Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

Część I.

21. czerwca.

26. czerwca.

27 czerwca

28 czerwca

11. wieczorem

30. czerwca.

1. lipca.

2. lipca, 10. wieczorem.

11. wieczorem.

3. lipca.

4. lipca.

6. lipca, niedziela.

7. lipca.

8 lipca.

10. lipca.

9 wieczorem.

11. lipca, 12 w nocy.

O 3-ciej w nocy.

Część II.

15. lipca.

17. lipca.

18. lipca.

19. lipcu. Niedziela.

21. lipca.

23. lipca.

25. lipca.

27. lipca.

29. lipca.

1. sierpnia.

3. sierpnia.

4. sierpnia.

6. sierpniu.

* * *

14. sierpnia.

18. sierpnia.

19. sierpnia.

20. sierpnia.

23. sierpnia.

NA BEZDROŻU

Ze wspomnień lekarza

W. Weressajew

przekład Włodzimierza Perzyńskiego

Część I.

Kastkino, 22. czerwca 1892.

Jest już godzina trzecia, w nocy. W uszach dzwonią mi jeszcze wesołe głosy dziewczęce, tłumione śmiechy, szepty... One odeszły i w pokoju cicho, ale zdaje się, że w powietrzu pozostała jeszcze woń tej młodzieńczej, upajającej pustoty... Długo stałem przy oknie. Dzień już odchodził. W ciemnej, ukrytej rasa gęstwie drzew ogrodowych panowała głęboka cisza, gdzieś w oddali około stodół słychać było szczekania psów. Powiał wiatr, od wierzchołka lipy oderwała się zeschła gałązka i szeleszcząc wśród liści spadła na ścieżkę. Z poza wozowni zaleciał ostry zapach mokrej leszczyny. Juk cudnie! Stoję i oczu oderwać nie mogę. A duszę mam pełną jakiegoś cichego i bezmiernego szczęścia, z którego nie umiem zdać sprawy.

I pierś oddycha wolniej i radośniej
I do uścisku znów wyciągam dłonie...

Wszystko dookoła znam tak dobrze: każde z tych drzew i ten słomiany dach wozowni i tę beczkę z wodą pod lipami... Czyż ja tu naprawdę nie byłem przez trzy lata?... zdaje mi się, żem wczoraj oglądał to wszystko... A jednak... jakżeż wolno wlókł się czas I całe te trzy lata nie zostawiły mi doprawdy ani jednego jaśniejszego wspomnienia. Zamknąć się w swojej skorupie, z lękiem rozsiadać się dookoła, jest tylko ratunek: zabić siebie, unicestwić ciało, ducha, wszystko. aby najmniejszego nie pozostało śladu... Czyż tak żyć można? Ciężko myśleć o tem nawet ale ja tak właśnie cały ten czas przeżyłem.

"Dlaczegoż ja mam zależeć od czasu — niechaj czas zależy odemnie". Często przypominają mi się te dumne słowa Bazarowa (1), To byli ludzie. Oni wierzyli w siebie. Ja zaś naprawdę, to chyba w jedno tylko wierzę właśnie w tę niezwalczoną moc czasu. "Czemu ja mam od czasu zależeć!" Czemu? On nieodpowie... Niepostrzeżenie cię porwie i poprowadzi dokąd chce... Dobrze, jeżeli i twoje drogi tam wiodą, ale jeżeli nie... Krzycz wtedy, że idziesz wbrew swoim chęciom. Szamocz się cala swą istotą. On uczyni co zechce. Wiem, bo to sam przechodziłem. Czas posępny, głuchy i mroczny pchał mnie przed siebie i widziałem z przerażeniem, że znieważa wszystko co mam najświętszego, że znieważa moją dumę... Hartmann twierdzi iż przekonania nasze są płodem "nieświadomego", a rozum szuka tylko dla nich mniej lub więcej odpowiednich podstaw. Ja czułem, że gdzieś tam w tem nieuchwytnem "nieświadomem" odbywa się tajemniczy, zdradziecki, nieznany mi przewrót, że pewnego pięknego dnia stanę się nagle niewolnikiem tego "nieświadomego". I tu myśl napełniła mię okropnym lękiem, bo zbyt jasno widziałem, że prawda i życie — wszystko to istnieje w moim poglądzie na świat, że wraz z nim stracę wszystko.

To co się działo dookoła utwierdzało mię tylko czas to straszna potęga, z którą ludzkie siły nie mogą się mierzyć. Jakim cudem mogło to się stać. aby w tuk krótkim czasie wszystko się zmieniło? Najświatlejsze imiona straciły swój blask, wielkie słowa stały się czcze i marne, na miejsce wczorajszego pokolenia przyszło nowe, a trudno było uwierzyć, żeby ci nowi ludzie byli tylko młodszymi braćmi wczorajszych. W literaturze powoli lecz bez przerwy odbywała się jakaś zmiana frontu. Ale nie w imię nowych ideałów — o nie! Rzecz była jasna: było to tylko odstępstwo, ogólne, masowe odstępstwo i co najgorsze nieświadome. Pisali starannie, plugawili to wszystko co w przeszłości było dobre i jasne ale plugawili naiwnie, sami nie wiedząc o tem, łudząc się, że stoją na straży jakichś "tradycyj"! Dawny, czysty sztandar zmienił się w ich rękach, a oni nieśli go z dumą i nawoływali współbraci do pohańbionej świątyni. Z wystygłemi sercami. bez ognia i bez wiary głosili coś, czemu nikt nie wierzył.

Z natężoną uwagą przyglądałem się wszystkim tym zmianom; wstyd mię żarł za tych ludzi tak nieświadomie i z taką pokorą dążących tam, dokąd ich czas prowadził. Ale zarazem nie mogłem nie czuć i całej cudackiej potworności własnego mego położenia; rozpaczliwie starając się wznieść ponad czas (jakgdyby to było możliwe), nieufnie witając każdy nowy prąd, sam siebie skazy wałem na zupełne zamarcie. Groziło mi straszne niebezpieczeństwo: ze "zwycięskiego niegdyś korabia" mogłem się przekształcić w bezmyślne "drewno". I wikłając się coraz bardziej śród wszystkich tych przeciwieństw, doszedłem wreszcie do rozpaczliwego rezultatu, o którym już wspomniałem. Czułem, że mam jeden tylko ratunek: zabić się, unicestwić.

Nie biczuję się, bo wtedy człowiek zaczyna z konieczności kłamać i przesadzać, ale muszę się przyznać, że taki stan ducha nie wzbudza szacunku dla siebie samego.

Spojrzysz w głąb duszy — tak tam chłodno i ciemno, taka wstrętna i nędzna ta trwoga przed otoczeniem. Zdaje ci się, że nikt nic podobnego nie przeżywał, że jesteś jakimś dziwnym potworem, rzuconym na świat przez nieokreślony, teraźniejszy czas. I, jak Boga kocham, ciężkie jest takie życie. Uratowała mie tylko praca, a pracy jako lekarz wiejski miałem wiele, zwłaszcza w ostatnim roku -pracy ciężkiej i odpowiedzialnej. Ale tego było mi potrzeba właśnie: całą istotą pogrążyć się w pracy, odurzyć się nią, zapomnieć o sobie To był mój cel.

Obecnie nie służę już. Porzuciłem służbę nagle i w dość charakterystyczny sposób. Prawie pomimowoli stałem się w ziemstwie jakimś enfant terrible. Prezes nie mógł spokojnie słuchać mego nazwisko. W tym czasie wybuchł tyfus głodowy. Przez cztery miesiące walczyłem z epidemią. Aż wreszcie uległem jej sam; kiedy zaś powróciłem do zdrowia, okazało się, że już nie jestem potrzebny. Sprawy tak się ułożyły, że musiałem się podać do dymisyi, niechcąc aby mi w twarz pluli. Nie warto zresztą wspominać o tem. Rzuciłem służbę i przyjechałem tutaj. A teraz — zapomnieć.

Wielki pokój w staroświeckim, obywatelskim domu. Stół już nakryty do kolacyi, samowar kipi, dwie lampy rzucają dookoła blask; w kątach pokoju ciemno, pod sufitem brzęczą sennie stada much. Wszystkie okna otwarte na oścież i zagląda przez nie do pokoju ciepły wieczór letni. Drzewa w ogrodzie srebrzą się W miesięcznem świetle. Od strony rzeki dolatują urywane krzyki kobiet, śmiechy i plusk wody.

Przechadzamy się z wujem po pokoju. Przez te trzy lata postarzał się znacznie i utył; po każdem zdaniu stęka, ale jest rozmowny i wesoły jak dawniej: mówimy o urodzajach i zbiorach. Tęga, rumiana dziewka bosa, z chustką na głowie, wniosła patelnię z jajecznicą; przechodząc popchnęła łokciem nawpół przymknięte drzwi i z sufitu zerwało się z głośnym brzękiem całe stado much.

— Aha, my tu coś mamy czego u was niema — rzekł wuj, uśmiechnął się i spojrzał na mnie swemi wypukłemi oczami.

— Cóż takiego? spytałem, tłumiąc uśmiech.

— Muchy.

Jeszcze kiedy jako student przyjeźdżałem tu na wakacyje za każdym razem wuj to samo powtarzał.

Ciocia Sofia Aleksiejewna wróciła z kąpieli. Już w trzecim pokoju słychać ją było, jak donośnym głosem wydawała rozkazy.

— Pałanka, weź prześcieradło i rozwieś na drzwiach w sypialnym. I chłopców wołaj na kolacyę ... gdzie są?... Dawaj kotlety i skocz do piwnicy po śmietanę... (prędzej)... Gdzie Arinka... A!.., to podali już jajcznicę — krzyknęła wchodzili- szybko i siadająć przy stole koło samowaru. — Moi panowie, na cóż wy czekacie? Chcecie, żeby wszystko wystygło? Siadajcie!

Ciocia ma na sobie starą niebieską bluzkę. Twarz opalona od słońca, ale mimo to całą swoją postawą przypomiona markizy francuskie- z końca zeszłego stulecia; siwawe jej włosy, okalające pełną twarz, wyglądają tak, jakby były pudrowane.

— No a jakżesz bez panien siądziemy stołu. — można — spytał wuj.

— Można, można... Niech się; nie spaźniają!

— Nie uchodzi jakoś... To nie- po rycersku...

— No.. no, no. Daj daj już spokój. Przecież Mitia wygłodził się w drodze... Takie mi rycerz — powiedziała Sofia Aleksiejewna z ledwo widocznym uśmiechem.

— Ha, trudna rada; kazano, trzeba siadać. Cóż Dymitr, usiądziemy. Napijmy się wódki i bierzmy się do jajecznicy. Postawił dwa kieliszki i napełnił je piołunówką.

— A jak będzie wódka po łacinie — aqua vitae — zapytał?

— Tak.

— Hm! — Woda życia". — Wuj patrzał przez chwilę w zamyśleniu na oba kieliszki. — A przecież dowcipnie nazwę wymyślili - dodał mrugając- ku mnie i roześmiał się głośno — No, na zdrowie. — Trąciliśmy się, wypili i zaczęli jeść.

— Ale gdzież są nasze panie — zapytał wuj, z apetytem zajadając jajecznicę. — Zaczynam już być niespokojny.

— Jedz, jedz, nie bój się — odparła ciocia — Dziewczęta się już wykąpały.

W ogrodzie pod oknami rozległy się głosy, szklane drzwi od werandy zadźwięczały i otworzyły się na rozcież.

— Otóż i nasze panny. Chwała Bogu, na pół wiorsty je słychać.

Dziewczęta z hałasem wbiegły do salonu. Twarze ich po kąpieli były świeże i ożywione. Natana rozpuściła włosy: zwilgotniałe od wody rozsypały się jej po ramionach długimi ciemnymi splotami. Wuj zauważył to i udał, że się gniewa. — Natana co to znaczy, czemu rozpuściłaś włosy?

— Bo nurku dawałam. — odpowiedziała prędko, siadając do stołu.

— Więc cóż z tego?

— Muszą wyschnąć... Sonia podaj mi szynkę.

— I po co to? —zdziwił się wuj, śmiesznie marszcząc brwi. — Nie, dorosłym pannom nie wypada chodzić z rozpuszczonymi włosami — dodał po chwili, kiwając głową.

Ale uwaga jego przeszła niepostrzeżenie: wszyscy zajęci byli jedzeniem i wstrzymując śmiech żartowali z jakiegoś powodu z Lidy. Lida czerwieniła się i marszczyła, ale gdy Sonia krzyknąwszy "ratuj się kto może" wybuchnęłą nagle głośnym śmiechem, wówczas roześmiała się i ona

— Cóż panno Lido, w wielkiem niebezpieczeństwie pani była? — zapytałem półgłosem, uśmiechając się też mimowoli.

Natana, rzuciła się na mnie szybkie spojrzenie i nieznacznie wskazała mi oczami na ojca; zrozumiałem, że chodzi tu o jakąś tajemnicę, którą mi później wytłumaczą.

— Cóż to Dymitr, nie wziąłeś makaronu do kotletów? — odezwał się wuj — pozwól ja ci nałożę.

— We Włoszech to najulubieńsza potrawa — objaśnił mię, oddając talerz.

Serdeczny gospodarz z mego wuja, ale muszę przyznać, że siedzenie między "dorosłym" nudne było trochę, o tem zaś, że Włosi lubią makaron wiedziałem już dawno co prawda.

Przyszli chłopcy. Misza — piętnastoletni silny zuch, z zachmurzoną twarzą milcząc usiadł przy stole i zaraz się zabrał do jedzenia, Pietia o dwa lata od niego młodszy, ale będący już o klasę wyżej, przyszedł z książką i podparłszy się pięściami pod brodą zaczął czytać. Był on nieco niższy od brata i miał dużą głowę.

— No, Mitia, opowiedz nam coś przez trzy lata porabiał — odezwała się Sofia Aleksiejewna, kładąc mi dłoń na ramieniu.

Natana podniosła głową i wyczekująco utkwiła we mnie oczy. A mnie tak się nie chciało opowiadać...

— Doprawdy, ciociu, nic ciekawego. Byłem na służbie, leczyłem i to wszystko. Ale powiedźcie mi —-raz właśnie widziałem przejeżdżając.

— Toż to nasz przecież... Nie wiedziałeś nie o tem ... Już drugi rok jak go puszczono w ruch. I zaczęliśmy mówić o nowinach wiejskich.

W pokoju tak miło. Stary, upstrzony przez muchy zegar tyka miarowo, przez okna zagląda księżyc. Cicho tak i serdecznie. Wszystkie te podlotki są już dorosłymi pannami, a jakie śliczne. Co się stało z moim "panieński szwadronem" jak je nazywała ciocia, kiedym jeszcze jako student przyjeżdżał na wakacye.

Nagle na szarym końcu stołu rozległ się jakiś dziki krzyk, aż wszyscy zadrżeli.

— Co to? — zawołała ostro ciocia... -- Kto to?

— To ja — oznajmił uroczyście Pietia.

— Ma się rozumieć-, któżby inny? Ja ci tu dam, smarkaczu.

— Skończyłem czytać — Tłómaczył się....

Wuj podniósł głowę i rozejrzał się dookoła. jakby budząc ze snu dopiero.

— E...e... Co to ? zapytał stękając. — Pietia znowu jakieś dzikie głosy wydaje

Nikt mu nie odpowiadał. Stęknął i sięgnął po cukier.

Pietia rozwalił się na krześle i wyrabiał najstraszniejsze miny.

— Krzyk potężny, krzyk straszliwy ja poczułem w piersi swej, krzyk okropny przeraźliwy — i krzyknąłem hej, hej, hej ...! A co nie dobrze?

I Pietia zadowolony zupełnie przysunął sobie talerz i zaczął zajadać.

Skończyliśmy już herbatę.

— A co panno Wiero, ucieszysz dzisiaj nasze uszy muzyką? — zapytał wuj.

Wiera Nikołajewna, siostrzenica Sofji Aleksiejewny — miała zamiar wstąpić na jesieni do konserwatoryum i jak mówili posiadała rzeczywisty talent. Była to wysoka, szczupła blondynka o bladej twarzy i poczciwym wyrazie oczu.

— Tak, tak panna Wiera , — odezwałem się. — Niech nam pani zagra co koniecznie. Tyle słyszałem w Pożarsku o pani zdolnościach.

Wiem zarumieniła się...

— Ach, Boże... Mitia ... Uprzedzam pana, że jeżeli pan Będzie tak mówił, to za nic w świecie nie zgodzę się grać.

— Ależ niech się pani nie obawia, Najsamprzód posłucham, może później zmienię zdanie.

Wuj się roześmiał i wstał od stołu.

— Nu, zdaje się, że już wszyscy skończyli. Wiero Nikołajewno niech go pani przekona, że i Pożarsk może się zdobyć własnych genjuszów.

Poszliśmy do salonu. Wiera usiadła przy fortepianie, wzięła jakiś passaż , a potem z całej siły uderzyła palcami w środek klawiatury.

— Cóż panu zagrać ? — zapytała, zwracając się ku mnie.

Poprosiłem o Bethovena. Natana otworzyła szeroko drzwi od werandy i z ogrodu zaleciała świeża woń rosy: gdzieś w akacjach w nucił spóźniony słowik; hałaśliwie, fantastyczne akordy Bethovena zgłuszyły jego piosnkę.

W sąsiednim pokoju przy świetle małej lampki sprzatano ze stołu. Wuj stękał na kanapie i słuchał z wytrzeszczonymi oczami.

Ja bo na muzyce nie znam się prawie woale. Nie umiałbym nawet powiedzieć co wyraża ta sonata, który grała Wiera; radość czy ból; ale cudne te, niepojęte dźwięki budzą coś w sercu i człowiekowi robi się tak dobrze. Przypominają się dawne czasy... Wiele rzeczy jest w nich dziwnych, obcych, jakby je kto inny przeżywał. Męczyłem się tem, że brak mi żywego ognia, pracowałem, śmiejąc się grubo w duszy nad sobą samym... Wszyscy żyli spokojnie i szczęśliwie, a ja poszedłem tam, gdzie tyle bólu i nędzy, a tak mało pokrzepienia i pomocy; czyż oni wiedzą co o tych zgryzotach, o tych mękach moralnych, na jakie byłem skazany?... Aby tam pójść wyrzekłem się spokojnego życia bez trosk, a w- zamian zyskałem jedno — nieuleczalną chorobę, która ranie wpędzi do grobu.

Wiera grała. Blada jej twarz przybrała wyraz skupienia i tylko w kącikach ust drgał złośliwy uśmiech, palce pięknych, wąskich rak szybko biegały po klawiaturze. Tak, teraz mógłbym na pewno powiedzieć: ile bujnego, młodego szczęścia w tych dźwiękach! One nie chcą wiedziec o bólach i smutkach; życie jest jest cudne ,dysze szczęściem i radością, po co tworzyć sobie urojone męki? Wierzchołki topoli, oświeconych księżycowym blaskiem, rysowały się w przeźroczem powietrzu tak wyraźnie, że , że znać było każdy listek; na stoku góry za rzeką czerniły się dębowe zarośla, a dalej ciągnęły się pola otulone srebrzystemi mgłami. Jak tam ślicznie teraz ... Wuj pochylił głowę i sapał. Zdrzemnął się, czy też słucha muzyki?

Natana zbliżyła się do mnie niepostrzeżenie,

— Mitia, pójdziemy dzisiaj na spacer — spytała szeptem.

— Oczywiście — odpowiedziałem cicho. — Cóż to i teraz jeszcze nie pozwalają wam wychodzić wieczorem?

Pochyliła głowę z uśmiechem, wskazała mi oczami na ojca i odeszła.

Palce Wiery biegały po klawiaturze z niewypowiedziana szybkością. Radosne, szalone dźwięki starczały wichrowate koła, porywały duszę i niosły ją gdzieś w dal. Chciało mi się śmiać, śmieć bez końca i szaleć. Cieszyć się ze swej młodości...

Ale oto zahuczały głośne, końcowe akordy. Wiera zamknęła fortepian i szybko wstała.

— Świetnie, Wiero, jak boga kocham, świetnie! — zawołałem ścciskając ją za ręce i lubując się uszczęśliwionym wyrazem jej twarzy.

Wuj wstał z kanapy i zbliżył się do nas .

— Wiera Nikołajewna jak Orfeusz w piekle uśmierza swoją muzykii kamienie — rzekł z uśmiechem.

— Tak... tak uśmierza kamienie — zawołałem z jakimś dziecinnym zachwytem. — W nagrodę za muzykę wezmę dziś panią na spacer — szepnąłem jej żartobliwie do ucha.

— Dziękuję — odpowiedziała śmiejąc się. Wuj ziewnął i wyjął zegarek.

— Oho, jedenasta dochodzi. Czas spać, jak myślisz , Dymitr? Na wsi trzeba się wcześnie kłaść i wcześnie wstawać . Dobranoc!... Jakto? e... e... . leben sie wohl, essen sie Kohl, trinken sie Bier, lichen sie mir"!... He... he... he... he... Niemiec bez swojego "bier" nigdy się nie obejdzie.

Pożegnał się z nami i odszedł. Zacząłem przegladać na stole rocznik "Niwy", dziewczęta również udawały , że są czymś zajęte. Ciocia spojrzała na nas i roześmiała

— Jak widzę Mitia, na spacer się wybieracie — rzekła, grożąc mi złośliwie palcem.

Roześmiałem się i zamknąłem książkę..

— Ciociu, spójrz co za noc...

— Ależ zmiłuj się, przecież przeszło dobę w wagonie siedziałeś ! Gdzie będziesz łaził.

— Doktorem już jesteś a doprawdy takiś sam jak dawniej...

— Więc ciocia pozwala— zawołałem. — A chłopaków można wziąć ze sobą?

— Ano idźcie. już idźcie wszyscy — tylko na miłość Boga, sprawujcie się cicho, żeby tato nie usłyszał, bo będzie awantura... Każę wam w salonie. No, dobranoc. Wesołej zabawy. Wyszliśmy do ogrodu.

— Cóż, łódką się chyba przejedziemy — zapytałem po cichu.

— Ma się rozumieć!... popłyniemy do Grekowa — potwierdziła szybko Natana. — Ach Mitia co za noc! Nic będziemy się dziś kładli, prawda?...

Wszyscy byli niezmiernie ożywieni — nawet tęga i powolna Sonia starsza siostra Natany. Skreciliśmy w zacienionią, boczną aleję. Czuć w niej było wilgoć światło mieniąca ledwo się tu przedostawało przez gęsty splot akacyj.

— Ubawiłyśmy się Mitia — zaczęła Natana wybuchając śmiechem - Wykapałyśmy się przed kolacyąi pojechałyśmy wodą w tamtą stronę, potem wróciłyśmy, ja wyrzuciłam wiosła na brzeg, sama wyskoczyłam i nieznacznie odepchnęłam łódkę nogą. Lida siedziała u steru ... Jak się nie zerwie. Jezu Chryste, ratuj się kto może i jak stała w ubraniu — buch w wodę!

— Przelękłam się i jakżebyśmy bez wioseł dostały się do brzegu, — zaczęła się tłumaczyć Lida, trochę zmieszana, Dziwna dziewczyna ta Lida i milcząca i nieśmiała, niech się tylko kto do niej odezwie, zaraz się czerwieni.

— I zamoczyła się zupełnie po sam pas — śmiała się Natana! Musiałyśmy biedz do domu, przynieś jej nową suknię.

— "Ratuj się kto może Ho... ho... ho!.. — krzyknął na cały głos Pietia i chwycił Lidę w pół.

— No, Pietia, wynoś się — krzyknęła urażona. — Nikomu spokoju nie da.

— Ah... Lida, Lida czemu się nademną znęcasz — westchnął melancholijnie — Gdybyś ty modła znać uczucia męskiego serca.

— O, już, błaznuje, roześmiała się leniwie Sonia. Na końcu alei była furtka.. Od furtki biegła w dół do rzeki wązka ścieżka . Natana położyła nagle ręce na ramionach Wiery i pchając ją przed siebie poczęła biedz z góry.

— Aj!... Nata-a-na! — krzyknęła Wiera śmiejąc się i starając się zatrzymać. Pietia biegł za niemi.

Kiedyśmy zeszli nad brzeg, Wiera osłabiona zupełnie od śmiechu i zmęczenia siedziała na ławce pod czeremchą i pochyliwszy głowę, ciężko wzdychała. Obok niej siedział Pietia i również sapał niemiłosiernie.

— Oh, Pietia... Na miłość Boga!... Oh... — wzdychała, chwytając się za piersi. — Dość!.. Już nie mogę ... O-o-och! ... Oo-och — wtórował Pietia.

Wiem machała rozpaczliwie rękami i wciąż się śmiała.

— Państwo , przecież was nie tylko w domu. ale w Saninie słychać — zwróciłem uwagę.

— No, siadajcie prędzej, bo sami pojedziemy — krzyknęła Natana wstępując na łódkę.

— O-och! Natana, Natana — westchnęła Wiera podnosząc się z ławki — co ty ze mną wyrabiasz?

— Prędzej, prędzej — niecierpliwiła się Natana, kołysząc łódką.

Misza i ja wzięliśmy wiosła. Wiera, Sonia, Lida i Pietia usiedli pośrodku, a Nataną przy sterze. Łódka, zatoczywszy półkole wypłynęła na środek rzeki. Łazienka cofnęła się powoli w tył i skryła za zakrętem brzegu. Na górze czernił się ogród, który wydawał się teraz jeszcze gęściejszy niż we dnie, po stronie rzeki nad łąką wisiał na niebie księżyc, okolony błękitnawą aureolą, Łódką płynąła szybko, z szelestem prójąc wodę. Śród drzew błysnęły białe filary werand i ukazał się front domu; we wszystkich oknach było ciemno, wszyscy już upali. Z lewej strony wysunęły się naglą lipy i zasłoniły dwór. Potem ogród został w tyle za nami, po obu stronach wody ciągnęły się łąki. Brzeg czarną smugą odbijał się w wodzie, w dali przed nami lśnił na falach księżyc.

— Boże, jaka cudowna noc — szepnęła smętnie Wiera.

Sonia roześmiała się.

— Widzisz, Mitia, ona zawsze taka, podrostu nie może spokojnie patrzeć na księżyc, ale nieszczególny, zamglony, a ona się zachwyca "jaki cudowny" ... Taka sentymentalna.

— Sentymentalna!... Natana nazwała mię kiedyś rybą.. Czyż ryby mogą być sentymentalne? — spytała Wiera uśmiechając się łagodnie.

— Ojoj... dlaczego nie... Wysunie nos z wody, wytrzeszczy oczy na księżyc i — ach... ach jakicudowny.

Sonia wybuchnęła śmiechem. Złożyłem wiosła i odetchnęła głośno.

—  No, moi państwo, posłuchajmy teraz głosów nocy — zakomenderowała Natana. Mitia przestań wiosłować!Łódka popłynęła, wolno kilka łokci i za trzy mału się wreszcie. Wszyscy umilkli. Dwie fale mierzyły o brzeg i powierzchnia wody zamarła. Z łąk zalatywała woń świeżego siana, w  Saninie psy szczekały. Gdzieś daleko koń zarżał. Księżyc migotał słabo w niebieskawej wodzie, po powierzchni rozchodziły się kręgi. Po chwili łódka obróciła się bokiem i zbliżyła do brzegu. Powiał wiatr i zaszeleścił w nadwodnych trzcinach, gdzieś w trawie zabrzęczała nagle mucha.

Zapaliłem papierosa i trzymałem nad wodą palącą się zapałkę. Z czarnej toni wyślizgnęła się ryba, spojrzała wytrzeszczonymi, głupiemi oczkami na ogień i machnąwszy ogonem dała nurka. Wszyscy się roześmiali.

— Patrzała tak, jak Wiera na księżyc — odezwała się Lida, mrużąc złośliwie oczy. Wszyscy zaczęli się śmiać jeszcze bardziej, a Lida poczerwieniała.

— No, moi państwo, możemy jechać dalej - mruknął Misza, który od pewnego czasu wciąż ziewał. I ujął za wiosła,

Natana prze siadła się na środek łódki.

— Mitia, opowiedz za co cię ze służby wyrzucili — odezwała się dziecinnym, pieszczotliwym głosem, zaglądając mi w oczy.

— Za co mnie wyrzucili?... To długa historia, kochanie ..

— Ale opowiedz!

Zacząłem opowiadać. Wszyscy pochylili się ku mnie. Między innemi wspominałem i o pierwotnej swwej potyczce z prezesem, po której z "oddanego swoim obowiązkiem lekarza, stałem się ordynarnym nieokrzesanym awanturnikiem". Było tak pan prezes przyjechawszy do mojej wsi, przysłał mi kartkę, na której własnoręcznie napisał"Prezes pragnie widzieć lekarza ziemskiego Czekanowa: będzie na obiedzie u księcia Szerpuchowskiego", no a ja mu na drugiej stronie odpisałem "lekarz ziemski Czekanow nie pragnie widzieć prezesa; obiad będzie jadł siebie w domu". Wszyscy się roześmieli.

— A cóż on na to ? — żywo napytała Natana.

— Nic. Nie mógł nikomu mojej odpowiedzi pokazać, bo musiał by pokonać i swój list, a do lekarzy tak się tak pisuje.

— Nie rozumiem Mitia, jak można było tak odpowiedzieć — odezwała się Wiera. — Przecież on był pańskim zwierzchnikiem.

— Eh, Wiera, wiecznie to samo — sarknęła Natana, wzruszając ramionami. — Więc cóż z tego, że był zwierzchnikiem?

— Jakto cóż? Mitia przez ta miejsce stracił. Dobrze jeszcze, że nie żonaty.

— Droga Wiero i żonaci nieraz rzucają posady — odpowiedziałem. — Możecie czytali w pismach co się w Saratowie stało? ... Wszyscy co do jednego podali się do dymisyi, a biedacy byli i wielu miało rodziny, aż strach pomyśleć.

Płynęliśmy przez jakiś czas w milczeniu.

— Wolność sumienia — rzekł nagle Pietia.

— Do czegoś to powiedział? — zapytałała Sonia

— Do czegom to powiedział? — odparł jakby zadziwiony — A przecież jest w tym sens,

— Jaki?

— Ho, ho! Jaki! Wolność sumienia... Ile to wojen prowadzono o nią w średnich wiekach.

— Więc cóż?

— Nie.

Zacząłem znowu wiosłować. Łódka popłynęła prędzej. Natana wpadła w jakieś nerwowe ożywienie objęła nagle Wierę wpół i śmiejąc się zaczęła ją okrywać pocałunkami. Wiera krzyknęła, łódka się zachwiała i omal nie wywróciła. Wszyscy zaczęli krzyczeć mi Natanę. Ona śmiejąc się ujęła za ster.

— Boże, co za waryatka! Tak się przestraszyłam — mówiła Wera, poprawiając włosy.

— Panowie wiosłujcie prędzej — nagliła Natana, odrzucając ruchem głowy swe rozpuszczone warkocze. Łódka zaryła się nagle z szelestem w trzciny; poczuliśmy silny zapach tataraku: łodygi zakołysały się gwałtownie i rozdzieliły na boki.

— Mocniej wiosłujcie. mocniej — śmiała się Natana, tupiąc niecierpliwie nogami. Wiosła pląrały się w twardym tataraku, łódka wolno posuwała się naprzód, otoczona ścianą mięsistych, ostrych jak żyły liście.

— No jesteśmy na miejscu! wyłazić.

Rzeczywiście, przyjechaliśmy — roześmiałem się.

Wiera zamieniła spojrzenie z Nataną.

— Po suworowsku — rzekła wstając.

— Właśnie dobrze. Suworow był mądry człowiek. Ugoszczę was w grekowieckiem lasku.

— A jeśli tak... Oj Natana ostrożnie.. Nie kołysz łódką. — Wyszliśmy na brzeg. Był cały zarosły wierzbińcem i wielkokwiatem trzeba było przedzierać się przez krzaki. Misza i Sonia niezodowoleni oboje mruczeli coś pod nosem na Natanę. Wiera szła cicho wykrzykując tylko, gdy się potknęła o pieniak lub leżącą na ziemi gałęź. Pietia był za to w doskonałym humorze. Skręcił w bok, w krzaki i szedł wzdłuż rzeki; przewracał się raz po raz, ale go to nie zrażało, wstawał i szedł dalej.

— Nie jęczcie, zaraz ścieżka będzie — odezwała się Natana.

Zatrzymała się i zabrawszy włosy związała je z tyłu głowy.

— Ach, Mitia, żebyś ty widział, jak się cieszę; z twojego przyjazdu — rzekła nagle półgłosem, spoglądając na mnie z przelotnym, radosnym, uśmiechem.

— Hej... hej! — rozległ się z poza krzaków głos Pieti — Chodźcie tu jest ścieżka.

— Chwała Bogu — westchnęła Sonia z wielka ulgą w głosie i skręciliśmy wszyscy w stronę skąd dochodził głos Pietia.Ścieżką wydostaliśmy się na górę. Nad urwiskiem wznosiły się trzy młode dęby, u dalej we wszystkie strony biegły łany dojrzewającego zboża. Owionęło nas ciepłu i woń dalekich pół, Za nami w dole słabo lśniła nieruchomie rzeka.

— Oh, jaka ja jestem zmęczona — jęknęła Wiera, siadając na ziemi. — Ja już nie mogę iść trzeba już odpocząć... Oh!... siadajcie...

— Że jaj się nie znudzi... Jęczy, jak stuletnia baba, — obruszyła się Natana. — Ileś ty razy dziś stękała?

— Starość się zbliża... oh!... — weschnęła Wiera i roześmiała się.

Oparła głowę na łokciach i zapatrzyła się w niebo. Usiedliśmy wszyscy. Natana stała nad samem urwiskiem i spoglądała na rzekę.

Wiał lekki zachodni wiatr. Dookoła wolno, jakby we śnie z cichym szelestem kołysało się zboże. Natana zwróciła się twarzą pod wiatr.

— Boże! Natana gdzie ty stoisz? — krzyknęła trwożliwie Wiera. Bok urwiska usunął się w tem miejscu i Natana stała na wystającej grudzie, zawieszonej w powietrzu. Na krzyk Wiery spojrzała wolno w dół i złośliwy ognik zamigotał jej w 0czach. Zakołysała się i gruda zadrżała.

— Natana, chodź tu w tej chwili - krzyknęła Wiera.

— Wiem, nie bądź sentymentalna — roześmiała się Natana, kołysząc się coraz bardziej.

— Ach, Boże! Waryatka!

— Natana na miłość Boga.

— Natana, ty naprawdę oszalałaś — krzyknąłem, zrywając się.

Ale w tej samej chwili ziemia się oberwała i Natana spadła w dół.

Wiera i Sonia krzyknęły przeraźliwie; w dole zatrzeszczały krzaki. Pobiegłem tam.

Natana poprawiając suknię wychodziła prędko z krzaków na ścieżkę. Jeden policzek miała zaczerwieniony. Oczy jej silnie błyszczały.

— Natana, zmiłuj się, jakież można?! Bardzo się uderzyłaś?

— Ależ nie... skądże! — wybuchnęła.

— Jakto skądże!... Tak wysoko! Jeżeli się uderzyła, powiedz!

— Ach, Mitia, jakiś ty dziwak! — roześmiała się... Z powodu lada głupstwa alarm robić.

Weszła szybko na górę.

— To już ludzkie pojęcie przechodzi — krzyknęła na nią ostro Sonia. Wszystko musi mieć przecie miarę! Takie szaleństwa! Tego tylko brakowało, żebyś sobie nogę złamała.

— A co to kogo obchodzi — zapytała cedząc powoli wyrazy.

Wiera klasnęła w dłonie.

— Wiecznie to samo! To mnie zawsze w takich razach najbardziej drażni "kogo to obchodzi?"

Obchodzi papę i mamę i nas wszystkich. Żeby też tak zawsze ciągle i ciągle o sobie tylko myśleć.

— Zawsze ciągle i ciągle — powtórzył Pietia i zamyślił się, jakgdyby chcąc wniknąć w głęboki sens tych słów.

— No, no — po prostu — zawsze! — Uśmiechnęła się Wiera.

— Zawsze, ciągle i ciągle — zachichotał Pietia. Jak to się ślicznie układa: zawsze ciągle i ciągle.

— Dość odpoczynku , moi państwo — zakomentowała Natana. Chodźmy dalej. Prosto przez zboże. Nie mamy już więcej nad pół wiorsty.

— Pietia, Pietia, zawsze jesteś dla mnie złośliwy — westchnęła Wiera, wyciągając do niego ręce aby jej pomógł wstać.

Poszliśmy wśród zbóż, szeroką miedzą, zarosłąpiołunem i polną jarzębiną.

— W domu to samo — zaczęła Wiera. Kiedy się o co rozgniewam, zaraz zaczynam nieprawidłową kłótnię. I chłopcy korzystają z tego.

— Panno Wiero. czyż pani umie się gniewać? — spytałem ze zdziwieniem.

Uśmiechnęła się.

— Jeszcze jak. Tylko chłopcy mnie się nie boja. Zacznę mówić , omylę się, oni to zaraz podchwycą w końcu sama z nimi śmieję. Zwłaszcza Sasza, on taki dowcipny i ma jakiś szczególny humor.

Wiera zaczęła mówić o swoich braciach. Znała ich doskonale, a w opowiadaniu jej tyle było świetnie zaobserwowanych szczegółów, tyle miłości i subtelnego zrozumieniu duszy chłopięcej, żem jej słuchał z żywem zaciekawieniem. Inni za to wcale nie dwuznacznie domagali się , ażeby zmienić przedmiot rozmowy.

— Zaraz, zaraz, kończę — uspokajała ich Wiera i opowiadała bez końca.

W mroku rozległo się nagle głośne klaśnięcie ktoś jęknął i Pietia potoczył się jak kula w zboże.

— Osioł! — krzyknął z ziemi.

— Ja cię leszcze lepiej nabiję, durniu ! ze złością odpowiedział Misza.

Pietia wyszdł na miedzę i zaczął strzepywać ziemię z ubrania.

— Myśli, że jak starszy i silniejszy, to już może wyprawiać co chce —  mruczał gniewnie.

— O co wam poszło? Misza, za coś go uderzył'? — dopytywała się Sonia.

— Dyabli go więdzą. Idę najspokojniej, a on mnie nagle za nos łapie... Ano, spróbuj jeszcze raz!...

— A skąd ja mogłem wiedzieć, że to twój nos! Trzeba ci było krzyczeć. Zdawało mi się, że to jakaś marchew sterczy długa, śliska ... Zaciekawiło umie...

— O, głupiec .— burkną zjadliwie Misza.

— Taka śliska, chłodna...

Wszyscy roześmiali się głośno. Pietia był pomszczony.

— Błazen — wycedził pogardliwie Misza.

— Oo - o - ho - ho ! — westchnął głęboko Pietia, poprawiając spodnie i rozglądając się na wszystkie strony. — Natana ma studentki w oczach — dodał nagle — W każdem oku po jednej studence. Jedna w okularach, druga bez okularów.

— Co to, masz zamiar na kursy się zapisać -zapytałem.

— N ...nie... nie wiem — odparła i spojrzała przed siebie.

— O! to już lasek grekowiecki.

Pośród jasnych zbóż. wił się szeroka, nieprawidłową wstęgą las grekowiecki. Na zboczu , cały w miesięcznych blaskach, stał nie wielki olchowy lasek. Trawa w jarze była już skoszona. Strumień cały prawie zarosły trzciną , szemrał sennie w mroku; pod urwiskiem coś jednostajnie, cichutko piszczało w wodzie. Z głębi lasku płynął wilgotny, wonny chłód. Przeprawiliśmy się przez strumień i weszli w gaj. Pośrodku była nie wielka sadzawka, całą okryta pleśnią . Natana zeszła nad sam brzeg wody i z głębi rozrosłego lipowego krzaku wydobyła nie wielki woreczek.

— No, moi państwo, trzeba ognisko rozpalić. Ucztę- wyprawimy — zawołała tryumfalnie.

W worku było coś około trzydziestu surowych .kartofli cztery placki żytnie i sól. Ważymy się roześmieli.

— Skąd ty to masz?

— Bardzo proste. Przychodzę tu często czytać . Czasami, jeżeli mi się jeść zechce, rozpalam ogień, piekę kartofle i mam śniadanie.

— Ho... he... he trzeba to będzie sobie zapamiętać — mruknął Pietia, skrobiąc się za ucho.

Rozeszliśmy się wszyscy zbierać drzewo na ogień. Trzask łamanych gałęzi, krzyki i śmiech napełniły lasek. Znoszono wszystko nad sadzawkę, gdzie Wiera i Sonia rozpalały ognisko. Ogień wesoło z trzaskiem pełzał po chruście, oświetlając ; krzaki i dolne gałęzie najbliższych osik; pośród wierzchołków drzew siniało ciemne, gwiaździste niebo; z ogniska wraz z dymem dymem ulatywały iskry gasły w górze. Wiera odsunęła trochę żaru na stronę i poczęła piec kartofle.

Z początku wszyscy żartowali i śmiali się potem ucichli. Ognisko dogasało. Wszystko było zjedzone. Pietia oparłszy poczochraną głowę o kolana Wiery, usnął, a ona z jakąś macierzyńską troskliwością otuliła go swoim szalem i siedziała bez ruchu. I znowu, jak wówczas, gdy grała na fortepiania twarz jej stała się piękną i uduchowioną.

Siedzieliśmy tak dość długo. Ogień wygasł już prawie zupełnie. Czasem tylko jeszcze prześliznął się pod popiołem złoty płomyk; w górze cicho szumiały kiście osik. Zacząłem opowiadać o głodzie , o tyfusie głodowym, o tem w jakiem smutnem położeniu byliśmy my lekarze, bo radę mogliśmy dać tylko jedną: ....odżywiać się, lepiej się odżywiać, żeby sił starczyło do walki z chorobą — a na to nie było środków. Tyleśmy mogli zaledwie ,żeśmy wprost z głodu nie dawali umierać. I choroba zabijała jednego po drugim, a my byliśmy wobec niej bezsilni razem z naszemi niepotrzebnemi lekarstwami.

Wiera siedziała i patrząc w zamyśleniu na twarzy śpiącego Piotra. zdaje się, że nie słucha tego com mówił — myślami była gdzie indziej, w Pożarsku przy braciach.

Wreszcie postanowiliśmy wracać. Księżyc dawno już zaszedł, niebo na wschodzie poszarzało. Jar tonął w białej mgle i zaczynało się już robić chłodno. Było późno musieliśmy obrać jak najkrótsza drogę, Natana podjęła się wrócić nazajutrz rano po łódkę. Wyszliśmy na górę, przecięli w poprzek zboża, a potem szliśmy długo ugorem i wydobyli się nareszcie na bitą drogę, która biegła zakreślając ostry łuk koło chłopskich owsów, biegła wzdłuż brzozowego lasku do Wielkiego Ługu. Cała łąka była okryta gęstymi mgłami i wyglądała z daleka jak olbrzymie, lekko falujące jezioro. Weszliśmy w nie- Wilgoć dławiła nam piersi, trudno było oddychać, na trawie obok drogi szkliła się rosa. Szliśmy naprzód przez mgły.

— Słuchaj — zawołała nagle Natana, chwytając mnie za rękę mnie za rękę.

Zatrzymalismy się. Dookoła panowała martwa cisza. Nagle w owsach tuż za gajem niepewnie i nieśmiało zakwilił skowronek... Trel jego cicho omdlał w wilgotnem powietrzu i znowu wszystko ucichło i pogrążyło się w jeszcze większą ciszę. W oddali zaczęły się zarysowywać we mgle ciemne sylwety drzew i dachy chat; gdzieś z pod płotu warknął pies. Poszliśmy wsią do dworu. Tam mgieł już nie było. Dach wozowni rysował się ostremi liniami na tle i blednącego nieba. Z obór wionęło na nas ciepłem i odorem mierzwy; usłuszeliśmy ryk i głuchy tupot. Koło werandy spały psy.

— No, moi państwo, teraz sprawujcie się cicho bo pobudzimy wszystkich — przestrzegłem.

W głowie czułem szum, nerwy jakby naprężone; wszyscy mieli dziwne błyski w oczach i wszystkich ogarnęła znowu wesołość.

— Cóż, Mitia, napijemy się mleka? — zapytała Natana.

— Może już lepiej nie, pobudzimy wszystkich.

— Wiem co zrobimy, weźmiemy mleko do ciebie na górę i tam się napijemy.

Ta myśl podobała się wszystkim. Po cichuteńku weszliśmy na piętro. Po mleko wystano ma się rozumieć Natanę. Przyniosła cały wielki garnek bochenek pytlowego chleba.

— Tylko, mleka nie wolno nam zostawiać — oświadczyła .

— Czemu?

— Bo inaczej mama zobaczy, żeśmy nie wypili wszystkiego i na drugi raz mniej zostawi.

— Ehe... Z tego powodu niby zawsze trzeba będzie wszystko wypijać.

Po kwadransie jednak garnuszek był już pusty. Teraz , gdy nie można było hałasować, ogarnęła wszystkich niepohamowana wesołość, każda uwaga, każda wyraz przybierał niezwykle śmieszne znaczenie; wszyscy się niby to hamowali, strofowali wzajemne, żeby się nie śmiać , zagryzali usta i, mimo to śmiali się bez końca. Z trudem udało mi się posłać ich spać.

Ale się zasiedziałem. Słońce weszło i skośnymi blaskami winie się po ścianie wozowni; ogród cały w rosach rozbrzmiał świergotaniem ptaków ; stary ponury Gawryło zaprzęga konia do beczki, żeby jechać po wodę. Spać!

Koniec wersji demonstracyjnej.

21. czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26. czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27 czerwca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 czerwca

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11. wieczorem

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30. czerwca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1. lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. lipca, 10. wieczorem.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11. wieczorem.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. lipca, niedziela.

6. lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8 lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10. lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9 wieczorem.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11. lipca, 12 w nocy.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O 3-ciej w nocy.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część II.

15. lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

17. lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18. lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19. lipcu. Niedziela.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21. lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23. lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25. lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27. lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29. lipca.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1. sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. sierpniu.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14. sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18. sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19. sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20. sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23. sierpnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej