Stanisław Witkiewicz

NA PRZEŁĘCZY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

NA PRZEŁĘCZY

Wrażenia i obrazy z Tatr

Stanisław Witkiewicz

I

Był upał. Słońce popołudniowe topiło się w białym blasku, zalewając pożogą promieni drżących, srebrno-szarych połamane dachy i strzeliste szczyty wież, których cienie roztaczały się po ścianach domów, kładły się długiemi plamami po obszarach placów, lub sięgały w głąb wąskich ulic.

W pustym rynku drzemało parę doróżkarskich koni i zrzadka przemykał się jasny parasol, z pod którego wyzierały nogi, lub spódnice i wlokąca się za niemi plamka cieniu.

Na linji A—B, po której zwykle przechadza się, zezując „Pod Barany", opinja publiczna Krakowa, dziś przesuwały się za słońcem tylko cienie latarni gazowych.

Nie było widać ani ładnych, lub pięknie ubranych kobiet, ani cienkonogich lejtnantów piechoty, obciągających wąskie kurtki, ani ułańskich poruczników, kokietujących złotemi ogonkami swoich dolmanów.

Przed rozpalonem do wściekłości słońcem uciekli przyszli ministrowie i aspiranci do prezydjalnego fotelu, politycy wszelkich stronnictw... i członkowie niezliczonych komisyj, podkomisyj, komitetów i „ankiet". Cała ta „stolica bez mieszkańców", która na tym wąskim skrawku asfaltu daje sobie rendez-vous i warczy wszystkiemi przeciwieństwami ambicyj — cała ta stolica dyszała teraz pod okurzonemi kasztanami plantacyj, kryła się po kawiarniach, we wnętrzu tych ciemnych i ponurych domów, lub po tych „ubikacjach", które tu, w Krakowie, nazywają pałacami.

Rzadcy przechodnie, byli to przejezdni, kręcący się około bud wekslarskich, kupujący na wagę złota „reńskie", lub stojący w miejscu z zadartemi głowami, przysłaniający oczy przed blaskiem słońca i zdający się liczyć kamienie i cegły w ścianach starych murów.

Światło, to życie architektury.

Poczerniała cegła, inkrustowana blokami szarego piaskowca, poobijane gzemsy, połamane dachówki, pozieleniała miedź dachów, oblizane przez wiekowe deszcze ornamenty, dziury po rusztowaniach — cała ta malownicza łatanina ścian, upstrzonych czarnemi otworami okien, białemi plamami wapna, szarzejącemi się kamieniami grobowców napół zatartych, figur poobtłukanych, maszkaronów przedrzeźniających się — cała ta różnorodność stylów, potrącających się obok siebie, pod skwarnemi promieniami słońca żyła, drżała, mieniła się mnóstwem barw nikłych, przeciwstawnością silnych świateł i cieniów i zdawała się chlubić zmarszczkami i rysami, w których wypisały się jej dzieje.

Wieże Marjackie, owiane opalową mgłą światła, wznosiły się lekko na tle szarego nieba, na którem migotała pozłota ich koron.

Długie błękitnawe cienie ciągnęły się od stóp ich, ześlizgiwały się po ścianach domu „Pod Murzynami", czepiały się jego gzemsów, nakrywały dachy i ginęły w ulicy Floriańskiej.

Wgórze, około murów, stado kawek uganiało się za jastrzębiem. Z wrzaskiem, pełnym niepokoju, wzbijały się czarną chmurką mżących się skrzydeł, wśród których, jak błyskawica, śmigały jasne skrzydła drapieżcy.

Wieża ta żyje. Patrzy czarnemi okienkami na stare miasto i kiedy niekiedy dźwiękiem hejnałów mówi: Jestem i czuwam.

Człowiek, zaprzątnięty jedną myślą, pochłonięty przez jedno uczucie, doznaje tylko ciasnych i bardzo względnych wrażeń od rzeczy i zjawisk i nie jest w stanie, nawet w przybliżeniu, ocenić ich rzeczywistej wartości.

Kiedym przed kilkunastu laty był po raz pierwszy w Krakowie, wracałem z dalekiego Wschodu.

Mało mnie wtedy obchodziły rachunki z przeszłością — zbrodnie i cnoty, leżące pod wiekowym kamieniem grobu — to wszystko, co było i to, co z tej przeszłości zostało w kamiennej ruinie. Nie dbałem też o tej ruiny malowniczość i piękno...

Przedewszystkiem chciałem wiedzieć, czy żyją i jak żyją ludzie dzisiejsi?

Właśnie sejm przeszedł do porządku dziennego nad wnioskiem posła Chrzanowskiego o oświacie ludowej — do porządku, na którym stała sprawa propinacji i dzikiego ptactwa.

„Bądź jak sejm czteroletni!" — rzeki poseł Chrzanowski Do sejmu, przedstawiając o oświacie wnioski. Więc sejm, aby wypełnić, co mówca doń prawił, Jak czteroletni chłopczyk, ptaszkami się bawił, — pisał w owym czasie „Szczutek..."

Wyjechałem wtedy z Krakowa w przekonaniu, że Sukiennice są śmierdzącą kupą gruzów, kościół Marjacki wątpliwej wartości gotykiem, zawalonym wstrętnemi ołtarzami z czerwonego marmuru, a Wawel tylko brudnemi koszarami, w których rozlega się: rechts i links c. k. feldfeblów, odbijające się echem aż o trumny, stojące w podziemiach...

Wiele krwi i wody upłynęło od tego czasu i wiele się rzeczy i ludzi zmieniło... Nawet te stare mury odmłodzono — tylko ze stropu letniego nieba dziś, jak dawniej, spływa morze jasnych, gorących blasków.

Rozpylone w przezroczu z promieni, kryły się olbrzymie kłęby chmur, na które staczało się słońce i, dotknąwszy o białą ich krawędź, rozprysło się długiemi smugami po niebie; jeszcze chwilę błyszczało trupiem światłem i zginęło za szarobłękitną ścianą.

Po ulicach, placach i zaułkach porywały się wiry powietrzne, miecąc śmieciem, skrawkami papieru i źdźbłami słomy.

Ciemniało. W głębi chmury migotała bezustanku blada błyskawica.

Wkońcu wielki słup kurzu przeleciał po rynku, uderzył o ściany domów i wzbił się ponad dachy, zmiatając także, ze śmieciem, nielicznych przechodniów.

Rdzawe chorągiewki na wieżach z chrzęstem i zgrzytem obracały się i trzęsły; źle przyczepione drzwi sklepów zamykały się z trzaskiem; dorożkarze nastawiali budy, a policjanci podnosili kołnierze paletotów.

Ponad Kraków przyciągnęła burza, której warczenie, w miarę jak usypiało miasto, coraz wyraźniej rozlegało się w obszarach ciemnego nieba, pękającego co chwila białem światłem błyskawic.

Do północy ulewa biła w szyby, głucho dudniły echa grzmotów, grad z szumem i świstem zasypywał białemi ziarnami ulice i dachy.

Wyjeżdżając nazajutrz do Zakopanego, cieszyliśmy się, że w tej całodziennej podróży będziemy używali świeżego i wymytego ulewą powietrza zamiast duszenia się w rozpalonych wagonach lub kłębach kurzawy.

Rzeczywiście, ranek był rzeźwy, czysty i jasny.

Kraków, opłukany z kurzu, wznosił ciemne sylwety wież ponad zwijającemi się kłębami mgieł fioletowych, przerywanych gdzie niegdzie smugami seledynowego nieba, lub słonecznego blasku.

Na ulicach świeciły się białe sukmany chłopów, pstrzyły się jaskrawo czerwone chusty i spódnice kobiet. Żydzi, trzęsąc zwiniętemi w grajcarki pejsami, kręcili się, jak rojowiska czarnych szczurów, około drzwi sklepowych.

Wpobliżu Wawelu przesuwały się szeregi błękitnych mundurów, przerzniętych długą smugą ranców, połyskujących blaskami stali, napełniających ulice wrzaskiem sygnałowych trąbek i tupotem miarowych kroków.

Zamek z katedrą, blankami, wieżami, basztami zdawał się wyciosany z jednej bryły ciemnego granitu, która wielką plamą odbijała się w szklistej, porysowanej kręgami wirów powierzchni Wisły.

W taki to ranek, obwiewani świeżym, płynącym z pól wiatrem, czekaliśmy na pociąg kolei żelaznej podkarpackiej na Podgórzu.

Mała stacyjka, wparta pomiędzy wzgórza, stojąca pod wylotami armat czerwonych ścian wznoszącego się ponad nią fortu, ledwie może zmieścić najmniej nawet licznych podróżnych. Tłomoki, kufry i kosze stoją w piasku i na nich siedzą ci, których nogi bolą od czekania stojący. A czekać trzeba długo, gdyż kolej ta chodzi dość fantastycznie, spóźnia się i okazuje mnóstwo względów dla opieszałych podróżników.

Kiedyśmy już zliczyli wszystkie kity dziewanny, wszystkie kwiaty bławatków i maków, znudzili się oglądaniem olbrzymiego pieca wapiennego, który wygląda, jak baszta starego zamku — nagle powietrze rozdarło się przeraźliwym świstem i z za pagórka wysunęły się kominy dwóch lokomotyw, przechylonych na bok, jak koń w arenie cyrkowej.

Długi szereg wozów wtacza się na stację i w tejże chwili powstaje zamieszanie i popłoch. Kobiety biegają, jak wystraszone kuropatwy, wspinają się  na wysokie stopnie wagonów, dzieci piszczą, tłomoki rzucają się gwałtownie — bieganina, zamęt i gorączka, całkiem zbyteczne wobec dobrodusznej cierpliwości pociągu.

Nakoniec: Fertig! Gotów!

Gwałtowne, lecz bezskuteczne szarpnięcie — jeszcze raz... i ani z miejsca. Hop! Siup! Jeszcze mocniej i wśród szyderstw i śmiechu potrącających się o ławki podróżnych ruszamy zwolna przy odgłosie astmatycznych oddechów lokomotyw, rzucających wgórę białe, urywane kłęby pary.

Jak wszędzie u nas, tak i tutaj lud mało jeździ kolejami. We wszystkich zato wagonach widać żydów wszelkiego gatunku. Od kosmopolitycznych, ostrzyżonych i wygolonych typów giełdowych, drzemiących na poduszkach klasy pierwszej, do połyskujących czarnym atłasem chałatów, świecących pończochami, zdobnych w pejsy i czapki, nastrzępione ogonkami tchórzy czy kun, żydów czystej krwi, wyglądających z okien klasy trzeciej.

Spora garść podróżnych, jadących do rozmaitych karpackich stacyj klimatycznych, po większej części odbywających tę drogę po raz pierwszy, wisi ciągle u okien, szuka gór z jednej lub drugiej strony toru kolejowego i wybuchami podziwu i zapału wita nawet skały na Podgórzu — pierwsze skały, jakie w życiu widzi.

Droga odrazu zaczyna się wić, jak wąż, chcący się ugryźć w ogon — skręca się i rozkręca, wznosi się i opada wśród biegnących na prawo i lewo wzgórz i jarów, — a ciągle wgórę i zawsze z tym samym trudem ruszając ze stacji.

Podróżny, jadący z północo - wschodu, przywykły do naszych bufetów stacyjnych, pełnych rozmaitych zakąsek, osławionych mnóstwem butelek, ozdobionych kwiatami lub gipsowemi figurkami Danta, spoglądającego smutnie na kanapki z serem, albo Michała - Anioła, odwracającego się dumnie od śledzia w garniturze — podróżny taki dozna tu wielkiego zawodu, licząc na uprzejmość kolejowych restauracyj.

Antałek piwa, herbata z kotlika, parę kawałków chleba z szynką, kilka pierników; bardzo licha wódka — tak licha, że nawet krakowskie „Starka żmudzka, Demetrykow a Kowna", lub „Litewka, Kunderewicz á Vilna", wydałyby się przy niej specjałem — oto wszystko, nie licząc cienkiego wina i przedhistorycznych zrazów lub combrów, pochodzących od niewiadomo jakich zwierząt.

Lecz mniejsza o to! Jedziemy dalej.

Koło Kalwarji Zebrzydowskiej bieg kolei staje się tak krętym, że z tego przejazdu zostaje wspomnienie jakiegoś snu błędnego i bajecznego.

Klasztor i całe mnóstwo kaplic, kapliczek i kościółków tańczą wokoło, a stercząca z czarnego lasu, jak ząb spróchniały, ruina Lanckorońskiego zamku razem z górą zabiega nam drogę, ucieka z prawej lub lewej strony, zostaje ztyłu i znowu pędzi przed nami.

Na stokach wzgórz sosna z pod ciemnej kopuły igliwia wygina żółte, nagie gałęzie; czernieją świerki; buk wyciąga białe i pokręcone ramiona, trzymające pęki jaskrawo-zielonego liścia. Wsie kryją się w jarach, chaty tulą się do ścian parowów, czepiają się pochyłych brzeżków i zwisają nad bielącemi się w dolinach potokami.

Góry, wśród których wije się tor kolei, raz rozbiegają się zdała od niego, otwierając dalsze widnokręgi, to znowu zbliżając się, zacieśniają dolinę, której dnem pędzi dygocący, zdyszany pociąg i połyskująca wśród kamieni i zarośli rzeka.

Ktoś z jadących mówi: — „Babia góra!" — wszyscy rzucają się do okien i widzą jakąś mieszaninę chmur, podartych smugami deszczu z siniejącą pod niemi podstawą szerokiego kopca.

Pociąg idzie coraz prędzej.

W Suchej potrącamy o liście wspaniałej alei z kasztanów i prawie ocieramy się o mury wielkiego, jasnego pałacu, patrzącego na nas dwoma piętrami łukowatych galeryj, biegnących dokoła dziedzińca.

Przypomina to tendencyjne powieści z przed lat kilkunastu, w których mężny i poetyczny inżynier przejeżdżał na lokomotywie przez sam środek łóżka dumnego hrabiego lub księcia i oświadczał się o rękę jego córki.

— „Chabówka! Drei Minuten! Trzy minuty! — woła konduktor, urywając ostatnie sylaby i otwierając drzwiczki wagonów. Ledwie uspokoiły się ostatnie drgania wstrzymanych nagle osi i ucichł zgrzyt buforów i łańcuchów, już z całego pociągu zaczęły się sypać kosze, koszyki, kobiałki, troczki, paczki, poduszki, kufry — dzieci, kobiety, mężczyźni. Wszystko to jest w tejże chwili otoczone przez białe postacie furmanów górali.

Uśmiechają się oni uprzejmie, witają, jak dawni znajomi, przypominają sobie nazwiska, lub udają, że znają naszych przyjaciół.

Wszystko jedno. Każdy potrzebuje furmana i po chwili zaczynają oni latać gorączkowo, dźwigać kufry i kosze, śmigając białemi łydkami, przeskakiwać po relsach, biegać po peronie i ginąć razem z tłomokami w głębi ciemnego przejścia.

Zamęt, warchoł i krzyki, w których można odróżnić wszystkie akcenty od Dniepru po Wartę.

— Kochanieńki! — Ci, wiesz! — Patrzajżeż... — mieszają się z góralskiem: — Mań! Dy tu nie prec! Hej! — Co kciałek pedzieć?

Dzieci, uspakajane od Krakowa do Chabówki, przez pięć godzin, obietnicą widzenia górali, nie posiadają się z radości, tupią nóżkami i wołają wśród śmiechu: — „Mamo! Mamo! Góral!"

Na stronie dwóch urzędników kolejowych wtórowało ogólnemu gwarowi głośną rozmową:

— Ich kann ja nicht, panie dobrodzieju, eine Vorratsmaschine, panie dobrodzieju, schicken, panie dobrodzieju! — wołał niski i krępy blondyn, grzebiąc energicznie nogą w piasku.

— Jawohl, panie dobrodzieju, — odpowiadał na to wysoki, poważny i melancholijny brunet z długą, szpakowatą brodą.

Zdaje się, że panowie ci zdołali w sposób wspaniały i oryginalny pogodzić „zdrowy postęp z tradycją..."

Po drugiej stronie stacji dwu- i jednokonne wozy tłoczą się, jak stado ptaków, tulących do siebie duże, białe grzbiety, ociągnięte płótnem. Pod nie wciska się właśnie cały ładunek rzeczy i ludzi, wyrzuconych przez pociąg, który, odprawiwszy skomplikowany ceremonjał przepisanych sygnałów, ruszył dalej, wijąc się podnóżami Karpat.

— A rzeczy gdzie? — pyta podróżny, wsiadając do wozu.

— A dy, na zadku! — odpowiada góral, wskazując wyzierające z pod słomy kute rogi kufra.

— Dobrze!

Wozy połknęły wszystko i, ociężałe, kolejno odrywają się od stada, wyciągają się długim szeregiem, jak klucz żórawi, i zaczynają się wznosić ku szczytowi Obidowej.

Droga kręci się w zakosy białą smugą, obrzeżoną ciemnemi stokami pastwisk, lasów i pasami pól kolorowych.

Za każdym zakrętem jesteśmy coraz wyżej — widnokrąg rozszerza się wdał i rosną przestrzenie powietrznej kopuły.

Na prawo ogromna opona mgieł, z której, jak kądziel, zwisają strugi deszczu, oświecone słońcem, — spodem ciemnieje cały jakiś kraj wielki, sięgający w strzępiasta gąszcz chmury — to Babia góra.

Patrzymy z wysokości w dna dolin, jak ptaki wiszące na skrzydłach. Szerokie kopce świecą jałowemi płatami żwirów, doliny zielenieją łąkami, wsie i pojedyńcze chaty ciągną się, jak szeregi ciemnych grzybów, otoczone szachownicą pól, wrzynających się w czarno-błękitne plamy lasów.

Chwilami zdaje się, że oglądamy plan, rysowany przez geometrę i rozłożony na olbrzymim stole.

Kosmyki mgieł białych wstają, jak widma, z pośród czarnych świerków, przesuwają się cicho i wolno, to znów, porywane jakiemiś prądami powietrza, wiją się, ulatują i rozpływają bez śladu.

Widok tego powstawania chmur, niebo zamglone, lub świecące bladem, jak przez muślinowe firanki przesianem słońcem, a nadewszystko ten deszcz na Babiej — zaczynają nas niepokoić.

— A będzie tam pogoda?

— O, będzie, jak Pan Bóg da, będzie! — odpowiada furman i dalej prowadzi rozmowę z końmi:

— Wiśt! Wiśt! — lub: Hajt! Hajt!

— Czy do Obidowej daleko?

— Nie prec! Nie prec!

Lecz to „nie prec" ciągnie się długo. Szczyt góry, skąd mamy ujrzeć całe pasmo Tatr, ucieka coraz wyżej i dalej, za każdym zakosem, zastawiając drogę nowem wzgórzem, które wydaje się ostatniem, a jest tylko jednem więcej.

Podróżni wysiadają z wozów i oglądają górala, jak Chińczycy Europejczyka — on zaś, jak człowiek dobrze wychowany, traktuje siebie lekko i drwi.

— To brzyćka ta góralska moda! — mówi, uderzając po zatłuszczonym serdaku.

Konie, potrząsając ogromnemi kółkami mosiężnemi, wiszącemi u ćwierćlokciowej szerokości rzemieni, idą same, strzygąc uszami i nasłuchując, kiedy rozlegnie się „wiśt", czy „hajt".

Mijamy stary kościółek, samotny, krzywy, ocieniony wielkiemi lipami; góral pokazuje kawałek otłuczonej figury, wmurowanej w ogrodzenie, i mówi, że to skamieniały zbójnik...

Znów się dowiadujemy, że Obidowa — „Nie prec!" — i jedziemy dalej.

Wiatr chłodny przeciąga od północy, przed nami odkrywa się nowy widnokrąg, który dotąd zasłaniały wznoszące się piętrami wzgórza; powietrze i przestrzeń rozszerza się na wszystkie strony — jesteśmy na Obidowej!

Z pod płócien wozu wychylają się głowy z wypatrzonemi oczami, z otwartemi ustami, z gotowym wyrazem podziwu...

— Odzież Tatry?

— Hań! — mówi góral, wskazując biczyskiem na smugę błękitu, wznoszącą się z dna Nowotarskiej doliny.

Nad nią ciągnie się równy wał chmur, spodem ciemnych, u góry jasnych, zmieszanych i skłębionych chaotycznie.

Widzimy tylko bezmiar powietrza, wypełniony blaskami, cieniami i nikłemi tonami barw białej i opałowej, przechodzącej w jasny fiolet i błękit. I oto wszystko!

— A Zakopane?

— Hań! — I biczysko zwraca się w stronę jakiejś szaro - błękitnej płachty, przyczepionej do spodu ciemnej chmury.

— Cóż to? Deszcz?

— Zje ba bez niego nie będzie!

— To i nas zleje?

— O ni! A dy płótno na budzie całe i nowe. Zjeżdżamy nadół — my i nasze myśli!

Zdaje się, żeśmy tam coś zgubili na tej Obidowej, że nas oszukano i okradziono.

— Wiśt! Wiśt! Hajt! Hajt!

Teraz już wszystko jedno! Krzycz sobie „wiśt", czy „hajt" — wiemy napewno, że nas deszcz będzie polewał i że nic już nie zobaczymy. Powietrze jest chłodne, chmury ciemnieją i zniżają się, a tam przed nami szara ściana ulewy, którą potrzeba przebyć, w której kryje się nieznany cel naszej podróży. Wciskamy się w głąb budy i jedziemy ponurzy, choć wóz pędzi teraz wartko; po niejakim czasie wtacza się na most i wkońcu zaczyna podskakiwać na bruku Nowego Targu.

— Cóż nas to może obchodzić! Konie jednak muszą wytchnąć.

Duża, sklepiona izba w karczmie napełnia się gośćmi. Dzieci zaspane budzą się ze zdziwieniem lub płaczem, w lustrach przeglądają się zmęczone twarze kobiet. Podróżni biorą się do kawy i piją ją, wodząc osłupiałemi oczami po ścianach.

Inni piją wino. Ktoś stawia szklankę, wstrząsa się i, krzywiąc usta, mówi: „Młode!"

— Ale czyste! — dodaje jakiś ksiądz pod oknem, patrząc przez swoją szklankę na światło.

Godzina koło szóstej, — na dworze szaro, deszcz wisi w powietrzu.

Popędzamy górala, żeby jechać, i wkońcu siedzimy znowu w budzie, którą furman opina szczelnie, gdyż, jak mówi:

— Zakiel wyjedziem z miasta, będzie siąpić.

— Wiśt! Hajt! — I znowu wozy ustawiają się szeregiem i zaczynają się trząść po szosie.

Zaraz za miasteczkiem bieleje mała kapliczka; nad jej drzwiami drewniany, umalowany aniołek — tłusty, dobroduszny, z krótkiemi skrzydełkami, w czerwonej sukience wznosi oczy wgórę i rozkłada grube ręce, jakgdyby mówił: „Cóż ja na to poradzę?" Rzeczywiście, nic tu już nikt nie poradzi, gdyż deszcz zaczyna padać.

Krajobraz nie różni się niczem od każdego innego widoku krajów północnych, ubogich i płaskich.

Zamiast gór — mgły i chmury.

Od drogi ciągną się pasy pól, na prawo opierając się o wzgórza puste i jałowe, na lewo urywając się na brzegu kamienistego potoku. Ponad wszystkiem szara, coraz gęstsza przędza deszczu.

Mokre już płótno budy przesiewa do wnętrza jakieś blade światło; przed sobą widzimy plecy furmana, czerwone płachty chomontów, końskie uszy i, ciemniejące poprzez smugi deszczu, drzewa i chałupy, a nad tem obrysowane zagięciem budy półkole ołowianego nieba.

Deszcz coraz silniejszy, zimno. Wnętrze budy zapełnia się przesiąkła przez płótno wilgocią, która osiada, jak rosa na ubraniu, na włosach, paruje z rąk i twarzy. Końce płótna, wstrząsane podskokami wozu, klapią wodą, obryzgującą nogi, ściekającą po rękach i wciskającą się pod siedzenia.

Niektóre wozy stają. Podnoszą się zmokłe płachty, ktoś wysiada, poprawia sznurki, przywiązujące płótno, a wewnątrz widać dzieci otulone, drzemiące na kolanach matek, które patrzą na nie z trwogą, a z nienawiścią i pogardą na budę rozmokłą, górala, deszcz i na całą zapewne tę rozpaczliwą podróż.

Słychać złośliwe uwagi i narzekania.

W innych wozach natomiast gwar i śmiechy,. z pod płócien wydobywają się kłęby dymu, furman wywrócił serdak włosem do góry i śmieje się, przygryzając długie Virginja. Są to wozy kawalerskie.

Mrok wieczorny zapada, zdwojony zniżającemi się chmurami, które zdają się muskać białe płachty wozów. Deszcz leje bez wytchnienia, równo, spokojnie i jednostajnie.

Jedziemy milczący, zziębli, pokryci subtelną, wciskającą się wszędzie rosą.

W całej drodze, w bliskości wsi, wybiegają małe dzieci z bukiecikami bławatków i pędzą około wozów, milcząco, z wyciągniętą po pieniądze ręką, z uporem i wytrwałością, której ani obojętność podróżnych, ani krzyki furmana nie są w stanie przełamać. Biegną tak całe wiorsty, zmęczone i zaczerwienione, dopóki czegoś nie dostaną.

Coraz ciemniej, coraz zimniej i coraz wilgotniej. Przed nami błyska jakieś światło.

— Zakopane?

— O ni! — odpowiada furman, dodając jakąś nazwę, kończącą się na... ówki. Co zresztą nas niczego nie uczy i nic nie obchodzi.

— A daleko jeszcze?

— Nie prec! Nie prec!

Znowu światło, jedno, drugie, całe szeregi małych okienek wyzierają czerwono na drogę. Wóz staje, płótno oświeca się z zewnątrz, poprzerzynane czarnemi cieniami obręczy, na których jest rozpięte.

— Zakopane?

— O ni! Dy to Poronin!

Ktoś wyciąga rękę i żąda dwóch szóstek.

— Macie sobie szóstki, tylko jedźcie!

Jedziemy jakiś czas w zupełnej ciemności, naraz zaczynają błyskać na prawo i na lewo światełka, migocące długiemi smugami po błocie.

— Zakopane?

— O ni! — I znowu jakieś... ówki.

— A daleko?

— Nie prec! Nie prec! Dojedziem. Trzęsiemy się dalej w wodzie i ciemnościach.

Znowu błyska czerwona gwiazdka.

— Zakopane?

— O ni!

I tak dalej bez końca...

— Wiśt! Wiśt! — Wóz skręca się gdzieś, uderza gwałtownie o kamienie, otrząsa na nas całe konewki wody, zaczyna podskakiwać, drżeć, nachyla się w prawo, w lewo — wkońcu wtacza się cicho na murawę i staję, a po budzie chwieje się smuga światła, naprzemian z szerokim cieniem.

— Czy znowu jakie Djabłówki?

— O ni! Dy to Zakopane!

Wysiadamy, prostując zgięte w pałąk grzbiety i zdrętwiałe nogi. Wysuwamy się z pod płótna budy, która ostatni raz jeszcze zlewa nam za kołnierze strugi zimnej wody. Zmęczone dziecko śpi, nie czując, co się z niem dzieje, poprostu leci przez ręce.

Ciemno zupełnie.

Na ganku tylko uśmiechnięta gaździna trzyma świecę, której blask migoce w strugach deszczu, przecinających czarny gąszcz nocy.

Nad końmi bucha i kłębi się para, niknąca w mroku i poruszająca się, jak widmo, tam, gdzie sięga jasność świecy.

Powietrze wypełnia szmer i pluchot deszczu, zmieszany z wielkim szumem, dolatującym gdzieś z ciemności.

— Piknie tez ik dolało! — mówi gazda, przywitawszy się i pomagając furmanowi wyciągać z wozu podróżne graty.

— Oj, dolało! Ale też i jechaliśmy długo.

— Juz wiecie, panie, jako wam powiem. U nas, w górak, jako w górak, noc, wiecie, ćma i psota taka, co cud. A i drogi, wiecie, panie, kęs, o, kęs! Telo dole jechać! To ta i nie dziwno, coście krtyne zmieskali.

W izbie gaździna litowała się nad dzieckiem, które bez przytomności dawało z siebie ściągać nasiąkłe wilgocią ubranka.

— O raty! Ludzie na świecie, jak to się chudziątko domęcyło! — mówiła, trzymając się za twarz i kiwając głową.

Izba chłodna. Od okien dął zimny dech nocy, a z bielejącego w kącie pieca płynęła fala ciepła, chwiejąc płomieniem świecy.

Na dworze ulewa szemrała i pluchotała strumieniami, płynącemi z dachu.

Spokojny filister, którego w Tatry zagnała opinja publiczna, — przechodzi w tych pierwszych chwilach aklimatyzacji ciężkie i dotkliwe próby.

On, którego wieczorem do cichej drzemki lub marzeń kołysał szmer samowara, który przywykł w drucianym koszyku widzieć blade, czyste kajzerki obok talerza z różowemi plasterkami szynki „zwyczajnej", on, który łowił uchem ciężkie kroki roznosiciela „Kurjera", z drżeniem czekał na zgrzytnięcie klamki i, nie ruszając się z kanapy, siedział z wyciągniętą ręką, w którą służąca wkładała najnowsze zaprzeczenia wczorajszych najpewniejszych nowin; ten człowiek, który zrobił wszystko, co mógł, żeby życie zamienić w szereg nieskończenie małych, lecz pewnych i zawsze jednakich przyjemności, za którego myślą gazety, któremu wszystko ułatwia życie, który kupuje za swoje trzy grosze dowcip, humor, wygody i przyjemności — naraz znajduje się tu w próżni, na pustyni.

Tramwaje, trotuary, gaz, kurjerek, kajzerki, szynka, wszystko przepadło. Siedzi oto na twardym, niskim stołku, przy stole bardzo wysokim, ma jedną łyżeczkę na całą rodzinę, duże bułki, rozłożone na stole, herbatę, parzoną w saganku — zamiast „Kurjera" broszura Zacherlina o skutecznem wytępianiu pluskiew. Broszura zresztą, której teorje natychmiast należy w czyn wprowadzić, jeżeli się chce mieć „noc spokojną i dzień nietęskliwy."

Niemniej cierpią ludzie, przywykli do komfortu hotelowego, do tych wszystkich rzeczywiście potrzebnych wygód, lub pedantycznych drobiazgów, któremi się otacza przedelikacony sybarytyzm.

W takich chwilach rozpaczy rzadki chyba filister powstrzyma się od przeklinania Tatr, „polskiego gospodarstwa" i „naszej blagi", a nadewszystko takiego chyba niema, któryby, z właściwą sobie logiką, nie winił za swoje cierpienia prof. Chałubińskiego.

On winien, że deszcz jest mokry, że aneroid idzie nadół, że jest ciemno i zimno, że niema innej, prócz owsianej słomy, że pluskwy tną, że lampa źle się pali, że woda nie chce się gotować... że kluczyki od kufra gdzieś się podziały, że się stłukła butelka koniaku... nie mówiąc już o tem, że gdyby nie Chałubiński, niktby przecie do Tatr nie jechał, a możeby ich nawet wcale nie było.

— Takie rzeczy tylko u nas mogą się dziać! — woła, tarzając się w szeleszczącej owsianej słomie i myśląc o swoim sprężynowym materacu i żelaznem, lakierowanem łóżku.

Szczęśliwymi z punktu są tylko ludzie, którzy nie mieli czasu na to, żeby się przyzwyczaić do wygód i którzy nadewszystko czegoś po świecie szukają, którzy patrzą i widzą, umieją słuchać, chcą badać i poznawać — manjacy, którzy, nietylko siedząc na twardym stołku i owsianej słomie, mogą jeszcze szukać malowniczości i charakteru, jakichś odrębności etnograficznych lub szczególności przyrodniczych, — ale nawet leżąc na torturowym żarze, jeszczeby w nim szukali stosunku tonów, podziwiali rękojeść katowskiego miecza, ścinającego ich głowy, lub badali chemiczny skład jadu żmii, od której ukąszenia właśnie konają.

Nazajutrz, ledwie dniało, rzucamy się do okien.

Tuż przed chatą kilka świerków rozkrzyżowuje symetryczne gałęzie, obwieszone festonami igliwia, uperlonego rosą; nad niemi wznosi się mgła biała, dymiąca się z łożyska, kipiącego pianą potoku; wyżej wielkie płaty chmur ciemnych, a gdzieś wysoko ponad tem wszystkiem zawieszone w powietrzu bielą się szczyty i czerni się las siwy od okiści.

Czysta bajka!

Ale śnieg! Zimno! Czy potośmy tu przyjechali? Barometr nie ruszył się od wczoraj z miejsca.

Więc ta burza błogosławiona w Krakowie — to znaczyła?...

Przed domem gazda boso, w serdaku włosiem na wierzch, w kapeluszu, ociekłym wodą i lśniącym, jak cerata, rąbał drwa, nie puszczając z ust krótkiej, zamokłej fajeczki.

— Dzieńdobry! No, i cóż z tego będzie?

— Wiecie, panie, juz ja wam tak powiem: wirchy okurzyło, to musi Pan Bóg da pogodę. Niekze nie banujom, bo się ozbiere, jak Pan Bóg da, to się ono hnetki ozbiere.

A tymczasem mgły włóczą się, kłębią, wznoszą i opadają. Chwilami niebo się tak przeciera na północo-wschodzie, że przez mglisty opar przegląda blady błękit i znowu zaciąga się szara zasłona, zniża się, ciemnieje, kładzie się na lesie i zaczyna „siąpić".

Deszcz dla ludzi, którzy w nim widzą tylko wilgoć, źródło kataru i błota, jakkolwiek jest przykry wszędzie, tu jednak bardziej, niż gdziekolwiek, staje się nieznośnym.

Na płaskim widnokręgu dolin zasłona deszczowa ukryje kilka topoli, kilka dachów, smugę dalekiego lasu, lub skrzydła wiatraka. Tu deszcz nietylko moczy i ziębi, ale kryje to wszystko, poco się przyjechało. Jest on jakąś wrogą i złą siłą, która w nicość obraca potężne grzbiety gór; cały ten świat dziwnych kształtów niknie, lub zamienia się w szarą, nieprzebitą masę chmur, mgieł i strug wody.

Myśl bezustanku stara się odgadnąć światy ukryte; oczy wpijają się w gęstwę wilgotną, czepiają się każdego wyraźniejszego kształtu, każdej ciemniejszej plamki, przywykają odróżniać wszystkie najniklejsze odcienie szarej barwy — i wszystko napróżno. Ogarnia człowieka tęsknota, niepokój i złość, — traci się cel i rację istnienia, a wszystkie trudy i koszty wydają się zmarnowanemi.

I znikąd nadziei. Aneroid jakgdyby skamieniał, a górale wiecznie zsyłają się na Pana Boga.

Bo i z czego wnioskować o tem, co będzie, kiedy nic nie widać?

Woda we wszystkich postaciach, od najsubtelniejszego oparu, mgieł, chmur, od pyłu rosy aż do strug deszczu, płatów śnieżnych i krup gradowych, zapełnia cały ten świat. Przesuwa się lekkiem i cichem skrzydłem mgły około świerków, mruczy i szemrze ulewą dokoła chaty, wrę i szumi w rwącym się wśród głazów potoku.

Zdaje się, że wszystko rozmięknie, rozpłynie się i wsiąknie w tę mgłę wilgotną, że pleśń i grzyby porastają na ubraniach, na sprzętach, na drewnianych ścianach chaty, po której zrębie z olbrzymich kloców zlewają się ciemnemi plamami strumienie wody.

Ta rozmokła i poczerniała chałupa nie od dziś jednak stoi i nie takie deszcze i psoty kąpały jej szczyt dranicowy, zakończony pazdurem.

Chata góralska od pierwszego spojrzenia wydaje się czemś pełnem charakteru — tego pierwiastku osobowości, który wyróżnia z tłumu ludzi szczególnych i rzeczy niezwykle.

Sam szkielet budowy, to pudło, w którem się chowa człowiek, ta część każdej rzeczy, która służy do celów praktycznych, jest równie prawie prosta i niezłożona, jak w każdej innej chacie. Cztery ściany, dwa szczyty, dwie pochyłe płaszczyzny dachu z małem zboczeniem od symetrii na jedną stronę, pod którą mieszczą się dodatkowe izby — oto cała chałupa.

Lecz na wszystkich jej częściach leży piętno pewnego motywu linij. Od zacięcia belki do ostrego szczytu, od pazdura do ornamentów, rzniętych wewnątrz, wszystko prawie ma ten sam charakter linij, przecinających się pod dość ostrym kątem.

Tylko łukowato wygięte drzwi wchodowe wyrywają się z ogólnego charakteru i stanowią całość odrębną, niezależną — oryginalną i pełną.

Wydają się też, jakby osobno skądeśinąd przyniesione i wstawione między dwa zręby ścian bez względu na związek organiczny z niemi.

Tu, w Zakopanem, są one najbogaciej rozwinięte i wykończone. Im dalej ku Krakowowi, tem bardziej zaciera się łukowata forma górnej belki; skracają się wiązania słupów, same drzwi się rozszerzają, jak w Nowym Targu, i są umieszczone z boku chaty, — pod Krakowem zaś, jako forma szczątkowa, zostało tylko łukowate wygięcie, malowane wapnem, nad prostokątnemi drzwiami.

Drzwi takie, rude od starości, ozdobione dziwnym ornamentem z pracowicie ostruganych kołków, wyglądających jakby jakieś znaki symboliczne, na tle szerokich i gładkich balów, złączonych wrąbanemi w nie i wygiętemi w kształt rogów wiązadłami, z leżącemi u progu głazami, ze sterczącemi dokoła końcami belek, drzwi takie wydają się wejściem do jakiejś tajemniczej świątyni.

Na tle czarnych ścian chaty świecą one, jak mosiężna spinka na piersiach zasmolonego juhasa.

Wstępuje się przez nie do ciemnej sieni, mającej drzwi na lewo i na prawo, a często i wprost, do izby n i ż n i e j, umieszczonej między dwiema bialemi ścianami pieców, połączonych sklepionym obłąkiem.

Wchodzącego na lewo uderza narazie ślepiąca białość i czystość pieca obok ścian i powały okopconych, czarnych i brudnej podłogi. Jest to właściwa izba mieszkalna. Tu stoją łóżka, wisi na sznurkach wysoko nad ziemią kołyska, ławy szerokie ciągną się dokoła ścian; kąty pełne są wszelkich gratów, stągwi, oboniek, naczyń i narzędzi. Po izbie włóczy się cielę lub białe jagnięta; tu, siedząc na podłodze, gaździna skrobie ziemniaki i dziad kurzy fajkę, grzejąc się u pieca, gazda coś struże lub ciosa...

Jest to sypialnia, kuchnia, warsztat, chlewek dla nieletniego statku, który, mało dbając o towarzyskie konwenanse, nie krępuje się niczem i zaraża i tak już duszne tej izby powietrze, na czem najgorzej wychodzą dzieci, które tu się bawią, karmią i uczą w ziąb i psotę.

Jakkolwiek brudna i zaniedbana, izba ta jest jednak bardzo ozdobną.

Przez całą długość pułapu bieży bal szeroki, sosrąb, na którym opiera się belkowanie powały. Każda z tych belek jest wytwornie i czysto obrobiona i zdobna. Ścięte kanty nadają im charakter belkowania drewnianych pułapów w starych gotyckich domostwach.

W środku i w miejscu zetknięcia się ze ścianami, na sosrębie widać ornamenty, rznięte w drzewie, składające się z zygzakowato łamanych linijek, tworzących gwiazdy i koła; tutaj też wypisaną jest data wystawienia chałupy, oraz inicjały imienia i nazwiska jej gazdy.

Drzwi wewnętrzne ze ściętemi kantami odrzwi, z ryzowaniami i znakami religijnemi, jakkolwiek nie są tak bogate, jak wchodowe — są jednak wielce ozdobnym szczegółem chałupy.

Wszystko zresztą w tej chacie nosi piętno upodobań artystycznych. Tuż przy drzwiach przybity łyżnik, rznięty w jaworowem drzewie, na którym skupia się całe bogactwo góralskiej ornamentyki; obok półki ze świecącemi się misami polewanemi, wielkie kredensy, stoły i stołki, każdy statek, każda rzecz powszedniego użytku jest upiększoną.

Taki naprzykład czerpak do mleka ma tak wykwintne formy, że nic do niego nie dodając, można zeń mieć ozdobę najwybredniejszego kredensu. Tu wiszą obonieczki do wódki, z dębowego drzewa, kute żelaznemi obręczami, obok magiel ręczny, a wszystko pokryte starannym i bogatym rysunkiem.

Ornamentyka góralska ma pewne zasadnicze formy, służące za punkt wyjścia dla fantazji przypadkowego artysty, który włada kozikiem ze zręcznością techniczną najwprawniejszego i wykwintnego rzemieślnika, mającego do pomocy różnorodne i skomplikowane narzędzia.

Te kształty zasadnicze mają swoje nazwy, świadczące, iż są one rzeczywistym wyrazem estetycznych potrzeb tego ludu.

Gwiazdy, parzenice, pazdury, gadzik, mirwa ozdabiają ściany chałupy, drzewne statki, miski, kubki i ubranie górala. Jest on tak zamiłowany w tych ozdobach, że nawet swoje chude owcze serki wyciska w ryzowanych formach kaczek, parzenic i oszczypków.

Pomimo całego bogactwa ornamentyka ta nie może iść w porównanie z przepychem, jakim Huculi, górale z Czarnohory, pokrywają swoje rzeczy. Hucuj sznurka u postołów nie zawiąże, nie ozdobiwszy go jakąś nitką złota lub czerwieni.

Na krakowskiej wystawie przemysłowej Huculi górowali swemi kilimami, ceramiką, bronzownictwem, ryzowaniem, tkaninami, ubiorami nietylko już nad ubogim przemysłem fabrycznym, ale nawet nad wystawą myśliwską, świadczącą o celności strzałów galicyjskich magnatów.

Lecz wróćmy do chaty zakopiańskiej.

Izba na prawo, świetlica, albo biała izba, jest to salon góralski. Niema w niej zwykle pieca. Pułap i ściany świecą czystym, złotawym blaskiem doskonale heblowanego drzewa. Wkoło ścian biegną półki, na których błyszczą połyskami polewy i jaskrawemi kwiatami talerze i miski; pod niemi na kołkach wiszą dzbanki. Cała jedna ściana zawieszona obrazami, strasznemi, lecz oryginalnemi obrazami, malowanemi na szkle, które swoja ponurością i naiwnością wyróżniają się od krzyczącej lichoty niemieckich litografii, z któremi sąsiadują.

Stół z jaworowym blatem, krzesła, stołki, półki, wszystko jest pełne charakteru, wdzięku i nadzwyczaj wykwintnie wykonane pod względem technicznym.

Stoją tu skrzynie stare, toczące się na kołach, malowane zielono i pokryte czerwonemi, obrysowanemi czarnym konturem kwiatami, na których połyskują białe światła. Barwa zielona z czerwoną są zasadniczemi barwami, zdobiącemi malowane sprzęty drzewne.

Izba biała, prawie bez zmiany, może być przeniesiona do bardzo wykwintnych i bogatych mieszkań i stanowić przepyszną salę jadalną.

Jest ona składem ubrań świątecznych i muzeum pamiątek rodzinnych. Tu stoi na półce olbrzymi, dziś prawie zaniedbany pas bacowski; tu, za belką, tkwi stary, zardzewiały nóż zbójnicki; tu stół jaworowy nosi datę jakiejś uroczystości rodzinnej i rozmaite ozdoby i emblematy.

Zewnątrz chata, zbudowana z olbrzymich balów, których sześć wystarcza na znaczną stosunkowo wysokość ściany, z dachem ostrym, zakończonym na każdym końcu sterczącym pazdurem, często na kalenicy ozdobionym, wyciętym w desce, ażurowym ornamentem, biegnącym od końca do końca, ma jeszcze w szczycie wyrznięte słońce, księżyc, gwiazdy, daty i religijne godła.

Słowem, góralska chata jest wyższym typem drzewnego budownictwa — jest samodzielnym, oryginalnym stylem, wyrażającym się we właściwym charakterze linij. W niektórych zaś częściach wewnętrznych jest zupełnie rozwiniętą i skończoną formą, mogącą zadowolnić bardzo nawet wybredne upodobania artystyczne.

Jak licho też wyglądają przy takiej chałupie jakiegoś Kuby lub Wojtka domy i wille, stawiane w Zakopanem przez „gości, przez panów"!

Kosmopolityczna bezbarwność z przymieszką tandetnej szwajcarszczyzny, która, niestety, zaraża dziś górali, budujących się na spekulację, prędko, licho i odpowiednio do gustu panów, którzy tu mają mieszkać.

Jeżeli kiedy, to dziś szanowanie i rozwijanie każdego dodatniego pierwiastku cech plemiennych jest na czasie, jest koniecznem. Nadanie formom życia pewnych, szczególnych, własnych pierwiastków estetycznych, oprócz pożytku, jaki ma dla nas bezpośrednio, byłoby jeszcze wzbogaceniem ogólno-ludzkich cywilizacyjnych nabytków.

Kto widział stare chłopskie chaty w Tyrolu, ten oglądał główne źródło stylu, nazywanego staroniemieckim, a który dziś z większą, niż kiedy siłą, piętnuje wszelkie artystyczne formy niemieckiego życia.

My przychodzimy do ludu, który za górami i lasami, ukryty w chmurach, żył życiem samodzielnem, wytworzył lub rozwiną} i wykończył pewne kształty estetyczne, i zamiast dalej prowadzić i rozwijać jego robotę, przystosowując ją do bardziej skomplikowanych potrzeb — my wnosimy jałowość, bezbarwność i ubóstwo artystyczne bogatszych klas naszego społeczeństwa.

W całem Zakopanem między domami, postawionemi przez gości, znajdzie się może jeden, który nie z motywów góralskich, ma jednak swoje oryginalne i ciekawe formy, pewne ozdoby z ptaków, rzniętych w desce i dobre zakończenia szczytów, poza tym jednak wyjątkiem niema nic.

„C. k. szkoła fachowa dla drzewnego przemysłu" jest też w Zakopanem rozsadnikiem tyrolskowiedeńskiego gustu, niemieckiej trucizny, zabijającej artyzm góralskiego ludu. Nieźle prowadzona pod względem fachowym, odznacza się nadzwyczajnym brakiem pomysłowości i inicjatywy. Mając za zadanie rozwinięcie sztuki stosowanej do rzemiosła, osiadłszy wśród ludu, który w sposób samodzielny i oryginalny ozdobił wszystkie swoje rzemieślnicze wyroby i który okazuje takie w tym kierunku zdolności, szkoła ta nie zrobiła nic dla ułatwienia rozwoju miejscowych artystycznych motywów. Wprowadzając formy niemieckie, renesansowe, a często bardzo niefortunne pomysły ozdób, zrywa w swoich uczniach tradycję naiwnych, szczerych narodowych upodobań i pozbawia ich łączności z potrzebami najbliższej im sfery.

Te pamiątki, które goście wywożą z Zakopanego, te małe sprzęciki drewniane, oprócz napisu „Zakopane", nie mają w sobie nic, coby przypominało Tatry. Przepraszam! Głowa górala na nożu do rozcinania książek, no, i ten wieczny, nudny talerz do chleba, który z napisu przynajmniej jest polskim — to i wszystko. Ale to mało, bardzo mało na tak rozległą działalność, jaką prowadzi szkoła. W całej też szkole niema ani jednego wyższego nauczyciela Polaka, a nawet przy sumienności i wzorowem nauczaniu nauczycieli cudzoziemców trudno od nich wymagać upodobania w naszych formach artystycznych i inicjatywy w ich rozpowsizechnianiu. (Od czasu, kiedy powyższe słowa były pisane, trochę się zmieniło w szkole na lepsze. Dzięki inicjatywie Róży hrabiny Raczyńskiej i starannie zebranym przez pannę Magdalenę Andrzejkowiczównę wzorom ornamentyki góralskiej styl zakopiański został urzędownie uznany i szkoła stała się niby jego krzewicielką. Zadanie to spełnia jednak bardzo niedołężnie).

(I ten dopisek z przed piętnastu laty nie odpowiada już obecnemu stanowi sprawy. Szkoła przeobraziła się do gruntu — na lepsze, — a styl zakopiański rozwinął się tak, że nie potrzebuje już, ani w szkole, ani poza nią, aby staczać o jego prawa polemiczne walki).

Pesymistyczny pogląd na działalność szkoły i na oddziaływanie „gości" na góralską kulturę jeszcze czarniejsze przybierał barwy pod wpływem mroku, spadającego z chmur, wiszących, jak powała, nad całą doliną i pod wrażeniem uporu i zaciekłości, z jaką deszcz lać nie przestawał.

Spadał on na ziemię poto, żeby zamienić się w mgłę, która znowu zamieniała się w chmury i zlewała się napowrót strugami ulewy.

I tak bez przerwy, bez zmiany, bez wytchnienia.

Zdawało się, że to już koniec, że niema siły, któraby stąd wymiotła te zwały i gąszcz chmur i przerwała ten systematyczny proces wytwarzania się wiecznego deszczu... Siła ta jednak jest, — i niedługo czekaliśmy na jej objawienie.

Chmurny dzień przeszedł niepostrzeżenie w mrok wieczoru i gasnął w cieniach zaciągającej nocy.

Aneroid spadł nagle w przeciągu pół godziny tak, że należało się spodziewać jakichś niebywałych kataklizmów powietrznych.

A jednak cóż już mogło być gorszego? Zdawało się, że powietrze jest do maksimum nasiąkłe parami wodnemi, — chyba, że teraz cała ta wilgoć stanie dęba i ockniemy się na dnie jakiegoś jeziora, oko w oko z pstrągami, rakami i żabami...

W nocy, wśród ślepej ciemności, zbudził nas nagły świst, brzęczenie szyb, trzeszczenie dachu i wycie pieców.

Zdawało się, że skrzydła olbrzymiego ptaka z szumem piór, wielkich, jak masztowe sosny, uderzają o ściany chałupy, zmiatają łby świerków i znowu gdzieś giną w bezdni czarnej nocy.

Wtedy na chwilę wszystko cichło — żeby nagle wybuchnąć z nową siłą szaleństwa i wściekłości.

W stronie zachodu, wśród czarnych chmur, ciemniał jeszcze czarniejszy płat nieba, na którem ostro migotały płomyki gwiazd, jakgdyby chwiejąc się od podmuchów wiatru.

Orał on najrozmaitszemi głosami. Dudnił po dranicach dachu, jakgdyby jakieś bose stopy tańczyły tam zapamiętale; świszczał i jęczał w konarach świerków, furkotał, roztrącając się o ściany chałupy, a w przerwach jego podmuchów groźnie ryczał i bełkotał wezbrany ulewą potok.

Znużeni wkońcu nasłuchiwaniem tej dziwnej muzyki, usnęliśmy i nie obudziliśmy się aż blisko południa, powitani tym samym świstem i szumem.

Deszcz ustał, raczej nie miał czasu padać, porywany przez ciepły dech wiatru i rozpylany w mgłę, która świetlanemi kręgami leciała od południa-zachodu, skrząc się promieniami słońca.

Świerki gięły się, jak trzciny, tarzały się, zadzierając wgórę zielone warkocze igliwia, chwiały się, jak pijane, kręciły się i biły czołem o ziemię, strząsając szyszki, ulatujące na wietrze razem z pianami i bryzgami potoku.

Dolinę zalewało blade słońce, świecąc się na mokrych dachach i połyskując na potokach, które rozbiegały się po łąkach i po lesie mnóstwem strug białych i pędziły spienione, niecierpliwe i zaciekłe.

Ku zachodowi jaśniał w niebie wielki otwór, napełniony bladym błękitem. Na lewo, ponad szczytami, niebo zawalone olbrzymiemi kłębami chmur ciemnych, lecących napozór z szaloną szybkością, a w rzeczywistości przewalających się i szamoczących na miejscu.

Od tego czarnego zwału odrywały się kosmyki i małe kłębki pary i umykały spodem, jak stada wystraszonych gołębi, wlatując i osiadając na wzgórzach, okalających Zakopane od północy.

Potężny wir powietrza tańczył w środku doliny, kłębił i szarpał całem tem morzem chmur, zalegających góry. Porywał wielkie szmaty mgły i rzucał w stronę północo-wschodu, gdzie się kończyła dzika jazda wichru i chmury stawały na miejscu, zapychając widnokrąg kłębami fioletowych obłoków. Zdawało się, że jakaś potworna ręka przędzie z olbrzymiej, zalegającej pół nieba kądzieli i rzuca w przestrzeń motki jedwabistej przędzy.

Chwilami wszystko cichło. Świerki się prostowały, chmury ustawały w locie i zwolna wznosiły się wgórę, odsłaniając ponad reglami szkarpy i szczerby skał szarych...

Lecz w tejże chwili nowy podmuch wichru porywał je, strącał nadół, kłębił, szamotał, bił o ziemię, ciskał w niebo, niszczył i szarpał z jakąś warjacką zapamiętałością.

Wianie tego wichru ma w sobie jakąś gwałtowność nerwową — porywy chwilowego szału, omdlenia, czajenia się i znowu nagłe, wściekłe i nieprzytomne z szaleństwa wybuchy.

— Cóż to za wietrzysko? — pytaliśmy gazdę, który, wsadziwszy w zanadrze ręce, patrzał na swoje smreki, szarpane wichrem, kręcił głową i spluwał frasobliwie.

— Wiecie, panie, jako wam powiem — to je taki wiatr halny. Widzicie, jako biere chmury pod sobie? O, to je morowy wiatr! On ta i nie powinienby teraz duć, bo ta nie jego pora, — cheba, ze, cosi kansi, w niebie gazdowstwo się popsowało, kiej duje. Kieby to zawse tak po leku duł, jako dzisiok! Ale wiecie, panie, jak on tu duchnie jesieniom, to, ludzie na świecie!... Kany co najdzie: las, to skręci i wyłamie, chałupe, praśnie o ziem, a owies albo jarzec potadze, wiecie do znaku, het, wyłamie co i zdziebełka nie ostanie... O, to je morowy wiatr! — dodaj, spluwając, i odszedł.

Wieczór się zbliżał.

Podmuchy wiatru stawały się coraz rzadsze, chmury wznosiły się wyżej, odsłaniając ciemne piramidy regli i niższe podstawy szczytów, ciągle spowitych mgłami.

Słońce, zniżając się ku zachodowi, wyzierało od czasu do czasu czerwoną źrenicą przez poszarpane chmury i rzucało wdał jaskrawe promienie, palące się różowemi plamami na wschodniej stronie nieba.

Chmury coraz rzedły i, kiedy ciemno-czerwony krąg słońca bez blasku zapadał za fioletowy zrąb falistego widnokręgu, niebo ledwo przesłaniało się lekkim obłokiem, z pod którego przeświecał błękit.

Ponad górami tylko kręciły się, jak dymy wulkanów, mgły fioletowe, uczepione do ciemnej, granatowej ściany. Noc zapadała, nie odsłoniwszy tajemniczej twarzy widziadeł, których stopy olbrzymie, okryte czarnemi lasami, opierały się o dno doliny.

Wkońcu jednak ostatki chmur zwinęły się i uleciały. Czyste, ciemne u zenitu, jaśniejsze u widnokręgu niebo rozpięło się nad czarnym gmachem, którego sylweta, bramowana gwiazdami, wznosiła się olbrzymia, poważna i groźna.

Po chatach błyskały ognie, — tuż przed nami latarnia rzucała z wysokości na drogę krąg światła, który o kilkanaście kroków niknął i spływał w jedno z wielkim cieniem nocy.

Chłodne powietrze przesiąkłe było zapachem fiołków i drżało cichemi szeptami, westchnieniami i ponurem szemraniem bliższych i dalszych potoków. Wszystkie te głosy zlewały się w jeden szum wielki i nieustanny.

Od strony lasu dolatywały stłumione dźwięki, jakby skrzypiec, naprzemian ze śpiewem drżącym i przyciszonym..

Śpiew i skrzypce coraz się zbliżały, tak, że wkońcu słychać było wyraźnie:

Oj! Janosik! Janosik! miał se żółte cizmy:
Kabyś ty nie zbijał, nie miałbyś ik nigdy...

...śpiewał ktoś w ciemnościach, przygrywając sobie niepewnemi tonami smyczka, błądzącego po wszystkich strunach.

Ucichł. Słychać tylko, że stroił i próbował skrzypce, mrucząc niecierpliwie: — Cy djabli!...

Znowu idzie. Rozlega się ciężkie stąpanie i z cieniów nocy wysuwa się oświecona latarnią, zgarbiona postać... Chwilę ją widać. Świeci się białością ubrania, blaskiem jakiejś blachy na piersiach, kosmykami siwych włosów.

Ledwie mamy czas zauważyć twarz wąską i chudą i rozeznać skrzypce, a już przesunęła się ciemną sylwetą i znikła w mroku.

Skrzypce tylko jęczą boleśnie i drży urywana nuta śpiewu:

Idzie se Janicek popod zieleniny,
Piska se i śpiewa, pojadł niedźwiedziny.

Znowu cicho...

Jeszcze raz dolatują z ciemności wyraźne słowa:

Na zamku orawskim stoją subienicki,
Tam se wisiał budzie Jaśko z Brzeziawicki, —

...i śpiew rozpływa się w niewyraźnych tonach bez słów... jeszcze dżwięczą zoddali ciche skrzypce... wkońcu dziwne widmo rozwiało się w mrokach nocy i szumie potoków.

— A to kto? — spytałem gazdę, kurzącego fajkę na przyzbie.

— Dy to Sabała! Idzie se grajęcy — odrzekł.

II

Perłowy brzask wschodu roztaczał się jasnem półkolem, podciętem sinemi, mglistemi smugami bo rów, nad któremi wznosiła się wielka piramida, zbudowana z Hawrania, Murania i Nowego. Ciemna, fioletowo-błękitna masa góry odcinała się ostro na tle wstającego za nią słońca — pogodnego, ledwie przesłonionego nocnemi oparami.

Ze wschodu na zachód kładły się olbrzymie cienie — powietrzne, błękitne, porozrywane jaskrawo świecącemi wierzchowinami lasów, dachami dalekich chałup, połyskującemi, jak metal, i okrągłemi szczytami pagórków, na których drgała w blaskach słońca obfita, ciężka rosa.

Cała dolina zdawała się kobiercem z granatu i zieleni, haftowanym złotem i purpurą.

Od południa piętrzyły się góry. Spodem ciemne lasy regli; wyżej zielone upłazy, z których wznosiła się szaro-błękitnawa ściana skał nagich, szczerbata, poorana brózdami, najeżona u szczytu zębami wirchów bezładnych i świecących różowo. Ponad wszystkiem czysta, wklęsła kopuła pogodnego nieba, w którem płynął blady, jak krążek opłatka, księżyc. Z rozpadlin jarów ulatywały białe kłaczki mgieł, wiły się chwilę około ciemnych świerków i rozpływały się w nicość przed blaskiem słońca.

Cicha, jasna i rzeźwa pogoda śmiała się z całego widnokręgu.

Jednostajny, ciągły szmer potoków ledwie wstrząsał ciszą poranku. Czasem brzęknęły gdzieś w jarze dzwonki krów, lub dziki, przeraźliwy krzyk juhaski rozdarł powietrze.

Z za lasów, z za brzeżków wzgórz wznosiły się, świecąc w słońcu, dymy i wzlatywały prosto ku niebu.

Najgęściej skupiały się one tam, gdzie nad potokiem ciemnieje szara dzwonnica kościółka, ostonionego zielenią jesionów.

W krzywej, wąskiej uliczce tłoczy się kilka budowli z charakterem miasteczkowym. Szerokie ich fronty obwieszone szyldami, ogromne trójkąty szczytów powycinane w balkony i galerje.

Dalej, w różnych kierunkach, a głównie ze wschodu na zachód rozbiegła się wieś długiemi szeregami domów. Ku Kościeliskom, ku Poroninowi, ku Hamrom rozsypują się coraz rzadsze chaty; kryją się w jarach, za ścianami lasów, w rozdołach potoków, lub występują na brzeżkach i wspinają się na baniasty pagór Gubałówki.

Stare chaty ze ścianami brunatnemi z olbrzymich kłód świerkowych obok świeżej tandety, naprędce, na spekulację skleconej, obitej deskami, ocienionej dachami podcieni i ganków. Tam znowu stara chałupa, przystosowana do nowych wymagań, z przyczepionemi po bokach izbami, z galerjami, wyciętemi we froncie, z dachem skrzywionym i podziurawionym na okna poddaszy.

Wszystko to porozrzucane bezładnie około krzywych dróg i krętych potoków, otoczone jesionami, oparte o ciemne gałęzie świerków lub stojące w pustem, bezdrożnem polu.

Potoki płyną od gór i staczają się do podnóży Gubałówki, obracając po drodze koła kilku małych tartaczków i drżących młynków, których okna, zasnute pajęczyną, zaprószone pyłem mącznym, wyglądają, jak ślepe, bielmem zaszłe oczy.

Pod kościołem kończy się szosa, idąca z Nowego Targu, — tu też jest właściwe ognisko Zakopanego.

Tu stoi szkoła, gmina, gospoda, restauracje, szynki i karczmy; tu, w gąszczu drzew kryje się plebanja, a niedaleko wznoszą się zabudowania szkoły rzeźbiarskiej i dwór Towarzystwa Tatrzańskiego.

W niedzielę ulica nabita, jak kościół. Lecz i w zwykły dzień tłoczy się tu od wczesnego ranka tłum ludu, ściągającego ze wszystkich bliższych kątów doliny po zarobek.

Czarne, płaskie, szerokie kapelusze, zbite w masę, wyglądają, jak zbiegowisko ruchomych grzybów na białych, wysokich pieńkach. Białe, oblamowane zielonem suknem i brunatne obwiedzione ponsową taśmą, c u h y potrącają się na progach szynków i karczem, suną ulicą, świecą się jaskrawo w słońcu, lub giną w mrokach cieniu. Wśród nich pstrzą się pomarańczowe, błękitne i czerwone chusty kobiet, powiewają ich wielkie, różowe płachty.

Na placyku, przed Leśniczówką, białe płótna góralskich wozów jaśnieją pod promieniami słońca na tle domów i wznoszących się nad niemi gór, owianych lekkim, drżącym oparem.

Tłum furmanów wygląda na drogę, gwarząc, śmiejąc się, puszczając kłęby dymu i polując na podróżnych.

Na boku żyd z wozem, pełnym chleba i kukiełek; tam znowu inny sprzedaje za wielkie pieniądze marchewki i zwiędłe pietruszki, przywiezione zdaleka.

Tu, rozwieszone na żerdkach, świecą się czerwonym safjanem i zielonym jedwabiem serdaki.

Pod ścianą domu, na długiej ławie, rozpiera się cały szereg górali, rozrzucając białe cuhy i wyciągając zgrabne nogi. Skrzydła kapeluszy rzucają wielkie cienie na ich twarze, na piersiach przypięta do rzemienia tórbki połyskuje wielka blacha mosiężna, ręce wsparte na ciupagach, fajka, nabita h a b r y k ą, kurzy się z pod nosa — to przewodnicy.

Cały ten tłum od pierwszego spojrzenia zainteresowuje niezwykłą siłą charakteru.

Co za typy!

Zdaje się, że tu przeszła jakaś nawałnica ludów, ras rozmaitych, zostawiając dotąd odradzające się -pierwiastki najróżnorodniejszych odrębności indywidualnych, występujące z całą siłą i czystością swych cech szczególnych, lub też zmieszane w sposób najsprzeczniejszy i najdziwniejszy.

Na tle dwóch krańcowych typów: jednego o wąskiej długiej twarzy, garbatym nosie, wielkiem czole, rysach wykończonych, skórze delikatnej i długich czarnych włosach, drugiego o twarzy okrągłej, wydatnych policzkach, płowym włosie i jasnych oczach — na tle tem przesuwa się cała galeria charakterów ludzkich, od wykwintnego piękna do karykaturalnej brzydoty.

Tu, potrząsając długiemi, czarnemi, ociekłemi masłem włosami, przechodzi prawdziwy apasz amerykański, spalony od słońca, ze spojrzeniem odważnem i dzikiem, z ustami surowo zaciśniętemi. Tam ta sama twarz wyciąga się w garbaty nos owcy, patrzy sennemi oczyma i kurczy płaczliwe usta. Tu wygolony markiz wersalski, z wykwintnym uśmiechem, z ruchami, pełnemi eleganckiej powagi, dumy i grzeczności, z pewnym odcieniem pobłażliwości uchyla kapelusza. Tam znowu opasły prałat rozmawia z jakiemiś figurami drewnianemi gotyckich świętych, które, zdaje się, że tylko co zeszły ze średniowiecznego ołtarza. Tu senny i smutny orzeł z tęsknemi oczyma siedzi zadumany obok wesołej i sprytnej twarzy polskiego chłopa, który z pod płowego wąsa śmieje się z jakiejś poczwary, na której twarzy zdaje się skupiać złość, wściekłość, zawiść i podejrzliwość z całego Podhala. Tam twarz mędrca z ogromnem sklepieniem czaszki, okolona długim, białym włosem, patrzy łagodnie i rozumnie, — ówdzie ruszają się karykatury, mogące ozdabiać rączki lasek i parasoli.

Twarze te rzeźbione są z tą usilnością wydobycia cech indywidualnych, która przypomina dążenia średniowiecznej sztuki. Rzadko tu się spotyka nieokreślone, zamazane komunały bez wyraźnego typu i charakteru.

— To jest tak piękne, jak balet! — zawołał pewien turysta, patrząc na grupę młodych górali, smukłych, zgrabnych, ubranych w białe, wiszące na ramionach cuhy i białe obcisłe spodnie, znaczone granatowym i czerwonym sznurkiem.

Zdanie to, tak pochlebne dla baletu, zawiera w sobie o tyle prawdy, o ile człowiekowi, przywykłemu widzieć zręczne ruchy i piękne pozy tylko w teatrze, musi z konieczności teatr służyć za miarę piękna.

Zgrabność i piękno ruchów polega na ich zgodności z celem, w którym są wykonane. Ręka, podejmująca pióro, jeżeli napręża się i rusza z siłą nieodpowiednią dźwiganemu ciężarowi, robi wrażenie niedołęstwa i niezręczności. Ciało, które opiera się na nogach bez wyraźnego oznaczenia równowagi i akcentowania punktu oporu, zdaje się ociężałem i niezgrabnem.

Górale, mając nadzwyczaj proporcjonalne członki, małe stopy i ręce, odznaczają się przytem niezwykłą zwinnością, lekkością i dobitnie akcentowaną celowością ruchów. Przymiotów tych nie można kłaść wyłącznie na karb warunków, w jakich żyją. Przy tych samych wpływach zewnętrznych Tyrolczycy (np. z okolic Meranu) są ciężcy i niezgrabni. Ręce i nogi ich nie mają nic elastyczności i ruszają się, jak drewniane pedały, a przecież tu i tam człowiek żyje nad przepaściami, wśród skał pionowych i stromych głazów.

Te same wpływy zewnętrzne w różnym stopniu oddziaływają na różne rasy ludzi.

Szwaby ze Spiża jak niezdarnie i niezgrabnie chodzą, będąc jednak sąsiadami naszych górali.

Tak, to jest, jeżeli kto chce, piękne, „jak balet", z dodaniem tylko prawdy, swobody, siły i szczerości — a bez mdłych całusów i umizgów sztucznych do widzów.

Słońce z nad szczerby Giewontu świeci czystym blaskiem południa, drży i płynie falami potoków, srebrzy się na liściach wierzb i igłach świerkowych. Jak okiem sięgnąć, jaśnieje pogoda bez cienia, bez chmury. Od pagórków Bukowiny do zachodniego krańca na Orawie rozlewają się fale światła, czepiając się szczerb, płaszczyzn, szkarp, występów gór, zatopionych w morzu promieni. Szczerbate kontury grani, obwiedzione smugami świetlanemi, miękną i zacierają się; urwiste, dzikie ściany kotlin nasiąkają powietrznym oparem; czarne lasy połyskują srebrnemi pasmami, mżą się błękitnemi, nikłemi cieniami — cały ten, zwykle dziki i niedostępny, świat górski wznosi się dzisiaj łagodny i uprzejmy.

Wśród tego otoczenia, zmieszani z góralskim tłumem, kręcą się wszędzie, na wszystkie strony goście-panowie.

Zjawiają się tu oni razem z ciepłem, z letniemi deszczami. Jak bociany i jaskółki, wędrują z różnych stron świata, wiją sobie chwilowe gniazda i osiadają na parę miesięcy.

Przychodzą tu, jak wyziew letniego parowania ziemi. Są oni dla tego ubogiego i dzikiego zakątka bogactwem tak naturalnem, jak urodzajny muł dla brzegów Nilu. Z pustyni skalnej, bezpłodnej, z łożysk lodowców, zawalonych trupiemi rumowiskami granitów, ze ścian stromych, na których źdźbło porostów utrzymać się nie może, wyrasta plon nieposiany, stokroć obfitszy od lichego i niepewnego plonu owsa lub gruli, na jakie stać jedynie tutejszą rolę.

Napływ krajcarzy z kieszeni gościa jest dla górali wynagrodzeniem za ich miłość do tego ubogiego kraju, jest odpłatą za twardą walkę  z naturą wrogą, jałową, ubogą i dającą tyle, że, jak któryś z nich mówił: „Ja ta i nie jem, ino zyjem".

Goście ci są jednem z najwdzięczniejszycli zbóż do uprawy. Zwłaszcza z początku, kiedy wymagania ich były nadzwyczaj małe, a ilość zostawianych dudków nieproporcjonalnie wielką, panowie nie ustępowali w plenności nawet pszenicy.

Dziś stosunki się zmieniają. Goście tak, jak rośliny, wymagają staranniejszej i kosztowniejszej uprawy, większego około siebie zachodu. Niemniej jednak są oni dobrodziejstwem Zakopanego i tych wszystkich podkarpackich dolin, do których sięgają ich wędrówki.

Kiedy przed laty prof. Chałubiński odkrył Tatry, pierwsi, liczniejsi wędrowcy wpadli na widok górali w zachwyt bezgraniczny.

Chłop, który im był znany tylko jako leniwy parobek, lub sąsiad, wykradający las i wypasający zboże, jako niewolnik, całujący pokornie ręce i zawsze podejrzany o najlichsze instynkty, który mieszczuchom przedstawiał się jako kłótliwy dostawca fałszowanego mleka, jaj zgniłych i drzewa porąbanego na strzępy cynamonowe; który zresztą mógł być przedmiotem zabawy, lecz nie zdawał się możliwym do wspólnego towarzyskiego życia, — chłop ten stanął nagle w postaci pięknej i bohaterskiej.

Kapelusz z kostkami, biała cuha, cyfrowane portki, świecąca spinka i ostra ciupaga roztkliwiły do łez sentymentalne i estetyczne instynkty filistrów i — otworzyły ich worki.

Z chłopem tym trzeba było żyć, trzeba go było szanować, ponieważ od niego się zależało i jemu tyle się zawdzięczało. On był mostem nad przepaściami, poręczą na skalnej grani, skrzydłem ponad otchłanią, której bezdnia mroczyła wzrok i ścinała krew w żyłach. Był on niańką dla ludzi zniedółężniałych w miejskiem życiu lub wygodach zbytku; jego odwaga, przytomność umysłu, energja, wytrwałość, znajomość natury, spokój wobec niebezpieczeństwa i szybkość postanowienia zastępowały brak tych przymiotów u ludzi, którzy po raz pierwszy znajdowali się wśród tak niezwykłej i całkiem im nieznanej przyrody.

Chłop ten przytem nie był niczyim poddanym. Rósł wolny i dziki i przy wszystkich formach uniżoności zachowywał godność osobistą i hardość ducha. Szanował się i kazał siebie szanować, śpiewając tym, którzy mu chcieli imponować pańszczyznianemi narowami:

Panowie, panowie, będziecie panami,
Ale nie będziecie przewodzić nad nami.

Zresztą czasy powstawania popularności górali przypadały na chwilę żywego rozbudzenia pojęć demokratycznych. „Zbliżać się do ludu" zaczynało być wogóle w modzie; cóż mówić o zbliżaniu się do ludu, którego umysłowe i towarzyskie przymioty, którego życie i postać były tak oryginalne, tak różne od zjawisk pospolitych, codziennych, ludu. który był częścią wspaniałej natury, był jakby jej duchem, fantastycznym tłumaczeni jej piękna i potęgi, zdolnym opowiadaczem i twórcą legend; ludu, który miał wogóle mnóstwo pysznych rasowych przymiotów.

W tych pierwszych chwilach entuzjazmu zapominano nawet, że górale są ludźmi, że uspołecznienie, wynik silnie zadzierzgniętych i unormowanych stosunków między ludźmi, niezawsze idzie w parze ze zdolnością umysłową lub przymiotami takiemi, jak męstwo, energja temperamentu, wyobraźnia zapalna i łatwość wysławiania się.

Nie licząc się z instynktami chciwości, jakie u ludu tak biednego mogło rozniecić rozrzucanie garściami pieniędzy, pieszczono górali i schlebiano im bez miary.

Górale przyjmowali wszystko — może się dziwili, to pewna jednak, że było im dobrze. Ponieważ hojność dających przechodziła skalę ich wymagań, nie potrzebowali rachować papierków, które im wciskano do ręki. Zachowywali pozory bezinteresowności, kładąc w tórbkę łatwo zarobione krajcarze. Drażliwa kwestja zapłaty, tak zgóry rozwiązana, ułatwiała niesłychanie stosunek towarzyski i usposabiała do całkiem idealnych porywów obiedwie strony.

Młodzi, inteligentni, zgrabni i piękni górale otoczeni byli względami towarzyskiemi, służyli za ujście dla dobrych chęci i poetycznych popędów pań i panów.

Marzycielskie panny czytały im Słowackiego, unosiły się wspólnie nad Krasińskim i pięknością natury.

Sława tatrzańskich przewodników rozchodziła się po całym kraju, roznosząc daleko anegdoty z ich życia, cytaty ich słów, ich koncepty i przypowieści, zapalała w dalekich gdzieś okolicach entuzjazm do rozmaitych Wałków, Maćków i Wojtków. Zdawało się, że całe ich życie i oni sami — to fantastyczna bajka i tchnienie poezji.

Poetyczny filister przejmował się własną sytuacją i wśród ciągłych wykrzykników podziwu, entuzjazmu opromieniał siebie, swoje zabawy na skałach, swoje skoki niezgrabne, swoje noclegi niewygodne, swego przewodnika, kij nawet, którym się podpierał, jakąś aureolą chwały.

W literaturze tatrzańskiej owych czasów przeważa ten ton elegijny, rzewny, pełen podziękowań dla Stwórcy, który dla nich, dla tych panów gości, takie cuda zbudował.

Dziś wszystko to się zmienia. Wycieczki w Tatry stały się czemś bardzo zwykłem — powszechnem. Entuzjaści, straciwszy dużo pieniędzy, zaczynają się rachować; górale zaś, ujęci w karby, ostemplowani i unormowani w zapłatach, patrzą na gości, jak na źródło dochodu, od którego trzeba już płacić podatki.

Z chwilą, w której panowie zaczynają rachować swoje papierki, góral oblicza skrupulatnie wartość swoich usług i zasług. Tu następuje kolizja egoizmów, — rozczarowanie i źródło tych wszystkich gawęd o chciwości górali i o wyzysku, jakiemu podlegają goście.

Naturalnie, niezawsze wina jest po stronie górali i często można widzieć strapionego Jaśka lub Maćka, któremu goście struli życie, grożąc, że go opiszą w gazetach o jakieś parę guldenów, które mu się słusznie należały. Gość, który chce wszystko dostać jak najtaniej, nie widzi, że robi to samo, co góral, który chce wziąć jak najdrożej.

Jest to bardzo charakterystyczne, że ludzie z Warszawy mają lepszą sławę u górali od Galicjan.

Widocznie warszawiak i wogóle człowiek z tej strony granicy przynosił więcej entuzjazmu i z większą łatwością wyzbywał się z gotówki.

Niema zapewne, a przynajmniej mało jest ludzi, którzyby, twierdząc, że „praca uszlachetnia", że jest najwyższą rozkoszą i ozdobą życia, brali to wszystko do siebie. Sądzę, że nawet autorka powieści pod powyższym tytułem myślała wyłącznie o uszlachetnieniu i uszczęśliwieniu swoich bliźnich na tej drodze. Mnie się zdaje, że wszyscy, ale to wszyscy ludzie dążą do tego, żeby nie pracować i że ten wstręt do pracy jest jedną z głównych dźwigni wszystkich wynalazków w mechanice, zastępujących siłę człowieka. Dziś i dawniej praca zwalała się i zwala na karki wszelkich niewolników, — zwierzęta, narzędzia, machiny i ludzie w celu uszlachetnienia obarczani są brzemieniem trudu, wstrętnego w gruncie dla wszystkich.

W dodatku każda praca i wysiłek, połączony z pragnieniem dojścia do jakiegoś praktycznego celu, uzyskania korzyści materjalnej, lub zadosyćuczynienia ambicji, połączone są z zawodami, przykrościami, niepokojem i troską. Nie byłem w tym wypadku — przypuszczam jednak, że kapitalista, obcinający kupony, i ten nawet kiedy niekiedy musi się skarżyć na swoje uciążliwe zajęcia.

Z drugiej jednak strony ciągły i zupełny spoczynek jest również niemożliwym, nieprzyjemnym i nużącym na swój sposób. Człowiek dobrze żywiony, niezmuszony do pracy, mogący ciągle odpoczywać — nudzi się, splenuje, nie wie, co z sobą zrobić, oddaje się albo lichym rozrywkom, albo melancholji. Tu właśnie kryje się przyczyna istnienia wszelkiego rodzaju sportów, tych sposobów szlachetnego (?), bezcelowego wyzwalania sił fizycznych.

Wszelki sport, a w szczególności taternictwo, ta bezinteresowna walka z naturą, daje możność zużycia nadmiaru sił i zdrowia, nie zostawiając żadnego niesmaku, żadnych zawodów realnych, ponieważ niema tu realnych interesów do bronienia lub korzyści do zdobywania.

Taternik lub alpinista bez widocznej potrzeby ponosi straszne trudy; naraża się na rzeczyiste i wielkie niebezpieczeństwa, przebywa olbrzymie przestrzenie wgórę, stacza się w doliny i z,nowu wdziera na góry, nie nosząc w zanadrzu żadnego interesu, nie obliczając ceny swoich kroków, nie myśląc, czy i ile na nich zyska lub straci.

Żyje życiem próżniaczem, pracując od świtu do nocy. Odpoczywa — trudząc się nadmiernie.

Jest zawsze lekki, swobodny, nigdy nieprzejedzony — czasem, rzadko, przepity...

Doznaje mnóstwa przepysznych wrażeń od natury wspaniałej i potężnej, łatwej do pojęcia, gdyż przedstawiającej się w kształtach wyraźnych, określonych, stanowczych, sformułowanych w sposób jasny i przekonywający.

Odradzają się w nim instynkty, siły i zdolności zamarłe lub zniedolężniale w spokojnem życiu, -— niepotrzebne w podróżach tramwajami i wycieczkach nad brzegi rynsztoków po asfaltowanych chodnikach.

Taką jest psychologia taternictwa.

Kobiety młode, piękne, stare, brzydkie, — dzieci, mężczyźni wszelkiego gatunku — znajdują w niem pełno rozkoszy i pożytku, zdobywanego mimowoli, niechcący.

Nic też dziwnego, że w dzień słoneczny, a przynajmniej suchy, wysypuje się ze wszystkich will i chałup zakopiańskich mrowie ludzi od samego rana i drze się ku górom, ginie wśród lasów, rozdołów i jarów, rozbiega się po wszystkich kątach doliny.

Patrząc na te igraszki lekkomyślne poważnych osób, które w swoich ruchach rozmiękłych albo sztywnych i koszlawych, w swoich twarzach ułożonych systematycznie, w symetrji swego zarostu i uczesania, w swoich modnych, miejskich ubraniach, w całej swojej postawie zatrzymują coś z konwencjonalnej powagi urzędnika, tylko co powstałego od biura, — patrząc na tę swobodę dziecinną, z jaką się one tu bawią na tle chaotycznej i dzikiej natury, przypomina się Heine:

Philister in Sonntagsröcklein
Spazieren durch Wald und Flur,
Sie jauchzen, sie hüpfen wie Böcklein,
Begrüssen die schöne Natur.

Nie drwijmy jednak!

Filister, który z pewnemi ostrożnościami schodził wdół ulicą Bednarską, teraz z lekkiem sercem toczy się z przełęczy Zawratu razem z kamieniami. On, którego przerażała każda kropla deszczu, spadła na świecący cylinder, który miał do błota i wilgoci wstręt taki, jakgdyby był warszawskim estetykiem, dziś wierzy, że wszystko to tu, w Zakopanem, jest zdrowe. Deszcz pada! Nic nie szkodzi!

Zresztą przecież Chałubiński i Baranowski mieszkają tam, w tym lesie... Powoli wiara w Chałubińskiego, w wartość surowego klimatu i ruchu w czystem powietrzu, zmienia się w wiarę we własne siły, zdrowie i energję. Zwiędłe cherlaki i miękkie, jak z waty, tłuściochy uderzają się z upodobaniem po łydkach, które ich obnosiły po Tatrach.

Elegant, który mierzył ludzi szykiem ich obuwia, dziś z dumą pokazuje swoje rozklapane trzewiki, zdarte na „granitach Łomnicy".

Panna, która krzyczała „Ach i och!" przy lada szeleście, śpi spokojnie przy huku zlatującej z wysokości tysiąca stóp siklawy lub szumie halnego wichru.

Ten przybladły, spokojny, otyły jegomość z wytrzymałością rysia wspina się po skałach; ta wątła panienka tygodniami całemi żyła we wnętrzu gór, nie schodząc na odpoczynek w dolinie; ten ksiądz z potulną twarzą, skróciwszy poły sutanny, dźwigał się, rzeczywiście, ponad obłoki.

Taternik nie ma żadnego stałego, określonego typu. Rekrutuje się on wśród wszystkich warstw towarzyskich, ze wszelkich fachów, temperamentów i charakterów... Poza zupełnymi niedołęgami, których brzuchy spadają, jak Falstafowi, na kolana, lub których wątły organizm nie wytrzymuje trudu i surowych warunków życia, poza ludźmi, dotkniętymi chorobliwym strachem przestrzeni — każdy może być taternikiem.

Włóczą się też po szlakach tatrzańskich ludzie tych wszystkich odmian, jakie tylko wydają powikłane stosunki społeczne.

Ten mały, humorystyczny człowieczek w za dużym serdaku wdziera się obojętnie na najstromsze skały, czepia się, jak pająk, upłazistych brzeżków nad przepaściami. Właściwie — nie interesuje go to wcale. Jest mu wszystko jedno, czy wchodzi na marmurowe schody hotelu, czy się drze po prostopadłym zrębie góry. Ma on w sobie humor i towarzyskość, które w dobrej kompanji niosą go, gdzie kto chce... Na Garłuch — to na Garłuch. Na Montblanc! — Owszem.

Tamten wysoki, chudy z miłą, cichą i spokojną twarzą, chwiejący się na wietrze, z uprzejmym uśmiechem, z przygryzionem Virginja, pnie się, jak długa stonoga, „naciąga się, jak gad", według zdania górali. Długiemi rękami chwyta się krawędzi i łagodnem, błękitnem okiem patrzy ze szczytu w głąb sinej bezdni, w której bieli się potok, jak srebrna nitka.

Tu znowu wystawia naprzód pierś atletyczną i wyzywająco patrzy na góry jeden z tych, o których Sabała mówi: „Kaby takich dziesięci nabrać, toby ta matu na świecie narobili..." Niesie się on przez wirchy i hale, napełniając je wrzawą swego hulaszczego temperamentu; otoczony bandą przewodników, muzyką góralską, tańczy po szałasach, łapie, co najmniej, całusy juhaskom; nie patrzy, nie obserwuje, bawi się sam i bawi innych, budząc w góralach niekłamany zapał swoją postawą, siłą. energją, wytrzymałością, odwagą, jak niemniej ilością rozrzucanych guldenów.

Starych taterników poznać można po wytartych i sczerniałych serdakach, spokojnym wyglądzie, butach znoszonych, łatanych, jak również po braku wszelkich gratów, któremi się zwykli obwieszać turyści. Znają oni tu każdą szczerbkę, każdą perć, każdy wirch, wiedzą, gdzie, kędy i jak długo dokąd się idzie i z nałogowym spokojem, lub stale podmieconem zamiłowaniem włóczą się po szczytach. Mają swoich przewodników, którzy, chodząc z nimi wielekroć, znają wszystkie ich narowy, potrzeby, upodobania, — są już tak do nich dopasowani, jak te stare buty do nogi, jak wytarta na skałach ciupaga do ich ręki.

Obok nich młodzi, ze świeżym zapałem, często przebrani po góralsku, obwieszeni tórbkami, flaszkami, aneroidami, pędzą lekkomyślnie i naoślep w góry. Są też często utrapieniem przewodników, którzy o nich mówią mniej więcej w ten sposób: „Gawiedź młoda, plugace, kopowe psy, przeklęte djabły!"

Odzie indziej znów samotny, bez przewodnika, z puszką na rośliny, botanik pnie się po pionowych skałach. Jest to niebezpieczny dla siebie typ taternika. Badając zasiągi różnych roślin, gotów jest łeb sobie roztrzaskać dla jakiegoś Litworu, czy innego górskiego ziela. Wraca też czasem z tych wypraw z ręką wyciągniętą ze stawu i przy pomocy zębów jako tako związaną. O jego drogach opowiadają w Zakopanem cuda — człowiek taki mógłby chyba, jak mucha, chodzić po suficie...

Do najszaleńszych typów, mnie znanych, należą ludzie średniego wzrostu — suche, nerwowe twarze z zaciśniętemi ustami, z pozorami spokoju. Człowiek taki wobec przepaści i wirchów dostaje poprostu ataków wściekłości, porywa go koler, jak konia, i wtedy wdziera się tam, gdzie kozica możeby się wahała stąpić. Przewodnicy opowiadają ze drżeniem o tych miejscach, przez które z nim przechodzili. Nie znosi on żadnych uwag, teroryzuje i ciągnie za sobą przewodnika, a towarzyszy podróży wahających się gotów jest obić jakoż i biję.

Zdarzają się tu najdziwniejsze kombinacje usposobień. I tak człowiek najodważniejszy nad przepaścią, mierzącą kilka tysięcy stóp głębi, nie śmie wejść na kładkę płytkiego potoku, zawieszoną nad samą wodą. Inny, odważny, śmiały, póki stąpa po skale, dostaje paniki, dotknąwszy nogą trawiastego upłazu.

W Tatry ściągają ludzie z różnych powodów. Są tu i tacy, dla których włóczęga po górach jest dalszym ciągiem jakiejś kuracji, regulującej funkcje żołądka. Udoskonalają oni tu swoje trawienie, ostrzą apetyt, znoszą różne niewygody i braki dlatego tylko, żeby, wróciwszy do zwykłych swych warunków życia, lepiej odczuwać ich zalety. Nie mają zresztą ani szczególnego zamiłowania do gór, ani nadmiaru odwagi, jednak dla zasady pracowicie spędzają parę tygodni w Tatrach.

Inni znowu mają tylko dobre chęci. Ciągnie ich tu zwyczaj, teoretyczne przekonanie o stosowności zwiedzania gór i zachwycania się pięknością natury. Tacy wśród ciągłych wykrzykników „Ach, jakie to ładne!" prowadzą zwykle rozmowę na temat: „Czy pani lubi góry?"

Przychodzą też tu ludzie z tak przedrażnionem poczuciem osobowości, że nie mogą znosić obok siebie innych ludzi. Najwspanialsza panorama, najbardziej malownicza ruina góry, najdziksze, najniedostępniejsze wąwozy tracą dla nich urok z chwilą, w której tam zaczynają wszyscy chodzić. Szczęście też, że ten świat górski jest tak rozległy, przepaścisty, pakowny, ma tyle ukrytych, zapadłych kątów, dróg wiadomych tylko zwierzynie i kłusownikom, że najbardziej nawet drażliwy indywidualista zawsze jeszcze znajdzie takie miejsce, gdzie zostanie sam na sam ze swoją duszą, którą uwielbia, i naturą, którą może jeszcze tolerować.

Tatry są równie niedostępne i równie dostępne dla mężczyzn, jak i dla kobiet. Ponoszą one wszystkie trudy z niezwykłą wytrzymałością; wykazują odwagę, przytomność umysłu, spokój wobec niebezpieczeństwa i wogóle wszelkie dobre przymioty taternika. Wszystkie też percie, brzeżki, granie, przełęcze zmierzone zostały ich drobnemi stopami i z najwyższych wirchów tatrzańskich powiewała już chorągiew — spódnicy.

Przy całej forsowności ruchów na skałach kobiety zgrabne i odważne wyglądają wśród nich pięknie i wdzięcznie. Bezładne, nieforemne kształty piętrzących się głazów są doskonałym kontrastem dla linij giętkiego, silnego i dobrze zbudowanego ciała.

Naturalnie, nie wszystkim i niezawsze jest w tych wyprawach wygodnie i do twarzy...

Często wycieczka kończy się deszczem — tym deszczem górskim, bezwzględnym, zawziętym, spadającym z jakąś niepohamowaną wściekłością, a wtedy damy, zmokłe, zbłocone, zmęczone, potrącając się wśród głazów, ślizgając się po błocie, wracają pozbawione wszelkiej nawet pretensji do wdzięku i piękna. Ktoś widział jakąś otyłą, ciężką babę, zmokłą, ociekła, wystraszoną i spłakaną, którą znosił w garści przewodnik z Zawratu, śmiejąc się przytem i wmawiając, że to droga gładka, jak szosa z Nowego Targu...

Jeżeli komu jest bezwzględnie dobrze w Zakopanem, to dzieciom. Szczególniej tym biedakom, którym się zdarzyło urodzić i żyć w miastach, w wielkich rojowiskach ludzi, wśród ciasnych, brudnych, dusznych i cuchnących ulic.

Tutaj jest dla nich raj prawdziwy — otoczenie, które oddziaływa równie dodatnio na ich zdrowie, na rozwój sil fizycznych, jak i na umysł.

Ta natura górska tak potężna, niezwykła, wyrazista, przykuwa ich uwagę, roznieca wyobraźnię, kładzie na ich wrażliwej myśli obrazy jasne, konkretne, dobitne — uczy ich i bawi lepiej, niż ciasny, zapakowany między czterema ścianami miejski ogródek freblowski z jego wszystkiemi przyrządami do uprawy umysłu.

Same potoki tylko są już dla nich źródłem ciągłego, wielkiego interesu, przedmiotem nieustannych badań i zabawy.

Ta woda wesoła, wściekła, pieniąca się, jasna i przezroczysta, która gdzieś śpieszy, dokądś pędzi z tajemniczym pośpiechem, zdaje się być żywą i obdarzoną świadomością swego życia i celów.

Wypada oto z za jakiejś krawędzi skalnej, rzuca się pomiędzy głazy, okrąża je, pieni się, kipi zła i niecierpliwa, ciska w powietrze kryształowe blaski i perłowe piany.

Dalej trafia na gładką, mało pochyłą równinkę i płynie cicha, przezroczysta, śmiejąca się dołkami wirów, zaczepiając obwisłe gałązki świerków i potrącając badylami trawy — nagle ziemia się pod nią urywa i cała jej masa, porwana jakąś siłą fatalną, ciska się w przepaść, jakby z zamkniętemi oczyma, rozbija się w pianę, w smugi i nici białe, w kurz i parę... I znowu porywa się z upadku, wybucha wielką falą; przerzuca się przez zawalające jej drogę głazy i ginie w jakichś wielkich ustach z kamienia, w ciemnej czeluści podziemi, w tajemniczych światach, ukrytych we wnętrzu gór.

Nietylko dzieci interesuje i przykuwa ten widok.

Obserwowałem profesora statystyki, który godziny całe stał na kładce, wpatrzony w wezbrany ulewą potok, rozbiegający się wśród głazów, okrążający pnie świerków, szemrzący po trawach, — i mogę zapewnić, że uczony statystyk, patrząc tak na szumiącą i pieniącą się wodę, nie zajmował się obliczaniem: ile i w jakim czasie przepływa jej pod jego stopami?

W tej wodzie żywej, równie, jak ona, bystry i ruchliwy drozd wodny, czyli kordusek, nurtuje, żeruje i kąpie się, rozbijając białą piersią wartką i gwałtowną falę i rzucając się bez zastanowienia w grzmiące strugi wodospadów.

Nad potokami po całych dniach widać dzieci, puszczające z biegiem wody szyszki świerkowe, ciskające w nią kamienie, dźwigające drobnemi łapkami wielkie tamy z kamyków, znoszonych codzień na jedno miejsce. Wśród dzikich lasów, obdartych brzegów, rumowisk głazów, spotyka się wszędzie ślady pracy tych manjaków. Jak bobry, wznoszą one tamy, jakieś dziwne budynki, stawiają młyny i tartaki, rozkopują łożyska wód i wywabiają je z koryta na małe łączki i mielizny.

Wyobraźnia ich zamienia najmniejszy spadek wody w wielkie wodospady, lada kamień przydrożny w turnicę, na którą każą się po setki razy wprowadzać.

W towarzystwie małych góralików nabierają odwagi, ochoty do ponoszenia trudów, uczą się przedsiębiorczości, wytrzymałości, zręczności, trochę dziczeją, z czem im bardzo do twarzy.

Oswajają się z groźnemi głosami wód górskich, burz halnych, z wielkim rykiem grzmotów, rozbijających się długiemi echami po skalnych obszarach.

Wspaniałe kwiaty górskie, te festony gencjany, grona złotogłowiu, ogromne łodygi i baldachimy wielkich roślin, przepyszny oset górski, inkrustowany w zielonej darni, czerwone kity mieczyków, liljowe dywany dzwonków; te drzewa, pnące się po skałach, dziwacznie wygięte ramiona buków, wielkie płaszcze świerkowych igieł, jasne liście jaworu; te głazy nakryte bogatemi kobiercami mchów kolorowych — wszystko to napełnia życie dziecka jakimś zdrowym czarem i urokiem. Wracają one stąd z muskularni silnemi, zdrowemi płucami, czerstwe i mężne, ze wspomnieniami obrazów i zdarzeń, które długo trzymają się w pamięci.

W zimowy wieczór w Warszawie lubią sobie przypominać gęśliki Sabały, przy dźwięku których tańczyły w Zakopanem, swoich towarzyszy, Jaśków i Józków, turnice, potoki, smreki, te wszystkie dziwne rzeczy i nowe nazwy, które ich nigdy nie przestawały interesować i zadziwiać.

Do szczególnych typów tatrzańskich należy taternik symulacyjny, który, nie ruszając się z Krakowa lub Warszawy, za pośrednictwem drugich zwiedza najwyższe szczyty, przebywa najtrudniejsze miejsca. Taki idealny taternik daje swoim znajomym bilet wizytowy z prośbą, aby umieścili go w odpowiedniem miejscu, lub wypisali tam jego nazwisko. Być na Garłuchu lub Łomnicy jest tak dobrą sławą, jak każda inna, dla ludzi ambitnych bądź co bądź. Wszakże skromny tytuł członka Towarzystwa Tatrzańskiego widziałem w głębi Litwy na zapadłym wiejskim cmentarzyku wyryty obok nazwiska na nagrobku!

Nie trzeba myśleć, żeby ci ludzie cywilizowani, którzy tu przychodzą dla zaspokojenia pierwotnych instynktów pożycia z naturą, żeby oni swój świat zostawiali za sobą i wyzbywali siej ze wszystkich swych nałogów, przyzwyczajeń, śmieszności, — złych czy dobrych przymiotów życia miejskiego i bardziej powikłanych stosunków towarzyskich i społecznych.

Jak ślimak swoją skorupę, niosą oni za sobą cały ciężar potrzeb wyrafinowanych. Przeciągają druty telegraficzne, zawieszają skrzynki pocztowe, stawiają teatralne budy, ściągają hecarzy, fryzjerów i prelegentów, robią wszystko, co mogą, żeby przez te parę miesięcy oddychania czystem powietrzem trochę kurzu i zapachu, trochę hałasu i odurzenia miejskiego domieszać do wrażeń górskich.

Potrzeba żywienia się i nałóg knajpowy sprzyja istnieniu rozmaitych restauracyj, szynków, cukierni i kawiarni.

Żyd, który dawniej miał tu tak mało do roboty, który na tem życiu prostem i nędznem, życiu pasterzy, przez pół roku zasypanych śniegiem, tak niewiele mógł zyskać — teraz bogaci się i rozmnaża, tłoczy się we wsi, skupuje ziemię, buduje się i paraliżuje często przedsiębiorczość i rzutkość górali.

Cywilizacja z całym swoim bagażem dobrego i z całą swoją lichotą i tandetą ciągnie tu razem ze wschodnim wiatrem, wiejącym wzdłuż doliny ze świata.

Tam skrawek lasu świerkowego odcięty na park! Sześciu zakatarzonych żydków wygrywa na zdetonowanych wilgocią strunach, starając się bez skutku zagłuszyć szum bliskich potoków i turkot podskakujących na kamienistej drodze wozów. Ten park — to pół morga lasu, obrzuconego żerdziami płotu, z ławkami z surowych desek, przybitych do kołków krzywych, z wydeptaną i pooraną korzeniami świerków darnią, — ma jednak nieprzeparty urok dla gości.

Tu, wśród całej wspaniałości otoczenia, wśród ogromu dzikiej natury, to słabe wspomnienie jakichś miejskich ogródków, ciągnie ich; jest w tem widać coś z alei Ujazdowskiej, z ogrodu Saskiego, z tych wszystkich miejsc, gdzie ludzie chodzą, żeby się pokazać...

Miejski filister w czystej swej postaci, spotkany gdzieś w górach niedostępnych, robi wrażenie dziwne, nieharmonijne, — niemniej dziwacznie wygląda wśród ciemnego lasu na pniu ociekłego żywicą świerku afisz teatralny, w którym zdaleka można wyczytać między innemi: „Monolog ze śpiewami wygłosi p. Solski".

Ta parodja sztuki, artyzmu, zbytku, komfortu tem śmieszniej wygląda na tle natury bogatej, na tle życia ludu góralskiego, który w granicach swego ubóstwa ma swoje oryginalne, szczere artystyczne upodobania i ten prosty zbytek, którym jest krój i czystość jego ubioru, ozdobność pełna charakteru jego chałupy.

Tu, jak gdzie indziej, ludzie się bawią, tańczą, uczą się na — biednych. Koncerty, bale, obrazy żywe, pikniki, odczyty, wszystko to tu, jak gdzie indziej, sięga do kieszeni po podatek pośredni od zbytku na rzecz nędzy w najrozmaitszych objawach.

Kobiety, tak dobrze w sali ratuszowej, jak w zakopiańskiem kasynie, pozwalają sobie na trochę kokieterji dla otarcia łez nieszczęśliwym...

Oto żywe obrazy, w których występuje sztuczna córka faraona obok „tańca prawdziwych górali", oto koncert, w którym czuć więcej dobrych chęci, niż słychać głosu śpiewaków; gdzie indziej malarze urządzają pochód Arabów, z sułtanem w atłasowej spódnicy, w kocu z zakładu hydropatycznego, z trzepaczkami jako godłami potęgi. Pochód ten robi furorę między góralami.

„Kaby ludzie wiedzieli, toby ta baby z Kościelisków latały na to widowisko" — mówi Sabała i dodaje: „A tego nikt inny nie mógł dokonać, cheba Piotrowski (Antoni), bo to je chłop cerstwy i ucony! Hej!"

Ci ludzie dólscy w tej lub innej formie przynoszą tu jednak mnóstwo dobrego, ludzkiego, społecznego pierwiastku.

Dzięki im istnieje tu szkoła snycerska, szkoła koronkarska, kasa zaliczkowa, gospoda i czytelnia ludowa, stypendja i fundusze na utrzymanie biednych uczniów — nie licząc mnóstwa bezpośrednich, z ręki do ręki, dobrych uczynków, które łatają biedy i nędze góralskiego ludu.

Prof. Chałubiński, Modrzejewska, prof. Baranowski, pp. Dembowscy, Towarzystwo Tatrzańskie i wielu innych, — oni to zrobili z tej pustyni, odciętej od świata, ognisko cywilizacyjne i dobroczynne.

Jeżeli skutki ich starań niezawsze były pomyślne, przyczyną tego jest tylko brak ludzi w miejscowym żywiole, którzyby utrzymali i rozwijali umiejętnie i sumiennie świeżo zaszczepione urządzenia i zakłady.

Pod wpływem tego elementu bardziej uspołecznionego miękną obyczaje górali, — przyczynia się też do tego niepomału, zapewne, i obecność kilku zgrabnych żandarmów, którym kapelusz z koguciemi piórami, czysty szynel i białe rękawiczki nie przeszkadzają mieć w kieszeni kajdanków.

Nietylko ludzie — natura tatrzańska, nie przestając być sobą, staje się przystępniejszą, nie tak wrogą i niegościnną.

Wśród zupełnej pustyni, zawalonej okruchami gór, gdzie czarne krzaki kosodrzewiny wyginają swoje karłowate konary, gdzie świerk już nie śmie rosnąć, podróżny, zaskoczony burzą, znajduje dach, ognisko i przytułek. Schodząc zrębami ścian granitowych, jeżeli masz gdzie nogę postawić, to dlatego, że tu jakiś delegat Towarzystwa Tatrzańskiego wyżłobił ten gzemsik, ledwo dostrzegalny, jak ślad małego robaka na gliniastem urwisku; gdzie indziej znowu, wisząc w powietrzu nad przepaścią, dziękuj temuż Towarzystwu Tatrzańskiemu za parę klamer żelaznych, wbitych w gładką ścianę, za które możesz się uczepić. Jeżeli z labiryntu dróg błędnych, wśród lasów zawalonych głazami, podciekłych strumieniami, wyprowadzą cię czerwone znaki na korze świerków, na występach skalnych, to wiedz, że tędy przechodził p. Walery Eliasz i, jak wróżka z bajki, stawiał drogowskazy dla zbłąkanych dzieci.

Nad brzegiem morza całemi dniami leży się w piasku, słucha się jednostajnego szumu fal, staczających się na wybrzeże, i wpatruje się bez przerwy w błękitną wodę i błękitne niebo, stapiające się gdzieś u horyzontu. Widać tu świat cały, otwarty, bez zasłon, aż do tych krańców, do jakich sięgnąć zdoła siła wzroku. Nic się na tej płaszczyźnie błękitnej, zmiennej nie może ukryć. Niech się gdzieś zakołysze czarna skorupka rybackiej łodzi, widać ją o milę; niech błyśnie biały żagiel, albo maszt okrętu, czy smuga dymu — wśród tej nicości powietrznej każdy taki przedmiot odkrywa się bez trudu, bez szukania. Fala nadbrzeżna, powtarzająca ciągle te same ruchy, biegnąca z głębiny, stająca dęba na piasku, świecąca, jak szyba żółtego topazu, i spadająca w pianach na mieliznę, tak ruchliwa, a tak jednostajna, zajmując oczy i ucho, nie pozwala zmierzyć czasu, który płynie jednostajnie i przechodzi niewiadome na czem i gdzie... Widząc przed sobą równą linję horyzontu, nie uczuwa się potrzeby zajrzeć za nią, — jest się skłonnym do nieruchomej kontemplacji. Jeżeli zamknę oczy, to jeszcze będę wiedział, że jestem nad morzem, po ciągłym szumie. Nie potrzebuję nigdzie iść — niczego szukać.

Tu, w Zakopanem przeciwnie. Surowy klimat, podniecający wpływ tego powietrza, a nadewszystko ta tajemnicza ściana gór, u stóp której się mieszka, nie daje spokoju. Coś rwie z chałupy za ten wał skalisty, za ten gmach, zasłaniający pół widnokręgu; ciekawość i jakaś gorączka czynu prze do wdzierania się ze skały na skałę, z grzbietu na grzbiet, aż póki po drugiej stronie nie błysną w słońcu równiny węgierskie i dalekie, nikłe, błękitne horyzonty.

To też w dzień pogodny pilnują domu ci tylko, którym nic już nie pozostaje, tylko owinąć się w pled, zapiąć się w serdak i, kładąc pasjansa, spoglądać z za firanek ganku na szczyty, z wiarą, że chorym płucom zdrowo jest tu oddychać.

We wsi ruch wielki. Na gankach i werandach chat, w których się mieseczą restauracje i kawiarnie, zmieniają się co chwila goście.

Wszyscy gdzieś śpieszą, dokądś idą lub skądś wracają. Serdaki na wszystkich plecach połyskują kolorowym safjanem oblamek; kobiece, białe z czerwonem lub błękitnem wyszyciem, świecą się w słońcu.

Bardzo wiele pań przebiera się po chłopsku.

Trzeba im jednak oddać sprawiedliwość, że tylko niewielu jest z tem do twarzy. Sam strój, przykrojony do jakiejś maniery salonowej, traci zupełnie na charakterze; zawieszony na kształtach, wymagających w tym lub owym kierunku korekty gorsetów, połączony z typem twarzy często zupełnie niewłaściwym, np. semickim — robi wrażenie czegoś sztucznego, pretensjonalnego, coś w tem jest z budy cyrkowej i baletu, tańczonego na prowincjonalnej scenie. Można widzieć w Zakopanem całe gniazda panien w czerwonych halkach, białych bufiastych koszulach, obwieszonych koraliami, z czerwonemi chustkami na głowie, — dobrze, jeżeli są naprawdę młode i ładne...

Ale młode osoby w pewnym wieku powinny starannie unikać tych wstążek i koralików „najjaśniejszych".

Z oddalenia jednak, jako plama czerwona na tle szarej skały, lub ciemnych mchów leśnych, taka spódnica czerwona gra w słonecznych blaskach. Dobrze też wygląda w uliczce, zalanej cieniem, przerywanym słonecznemi plamami, wśród białych cuh góralskich i ciemnych ubrań panów, na tle ścian brunatnych i szarej drogi.

Wielkie, jasne słońce wisi u stropu pogodnego, czystego, ciemnego nieba. W miarę, jak się stacza ku zachodowi, wschodni kraniec łańcucha gór zarysowuje się coraz wyraźniej, — cienie nabierają siły, światła — blasku.

Wyłaniają się wielkie, ciemne sylwety; ogromne cienie kładą się po połamanych ścianach; na lasy, na występy skalne pada boczne światło i rzeźba gór występuje z wypukłością prawie dotykalną.

Jeżeli to pierwszy dzień pogody po deszczach, to w Zakopanem wre gorączkowe organizowanie wycieczek.

Na giełdzie przewodniczej ruch nadzwyczajny. Pomimo taksy, goście licytują usługi lepszych przewodników. Ta arystokracja, te sławne Maćki, Wojtki, Szymki nie gorączkują się, siedzą spokojnie, wiedząc napewno, że ich nikt „doma nie ostawi". Można widzieć często, jak naraz kilku panów szarpie Wojtka, który się śmieje i chciałby się „ozerwać" na części i wszystkim dogodzi. W takich razach wybiera on sobie najmilszych panów i najdłużej trwającą, „najhrubszą" wycieczkę.

Młoda gawiedź przewodniczą biega gorączkowo, opanowuje równie młodych, niedoświadczonych „płonych" panów i wywleka ich na początek gdzieś blisko i niewysoko — dla wprawy.

Co chwila się spotyka te charakterystyczne grupy turysty i przewodnika albo całych wielkich towarzystw, podjeżdżających wozami do skalnych bram górskich, w których zaczyna się właściwa wycieczka piesza. Odzie indziej znowu na białym koniu powiewa czerwona halka jakiejś pani, która z przewodnikiem we dwoje jedzie ku Morskiemu Oku.

W ulicy tłok; około sklepów, około restauracyj, przewodnicy, gazdowie, furmani, goście włóczą się i potrącają. Około wozów stada góralek w czerwonych płachtach, zbite w kupę, gwarzą. Nagle robi się między niemi ruch, porywają się i przypadają do ręki jakiejś barczystej, wysokiej postaci w granatowej czamarze i słomkowym kapeluszu, idącej poważnie środkiem ulicy, z głową wyższą nad wszystkie, jakie się widzi. Po trzy, po cztery kobiety czepiają się każdej jego pięści, kapelusze gazdów uchylają się pokornie — to ksiądz Stolarczyk.

Tam kilkunastu zgrabnych, białych chłopaków, wątłych i przybladłych, przechodzi kładkę potoku i szykuje się we drzwiach gospody ludowej, — to uczniowie szkoły rzeźbiarskiej.

Na gankach chałup tłoczą się tak zwane „wsiówki", kobiety z dalszych wsi, przynosząc w płachcie, zawieszonej na plecach, kury, jaja, masło, grzyby i jagody.

Godzinami całemi słychać ich gdakanie przy zachwalaniu towaru:

— Bierciez! Bierciez! Bierciez! To masło, bierciez! O, raty ludzie na świecie! A dy to pikne, godne masło, bierciez! Bierciez! Bierciez!

Jeżeli się targ uda, jeżeli się poczęstuje i pogada, to na odchodnem mówi: — Kieście tacy nie durni, nie wspaniali, to przyjdem... przyjdem...

Nowe, przyniesione przez gości wymagania dają góralom zarobki niezależne od ich gospodarstwa i przemysłu.

Biedny kaleka, którego ręka została gdzieś w węgierskich kopalniach, roznosi wesołe zaprosiny na rauty i pikniki, afisze teatralne i firmany Towarzystwa Tatrzańskiego, które stylem zawiłym, galicyjskim, obwieszczają o nowych drogach, perciach, schroniskach.

Mały góralik służy za listonosza i mało sobie robi z tęsknych oczekiwań gości na listy. To roznosicielstwo jest dla niego zabawą; chodzi po drogach, lasach i dla rozrywki wywija torbą, ciesząc się z tego stada listów, awizacyj i kart pocztowych, które fruwają około jego kapelusza.

Stąd też jednym z przedmiotów rozmów w Zakopanem bywa narzekanie na nieporządek poczt w Galicji.

Furmani w czas pogodny nie próżnują. Cale szeregi wozów trzęsą się po kamienistych drogach, głównie w stronę doliny Kościeliskiej.

Jest to wspaniała nawa gotyckiej katedry, której podłogą jest ruchomy kryształ potoku. Z dna jej wznoszą się skalne filary, pionowe ściany, kolumny, ozdobione gzemsami upłazów, z których, jak posągi, sterczą kamienne pióra. Spiczaste, symetryczne świerki pną się po szkarpach, złomach i przystawkach i wybiegają strzelistemi sylwetami aż ku stropowi, którym jest błękit nieba.

W górnej swej części dolina się rozszerza, otwierając dalsze i obszerniejsze widoki; z boków jej, jak kaplice, otwierają się bramy wąwozów, naw bocznych, Krakowa i innych.

Dolina ta wywołała tyle zachwytów, tak w niej dusza każdego wędrowca „hipogryfuje na wykrzykniku", że nie mówiąc już o poetach, którzy rymami sławili jej cuda, ale każdy nawet błędny filister stara się część swej rozentuzjazmowanej duszy tu zostawić.

Napróżno Towarzystwo Tatrzańskie, chcąc oduczyć turystów od pisania nazwisk, umieszcza na swoich altanach i schroniskach maksymę łacińską: Nomina stułtorum i t. d., — napróżno: każdy przechodzień musi się tu przypomnieć wdzięcznej potomności. Jest tu przecie skała tak spisana, że zapewne stąd nazywa się Pisaną.

Charakter gotycki, mniej lub więcej silnie zaznaczony, noszą wszystkie prawie wąwozy, mające ujście w dolinie Zakopanego. Są one drogami wód, które przed wiekami rozdarły łono gór i spłynęły w niziny i do dziś dnia pędzą temi samemi łożyskami.

Wąwozy owe pełne są tajemniczych zaułków, grot, leśnej cieśni, szumu potoków, słonecznych blasków i głębokich cieni. Woda wyżłabia w wapieniu dziwaczne cysterny, czary o kształtach zawiłych i krętych, w które wpadając, wiruje, usiana garściami słonecznego światła. Wąskie brzegi potoków kryją bujne liście podbiału; wielkie frendzle gencjany z liljowemi kwiatami zwisają z pod gałęzi pochyłych świerków. Wyżej piętrzy się szara, niedostępna skala, albo ciemne obszary lasów zalegają strome boki wąwozu. Ciągły przyciszony szum potoku wypełnia powietrze; las stoi niemy i nieruchomy; czasem wąska struga wiatru przychodzi skądeś, czepia się jakiegoś jednego liścia podbiału i chwieje nim, majacząc w słońcu białą jego podszewką.

W wąwozach takich kryją się marzycielskie natury i ludzie stroniący od ludzi. Jest tam dla wszystkich miejsce.

W głębi doliny Strążyskiej, jak ołtarz, świeci w słońcu stroma turnia Giewontu, widna „piknie, od spodku do wirchu, jak do przezieradła!" Tam, pod krętemi, białemi konarami buku, potykając się na kamieniach, rozwydrzeni panowie tańczą nieraz kadryla lub mazura.

Ten Giewont tak popularny, na którego imię klną się wszyscy neofici taternictwa, którego szczerba i nos garbaty ozdabia rozmaite „Pamiątki z Zakopanego", Giewont ten przedstawia się pod tysiącznemi postaciami: od szerokiej ściany do spiczastej, jak wieża gotycka, iglicy. Raz imponuje swoją szczytnością i powagą, to znowu zdaje się lichą turniczką, — wszystko tu, jak wszędzie zresztą, zależy od punktu widzenia.

Stojąc na jednym z gzemsów Nosala, na którym tak często świecą się czerwone spódnice i białe serdaki, można już doznawać wrażeń nadprzepaścistych.

Prosto z pod nóg urywa się przepaść ponad doliną Bystrej. Środkiem jej idzie szosa, wysadzana drzewami; po bokach rozbiegają się w białych pianach potoki, bieleją ściany kuźnic i starego dworu, nad niemi wznosi się czarna od lasu Krokiew, a wyżej, wsparta w upłaziste boki, ścięta piramida Giewontu ciemnieje poważnie na tle przesuwających się spodem białych obłoków.

Prawdziwie dziwacznym jest Giewont, kiedy się ku niemu idzie od Kalatówek i kiedy nagle z za stromych bliższych turni wyziera jego Jeb czarny, owinięty turbanem chmury, — kręci się ona wirowo z podmuchem południowego wiatru i nie może się od skały oderwać.

Wozem, konno, lub pieszo przez Kozieniec, zwany przez antysemitów „Żydowskim Garłuchem", ciągnie od wczesnego ranka dużo gości do Jaszczurówki,—tego ciepłego źródła wody błękitno--seledynowej. Zamknięta w basenie ze świeżych desek świerkowych, wygląda ona, jak oprawny w blade złoto jasny szafir, — natomiast kąpiący się w niej zdają się być zielono-trupiemi płazami — mówię tu naturalnie o mężczyznach.

Źródło, nad którem bujnie się krzewi gąszcz kaczeńca i podbiału, wytryska z pod ziemi przy ujściu wąwozu, prowadzącego z głębi gór wody potoku. Płynie on wąskiem korytem, zawalonem głazami, ocienionem gęstwą świerków, jodeł i buków. Ponad niemi wysoko sterczą pióra skalne i wieże turnie. Woda połyskuje, jak srebrny galon, na tle aksamitnej ciemni lasu, a w górze błękitnieje wąski skrawek nieba.

Żeby jeszcze kto rozumiał ten wyraz, możnaby było powiedzieć, że to jest miejsce romantyczne. Niestety! Dziś trudno już wzruszać czytelnika temi, tak dawniej pełnemi treści wyrazami, jak: romantyczny, poetyczny i t. p. Dawniejszy czytelnik, wyczytawszy takie określenie, wiedział odrazu, o co chodzi. Przed oczyma „jego duszy" stawała czarnooka Greczynka; marzył mu się zielonkawy księżyc, oświecający ruiny wieży, odbijającej się w jeziorze; płacząca wierzba mieszała się z hukiem sowy; kapelusz ze strusiemi piórami, wenecki sztylet i puhar z trucizną wirowały obok gałązki cyprysu i skrzydeł nietoperza. Wszystko to razem wywoływało jakieś nieokreślone, niejasne wzruszenia, od których przewracał oczyma, wzdychał i był zadowolony.

Dziś, na nieszczęście dla piszącego, a bodaj na szczęście dla sztuki, czytelnicy nie przyjmują nic na wiarę; trzeba ze słów odtwarzać rzeczywistość, zamieniać je na kształty, barwy, dźwięki — na życie, zostawiając czytelnikowi swobodę wzruszania się lub ziewania.

Jaszczurówka jednak jest romantyczną. Nietylko dla tej swojej ciepłej, błękitnej, jedynej na całym obszarze kraju krynicy. Nietylko dlatego, że tu żyje i łazi czarno-pomarańczowa, plamista, niezgrabna salamandra, — jaszczur, który po trzydziestu latach cichego życia zostaje smokiem. Jest to rodzaj emerytury, dzięki której jaszczur dostaje strasznego apetytu i odpowiednią ilość paszcz do jego nasycenia. Kości takich zesmoczałych jaszczurów znajdują się, według Sabały, po wielu kolibach i grotach. Lecz nietylko dla swoich smoków Jaszczurówka jest romantyczną, — jest ona taką głównie dlatego, że wielu ludzi, myśląc o niej, powtarza:

O jasne, słodkie, o przeczyste wody,
W których zwierciadlanej fali...

Ponad Jaszczurówką, lasem, idzie droga, czepiając się występów skalnych; nad nią zwisają pochylone głazy, pod nią czerni się ciemne wnętrze lasu. Zaglądamy na czuby buków, jodeł i świerków Ciemność zielonawa zalega te ciche, odludne, niedostępne zapadliny, gdzie gniją omszałe zwały i wykroty, wietrzeją kamienie, wsparte o silne pnie drzew sennych.

Dróżka ta wychodzi na dolinę Olszycką, cichą, głuchą kotlinę, otoczoną amfiteatrem czarnych lasów, z ponad których wyzierają fioletowe czuby wielkich wirchów.

To wnętrze dzikich dolin, tuż za pierwszą ścianą regli, tak puste, odludne, bez cienia kultury, gdzie ślady stóp ludzkich zaciera ruchliwa woda, gdzie znaki siekiery giną pod potężnem uderzeniem wichru, zawalającego wielkie przestrzenie lasów potwornemi wykrotami; — wnętrze to stanowi tak rażące przeciwieństwo z życiem osiadlem, z tą chatą, z której tylko co się wyszło, z tą drogą kopaną i bitą, z tem wszystkiem, co cechuje cywilizowane warunki bytu i z tem, co pod ich wpływem zmienia się w naturze, — iż niepodobna nigdy bez zdziwienia wyjrzeć w ten świat natury, siedzącej tu u siebie, poza ludźmi i ponad ludźmi.

Dosyć dzień jeden przebyć w domu, patrzeć na zwykłe sprzęty domowe, żyć w tem otoczeniu, tak już przystosowanem do naszych potrzeb, że się go prawie nie odczuwa, nie uświadamia, — żeby wobec tej natury doznawać wrażenia czegoś wyśnionego, bajecznego.

Nieme skały, milczące i senne świerki stoją w zadumaniu. Ani łopot skrzydeł ptasich, ani szelest kroków zwierzęcia nie mąci cichego życia roślin i powolnego rozsypywania się głazów. Czasem wiatr przejmie dreszczem ciemne zwoje świerków — kamień odłupany stoczy się po piargach i znowu cicho.

Daleki, przyciszony szurn potoków, który się słyszy ciągle i wszędzie, w noc i. we dnie, przestaje wkońcu robić wrażenie, nie uświadamia się go tak, jak nie uświadamia się hałasu miasta, lub nieustannego turkotu fabrycznych machin.

Wjeżdżającym od strony Nowego Targu dolina Zakopiańska wydaje się równym i wąskim skrawkiem ziemi, leżącym między dwoma wałami górskiemi, ciągnącemi się ze wschodu na zachód. Od południa wielkie Tatry, od północy pasmo połogich wzgórzy wznosi się wysoko ponad zapadłą równiną.

Wobec ogromu gór falowanie gruntu trudnem jest do zauważenia, a przestrzenie zdają się na oko znacznie mniejsze. Ale trzeba spróbować iść w którąkolwiek stronę, żeby się przekonać, iż to, co się zdawało płaszczyzną, jest krajem górzystym, pooranym wielkiemi rozdołami i jarami, wyżłobionemi przez potoki, że za temi pagórkami ciągną się wielkie przestrzenie lasów, mokradeł, pól uprawnych, porozdzieranych sterczacemi z ziemi skalnemi żebrami.

Wśród tych zapadlin, poza wzgórzami i brzeżkami kryją się chałupy pojedyńcze i całe osady, zapomniane, wyrzucone na ubocze, zdala od dróg dostępnych, poza fale nowego, płynącego ze świata prądu cywilizacyjnego. Po zatraconych kątach doliny, na stromych stokach pagórków, gnieżdżą się i mnożą cale rody odosobnione, zachowujące pewne stałe cechy i przymioty i odpowiednią u sąsiadów opinję.

Przestrzeń jednego kilometra oddziela tu czasem dwa różne stopnie cywilizacji.

Tu, bliżej Zakopanego, ludzie obeznani ze światem, z nowemi, bardziej złożonemi warunkami życia, chłopi przemysłowi i pomysłowi, nabierający w stosunkach z gośćmi mnóstwo pojęć, sięgających daleko poza ciasne szranki ich bytu, właściciele domów, przystosowanych do wykwintniej szych wymagań, sami przywykający do potrzeb życiowych, bardziej złożonych i delikatniejszych — a tuż za pagórkiem dzicz pasterska żyje w starych chatach pospołu ze statkiem, brudna, usmarowana i cuchnąca tłuszczem, zabobonna, lub trwająca w dawnych wstrętach do kościoła zakopiańskiego.

Mieszkając blisko gór, patrzy się na nie z takiego punktu, z jakiegoby stonoga obserwowała człowieka, dotykając mackami jego butów. Widzi się tylko ich podeszwy, albo potworne odciski ich nóg, które wydają się same olbrzymiemi i zakrywają góry. Poza bliskiem, bylejakiem wzgórzem ginie wielkość wirchów, które ledwie kończynami swoich grani wysterkają ponad lasy regli.

Czem jest czas w stosunku do wypadków dziejowych i ludzkich czynów, tem jest przestrzeń w stosunku do wielkości i wyniosłości gór.

Tu i tam właściwe wartości i wymiary tylko z wielkiego oddalenia — lat lub mil — dają się dokładnie ocenić.

Kto więc chce widzieć Tatry, „mieszkając u ich stóp", ten musi się oddalić — a jak w Zakopanem, pójść na Gubałówkę.

Zaraz za potokiem zaczyna się ten kraj, tak różny i od stojących naprzeciw wirchów i od samej doliny Zakopiańskiej.

W wielkiem zsypisku żwiru woda wydarła głębokie parowy, zarosłe olszyną, jesionami, jarzębiną, pod których gęstym cieniem na dnie jaru szemrzą strumyki i źródła.

Oto równa polanka, błyszcząca owsem, który dźwięczy i syczy drżącemi kistkami ziaren i liści i brzęczy muzyką polnych koników. Pas różowej koniczyny świeci się obok jaskrawej zieleni lnu i schodzi aż między ciemne trawy łąki.

Na skraju, ukryte w cieniu rozłożystych konarów lip, jesionów, wierzbiny, starych modrzewi i brzóz, stare, rdzawo-czarne chałupy patrzą w słońce ciemnemi oczyma małych okien. Poza wszystkiem wielka, szeroka rnasa gór zatacza się granatową ścianą, srebrzącą się blaskami słonecznych promieni.

Zakątek ten, tulący się do stóp wzgórza, które go zasłania od wichrów północy, pełen jest ciszy, światła i ciepła. Ślady dróg ledwo widne na murawie, tylko ścieżki przedeptane brzeżkami pól, wyraźne i zbite, i ława na potoku pokazują, że mieszkańcy tych cichych siedzib utrzymują stosunki ze światem.

Z „gości", z „panów" nikt tu nie mieszka. Wszyscy wolą się tłoczyć na ogołoconych z drzew, ciasnych, sąsiadujących z wielkiemi młakami Krupówkach — twierdząc, że tam bliżej... kasyna i żydowskich sklepików.

Stąd też, tu, przez potok od Zakopanego, jest się jakby za górami, za wodami od całego, nowego, tak gwałtownie rozwijającego się w niem życia.

Jedynym śladem tej nowej cywilizacji, jaki spotkaliśmy, był kapelusz panama na głowie małego góralika. Na zapytanie, skąd go ma, troje dzieci odpowiedziało chórem:

— Naśliśmy we wodzie...

Ścieżka idzie wgórę brzegami wąwozów, pomiędzy szachownicą pólek ziemniaków, owsa i koniczyny, wśród których gdzie niegdzie szarzeją płaty, wydartych z pod mchów i trawy, surowych żwirów; małe zagajniki i pojedyńcze świerki czernieją wszędzie na tle zielonych pastwisk.

Na wschodzie odosobnioną wielką piramidą wstaje z dna dolin spiętrzona, wysoka, płynąca półkolem z południa fala błękitów, fioletów, opałów, blasków i cieniów. Wprost pod słońce góry widziane przez nasiąkły światłem opar majaczeją blade i niewyraźne, na prawo i na lewo występują coraz wyraźniejsze, wypuklejsze i urywają się ściętym zrębem podstawy ostatniego szczytu na zachodzie.

Stojąc na szerokim, trawiastym grzbiecie, widzi się świat otwarty ku wschodowi, zachodowi, ku północy aż do ostatnich, najdalszych, nikłych, spływających się w jedno z niebem widnokręgów.

Ogrom błękitów powietrznych pochłania na dalekości wszystkie kształty przedmiotów i ich barwy.

Olbrzymie zielone pastwiska, wielkie, ciemne lasy, niezmierne pola, złocące się zbożami, roztapiają się w bezdni powietrznej, zacierają się i nicestwieją.

Gdzieś, na południu, zjawiają się wielkie, białe obłoki; płyną ku wschodowi, spotykają się z przeciwnym prądem wiatru, który je zatrzymuje, piętrzy, wyciąga wgórę, buduje z nich ogromne wieże białe, wiszące w powietrzu z całą swoją dotykalną plastyką — twarde, wyraźne, namacalne. Wobec ogromu tych kłębów pary, stożących się na błękicie, góry maleją, nikną, — zdają się być tylko niskim wałem, albo podstawą, na której się wznoszą białe gmachy chmur.

Wśród tych czystych, rzeźwych, chłodnych otchłani powietrza, otoczone wielkiemi obszarami pastwisk, skrawkami pól i ciemnemi ścianami lasów, stoją porozrzucane góralskie siedziby, chałupy, szopy i szałasy.

W tych ciemnych, odosobnionych, starych chatach chowa się stary, nietknięty obyczaj góralski, — tu się spotyka ludzi, sprzęty i formy życia, tchnące jakiemiś archaicznemi cechami.

Po szerokich stopniach, ułożonych ze skalnych łupanie, wchodzimy przez drzwi brunatne, obramowane ornamentem, do wielkiej, ciemnej i brudnej sieni. Na prawo izba duszna, gorąca, cuchnąca zgniłem masłem i przekwaśniałem mlekiem. Ściany obwieszone obrazami, półki osławione misami i talerzami.

Wielki sosrąb sczerniały dźwiga ciemny strop pułapu. Duże skrzynie malowane stoją u rozrzuconego barłogu łóżka, stół z wielkiej kłody jaworu, wyciosany toporem w owych czasach, kiedy w Zakopanem nie było ani jednego tracza, lśni wyświechtanym blatem. Wszędzie pełno stągwi, ceberków i wszelakich gratów. Przy piecu na ścianie wisi strzelba, stary pistolet i szabla. W małych oknach żelazne kraty z ostremi hakami.

Na tle białego pieca widać twarz, której jedyne oko patrzy bystro i podejrzliwie. Usta z wyszczerbionemi zębami albo zwisają bezwładne, albo zaciskają się kurczowo, przyczem broda wznosi się ku nosowi; brudną, szarą tę twarz okalają kosmyki potarganych włosów; szeroka, wolowata szyja nabrzmiewa grubemi żyłami.

Małe to, koszlawe, obdarte, brudne i nędzne.

Jest to pan wielkich majątków, samotny bogacz, skąpiec, który żyje, jak nędzarz, i mówi z zadowoleniem:

— A ja mam ta dobre życie, — a Jasiński ma p Jon e!

I rzeczywiście, Jasiński, jego sąsiad, ma życie płonę — lecz nie ze skąpstwa. Jego chałupa, jego sprzęty, jego piec, jego pólko, on sam, — jest to kupa śmieci, resztek, odpadków i skrawków. Jego zapasy składają się z gwoździa od podkowy, kawałka starego kierpca i strzępka cudzej onuczy.

Tyfus siedzi u barłogów tych obrzękłych nędzarzy.

Jest to nędza, na rzecz której nikt nie będzie tańczył, ani śpiewał, nędza na pustyni, która w nikim nie budzi litości, nędza tak głęboka, że z niej poprostu niema wyjścia żadnego, od której uciekają sąsiedzi, bo lękają się tryfusu, strzegącego drzwi zgniłych i potrzaskanych.

Wychodząc z tej chałupy, która robi wrażenie wielkiej trumny z żywymi, lecz strupiałymi ludźmi, — jest się oszołomionym blaskiem, świeżością, bogactwem barwnem i świetlanem jej otoczenia.

Powietrze na dworze zdaje się być nasiąkłe jakiemiś egzotycznemi zapachami.

Tamten skąpiec, który z zasady żyje, jak dziad, szarpany ciągłym strachem przed złodziejami i złem, które stara się odżegnać, i ten drugi nędzarz, naprawdę ginący z nędzy — to życie ludzkie z całem swojem nieszczęściem, brudem, smrodem, trudem... przeciwstawia się tu w sposób potworny naturze — wygląda ono, jak parszywy kołtunowaty, poraniony, brudny kundys, tarzający się po złotogłowiu i perskich kobiercach.

Słońce zapadało w opary fioletowe, wiszące nad szerokiemi kopcami gór, wznoszących się od zachodu. Żółkło, czerwieniało i tonęło migotliwe w rozżarzonem dokoła niego powietrzu.

Cały wał gór leżał mroczny, sino-błękitny, tylko po szczytach paliły się małe, różowe płomyki, a na wschodzie oblana czerwonym blaskiem piramida Hawrania świeciła ponad ciemnemi obszarami lasów. Zachodni kraniec Tatr żarzył się i topniał w ognisku słonecznem, palącem się ostatniemi jaskrawemi blaskami. Nagle ściemniało, — pomarańczowa tarcza przesunęła się, nie świecąc już, przez opar rdzawy i znikła za zrębem ziemi.

Mrok w dolinie gęstniał szybko, po niebie tylko rozlewała się blada jasność. Na jej tle rysowała się potworna, sina sylweta jakiegoś topielca, zwrócona surową twarzą prosto ku niebu. Na piersi zapadłej leżały załamane i zaciśnięte palce, nogi okrywała ciemna opona lasów. To widmo Giewontu o słabym blasku wieczornej zorzy leży tak na olbrzymim, czarnym katafalku regli.

Noc. Niebo czarne, bez śladu błękitu; gwiazdy czyste, jasne, ostro, jak w mróz, migają z czarnej bezdni. Góry ledwo majaczeją swoją ciemną ścianą.

Po chatach błyskają ognie; tlą się słabo i zrzadka przydrożne latarnie. We wsi gwar przyciszony długo w noc się przeciąga, głuszony szumem potoków. Czasem wóz zaturkocze; z kasyna dolatują ciche dźwięki muzyki, — coraz ciszej, coraz puściej, — niekiedy przez ciemne pola przesunie się samotny ognik pochodni i smuga jasna dymu, — wkońcu wszystko gaśnie, milknie i śpi w ciemnej, nocnej głuszy.

Tylko gwiazdy migocą, — pędzą w ciemnościach niestrudzone, niewstrzymane potoki i ksykają gdzieś w mroku nietoperze.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej