Artur Gruszecki

NA POSTERUNKU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

NA POSTERUNKU

Powieść współczesna

Gruszecki Artur

I.

W małem miasteczku powiatowem, zwykle, z jedynym wyjątkiem dni targowych, cichem, spokojnem, sennem, zapanował w gorący ranek wrześniowy niezwykły ruch i gwar. Zwłaszcza świat kupiecki, złożony w dziewięciu dziesiątych częściach z żydów był żywo zaniepokojony, a kupcy, niezmiernie zajęci, bez czapek i wierzchnich ubrań, to krzykliwie rozmawiali z bliższymi i dalszymi sąsiadami, stojąc na progach swych sklepów, to znów gorączkowo biegli do dalszego sąsiada, ażeby zasięgnąwszy informacyi wracać pędem do swego sklepu, w którym cała rodzina była zajęta pakowaniem towarów w paki i beczki.

Gwar ten i hałas nie przeszkadzał kurom i gęsiom żydowskim żerować z całym spokojem na rynku i przeszukiwać na nowo resztki plew, słomy i gnoju po onegdajszyni targu, a i świnie przedmieszczan przerzucały ryjami stare i nowe kupy błota, kładąc się dla ochłody w kałużach nigdy nie zasychających.

Nagle, któryś z kupców narożnych krzyknął na cały głos:

— Sudia entlojfen! — co w zwykłym języku znaczy, że sędzia uciekł.

Ten piskliwy wrzask zaniepokoił koguta i wydał ostry, gardłowy odzew na baczność dla kur, które zagdakały. Gęsi z flegmą sobie właściwą spojrzały jednem okiem w stronę głosu, natomiast świnie, nawykłe do wrzasków i klątw, zachowały się zupełnie biernie.

Jednak na kupcach wiadomość ta zrobiła wielkie wrażenie i z różnych stron odezwały się zaniepokojone głosy:

— Wus ist?... Hörst dy?... Aj! geschwind!... Aj, gewałt!

Jojna Berglauf, który miewał częste, chociaż niewinne w pojęciu kupieckiem zatargi z sędzią, o lichwę, fałszowanie trunków i etykiet, nierzetelną wagę i miarę, wyszedł w lejbiku przed swój sklep i patrząc swemi wypukłemi, niebieskawemi, dobrodusznemi oczyma w stronę Szlomy Gutgelda, zwiastuna ucieczki sędziego, zawołał:

— Szloma, wus ist mit bumages?

Niepokój jego o akta sądowe, czyli mówiąc po galicyjskiu o ,,kawałki" z powodu niezakończonych spraw był zupełnie usprawiedliwiony. Szloma też dpowiedział natychmiast:

— Bumagi hat sudia mitgenommen. Jojna uśmiechnął się, bo wyjazd sędziego z aktami znaczy zawsze dłuższą zwłokę w procesach.

Wśród tej gorączki wyróżniał się względnym spokojem stary Lejzor Wespenmilch, właściciel najpierwszego sklepu kolonialnego w miasteczku. Wprawdzie i u niego rodzina i prykaszczyki układali towar w paki, ale sam Lejzor nie dotknął się niczego palcem, kurzył fajkę, gładził długą, siwą brodę i siedział spokojnie na zydlu przed sklepem.

— Co jest, Lejzor? — spytał go sąsiad.

— Nu, co ma być? — pyknął z fajki dym i lekko splunął.

— Jakto? A towar?

— On się pakuje, co mogę więcej?

— Nu, a wy Lejzor, zostajecie?

— A co mam robić?

— Wy tak mówicie, jakbyście wstali po szabasie — zgorszył się sąsiad — czy nie wiecie, że naczelnik powiatu ujechał, kaznaczej także... naczelnik straży uciekł w nocy razem z popem... przed adjunktem stoi wóz spakowany... Wasserkot jedzie do gubernii, — wskazał na sklep galanteryjny, — nu, a co z wami? co myślicie?

— Co tu myśleć? — uśmiechnął się ironicznie, — naczelnik jeden uciekł, naczelnik drugi uciekł, ka- znaczej uciekł, pop uciekł; a wiecie wy, Duwidel, dlaczego oni uciekają?

— Co nie mam wiedzieć? — zaśmiał się Duwidel, — każde dziecko wie, że oni uciekają ze strachu, czy nie tak?

— Duwidel, czy myślicie, że ja się nie boję? Czy ja nie wiem, że wy także macie strach? Nu, a dlaczego ja nie uciekam, ani wy?

— Może ja wiem, ale dlaczego wy, Lejzor, nie macie powiedzieć?

— A wiecie, Duwidel, kto zawsze ucieka?

— Nu?

— Zawsze pierwszy ucieka złodziej i czy wasz delikatny rozum już wie, dlaczego oni uciekli?

— Aj, Lejzor, wasze słowo, to złoto, to samo, czyste złoto.

Tę interesującą rozmowę przerwał niemile odgłos galopu konia w uliczce. I poważny Lejzor i Duwidel trochę się zastraszyli, i obejrzeli się za miejscem schronienia. Uspokoili się jednak na widok współwyznawcy, który bez czapki, bijąc chudą szkapę prętem, zajechał na rynek miasteczka.

Natychmiast obstąpili go kupcy, ich żony, dzieci, i podniósł się wielki gwar pytań:

— Wus ist?... Wus hört man?... Woher kimst?... Hast dy gesehen?.... Warum sugst nischt?... Icek, sug!

Icek, pachciarz krów z dworu wiejskiego, dostawca mleka dla miasteczka, nizki blondyn silnie piegowaty, ze sprytnemi, zielonkowatemi oczami, patrzącemi zyzem, zsunął się ze swej szkapy, odetchnął głęboko i rzekł:

— Schojn!

Zrozumieli snąć słuchacze znaczenie słowa: „już"! bo trochę się zmieszali i jakby spoważnieli ale niemal równocześnie zarzucono Icka pytaniami:

— Wus hört man in Kielce?... Wus ist in Bodzentyn?...

Na wszystkie te pytania Icek odpowiedział z ciężkiem westchnieniem:

— Ałłes verfałłen: Brojt, Krupes, Thee, Kafee, Zucker und bezult mit Kwitkes.

— Hast gewidziwet die Polaken? — spytał go poważnie Lejzor.

Nastała chwila oczekiwania, a Icek patrząc po obecnych rzeki uroczyście:

— Schojn!

W tej chwili do gromady żydów zbliżyli się doktor i aptekarz równie zaniepokojeni, jak i kupcy, a doktor, który słyszał pytanie Lejzora i odpowiedź Icka, przemówił:

— Icek, gdzie ich widziałeś?

— Gdzie ja miał widzieć? W Kielcach. Oni jechali i popasali konie w karczmie.

— Dużo ich było?

— Czy ja wiem? Oni mówili, że dużo idzie, może sto... może tysiąc... czy ja wiem?

— I jak wyglądają? — wmieszał się aptekarz, — czy konnica? czy piechota?

— jak oni wyglądają? Nu, wojsko, mają szable, gewery, co tu dużo gadać? Pan aptekarz sam ich zobaczy, ich tylko co nie widać.

Kupcy dowiedziawszy się. że wojsko polskie jest tak blizko, rozbiegli się po sklepach i wraz rozległy się uderzenia młotków i siekier przy zabijaniu gwoździami pak i beczek.

W niedługim czasie rynek miasteczka był na pól obumarły. Znaczna ilość sklepików była zamknięta na głucho, a z pozostałych, na pół otwartych, wyglądały od czasu do czasu przestraszone twarze kupców, z oczyma niespokojnemi, szpiegującemi, a wielkie odstające uszy nasłuchiwały tupotu koni, turkotu wozów i czatowały na odgłosy zbliżającego się wojska.

Nareszcie około godziny jedenastej wjechała na rynek kłusem szpica straży przedniej, złożona z trzech ułanów, chłopców młodych i wesołych.

Na rynku prócz przestraszonych kur i gęsi nie było na razie nikogo. Ułani rozglądali się wokoło, a jeden z nich młody brunecik, spostrzegłszy żyda w drzwiach sklepu, zawołał:

— Hej, panie kupiec, chodź pan tutaj! Wezwany znikł w głębi sklepu, ale po chwili znów się wychylił, a ułan podjechawszy rzekł ze śmiechem:

— Nie bój się! Nie zjemy cię!

— Pewnoś twardy i łykowaty, — zaśmiał się drugi ułan.

— Czy są tu Moskale? — spytał brunecik.

— A to mają być? te zbóje i rabuśniki... Niech ich moje oczy nie widzą.

Dobrze; ale jeśli ich znajdziemy, będziesz wisiasł, rzekł surowo ułan.

— Dlaczego zaraz wieszać? — przeraził się żyd, — ja wiem, że uciekł naczelnik powiatu, kaznaczej, naczelnik straży, pop... ale może który się schował, czy ja wiem?

— Ja się pytam o wojsko, o kozaków, strażników, a nie o popa.

—- Jakie wojsko? Tu nie było żadnego wojska, ani kozaków.

Ta spokojna rozmowa ośmieliła innych żydów i ostrożnie wyłazili ze sklepów i bram, zawsze gotowi do ukrycia się. W oknach nielicznych kamienic pokazały się twarze zaciekawionych kobiet i dzieci.

Do ułanów zbliżył się z miejska ubrany mężczyzna i spytał:

— O czem panowie chcecie wiedzieć?

— Czy są Moskale? — odrzekł ułan.

— To całe psiarstwo uciekło na samą wieść zbliżania się panów.

— Wszyscy?

— Przypuszczam, że tak, bo podobno taki rozkaz przyszedł z gubernii.

Komendant szpicy wysłał ułana z wiadomością o ucieczce Moskali do straży przedniej, i spytał o restauracyę.

— Była tu kuchnia katolicka w klub moskiewskim, ale restaurator uciekł, dostaniecie panowie chyba w hotelu żydowskim — wskazał na piętrową kamienicę z szumnym tytułem: „Hotel europejski"..

Gospodarz żyd oświadczył, a nawet przysiągł, że wszystko zabrali mu Moskale i że sam nie ma co jeść. Tę samą odpowiedź otrzymywali ułani w piwiarni i w lichej restauracyi żydowskiej.

— Chyba u księdza się pożywimy — zaproponował jeden z ułanów — bo jestem wściekle głodny.

— I ja także, — przyznał się drugi, ale zanim udali się do plebanii, posłyszeli dziarską piosenkę chóralną:

„Będzie wojna z Moskalami

Pan komendant pójdą z nami

Dalej bracia wraz!

Od samej Warszawy, aż do Petersburga

Za Moskalami marsz, marsz, marsz!"

— Zaczekajmy, idą nasi; — i stojąc przy koniach czekali.

Środkiem ulicy szedł pluton strzelców młodych, z piosnką na ustach, spoglądających wesoło i swamłodzi chłopcy i dziewczęta, wrażliwi na rytmiczną piosenkę polską, na widok młodych strzelców, powolnie na nieliczną publiczność, która stanęła na trotuarach.

Twarze widzów zdradzały pewne zdziwienie i zaciekawienie, ale nie było radości i wesela. Jedynie czuli żywsze bicie serca, twarze się rumieniły, oczy błyszczały i mimowolnie, jak urzeczeni, szli ze strzelcami tym samym, wojskowym krokiem. Zaniepokojone mamy, ciotki, ojcowie, wołali na młodych, ale ci przejęci cali pieśnią i widokiem strzelców, niemal równolatków z nimi, zeszli z trotuaru na ulicę i łącząc swe głosy ze śpiewającymi szli ochoczo dalej.

Strzelcy stanęli na rynku, złożywszy karabiny w kozły, a obok nich plecaki. Młodzi, którzy im towarzyszyli, wdali się z nimi w rozmowę. Dziewczęta mimowolnie skupiły się, a strzelcy rzucali im słówka wielbiące ich oczy, twarzyczki, figurę, stroje, co dziewczęta bawiło i śmieszyło.

Jeden ze strzelców, brunet, któremu ledwie znać było wąsiki czarne, podkręcił ich z fantazyą i przystępując bliżej do dziewcząt zaśpiewał dźwięcznym głosem:

„Gdy przez miasto wędrujemy,

Ładne panny całujemy"

A chór młodych kończył:

„Oj bieda, to bieda, niedola."

Brunet chciał jedną z dziewcząt ucałować, umknęła z krzykiem, chowając się w gromadzie, co wzbudziło ogólny śmiech, a strzelcy zaśpiewali:

„Panny ceniąc nas wysoko

Robią do nas „perskie oko"

Oj bieda, to bieda, niedola".

Dziewczęta protestowały dość nieśmiało, wtem strzelec Piotruś, pucołowaty blondyn, zawołał zgorszony:

— Wam, psiakrew, romanse we łbie, a mnie głód skręca kiszki.

— I mnie także, — odrzekł jeden ze strzelców holejąco.

— Panowie głodni!? — zawołała jedna z dziewcząt, — zaraz przyniosę, — i szybko szła.

— Marto! Niech cię Bóg błogosławi! — wołał za nią brunet i dodał: — ach, gdyby jeszcze Rebeka mnie napoiła!

— Piotruś! — rzekł jeden z towarzyszów, — głodnyś, to zarekwiruj gęś!

A właśnie jedna ciekawa gąska nadeszła tuż do nóg Piotrusia, który nie namyślając się długo, schwycił ją i zaczął dusić. Gąska wrzasnęła, a jedna z żydówek poznawszy głos swej gęsi, poklapując pantoflami, biegła na ratunek wołając:

— To moja gęś! Moja!

Zanim dobiegła, gęś przestała żyć. a żydówka krzyczała z pasyą:

— Co to jest? To moja gęś! To jest rozbój!

— Cicho! — zawołał surowo Piotruś, — ta gęś, — potrząsł nieżywym ptakiem, — chciała mnie ugryźć, nadepnąłem i niechcąco udusiła się. Mam na to świadków.

— Tak jest!... Świadczymy!... Rzetelna prawda! wołali rozbawieni.

— Co to ugryźć!? — krzyczała żydówka, — czy to pies?

— Pani, — ukłonił się Piotruś wytwornie, — źle wychowałaś tę gąskę, ona gryzła i szczypała.

— Co to jest?! — zaperzyła się żydówka, — ja pójdę ze skargą do pana kapitana. Kto mi zapłaci?

Komendant straży przedniej, podporucznik, taki młody, jak jego podwładni, tłumiąc śmiech, szedł z powagą w kierunku kamienicy, na której widniał orzeł rosyjski, na znak urzędu powiatowego. Mieszkanie naczelnika powiatu objął podporucznik, przeznaczając je na kwaterę komendanta kompanii.

Żydówka chciała biedz za oficerem, ale strzelcy szeregiem zabiegali jej drogę, śmiejąc się i żartując. Mąż żydówki, bojąc się wybryków, odwołał żonę, która zresztą otrzymała przyrzeczenie, że kasa N. K. N. zapłaci za tę gęś.

Dziewczęta i chłopcy, którzy rozbiegli się byli po domach, zaczęli znosić jedzenie dla przedniej straży, jako to: chleb, kiełbasę, słoninę, a niektóre panny przyniosły ciastka i karmelki.

Strzelcy, jak zwykle młodzież, wygłodniali marszem przeszło dwudziestokilometrowym, zjadali wszystko szybko i chciwie. I właśnie na tę chwilę przymaszerowała kompania strzelców, a komendant, porucznik Bolesław Rozworski, szatyn, liczący około trzydziestu lat, widząc, że straż przednia przygotowuje się do oddania mu honoru, zawołał wesoło:

— Siedźcie chłopcy, a zostawcie coś i dla nas!

— Panie komendancie, — rzekł Piotruś, — z da. rów się nie tyje, nawet dla nas nie starczy.

— No, no, będzie dosyć dla wszystkich, — uśmiechnął się i prowadzony przez dowódcę straży przedniej poszedł do swej kwatery, niegdyś mieszkania naczelnika powiatu.

Dygnitarz moskiewski nie zdążył zabrać mebli, pochwycił co najpotrzebniejsze i najbardziej wartościowe rzeczy, jak świadczyły otwarte szuflady, puste szafy, rozrzucone stare ubrania, znoszone suknie kobiece, stara bielizna walająca się wśród śmieci, kawałków desek i trocin.

W salonie meble były w nieładzie, a obok pianina stała paka, przeznaczona na okrycie i zabranie tego instrumentu muzycznego.

Rozworski wysłuchawszy raportu podporucznika dowodzącego strażą przednią rzekł:

— Trzeba się dowiedzieć, obywatelu podporuczniku, kto rządzi miastem i posiada znaczenie. Chłopcy nasi są głodni, potrzebujemy chleba, kaszy, krup, mięsa i to na kilka dni. Miasteczko jest dosyć zamożne i wielkiej krzywdy nie zrobimy, zabierając potrzebne prowianty.

— Już się pytałem o to, obywatelu komendancie; bogatsi uciekli, zostali ksiądz, aptekarz i doktor.

Hm... to mało! — skrzywił się Rozworski; — rzędów jest jaki? Podobno wójt.

Dawaj go tu, obywatelu, — zaśmiał się komendant, — poradzimy z nim sobie, a tymczasem podporucznik Bojomir niech poszuka chleba.

Po pewnym czasie przyszedł wójt, łysawy blondyn, lat około czterdziestu, ubrany z miejska, skłonił się pokornie u progu, i mnąc czapkę w ręku rzekł:

— Co pan pułkownik każą?

— Najpierw, obywatelu wójcie, nie jestem pułkownikiem, lecz komendantem kompanii i dla siebie nic nie żądam, tylko dla żołnierzy, Polaków, którzy przyszli uwolnić kraj nasz od Moskali i wywalczyć wolność.

— Rozumiem panie... komendancie, i co pan rozkażą?

— Wiecie, obywatelu wójcie, że o głodzie nie można maszerować i walczyć, żołnierze muszą jeść, — wziął kartkę do ręki i czytał: — Potrzebuję zaraz trzysta bochenków chleba, a przed zachodem pięćset; następnie po pięć korcy: kaszy jęczmiennej, gryczanej, jaglanej, perłowej; dziesięć korcy grochu; dwa cetnary słoniny; pięć cetnarów mąki pszennej; pół centnara soli; pięć wołów albo rosłych krów; pięcioro cieląt i trzy wieprze... Rozumiecie obywatelu?

— Ano, słyszę, panie komendancie.

— Prócz tego musicie się postarać o dostarczenie mi na dzisiaj wieczorem piętnastu mocnych, dobrze kowanych wasągów, i do każdego para zdrowych, silnych koni... Macie tu kartkę ze spisem prowiantu; i za kwadrans musi być chleb, korzec, kaszy, słonina i wół, albo też krowa.

— Skądże ja to wezmę? Tego u nas nigdy nie bywało.

— Obywatelu, a wiecie, co to rozkaz wojskowy? Rozkaz musi być spełniony, albo kula w łeb.

— Zabijcie mnie panie, ale nie mogę dostarczyć, bo nie mam.

— Czyż od was żądam?... Waryat! Miasto ma dać i kwita. Zarekwirujcie chleb u piekarzy, po mieszczanach.... kaszę i słoninę także.

— Ja to wiem, — skinął głową, — ale jakiem prawem? Nie mogę przecież pójść do cudzej stajni i zabrać wołu, bo zaskarży mnie o rozbój i kradzież.

— Jest w tem pewna racya, obywatelu wójcie. Dam wam rozkaz na piśmie z tym dodatkiem, że jeśli nie otrzymam żądanych rzeczy, pozwolę żołnierzom brać wszystko, — siadł przy stoliku i pisał rozkaz.

Wójt patrzał na niego zły i chmurny, ale wkrótce twarz jego przybrała wyraz pokory i rzekł uniżonym głosem:

— Jaśnie wielmożny panie komendancie, ja tylko wójt dla wsiowych ludzi, do miasta nie mam prawa się mieszać, od tego jest burmistrz.

— To mi wszystko jedno, — mruknął oficer pisząc dalej.

— Co się od nas należy, damy... ale u nas chleb w snopach, jeszcze nie wymłócony. Kaszy i krup tyle, co się kupi u żydów. Bydło potrzebne roli, ta oszukać się nie pozwoli i musi być nawożona, bo inaczej nie obrodzi, a przecież wojna czy nie wojna, rolę musi się obsiać... Co innego miasto kupieckie, chleba dosyć po piekarzach; mąki, krup, kaszy, słoniny, choć na wagony ładuj, a bydła u nich dużo i trzymają tylko dla mleka, nie dla ziemi. Jak wojsko potrzebujące, miasto da, bo bogate.

Porucznik doskonale rozumiał chytrość chłopa, ale że sam ze wsi pochodził, czuł większą sympatyę dla chłopów, aniżeli dla mieszczan i zgadzał się z wójtem, że miasto powinno nakarmić żołnierzy.

— Dobra wasza rada, obywatelu wójcie, tylko niewykonalna, bo burmistrz wyjechał.

— Jeśli tyle kłopotu, — uśmiechnął się wójt, — to można spać spokojnie. Niech tylko jaśnie wielmożny pan komendant każą sprowadzić rabina i kahalników, a w mig wszystko będzie nawet z naddatkiem.

— I wasągi i konie? — zaśmiał się oficer, i zawołał ordynansa, któremu rozkazał: — poprosić obywatela podporucznika Konrada.

— Co do wozów i koni, — zaczął wójt, — to w okolicznych gminach dwukrotny był pobór koni. Co zostało lepszego, zabrał pod rzeczy jeden naczelnik i drugi, a już kaznaczej, naczelnik stoła i sędzia wyjechali żydowskiemi furmankami. U nas nie poświeci nawet jednej, godnej pary koni.

— A gdzie są?

— Jeszcze po dworach trochę zostało, bo dwory się opłaciły.

Wszedł podporucznik Konrad, młody blondyn, z marzącemi błękitnemi oczyma, salutował, wyprostował się i rzekł służbiście:

— Melduję się posłusznie.

— Obywatelu podporuczniku, czy telefon założony.

— Już.

— Obywatelu podporuczniku, weźmiecie czterech strzelców z głównego odwachu i sprowadzicie do mnie rabina i kahalników... Wójt wam wskaże ich mieszkanie. Od szybkości wykonania rozkazu zależy czas obiadu kompanii.

— Pospieszę wedle rozkazu, — salutował, i zwrócił się do wójta: — Obywatelu, proszę za mną.

— Już idę, i pokornie się kłaniam panu komendantowi.

Wkrótce zjawił się podporucznik Bojomir i rzekł:

— Melduję posłusznie obywatelowi komendantowi, że stosownie do otrzymanego rozkazu, obszedłem wszystkie piekarnie i sklepy mączne, a właściciele tychże, żydzi, twierdzą, że Moskale zarekwirowali wszystką mąkę, krupy i kasze. Otrzymałem tylko dwa połcie słoniny od poczciwego masarza.

— Dziękuję ci, obywatelu podporuczniku. Sądzę, że wkrótce ukryte towary będą oglądały światło dzienne.

W niedługim czasie podporucznik Konrad przyprowadził pod strażą rabina i dwóch kahalnych. W pewnem oddaleniu pod eskortą szła gromada żydów, głośno szwargocąc i nawołując się krzykliwie.

— Kłaniam się uniżenie jaśnie wielmożnemu panu pułkownikowi, — pochylił się rabin nizko, następnie wyprostował się, i gładząc swą silnie szpakowatą brodę mówił: — pan pułkownik mnie nie zna i posłał sołdatów po mnie, naco mi oni? Ja sam przyjdę, wystarczy jedno słowo.

— Mniejsza z tem, obywatelu; żądam dla żołnierzy chleba, mięsa i kaszy.

— Skąd ja wezmę? Ja nie kupiec na takie rzeczy.

— Jeśli za kwandrans, — wyjął zegarek z kieszonki, — nie będzie trzysta bochenków chleba, dwa korce kaszy i cetnar mięsa, rozkwateruję pomiędzy żydów żołnierzy i wolno im będzie cały dom przeszukać od piwnicy do strychu, a co znajdą z jedzenia lub towarów, ich będzie... Wyjdź obywatelu rabinie na balkon i powiedz to swoim współwyznawcom. Masz jeszcze czternaście minut.

— Dobrze... ja pójdę na dół i dowiem się, czy jest w mieście tyle chleba, kaszy i mięsa.

— Nie! Ty zostaniesz tutaj pod strażą, możesz wysłać którego z nich, — wskazał na dwóch żydów towarzyszących rabinowi.

— Nu, co mam robić, — starał się uśmiechnąć rabin, — to wojenne prawo.

Następnie poszwargotał z żydami i jeden z nich szybko poszedł do zebranych na ulicy żydów. Gdy wysłany oświadczył z czem przyszedł, wszczął się krzyk, ale ustał natychmiast, gdy zawiadomił żydów o groźbie komendanta.

Wysłannik wrócił i zawiadomił rabina o zgodzie współwyznawców.

— Panie pułkowniku, — przemówił rabin, — moi współwyznawcy sami będą głodni, od ust swoich oddali na rozkaz chleb, kaszę i mięso. Czy możemy już wrócić do domów swoich?

— Jeszcze nie! Zobaczymy, czy przyniosą za dziesięć minut.

Rabin znów wysłał do żydów swego towarzysza.

Komendant z przyjemnością stwierdził patrząc przez okno, że żydzi znosili szybko żądane prowianty, a rabin spytał:

— Czy teraz my wolni?

— Nie! Mam rozkaz z komendy głównej, ażeby miasto dostarczyło — wziął kartkę zapisaną i odczytał ilość potrzebnych prowiantów, a skończywszy mówił: — w mieście niema burmistrza i ty, obywatelu rabinie, jesteś dla nas burmistrzem. Zostaniecie tu wszyscy trzej pod strażą do chwili, póki miasto nie złoży tych rzeczy.

Rabin spojrzał na mówiącego oczyma bezsilnej nienawiści i zaczął po cichu naradzać się z towarzyszami, wreszcie spytał głosem spokojnym:

— Panie pułkowniku, czy nie można tych towarów zamienić na gotówkę? My dobrze zapłacimy.... i dodamy jeszcze porękawiczne... W mieście niema tyle mąki i krup, skąd mamy wziąć?

— Nie, obywatelu rabinie, pieniędzmi nie nakarmię żołnierzy.

Następnie rozkazał jednemu ze straży:

— Obywatelu, zawołaj do mnie podoficera z odwachu głównego.

— Niechaj pan pułkownik' rozważy sam swym delikatnym rozumem, — zaczął rabin, — co panu pułkownikowi przyjdzie z tego, że my zostaniemy do wieczora? Jak w mieście brak towaru, to do wieczora nie urośnie.

— Jak nie będzie prowiantów do wieczora, to wszyscy trzej, jako nieposłuszni, pójdziecie pod sąd wojenny.

— My niewinni, to sąd nas uwolni, bo skąd brać, jak wszystko Moskale zabrali?

— Sąd ukarze was za nieposłuszeństwo rozkazowi, albo stryczek, albo kula w łeb.

Żydzi z przerażeniem spojrzeli na siebie i zaczęli się szeptem naradzać.

Wszedł sekcyjny z odwachu i salutując rzekł:

— Melduję się posłusznie wedle rozkazu.

— Ci trzej, — wskazał na żydów, — są aresztowani. Weźmiecie ich obywatelu na odwach i zatrzymacie aż do odwołania. Wolno im jeść, spać, pić, rozmawiać ze sobą, wysyłać i przyjmować listy, ale żadnych odwiedzin postronnych.

— Wedle rozkazu, — salutował i do żydów ostro: —aresztowani za mną!

II.

Porucznik Rozworski wraz z podporucznikiem Konradem szli szybko w stronę odwachu głównego, gdzie był umieszczony telefon polowy.

Dość długo trwała rozmowa z główną komendą, a gdy porucznik odłożył słuchawkę, spytał go Konrad:

— Cóż, Bolku, jest co nowego?

— Są wieści, że Moskale gromadzą siły i może uderzą na nas.

Zaczerwienił się Konrad, zabłysły mu oczy i z ciemnoniebieskich zrobiły się niemal czarne.

— Ach, gdybyż to była prawda!? — zawołał gorąco, — gdyby raz zmierzyć się z wrogiem!... Obiecują nam to, od kiedy przyjechałem, i nic, zawsze nic, westchnął.

— Zabawny jesteś Radku, — zaśmiał się Rozworski, — czy sądzisz, że Moskale przez uprzejmość dla ciebie ustawią się, ażebyś ich wystrzelał?

— To nie, ale dlaczego ich nie doganiamy? Dlaczego nie przetniemy im drogi i nie zmusimy do bitwy?

— Spytaj, mój kochany, szefa sztabu, który zapewne dziś przyjedzie tutaj z główną komendą.

— Tu!? — zdziwił się Konrad, a ty mi nic nie mówiłeś ?

— Zdawało mi się, że interesują cię bardziej Moskale, — uśmiechnął się.

Po chwili milczenia odezwał się Konrad:

— Jak Bolku sądzisz, czy przybycie głównej komendy nie jest zapowiedzią bitwy?

— Ten zawsze swoje... Zaczekaj, jeszcze te, tak pożądane bitwy uprzykrzą ci się, zresztą, wszystkie przypuszczenia, domysły, odgadywania nie mają sensu u żołnierzy, mamy słuchać rozkazów, nic więcej... a teraz trzeba znaleźć jakieś pomieszczenie dla nas, bo mieszkanie po naczelniku powiatu oddam sztabowi.

W niedługim czasie podoficer wyszukał izbę dla komendanta kompanii, który już poprzednio wyznaczył kwatermistrza, ażeby strzelców rozlokował na noc po domach.

— Wiesz, Radku, — przemówił Rozworski, gdy znaleźli się w pokoju dość obszernym, w którym prócz innych mebli znajdowało się łóżko i szezlong, — w nocy przy sztabie będę miał służbę, wartałoby przespać się chociaż godzinkę.

— Pyszna myśl! — zawołał Konrad, zwany zdrobniale Radkiem, — już oczy mi się kleją. Ty Bolku na łóżku, ja na szezlongu.

Bolek spojrzał na wysoko zasłane łóżko, odsłonił kapę, dotknął ręką kolorowego piernatu żydowskiego i rzekł z niesmakiem:

— Nie, Radku!... Przez uprzejmość odstępuję ci łóżko, a ja biorę szezlong.

Radek, który już usiadł na szezlongu, teraz wyciągnął się i powiedział z szacunkiem:

— „A tout seigneur tout honneur", po prostu nie wypada, ażeby komendant spał na sofie, gdy jest wspaniałe łoże... zresztą, ja już śpię, — obrócił się ku ścianie i udawał, że chrapie.

— Baczność! — zakomenderował Bolek. — Ani myślę, czy ja w szeregu?

Właśnie Bolek zamierzał ściągnąć Radka z sofy, gdy zapukano do drzwi i po chwili wszedł podoficer z odwachu i salutował:

— Melduję posłusznie, obywatelu komendancie, że zgłosiło się do nas trzech ochotników.

— Gdzie są?

— Za drzwiami... przyprowadziłem ich tutaj, do pana komendanta.

— Niech wejdą!

Stanęli w rząd. Wszyscy trzej młodzi chłopcy, ale dość rośli, dobrze odżywieni. Dwóch z nich w ułankach granatowych, w butach wysokich, a trzeci jasny blondyn ubrany z wiejska.

— Czego chcecie?

— Przyjechaliśmy zaciągnąć się do strzelców... ale do konnych, bo mamy własne konie, — odpowiedział dość śmiało szatyn, około lat siedemnastu.

— Czy z pozwoleniem rodziców? opiekunów?

— Tak jest... Tatuś dał mi konia, Marcinkowi także.

— Dobrze... no, a ty obywatelu? — zwrócił się do drugiego, — masz pozwolenie ojca?

— Tatuś umarł przed rokiem, a mama mi pozwoliła, bo mam starszego brata.

— No, tak... dlaczegóż starszy nie przyszedł do nas?

— Michaś słabowity i nie lubi wojny.

— A ty także konno? — spytał Rozworski młodego parobczaka.

— Juści... Pan dziedzic nakazali, ażebym panicza nie opuścił i dał mi kasztankę.

— Kto wam o nas powiedział? — wmieszał się Konrad do rozmowy i spojrzał na szatyna, który pierwszy odpowiedział na pytanie komendanta.

— Kto? — umilkł i szukał w pamięci, a po chwili: — Kto? nie wiem, czekaliśmy was, a gdy pod wieczór wracając z Marcinkiem posłyszałem śpiew strzelców... zobaczyłem idące szeregi... zrozumieliśmy zaraz, że to na Moskala... i już nie dałem tatusiowi spokoju, aż wreszcie puścił nas dzisiaj.

— Więc to pieśń skusiła ciebie obywatelu! — uśmiechnął się Konrad.

— Pieśń?... to nie, — odpowiedział z pewnem zmieszaniem, — ale gdy idą na Moskala, któżby w domu został?

— Dobrze powiedziałeś, obywatelu, — rzekł Rozworski, — a twe imię?

— Adam Struniewski.

— Nazwisko niepotrzebne i nie pytałem o nie, — pouczał Rozworski, — Moskale mogą mścić się na rodzicach i krewnych. My, z Królestwa, prawie wszyscy używamy pseudonimów.

— Rozumiem.

— Wy, wszyscy trzej, musicie przejść szkołę ćwiczeń żołnierskich. Jutro odeszlę was do batalionu uzupełniającego, tam przejdziecie szkołę, otrzymacie broń i umundurowanie... Na razie, obywatelu sekcyjny! — zwrócił się do podoficera, — zaprowadzisz ich do podporucznika Bojomira, niech ich nakarmi i wyznaczy kwaterę... Żegnam was obywatele i do widzenia w szeregach.

Skłonili się i wyszli. Rozworski zapalił papierosa i kładąc się na szezlongu rzekł:

— Przynajmniej się wyciągnę.

— Dobre i to, —odezwał się Konrad, spacerując po pokoju, — a zauważyłeś Bolku, jakie wrażenie na tym chłopcu zrobiła pieśń... Pieśń to potęga, dodaje siły, ognia, ducha... Jestem pewny, że gdyby on nie był posłyszał naszej pieśni, uganiałby jeszcze ze strzelbą po lasach i polach, a pieśń uczyniła go dojrzałym... zrobiła go żołnierzem wolności.

— To dziwne, — zaśmiał się Bolek, — że nawet wojsko i wojna nie wyleczyły cię z twych mrzonek.

— Jakich? — przystanął przed szezlągiem.

— Zawracasz sobie i innym głowę poezyą... pieśnią... muzyką... i jesteś ślepy na życie, które przewala się gorącą falą.

— Mówi z ciebie, Bolku, uprzedzenie.

— Ładne mi uprzedzenie, — rzekł ironicznie. — Dopiero przed chwilą piałeś hymny pochwalne na cześć pieśni, a ten chłopak i inni, stają w naszych szeregach, nie z powodu pieśni, ale działa na nich dziedziczność, wychowanie, temperament i poczucie wiekowej krzywdy.

— Jedno i drugie, — bronił się Konrad.

— Głupstwo!... Ty wprowadziłbyś poezyę do mustry, — śmiał się, — i Bóg mnie pokarał takim mazgajem rozkochanym w trylach, rymach i rytmach.

— Co kto woli, — uśmiechnął się Konrad, — jeden nieśmiertelną poezyę, a drugi ładną dziewczynę.

— Ach, co ty wiesz o tem, — zaśmiał się Bolek, — dziewczyna piękna jest sama w sobie poematem, a cóż dopiero, gdy ją kochasz!

Konrad spacerował po pokoju, a Bolek spytał go po jakimś czasie:

— Jak myślisz, czy Moskale cofając się niszczą wsie? Znęcają się nad ludnością?

— Dotychczas, jak sami widzimy, wsie i miasta są nienaruszone.

— Ależ tu nie było wojska, tylko strażnicy i trochę kozaków, gdyby jednak tu bronili nam przejścia, kraj wyglądałby inaczej. Wiem ze strategii i taktyki, że z obszaru wojennego usuwa się wszystko, co jest podejrzane.

— No, tak, ale linia obronna Moskali będzie zapewne blizko Warszawy, i dlaczego o to pytasz? — Bo wiesz, poznałem na jednej zabawie śliczną

blondynkę i przez cały wieczór flirtowałem z nią. Była bardzo miła a pochodziła z tych stron, i wściekłość mnie ogarnia na myśl, że Moskale może pastwili się nad nią.

— A jak się nazywała?

— Marya.

— A nazwisko?

— Nie pamiętam.

— No, a wieś?

— Nie wiem.

— Więc po kiego dyabła zawracasz sobje nią głowę?

— Śliczna była.

Zapukano do drzwi i strzelec z odwachu zameldował, że uwięziony prosi o posłuchanie w sprawie bardzo ważnej i pilnej.

— Niech powie komendantowi odwachu, — zawołał gniewnie Bolek.

Konrad przystanął, z pewnem zdziwieniem spojrzał Bolkowi w oczy i szepnął do niego:

— Prywata, prywatą.

— Tak jest, — mruknął Bolek, podniósł się z westchnieniem z szezlonga i rzekł do strzelca: — zaraz przyjdziemy.

Do małego pokoju przy odwachu, oświetlonego jednem oknem, wprowadzono kahalnego. Rozworski usiadł za stołem, a opodal Konrad.

— Jaśnie wielmożny panie pułkowniku, — skłonił się kahalny, — moi współwyznawcy mają dobre serce, oni wiedzą, że panowie przyszliście, ażeby była sprawiedliwość i oni chcą panom wygodzić.

— Bardzo dobrze, obywatelu kahalny, niechże oddadzą naszemu intendentowi to, co wypisałem na kartce, a zaraz was trzech wypuszczą.

— Nu, a jak niema, to co będzie?

— Czy ty, obywatelu kahalny wezwałeś mnie, ażeby mi to powiedzieć? — spytał Bolek surowo.

— Uchowaj Boże! Ja bardzo szanuję jaśnie wielmożnego pana pułkownika... ja nie taki... tylko czy nie będzie dosyć połowy?

— Nie! Muszę mieć wszystko.

— Niech jaśnie wielmożny pan pułkownik coś opuści. To miasto biedne, daleko od kolei, Moskale wszystko zabrali. Ja wiem, że można trzecią część opuścić... czy zgoda?

— Nie! Ani ćwierć funta, ani kwaterki mniej.

— Czy to ostatnie słowo? A gdzie pańska szlachetność? gdzie sprawiedliwość?

— Dosyć tego! — wstał Bolek, — idź, obywatelu do aresztu.

Żyd nienawistnie spojrzał, lecz przemówił pokornie:

— Jeszcze jedno słowo... Jak musi być, to cóż robić? Ja to rozumiem...

— Jeśli rozumiesz, obywatelu, poco się targujesz? Naco mnie wzywałeś?

— Ja coś powiem, wszystko będzie, ani łuta jednego nie zabraknie, ale niech jaśnie wielmożny pan pułkownik wypuści rabina. On stary, on potrzebuje wygody. Niech go pan puści, a wszystko będzie.

— Nie!

— Dlaczego nie? — obruszył się żyd.

— Według prawa wojennego nie wolno wypuścić zakładnika, póki nie spełniono rozkazu.

— Aj, aj, — westchnął żyd, — co ja mam robić... — i po chwili wahania zaczął szybko: — u nas w mieście brakuje mąki i krup jęczmiennych, no i trochę jaglanych... ale w Zawodziu, trzy wiorsty od miasta, jest młyn, tam jaśnie wielmożny pan pułkownik dostanie i mąki i krup, tylko posłać zaraz, to Buttermilch da. On powie, że niema, ale on schował zapasy u chłopa Drzazgi.

Konrad zanotował wieś, nazwisko młynarza i chłopa.

— Dziękuję ci, obywatelu kahalny, za informacyę, a jeśli wieczorem żądany chleb i produkta otrzyma nasz intendent, będziecie wolni.

— Ja bardzo dziękuję jaśnie wielmożnemu panu pułkownikowi... ja wiedział, że my przyjdziemy do zgody.

— Idź teraz do rabina i powiedz, że mu dziękuję za uprzejmość i że mnie cieszy, iż obeszło się bez gwałtu i przymusu.

— Poco gwałt? Naco gwałt? My spokojni kupcy... a furmanki już są?

— Dotychczas nie!

— Niech jaśnie wielmożny pan pułkownik weźmie do aresztu wójta, zaraz znajdą się konie i wozy... Ja dobrze radzę.

— Skądże wójt weźmie koni, jak ich niema?

— A my także nie mieli mąki i krup, czy kto pytał, skąd my weźmiemy?

— To prawda... spróbuję z wójtem.

— Naco próbować? Poco próbować? — uśmiechnął się żyd, — zabrać go do aresztu i powiedzieć stryczek albo kula w łeb, tak samo jak do nas... już on znajdzie, bo chłopi pochowali konie i wozy. Czy ja źle radzę?

— Przeciwnie, — uśmiechnął się Bolek, który zrozumiał chęć żyda zemszczenia się na wójcie, — rada twoja dobra, — wstał, ażeby wyjść.

— Jaśnie panie pułkowniku, jeszcze słówko...

— No?...

— Jeśli moja rada dobra, niech rabin nasz idzie do domu. Czy jaśnie pan myśli, że moje zdrowie nie jest warte krup i kaszy?

— Nie wątpię, że więcej, a swoją drogą rabina nie puszczę.

Żyd z obawy nie śmiał głośno kląć, ale użył do syta szeptem przeklinając Bolka i strzelców, poczynając od „schwarze Jur", a kończąc na dziesiątem pokoleniu.

Ody obydwaj wyszli z odwachu i skierowali się ku rynkowi, przemówił Radek, nie bez zazdrości patrząc na liczne pary strzelców w towarzystwie dziewcząt:

— Tym wesoło płynie życie.

— Bo ich o nic głowa nie zaboli, — odrzekł zgryźliwie Bolek, i — mają młodość, broń i kochanki... Nic im do szczęścia nie brakuje.

— A cóż tobie brakuje? — zaśmiał się Radek, — jesteś młody, masz rangę oficera, no i trzeźwą głowę podobno.

— Otóż właśnie o tę głowę chodzi, — nachmurzył się, — ach, ta ciągła odpowiedzialność, nieustanne zajęcie się przeróżnemi sprawami.

Jak gdyby na potwierdzenie tych słów, zbliżył się do idących podporucznik Bojomir, pytając się co ma zrobić z ochotnikami zgłaszającymi się z miasta.

— Dużo ich?

— Dotychczas ośmiu, ale napewno zgłosi się ich więcej.

— Zapisuj ich, obywatelu podporuczniku, do rejestru, a jutro wyszlemy ich do uzupełniającego batalionu.

— Rozumiem.

Gdy przyszli na kwaterę, Bolek rzucił się w ubraniu na szezlong i rozporządził:

— Każ mnie zbudzić przed dziewiątą, gdybym spał mocno, każ trąbić na spoczynek, a patrole niech dopilnują spokoju.

Konrad z pewnem wahaniem ułożył się w ubraniu na łóżku, usunąwszy piernat i część poduszek. Usnąć jednak nie mógł, w pokoju mimo otwartych okien było duszno, wstał tedy i poleciwszy ordynansowi pilnowanie pokoju, sam poszedł do miejskiego ogrodu publicznego.

Gęsty zmrok już zapadł. Na ciemnobłękitne niebo wypłynął przed chwilą młody księżyc i tylko słabsze i dalsze światła gwiazd pogasił, zaś przyćmił jaśniejsze.

Zwykła cisza małego miasteczka dziś zmącona była śpiewami i śmiechami strzelców. Z domów przez otwarte okna słychać było dźwięki fortepianu, wtórujące do pieśni. W niektórych domach tańczono zapamiętale przy fortepianie, aż na ulicę dolatywały głośne hołupce i komenda mazurowa.

W ogrodzie publicznym, z ławek, z gęstych mroków drzew i krzewów posłyszał gruchania par, tłumiony chichot kobiecy i czułe przemówienia męskie.

Zdawało się Konradowi, że całe miasto uległo jakiemuś szałowi wesołości, pustoty, nieopatrznego używania, przeplatanego żarem pocałunków i uścisków.

Ten nastrój udzielił się i jemu. Nieszczęśliwa miłość, z którą poszedł na wojnę, już w pierwszych chwilach pobytu w obozie i w oczekiwaniu bitwy z Moskalami, zaczęła blednąc.

Miłość, jak wszystko co żyje, potrzebuje pewnych warunków do istnienia. Do wybuchu wojny Konrad karmił i podsycał swą nieszczęśliwą miłość do mężatki swym smutkiem, tęsknotą, bolem i zazdrością o męża. Nie wiedząc o tem sam się podniecał marzeniami i nieziszczonemi pragnieniami.

Ody jednak znalazł się w szeregu, gdy musiał pełnić twardą służbę; gdy zaczął żyć wśród wesołych i nieopatrznych kolegów, gdy czuł, że może w każdej chwili znaleźć się w bitwie i swe życie położyć na szali, zaczęły te jego smutki, żale, tęsknoty i rozczarowania tracić na sile i energii.

Jeszcze na postojach, w marszu, w chwilach wolnych, rad grzebał się w przeżytych cierpieniach, ale już spostrzegał ku swemu zdziwieniu i zawstydzeniu, że rany, które miały wiecznie się krwawić, poczynają się zabliźniać i nie sprawiają mu bolu.

Dzisiaj udzielił mu się nastrój wieczorny miasta, zapomniał o swej pierwszej, dozgonnej miłości, i z pewną zazdrością przyglądał się strzelcom, którzy sam na sam lub grupami bawili się w towarzystwie dziewcząt i kobiet.

Z ciekawością trochę namiętną przypatrywał się kształtom i figurom kobiet spotkanych. Zdawało mu się, iż patrzą na niego żdziwione jego samotnością, a w oczach mają błyski zachęcające.

Szczególną uwagę zwrócił na dwie młode niewiasty, których rozmowę posłyszał.

Jedna z nich, młoda brunetka z błyszczącemi oczyma, mówiła półgłosem do towarzyszki:

— To chyba oficer, bo ma szablę.

— I ja tak myślę, — odpowiedziała druga.

— Pójdę i spytam go.

— Ach, nie! nie! — powstrzymała ją druga, — widziałam go, to młody chłopiec, on nam nic nie pomoże.

Konrad zrównał się z niemi i salutując zaczął:

— Jeśli panie...

W tej chwili obydwie skręciły szybko na boczną drogę i schroniły się pod skrzydła starszych pań.

— A bodaj was, — zaklął Konrad i zawstydzony, zły, jak kot po nieudanym skoku, zwrócił się w inną stronę, nie omieszkał jednak przypatrzeć się tym dwom pannom.

Zegarek wskazywał piętnaście minut po ósmej, zwolna tedy szedł ku swej kwaterze, przechodząc różnemi ulicami.

Gdy zbliżył się do kwatery, dostrzegł, że jakieś dwie niewiasty weszły do domu, w którym mieściła się kwatera Bolka i jego. Zdawało mu się, że to owe panny z ogrodu miejskiego.

I nie mylił się.

Istotnie, przed drzwiami komendanta kompanii stanęły, i pełne obawy i wahania nie mogły się zdecydować, wejść czy nie wejść?

— Broniu, ja się boję, — szepnęła niższa szatynka.

— A ja, nie!... Przecież nas nie zje, ani ugryzie.

— Nie pójdę, Broniu.

— Więc zaczekaj na mnie... ale tu pod drzwiami... idę, — zapukała lekko do drzwi.

Nikt się nie odezwał. Zapukała głośniej i znów cisza. Ośmielona milczeniem, a chcąc pochwalić się swą odwagą, nacisnęła klamkę, drzwi się otworzyły, aż się cofnęła, gdy ujrzała pokój oświetlony lampą, którą ordynans stosownie do polecenia zapalił.

Wobec otwartych drzwi wstyd jej było uciekać, weszła tedy do pokoju, przymknęła drzwi za sobą i zobaczyła Bolka śpiącego na szezlongu.

Zbudzić go, czy nie? Tyle jednak pracy wewnętrznej, wysiłku woli zużyła, ażeby przyjść tutaj, że nie mogła zdecydować się wyjść z niczem, i stanąwszy opodal szezlonga powiedziała cichym, a jak jej się zdawało, doniosłym głosem:

— Panie komendancie!

Bolek nie drgnął. Powtórzyła tedy słowa trochę głośniej wpatrując się uporczywie w twarz śpiącego.

Bolkowi śniło się, że jakaś śliczna dziewczyna uśmiecha się do niego i woła przez okno, ażeby przyszedł, on jednak nie może iść zajęty służbą,

wreszcie uwolnił się, i biegnie do niej. W tej chwili właśnie otworzył oczy, ujrzał kobietę, zerwał się, usiadł na szezlongu i zawołał:

— Aniele mój! — wyciągnął obie ręce. Bronia cofnęła się szybko i powiedziała trochę przestraszona:

— Pan się myli... nie jestem żadnym aniołem. Bolek oprzytomniał, szybko zapiął mundur, wstał i rzekł lekko zmieszany:

— Przepraszam panią za moją senną halucynacyę... Proszę panią usiąść, — wskazał krzesło, — czem mogę służyć?

Bronia stała, poczerwieniała, szukała słów i nie mogła ich znaleźć, co widząc Bolek rzekł dobrotliwie:

— Śmiało, proszę pani, o co idzie?

— Ja... ja... chciałam... to jest... mam wielką prośbę do pana komendanta.

— Do mnie? — zdziwił się trochę.

— Nietylko ja, ale i moja przyjaciółka Zosia, która jest tu... przyszła ze mną.

— Odzież ona? — rozejrzał się po pokoju.

— Ona czeka... ja sama weszłam... drzwi były otwarte i bardzo przepraszam, że obudziłam pana komendanta... bardzo mi przykro, nie pomyślałam, że pan musi być zmęczony.

— To rzecz najmniejsza i tak kazałem się obudzić, — spojrzał na zegarek, — więc o co idzie?

— Ja... to jest my... Zosia i ja chciałyśmy.. prosiłybyśmy, ażeby pan komendant przyjął nas do strzelców, — skończyła z wysiłkiem.

— Was?... Panią i jej przyjaciółkę? Moja kompania idzie w przedniej straży, ambulansów i sanitarnej służby niema przy kompanii... bo przypuszczam, że panie chcecie być sanitaryuszkami.

— Nie! Wcale nie! Chcemy służyć w szeregu, walczyć jak chłopcy.

— To jest niemożliwe.

— Ale dlaczego? Czy sądzi pan, że nie mam dość sił? O, ja jestem silna i wytrzymała, zniosę wszystkie marsze i niewygody.

— Nie! To niemożliwe!

— Pan powtarza jedno i to samo słowo: „niemożliwe", a ja widzę nietylko możliwość, — zapalała się coraz bardziej, — ale obowiązek. Nie rozumiem dlaczego kobiety mają być wykluczone, dlaczego nie mają walczyć za ojczyznę z bronią w ręku? Co w tem niemożliwego?

— Prawo wojskowe zabrania przyjmowania kobiet do szeregów, i ja sam jestem także przeciwnikiem dopuszczenia kobiet.

— Więc pan odmawia? — zabłysły jej oczy z gniewu.

— Stanowczo.

— Jesteś pan gbur i impertynent.

— Niech i tak będzie, — uśmiechnął się.

— I jakiem prawem odtrącasz pan ochotnika, który chce walczyć z Moskalami?... A ja szłam tu do pana z taką wiarą... ufnością... tak się cieszyłam, — łzy zabłysły w jej oczach.

— Żałuję, że spotkał panią ten zawód, ale służba w szeregu jest dla kobiet niemożliwa.

— Co mi pan powtarza starą piosnkę? — zawołała rozgniewana, — ja panu pokażę, że będę w szeregu, mimo pańskiej niemożliwości, — odwróciła się i wyszła zatrzasnąwszy drzwi za sobą.

— Oparłeś się pokusie, o Józefie! — zawołał wesoło Konrad przez otwarte okno.

— Słyszałeś?

— Przypadkiem.

— No, ta gotowaby była, zrewolucyonizować całą kompanię, — zaśmiał się, — byłaby ładna dyscyplina i karność z takim żołnierzem.

— Ale temperament ma, — zauważył Konrad.

— Wątpię, to raczej rozkapryszona panna, przyzwyczajona do uległości otoczenia... Czy kazałeś otrąbić spoczynek?

— Idę... Natychmiast!

III.

Jeszcze tu i ówdzie błyszczały światła po domach, jeszcze tu i ówdzie brzmiały urywane śpiewy, gdy placówki dały znać, że wódz, główny komendant strzelców przybywa do miasta.

Wśród nocnej ciszy rozległ się miarowy tentent koni, a w oświetlonej bramie kamienicy przeznaczonej na kwaterę sztabu stał Rozworski z Konradem.

Komendant naczelny lekko zeskoczył z konia i dobrym uśmiechem przywitał dwóch oficerów służbiście stojących.

Rozworski złożył raport ze stanu kompanii, a dowódzca spytał:

— Prowiant macie?

Porucznik wymienił ilość i jakość produktów.

— Dobrze sprawiłeś się poruczniku, nie zawiodłem się na tobie... czy jest Wit?

— Nie.

— Może przystał kogo lub telefonował?

— Nie

Pogodna twarz dowódzcy lekko się zasępiła, wkrótce jednak znowu się rozjaśnił i rzekł:

— Prowadź nas poruczniku na kwaterę.

Rozworski prowadził ich do salonu, który kazał jako tako uporządkować. Dowódzca przyjechał w towarzystwie szefa sztabu i dwóch adjutantów, którzy rozmawiając półgłosem szli po schodach.

Wszedłszy do salonu dowódzca zrzucił wierzchnią kurtkę, z pod której ukazał się zwykły mundur strzelecki, bez żadnych odznak i szlif. Był to mężczyzna w sile wieku, więcej niż średniego wzrostu, silnie zbudowany. Z całej postaci przedewszystkiem uderzały ciemnoszafirowe oczy, spokojne, rozumne, badawcze, pod pysznemi łukami czarnych brwi, które podnosiły białość ładnie zarysowanego czoła. Pomiędzy brwiami widne były zmarszczki.

Mimo dobrotliwego wyrazu twarzy, uprzejmości zachowania się i tonu koleżeńskiego wzbudzał w podwładnych niezwykły szacunek. Wprost suggestyonował ich silną wolą, widoczną w oczach, w układzie ust, w zmarszczkach pomiędzy brwiami, i swą niepomierną inteligencyą, która nie pozwalała mu zatrzymywać się nad drobnostkami, lecz ogarniała całokształt stosunków i spraw. Odczuwali w nim człowieka niepospolitego, który bez żadnych zastrzeżeń oddał siebie całego jednej, jedynej idei wywalczenia wolności, i do tego słońca dążył bezwzględnie przez grudy, ciernie, cierpienia, stwarzając sam środki i sposoby walki,

Oficerowie, którzy mu towarzyszyli, rozmawiali o ostatnich potyczkach i wywiadach.

— Wysunięte placówki w stronę wzgórza 340, — odpowiadał Rozworski na pytanie szefa sztabu wpatrującego się w mapę, — spostrzegły w oddali snujących się pojedynczo kozaków.

— Czy strzelano do nich?

— Nie. Byli zbyt daleko.

— Cóż więcej? — spytał szef sztabu.

— Wysłałem dwóch, znających dobrze te okolice, na przeszpiegi.

— Strzelców? — odezwał się dowódzca.

— Tak jest.

— Naszych chłopców na podobne ekspedycye należy oszczędzać. Nie znalazłeś, poruczniku, kogoś z miejscowych?

— Obawiałem się fałszywych wieści, — odparł trochę zmieszany, — zresztą, szpieg dużo kosztuje.

— Otóż to, we własnym kraju, i nie możemy znaleźć ludzi i liczyć na pomoc, — sposępniał dowódzca.

Wśród chwilowego milczenia spytał szef sztabu:

— Co donieśli wysłani?

— Jest batalion piechoty, pół bateryi i około dwóch secin kozaków. Maszerują jednak w stronę północno-wschodnią.

— No, tak... przypuszczalnie Moskale koncentrują się nad Kamienną i tam dadzą nam odpór.

Wszczęła się ożywiona rozmowa gdzie będzie linia obronna Moskali; jakie siły zgromadzą przypuszczalnie i czy oprą się sprzymierzonej armii?

Dowódzca słuchał w milczeniu tej rozmowy, a gdy bezpośrednio zwracano się do niego, odpowiadał krótko.

Wniesiono cztery nakrycia dla gości i Rozworski prosił na wieczerzę.

— Dlaczego nie siadasz z nami poruczniku? — spytał dowódzca.

— Jestem gospodarzem... i już jadłem.

— O, w tym wieku można zjeść dwie kolacye,.— uśmiechnął się dowódzca, — siadaj poruczniku i ty podporuczniku Konradzie.

Wieczerza nie była wykwintna, bo składała się z gulaszu, kartofli i kompotu, ale była obfita.

— Zgłosili się ochotnicy? — spytał dowódzca Rozworskiego w czasie kolacyi.

— Tak jest. Trzech ze wsi, konnych...

— Chłopi?

— Nie. Dwóch młodych z dworów i jeden parobczak.

— Pewno na niańkę paniczowi, — zaśmiał się adjutant.

— Istotnie, ten parobczak przydany został jako towarzysz.

— No, i nikt więcej? — dopytywał się dowódzca.

— Z miasta zgłosiło się dziesięciu, z tych, trzech jako zbyt młodych i słabowitych nie przyjąłem.

— I to jest ta rewolucyjna Polska, — uśmiechnął się gorzko dowódzca.

— Gdyby to była jakaś heca... szopka, zleciałyby się setki, — rzekł szef sztabu; — czy nie obrzucono was kamieniami, gdyście wchodzili do miasta? — spojrzał na Rozworskiego.

— Starsi na razie byli z rezerwą, młodzi witali nas serdecznie.

— Dobre i to, — skrzywił się lekceważąco adjutant.

To pogardliwe traktowanie miasta zrobiło przykrość Konradowi i powiedział zarumieniony:

— Obywatele tutejsi przyjęli nas ucztą, byli gościnni i serdeczni, a strzelców karmiono i chętnie przyjęto na nocleg.

— I tacy optymiści są potrzebni, — rzekł pobłażliwie dowódzca, — lecz zrozumiej kochanku, że gdy idziemy z hasłem wolności i niepodległości, wszyscy powinni stanąć pod naszym sztandarem, a nie jakieś dziesiątki lub setki.

Zdanie wodza poparł naturalnie adjutant, młody szatyn ubrany z wielką dbałością:

— Od dwóch pokoleń każdy Królewiak powtarza: ,,ach, gdyby broń i wojsko polskie, każdy z nas stanąłby w szeregu", dzisiaj jest broń, jest wojsko polskie, a gdzie są owi szeregowcy? — uśmiechnął się wzgardliwie, — pochowali się w mysie dziury.

— Lubuje im barłog ciepły, — zaśmiał się drugi adjutant.

We frazesach podwładnych odbijały się karykaturalnie zapatrywania wodza, który uśmiechnął się lekceważąco na koncepta i zwrócił się do Konrada łaskawie:

— Cóż optymista na to?

— ja? — zmieszał się, poczerwieniał i po chwili przemówił z pewnem wahaniem: — zajęliśmy mały skrawek Królestwa, może zawcześnie mówić o całości... tak przynajmniej zdaje mi się, — dodał widząc ironiczne spojrzenia starszych oficerów.

— Radbym, ażebyś miał słuszność, — powiedział komendant i zamyślił się.

Sprawa zachowania się Królestwa wobec wkroczenia zbrojnych, polskich oddziałów była dla niego najważniejsza i najbardziej piekąca. Wchodziła tu w grę nietyle jego ambicya jako Polaka i wodza, ale przedewszystkiem osiągnięcie celu jego życia, jego marzeń, trudów i pracy.

Z dobrą wiarą wmawiał w siebie i w drugich, że wystarczy zbrojne wkroczenie, hasło wolności i niepodległości, ażeby cały naród stanął w obronie swych praw.

Tymczasem zaledwie nieliczni entuzyaści młodzi pospieszyli pod wojenne sztandary, a zachowanie się całego kraju było bierne i zagadkowe.

Gdzie są owi „wieczni rewolucyoniści", jak nazywano Polaków; gdzie spadkobiercy 1831 roku i 1863? Gdzie owi bojownicy z roku 1905?

Zdawało mu się, że wokoło widzi sobkostwo, zimne wyrachowanie, ostrożność graniczącą z tchórzostwem, ale i to rozumiał, że zapał, poświęcenie, ofiarność trzeba wzniecić, rozbudzić...

Swego przyjaciela i współpracownika wypróbowanego Wita, za którego głowę obiecali byli Moskale sutą nagrodę, wysłał do centrów robotniczych, ażeby nawiązał zerwane nici rewolucyjne, i z gorączkową niecierpliwością czekał jego powrotu zapowiedzianego na dzisiaj w tem mieście.

Podano herbatę i właśnie rozmawiano o działaniu szrapneli, granatów, bomb, karabinów maszynowych, gdy wszedł oficer pełniący służbę i meldował :

— Obywatel, porucznik Wit, przyjechał.

— Prosić tutaj! — zawołał z żywością dowódzca.

Wszedł oczekiwany Wit, brunet około czterdziestu lat, przystojny, z wyrazem twarzy niezmiernie dobrym, z czarnemi wąsami z kozacka spuszczonemi.

— Witajcie bracia, — przemówił z progu wesoło, — dobrze, że was przy stole zastałem, bo jestem dyablo głodny, — przywitał się kolejno ze wszystkimi i zasiadł przy stole pytając: — Któż tu gospodarzy?

— Ja, — wstał Rozworski.

— Dajcież kieliszek gorzałki i coś zjeść. Rozworski szybko wyszedł, a Wit pocierając krótką, czarną czuprynę zwrócił się do wodza:

— Wiesz, bracie, czterdzieści wiorst jechałem bez odpoczynku i jeszcze trafiłem na dwóch kozuniów.

— Uciekłeś? — uśmiechnął się szef sztabu.

— Nie! Oni uciekli, a gdy w pięciu wrócili, już mnie szkapa doniosła do naszej placówki.

— Byłeś Wit w Częstochowie? — spytał dowódzca.

— Po to jeździłem.

— I jakie wiadomości?

— Opowiem, ale wpierw pozwól mi zjeść, bo sił nie mam. Zresztą nic tak dalece ciekawego nie przywiozłem.

Wszedł Rozworski z flaszką i kieliszkiem, stawiając przed Witem.

— Jesteś bracie, źle wychowany, — uśmiechnął się Wit, — wiedz, że gospodarz przypija.

— Ale ja nie piję i jestem po kolacyi.

— Cieszy mnie bracie, że jadłeś, ale obowiązek jest obowiązkiem. Pij!

Wesołość Wita udzieliła się oficerom i do wahającego się Rozworskiego wołali:

— Pij!... Musisz pić! Nalał, wypił i zakrztusił się.

— To przy pierwszym, następne pójdą gładko, — pocieszał Wit, — do ciebie, bracie! — zwrócił się do wodza.

— Omiń mnie, — uśmiechnął się dowódzca, — od czegóż mam szefa sztabu.

— I to prawda... Więc w twoje ręce niezawodne szefie.

Wniesiono talerz dymiącego gulaszu. Wit jadł z wilczym apetytem, a Rozworski pomny swej roli gospodarza, zaproponował wypicie drugiego kieliszka wódki.

— Nie, bracie, do razu sztuka, ja nie Moskal... ale jeśli masz bracie kieliszek wina, wypiję.

Na szczęście przezorny ordynans przygotował był kilka butelek wina i tryumfalnie postawił na stole.

Wit wypił kieliszek, zapalił papierosa i zwrócił się do wodza:

— Jeśli każesz, bracie, opowiem.

— Słucham, — wpatrzył się w mówiącego.

— Najpierw pojechałem do Częstochowy. Fabryki zamknięte, bieda i nędza wśród robociarzy; żadnej nadziei poprawy... jak wiesz sam, bracie, do głodnego brzucha trafisz tylko chlebem, a najszczytniejsze frazesy odbijają się jak piłka od muru.

Wódz słuchał z posępnym i surowym wyrazeni twarzy, a po chwili spytał głucho:

— A nasze dawne organizacye?

— Z trudem wyszukałem kilku niedobitków. Część co lepszą i śmielszą Moskale wyłapali, część się rozeszła po innych fabrykach, a pozostali stracili łączność. Mówili mi, że warunki przed wojną były bardzo korzystne dla organizacyi, ale brakowało głowy.

— Już wiem, — mruknął wódz, — czy przemawiałeś w naszej sprawie?

— Pocóż pojechałem?... Mówiłem, przekonywałem, zaklinałem, ale oni zachowywali się odpornie i odwoływali się na okupacyę Kalisza... Częstochowy... Zaledwie kilkunastu gorętszych przyrzekło wstąpić w nasze szeregi.

— I to wszystko z Częstochowy?

— Nie, bracie, — popił wina, zapalił świeżego papierosa, — w samem mieście zwerbowałem około stu ochotników. Byłoby ich więcej, ale z rozkazu władzy musiałem wyjechać.

— Wzbroniono ci pobytu? — ździwił się wódz, — mimo, żeś oficerem?

— Tak jest... no, i wiesz bracie, prawo wojenne nie żartuje.

— Szkoda — westchnął wódz, — cóż dalej?

— Kołową drogą, nie koleją, wybrałem się do Zawiercia, Dąbrowy, Sosnowic. Tu, z małemi odmianami powtórzyła się ta sama historya, co w Częstochowie. Garstka młodych znalazła się wszędzie... ale to nie to, czego ty bracie i ja oczekiwaliśmy, i to był zawód gorzki, który do tej chwili cięży nademną jak zmora.

Nastała chwilowa cisza, wszyscy byli powarzeni i osowiali. Od czasu do czasu spoglądali na wodza, z którego czoła i zsuniętych brwi widać było, iż pracuje mózgowo.

— Go ze skautami? — spytał po chwili.

— Garstka dzieciaków. Dużo zabrali Moskale ze sobą; dużo wyjechało w głąb kraju z rodzicami; z pozostałych zorganizowałem wywiadowczą pocztę.

— No, a Sokoły?

— Czekają, bracie, — uśmiechnął się z goryczą.

— Wygodny sposób, — zadrwił szef sztabu. Znów zapadło milczenie i wszyscy czekali co powie wódz.

— Zawód nas spotkał i to bardzo przykry, — rzekł matowym głosem, ale po krótkiej pauzie mówił dźwięcznie i energicznie: — podobne rozczarowania są przykre, ale działają pobudzająco jak natrysk zimną wodą... W Królestwie zawsze tak bywało i jest, że stolica nadaje ton i kierunek... musimy zdobyć Warszawę.

— Tak jest!... To słuszne!... Wszyscy patrzą na Warszawę!... — odezwały się głosy oficerów.

— Uprzedziłeś mnie bracie, — uśmiechnął się Wit, — umyśliłem sposoby i upatrzyłem ludzi.

— Tem lepiej, pomożesz mi... Gdybyś nie był tak znany i sławny wśród ochrany posłałbym ciebie .. Wit, jak myślisz, co do polityki i partyi?

— Musimy się porozumieć z zarządem P. P. S.

— Tak jest, i ty załatwisz tę sprawę. Naradzimy się i jutro pojedziesz do Krakowa.

— Dobrze... to mi nie nowina, — uśmiechnął się dobrodusznie.

— Polityka swoją drogą, ale równie pilną i ważną rzeczą jest utworzenie w Warszawie: „Polskiej Organizacyi Wojskowej", i „Polskiej Szkoły Wojskowej". O celu i znaczeniu tych organizacyi nie potrzebuję wam mówić... statuta opracuję dziś w nocy.

— Nie spałeś komendancie i poprzedniej nocy, — odezwał się szef sztabu.

— Spytaj się Wita ile to nocy nie spaliśmy przy pościgu sfory ochrany i żandarmów, — zaśmiał się dowódzca, — zresztą prześpię się w dzień, a w tym wypadku bardzo wiele znaczy pośpiech.

— Masz, bracie, słuszność jak zawsze, — skinął Wit głową, — jutro powinien ktoś być w drodze do Warszawy.

— I będzie, — rzekł dowódzca, — poruczniku Rozworski, jutro jedziesz do Warszawy, jako jeden z założycieli: „Polskiej Organizacyi Wojskowej", do kogo masz się zgłosić na miejscu, gdzie znajdziesz radę i pomoc, powiem ci na odjezdnem.

— Wedle rozkazu, — wstał i skłonił się Rozworski.

— Masz cywilne ubranie?

— Nie.

— Postaraj się dostać, pieniądze potrzebne weź z  kasy kompanii.

— Wedle rozkazu.

— Instruktorem: „Polskiej Szkoły Wojskowej" będziesz podporuczniku Konradzie.

— Wedle rozkazu.

— Obydwaj jesteście w przyjaźni, znacie dobrze Warszawę, dlatego was posyłam. Znajdziecie tam zaczątki jednej i drugiej organizacyi, a waszem zadaniem będzie tchnąć w nie strzeleckiego ducha i energię. Liczę na was i spodziewam się, że nie zrobicie mi zawodu.

— Zrobię, co będę mógł, — rzeki wzruszonym głosem Rozworski, nie spodziewał się bowiem takiego wyróżnienia.

— I ja również, — dodał Konrad zarumieniony jak panna po pierwszym pocałunku.

— No, bracie, jest sposobność wypicia wina, — zaśmiał się Wit i podsunął pusty kieliszek w stronę Rozworskiego, a gdy go ten napełnił, rzekł: — Oby się wam lepiej powiodło, aniżeli mnie, a na drogę nrzestroga starego konspiratora: nikomu, ale to nikomu, a. szczególniej kochance, nie zwierzać się ze szczegółów, bo kochanka z wielkiej miłości zdradzi siebie i was; a ogólnikowo, w konturach nieuchwytnych, zawsze mówić prawdę, wówczas i w razie schwycenia, przy śledztwie, można się wykręcić, bo nie będzie sprzeczności.

— Wit! Prorokujesz im schwytanie, — zaśmiał się szef sztabu.

— Wszystko jest możliwe, — powiedział Wit poważnie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej