

I dwa stoliki. Burmistrz się czerwieni,

Włożył bezwiednie ręce do kieszeni,

Pot nań wystąpił zimny i kroplisty;

A był to dowód trwogi oczywistej.

Trwożył się tyle rozumu szczytności,

I z tym olbrzymem bliższej znajomości;

Westchnął trzy razy — co krok przystępuje,

Co raz się bliżej książkom przypatruje,

W końcu przeżegnał się, za księgi chwytał,

Z bijącem sercem z każdej coś przeczytał,

Trwało to trzy dni, do północy ślęczył,

Nic nie zrozumiał, daremnie się męczył.

A dnia czwartego zaniechawszy męki,

Sam się przekonał, że był głupiusieńki.

Lecz, co tu robić? po mieście już krzyczą

Że wnet burmistrza w jurystów policzą,

Nawet aptekarz kpiukując, powtarza

Że się w jurystę burmistrz przeobraża.

A więc koniecznie trza z prawa coś liznąć,

Na przyszłej sesji malkontentom bryznąć,

Oślepić blaskiem prawniczej mądrości

I zamknąć usta aptekarskiej złości.

Więc na los szczęścia puszcza się w zawody;

Na chybił-trafił wziął księgę z komody,

Tu skarb ukryty Temidy odgrzebie,

Ten go pocieszy w dzisiejszej potrzebie.

Otwiera z środka, patrzy w wszystkie kąty,

Rok: osiemsetny piędziesiąty piąty,

A dzień i miesiąc? Lutego piętnasty,

Papier niegładki, trochę bibulasty,

Stronnica dwieście dziewięćdziesiąt piąta,

Ustawa krótka, z nią się człek uprząta.

Numer trzydziesty pierwszy, dobry wcale,

Więc do czytania bierze się wytrwale,

Czyta: "Kto zwierząt popełni dręczenie

I tem publiczne wywoła zgorszenie,

Podpada karze!" — jakiej? mniejsza oto;

Majętnym grzywna, do kozy z hołotą,

Urwiszom cięgi nawet nie zaszkodzą;

Drapieżne myśli z głowy wyswobodzą.

Przebóg! toć jasne, rozumiem do słowa,

Aż dusza rośnie, uciec mi gotowa,

Tak piszcie niemcy ustawy, a wtedy

Zostać jurystą nie będzie tej biedy.

Ciasnąż mam głowę ? jak aptekarz głosi;

Jasno tu jasno, aż się duch podnosi.

Natychmiast puszczę prawo w wykonanie.

Może się komuś także coś dostanie,

Bo z jego trutek, co muchy truć mają

Biedne zwierzątka konwulsji dostają.

Kurcze i spazmy, a umrzeć nie mogą;

Czmychają trwożne, napawają trwogą,

To jest dręczenie zwierząt mój ty prawy!

Odpowiesz za to wedle tej ustawy.

Nie dam was dręczyć o biedne zwierzęta!

Nowa epoka od dziś rozpoczęta,

Zaczną się rządy podług reichsgesetzów,

Nie będzie więcej aptekarskich heców.

Biegnie więc na dół do radzieckiej sali,

A urzędnicy ze czcią go witali.

Zwołuje wszystkich woźnych, policjanów,

Tych, co na biednych czyhają brytanów

I nocnych stróżów, chirurga miejskiego

I panią Madam cechu lekarskiego.

Zeszli się wszyscy, cicho, głucho wszędzie,

Ciekawi wszyscy, co to z tego będzie.

Stanął pan burmistrz pośrodku, odkrząknął

I palnął mówkę — ani się zająknął.

Wszak już jurystą — jąkać się nie godzi,

Z prawniczą głową i język się rodzi.

"Dręczenie zwierząt prawem zakazane,

W dzienniku ustaw, ot — tu zapisane.

Nie ścierpię więcej pogwałcenia prawa,

Od dziś panować musi tu ustawa.

Oto wy wszyscy, co jecie chleb miasta,

Musicie słuchać ustawy i basta.

Uważać dobrze na zwierząt dręczenie

I wywołane publiczne zgorszenie.

Cierpieniem zwierząt nie wolno się bawić.

"Więc winowajców przed kratki przedstawić!"

A tu policjan Łukasz przystępuje,

Pana burmistrza grzecznie zapytuje:

"Co to jest zwierzę?" — a burmistrz się jaka,

Ten — to — boi się by nie strzelił bąka,

Więc zań sekretarz: "Idź do paralusza!

Nie wiesz, że zwierzę wszystko co się rusza".

A chirurg robiąc komplementy śliczne,

Chciał pytać: co to zgorszenie publiczne ?

Lecz pani Madam wcześnie przyskoczyła,

Milczeć kazała, i na bok trąciła,

Bo przeczuwała, że głupstwo być musi,

Co taki genjusz ze siebie wykrztusi.

W końcu przystąpił nocny stróż Jacenty:

"Co to jest dręczyć?" a burmistrz nie-święty,

Tak się rozzłościł, że gdy się obrócił,

Wszystkich fagasów za wrota wyrzucił!

A tu Makary znów werbla wygrywa,

Nowe edykta narodowi śpiewa,

Drażliwe żydki uszy zatykają,

Szewczyki w górę patynki rzucają.

Koniec wersji demonstracyjnej.

PIEŚŃ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej