Julian Morosz

NA SCENIE I ZA KULISAMI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

NA SCENIE I ZA KULISAMI

Historya parafialna.

Julian Morosz

I.

Gorący dzień lipcowy kończył się, słońce zniżało powoli i już nie tyle żaru miały promienie jego, które ukośnie wpadały do saloniku Milewa, małej wioseczki podolskiej. Salonik ten, niezbyt wielki, miał ściany białe, zasiane złotemi gwiazdami, w których odbijało się słońce. Meble, karmazynowym atłasem kryte, nie jeden rok już widziały — świetny niegdyś kolor wyblakł na słońcu, a miejscami mole wyjadły szramy szerokie. Jednak umiejętna ręka pocerowała kosztowną materyę, pohaftowała delikatne pokrowce z muślinu białego, zakryła nimi kolor wybladły i naprawki rozliczne, nadając salonikowi świeżość i elegancye; wyglądał on niby bonbonierka, niby poduszeczka do szpilek na toalecie elegantki. Wszystko tam było wypieszczone po kobiecemu, a razem obrachowane na efekt, począwszy od kwiatów i roślin na oknach, co rozrosły się potężnie i szerokimi, silnymi liśćmi śmiały się do słońca, pijącego z nich wody krople, aż do najmniejszego graciku i cacka, których ilość ogromna, ze szkła, bronzu i porcelany, gromadziła się wszędzie, gdzie tylko można coś było postawić.

Ostatnie promienie słońca świeciły na złotych gwiazdach obicia, ślizgały się po kryształowych wisiorkach świecznika, zwieszonego od sufitu, odbijały w dwóch dużych lustrach, naprzeciw siebie umieszczonych, a napełniały jaskrawem światłem ten efektowny salonik, w którym nawet dywany na posadzce miały tak świetnie ubarwione kwiaty, że na nie spojrzeć było potrzeba.

W saloniku znajdowało się na tę chwilę cztery osoby: państwo domu, Czarnowscy, i dwaj sąsiedzi, dwaj panowie Porajscy, stryj Karol i synowiec Bogdan.

Nie można było określić wieku gospodyni, pani Emilii. Jej szczupła i zgrabna kibić, jej bardzo piękne ręce, wysuwające się z szerokich rękawów jasnej, lekkiej sukni, zdawały się zapowiadać młodą zupełnie kobietę. Ale podnosząc oczy na twarz jej, doznawało się zawodu — włosy, niegdyś kruczej czarności, dziś do połowy białymi się stały, a niezliczona sieć zmarszczek pobróździła twarz całą, pocięła czoło, otoczyła usta i oczy, i zsunęła się aż na szyję. Usta jednak zostały świeże, jak dwa listki róży, a w miłym niezmiernie uśmiechu ukazywały się dwa rzędy zębów nieposzlakowanej formy, ale mocno przyżółconych bezustannem użyciem papierosów. Para dużych oczu, ciemno-szarych, w czarnej oprawie, mocno podkrążonych, oświecała te twarz zagadkowa, co ślady burz tylu nosiła na sobie. Trzej mężczyźni stanowili z sobą sprzeczność zupełną. Karol Porajski musiał być kiedyś pięknym bardzo, dziś twarz jego przykre sprawiała wrażenie. Żółtawa bladość twarzy, od której odbijały silnie jego krucze włosy, brwi i wąsy, nadawała mu charakter ponury, a szeroka łysina oryginalnie wyglądała, gdyż ani jeden włos biały nie mieszał się do czarnych. Usta miał wązkie, delikatnie wykrajane, ale bezkrwiste zupełnie, a uśmiech, który się po nich przewijał czasami, podobny był do skrzywienia. Oczy zapewne dawniej były piękne, ale dziś krwawe żyłki przerzynały białka, a źrenica błyszcząca ukośne jakieś rzucała spojrzenia. Całą postać jego cechowała nieporównana dystynkcya; ubrany był wytwornie, z tą elegancyą ludzi wyższego towarzystwa, która czuwa nad każdym szczegółem, a nigdy nie bywa nadto wyszukaną. Twarz to była oryginalna, rozumna, a raczej niepospolicie sprytna, albo przeżyta, zmęczona, zatarta i powleczona mgłą rozpaczliwego znudzenia.

Synowiec, Bogdan, był do niego podobnym,o ile podobnym być może młody człowiek w całej pełni sił niesteranych jeszcze, porywów niezawiedzionych dotąd, pragnień niezaspokajanychi niezmarnowanego ducha—do człowieka, który czarę życia wyczerpał aż do dna, aż do ostatniej kropli mętów, co na spodzie osiadły. Rysy twarzy były te same, ta sama prawie postawa, — tylko u Karola było więcej wytworności, u Bogdana męzkości i siły; a jednak, o ileż oni różni byli od siebie! — Karol był mumią, Bogdan wcieleniem młodości i życia.

Pan Czarnowski przedstawiał typ, różny od tych dwóch ludzi. Był on pięknym mężczyzną, szeroko rozrosłym, z dużemi rękami i nogami. Na jego grubych, białych palcach błyszczało kilka pierścionków, ciężki złoty łańcuch odznaczał się na białej kamizelce. Miał ciemne oczy z długą rzęsą, włosy jasne, piękną bursztynowego koloru jedwabistą brodę, usta czerwone, mocno wydatne, a zęby zdrowe i białe. Wyglądał na lat trzydzieści

— Tak więc — mówił Karol — siostra pani, zamiast przyjechać wczoraj, jak miała zamiar, będzie tu dopiero pojutrze...

— W samej rzeczy — odparła pani Emilia, — jeśli znowu co nie przeszkodzi.

Karol się skrzywił niemiłosiernie, co miało oznaczać uśmiech uprzejmy.

— Pani Sawińska powinna wziąć w rachubę niecierpliwość swoich dawnych znajomych — rzekł.

— Och!—odparła z uśmiechem pani Emilia — ci znajomi są już tak dawni, że mieli czas zapomnieć o niej. Dwanaście lat!... Wiele to rzeczy zapomni się przez ten długi przeciąg czasu...

— Nie wszystko się zapomina... Czy wie pani o tem?

Pani Emilia wpatrzyła się w niego przenikliwie.

— A cóż się da zapamiętać tak długo? — spytała, nie spuszczając oczu.

Karol przetrzymał jej spojrzenie, uśmiechnął się dziwnie i rzekł spokojnie, z odcieniem szyderstwa w głosie:

— Pani łaskawa, dla ludzi, co dużo widzieli, najsilniejszem uczuciem jest ciekawość. Jestem pani Toli niezmiernie ciekawy.

— Pan ją zna przecież dobrze — wtrącił Czarnowski.

— Znałem wybornie dwanaście lat temu, gdy była szesnastoletnią dziewczynką. Obiecywała wtedy bardzo wiele...

— Dotrzymała słowa... — dorzuciła półgłosem pani Emilia.

— Bo też i życie dało jej tyle... — rzekł, Karol patrząc, jej w oczy — przecież była szczęśliwą...

Szare oczy pani domu miały dziwny wyraz jakiś.

— Nie — odparła jakby w zamyśleniu, — nie była szczęśliwą i życie nie dało jej tego, do czego prawo miała. Nie rozpoczynała zresztą życia pod dobrą wróżbą: wyszła za mąż bez przywiązania; dzieckiem była, gdy ją za Sawińskiego wydano, i poszła za wyraźnym rozkazem rodziców, którzy koniecznie tego małżeństwa pragnęli. Ona się w dziwny sposób opierała... i został w jej sercu jakiś żal dziwny, jakaś szczególna gorycz, czy też tęsknota... nigdy nie mogłam zrozumieć, za czem...

Niedostrzegalny uśmiech przewinął się po ustach Porajskiego.

— Słyszałem, że pani Tola słynie z wesołości — rzekł.

Pani Emilia wzruszyła ramionami.

— Zdawało mi się, że pan — rzekła z naciskiem — musisz wiedzieć, że niektóre kobiety są zawsze wesołe, a szczególniej, kiedy nie mają ochoty grać roli zapoznanych.

— Sądzę, że ta rola była niemożliwą.

— Sawiński był o dwadzieścia lat od niej starszy, niemiły bardzo w obejściu i szalenie zazdrosny, a Tola rwała się do życia.

— Zazdrosny? — podchwycił Karol. — Czy miał prawo do tego?

Brwi gospodyni zsunęły się lekko.

— Nie można mieć bezkarnie lat siedmnastu, wyższego umysłu, niezwykłej piękności, nieobrachowanej żywości i... starego męża — rzekła dumnie trochę. — Za Tolą szaleli ludzie i tracili głowy po ślubie więcej niż przed, gdyż była na szerszym świecie...

Czarne źrenice Porajskiego strzeliły błyskawicą, jego ciężkie, zaczerwienione powieki się podniosły.

— A ona? — zapytał. — Czy ona kochała kogo? Pani Emilia rozśmiała się z lekką ironią.

— Dziwne pytanie — rzekła, — ale jednak nietrudno mi odpowiedzieć. Nie. Tola nie kochała nigdy, żadnego z tych, co za nią szaleli...

— Nigdy? — podchwycił Bogdan z zajęciem. — Czy to być może, aby nie obudziło się w niej serce? Czemu?

— Ja nie wiem — odparła Emilia.

— Czy może...— ciągnął Bogdan — może ta tęsknota, o której pani mówi, to właśnie żal za tem uczuciem, którego nie doznała nigdy...

— Nie wiem — odparła krótko; — Tola nie lubi mówić o sobie, a ja nie badałam nigdy, aby nie nadać kształtów marzeniu, co racyi bytu nie miało...

Bogdan wpatrzył się w nią, jakby chciał, a nie śmiał zapytać.

— I marzenie stanęło jej na drodze do życia, do szczęścia może... — rzekł z wyrzutem w głosie.

Niewidzialny uśmiech przemknął znowu po cienkich wargach Porajskiego; spojrzał na Bogdana i odwrócił się trochę. Zapanowało milczenie.

— I cóż pani Sawińska robić zamyśla? — zapytał po chwili Porajski. — Podobno chce sprzedać majątek, który jej mąż zostawił?...

— Radziłem to — ozwał się Czarnowski; — majątek rozległy, Tola nie może się sama nim zająć, spuszczać się musi na plenipotenta, a ten ją kradnie...

Porajski się znowu uśmiechnął.

— Podobno są jakieś ciężary — szepnął.

— Jakie ciężary! — przerwał szybko Czarnowski. — Żadnych niema ciężarów! zupełnie żadnych! majątek przepyszny! dochody świetne!

— Tak? A zatem pani Sawińska pod każdym względem liczy się do świetnych partyi...

W głosie Porajskiego dźwięczało przyczajone szyderstwo, ale snąć pani Emilia go nie dostrzegła, gdyż odrzekła zupełnie naturalnie:

— Spodziewam się! Ale niechaj posagowicze nie ostrzą na nią ząbków... nic z tego! Tola bardzo niełatwo zdecyduje się pójść za mąż, i wątpię nawet, czy to kiedykolwiek nastąpi. Miała wiele bardzo świetnych partyi przez te półtora roku od śmierci męża... literalnie głowy tracą za nią w Odesie; to też trzeba tak silnie rozwiniętego uczucia, jak u niej, żeby porzucić to świetne życie i tutaj zakopać się na wsi...

— Chciałbym ją poznać — rzekł Bogdan w zamyśleniu; — to musi być niezwyczajna kobieta.

Pani Emilia uśmiechnęła się i z pod długiej rzęsy rzuciła przenikliwe spojrzenie na Porajskiego. Ten miał głowę spuszczoną i wydawał się mocno zamyślonym.

Podano herbatę. Porajski był milczący, nic nie jadł, palił tylko cygara, popijając podany mu napój— herbatę. Bogdan zato był mocno ożywiony i z wielkiem zajęciem dopytywał się o coraz nowe szczegóły, tyczące się pani Toli. Przedmiot przypadał do gustu gospodyni, i odpowiadała chętnie na pytania młodzieńca, nie szczędząc detali o świetnem życiu, które w Odesie i na wsi prowadziła pani Sawińska, o jej sukcesach rozlicznych, piękności, wdzięku i sprycie niezmiernym...

Zaledwo powstali od stołu, Karol kazał zaprzęgać, i w kwadrans obaj Porajscy wyjechali. Parę wiorst zaledwie dzieliło Milew od Zatorów, posiadłości Karola Porajskiego. Panowie odbyli tę podróż w zupełnem milczeniu; gdy konie stanęły przed gankiem, wyherbowany lokaj poskoczył i otworzył drzwiczki od powozu, potem poświecił panom do jadalnej sali, gdzie czekał stół zastawiony.

— Rozgość się — rzekł Karol; — zaraz ci służę, tylko się muszę rozebrać. Może życzysz sobie szlafroka?

Bogdan wzruszył ramionami.

— Nie jestem niewieściuchem — odparł chłodno.

— Jak chcesz; baw-że się przez chwile, zaraz wrócę.

Bogdan zaczął chodzić po pokoju, a podjąwszy szpicrutę z rękojeścią w złoto oprawną, uderzał nią po kanapach i fotelach, w miarę jak je mijał.

— Gdy skończysz swoją gimnastykę, może siądziemy do stołu — ozwał się poza nim ostry, szyderczy głos Porajskiego.

Bogdan zarumienił się mocno, rzucił szpicrutę i zasiadł naprzeciw stryja. Ten włożył był okazały szlafrok z ponsowej materyi, białym atłasem podbity; wytworne obuwie zamienił na miękkie, wygodne meszty, a łysinę pokrył haftowaną złotem czapeczką. Jego piękne, białe ręce wysuwały się z koronkowych mankietów i wydawały woń delikatną rezedowej pomady, której używał dla wydelikacenia skóry; włosy i wąsy, świeżo wypomadowane pachnącym olejkiem, lśniły jak heban. Bogdan spojrzał na niego przeciągle, i coś jak gniew i pogarda błysnęło mu w oczach czarnych —nic jednak nie powiedział...

Podano wieczerzę; smakowicie przyrządzone kotlety przypadły do gustu Porajskiemu, gdyż zjadł ich ogromną porcyę.

— Ależ, stryjaszku kochany... — zauważył Bogdan.

Kochany stryjaszek się niemiłosiernie skrzywił.

— Mój drogi — przerwał niechętnie, — tyle razy ci już wspominałem, że ten honorowy tytuł od ciebie do mnie jest niewypowiedzianie komiczny, i upoważniłem cię do nazywania mnie po imieniu; zechciej o tem pamiętać.

— A więc — ciągnął z lekkiem zniecierpliwieniem Bogdan, — zajadasz, jakbyś się przez trzy dni wygłodził. — Cóż za fantazya napadła cię w Milewie, żeby nic do ust nie wziąć?

— I cóż cię w tem dziwi? Nie mam nigdy zwyczaju w podejrzanych domach jadać.

— Jakto podejrzanych? A cóż w Milewie jest podejrzanego?

— Wszystko: począwszy od jasnych muślinów pani Emilii i umeblowania salonu, od którego można dostać zapalenia oczu, a skończywszy na szkaradnej herbacie i stęchłych ciastach, które tylko dla gości podają. Co zaś do jedzenia, nie mam ochoty się rozchorować, połykając to, co bezczelnie ludziom podają; widzę, jak to przygotowuje gruba dziewka, która tylko co skończyła krowy doić. Nie mam ochoty zepsuć sobie apetytu.

Bogdan parsknął śmiechem.

— A, przyznam się — zawołał, — że to sybarytyzm, o którym mnieby się nigdy nie śniło!

— Żal mi cię, jeśliś nie uczuł nigdy przyjemności dobrego obiadu, podanego według przepisów i przyprawionego trochą głodu.

— Według mnie, wszystko smakuje, gdy jeść się zechce.

Porajski go zmierzył oczami z politowaniem.

— Ty nigdy nie potrafisz użyć życia — rzekł. — Oto cały szereg przyjemności, które cię omijają, bo nie jesteś w stanie ich pojąć...

— Ja nie myślę, aby wyrafinowanie każdego zmysłu było używaniem życia — odparł Bogdan niecierpliwie. — Jest to przygotowanie sobie ogromnej ilości niemiłych, wrażeń, których nie dozna zwykły śmiertelnik.

— Miałbyś słuszność, gdyby mój majątek nie wystarczał na życie, którego mi potrzeba. Ale ja się zabezpieczyłem zawczasu, i, nim się do czego przyzwyczaiłem, obrachowałem dobrze, czy ten nałóg będę mógł zaspokoić zawsze.

— A w razie, gdybyś stracił majątek?

— To niemożebne. Przypuszczam klęskę, pożar, gradobicie, nieurodzaj, niechbym nie miał żadnego dochodu z majątków, pozostaną mi dochody z kapitałów.

— A jeśli i te zaginą?

— Nie wdaję się w żadne spekulacye; mam same procentowe papiery, w banku złożone; w domu trzymam tylko procent, odbierany co kwartał, więc złodzieje mi nie grożą. Mogę być pozbawionym podróży za granicę, może mi zabraknąć pieniędzy na którą z moich fantazyi, na rasowego konia, albo na jedno z tych dzieł sztuki, które na wagę złota opłacam; ale na moje potrzeby codzienne... nigdy.

Bogdan patrzył na niego, wzruszając ramionami.

— Ależ — zaczął po chwili, — kiedyś już tak ułożył sobie życie, zamknął drzwi przed wszelką troską, zabezpieczył się od niespodzianek, musisz się niemiłosiernie nudzić!

— Nudzić? Żartujesz chyba! I któż ci powiedział, żem się wyrzekł niespodzianek? Przeciwnie, szukam ich wszędzie, ale w świecie umysłowym. Widzisz, umiem się zawsze miarkować, i od każdej przyjemności usuwam się, nim dojdę do przesytu, tak, że nigdy nie zajrzę na dno, do mętów, i wracam do niej z zajęciem. Przytem umysł mój jest rozwinięty, lubię piękno, a rozumna lub dowcipna rozmowa, dobrze napisana książka, obraz którego z mistrzów, piękne krajobrazy, muzyka, wszystko to są rzeczy, które umiem ocenić i które na wieczne czasy obronią mię od znudzenia.

— Pytam się często, czy ty jesteś rzeczywiście człowiekiem, a nie udoskonalona maszyną! — zawołał z gniewem Bogdan.

— Zaręczam ci, że jestem człowiekiem z ciała i z kości, tylko cywilizowanym, wydelikaconym.

— Powiedz mi: czyś kiedy kochał cokolwiek?

— O! kochałem się przynajmniej ze sto razy.

— A!... i jakże długo to trwało?

— To zależało od okoliczności: kochałem, póki mię to bawiło, póki zajmowało, póki jeszcze było coś nieznanego. Zupełnie jakbym czytał zajmującą książkę, która mniej lub więcej sprawiała przyjemności, w miarę jak lepiej lub gorzej była napisaną; odwracałem kartkę po kartce, a gdy przeczytałem ostatnią, składałem książkę spokojnie, niekiedy z żalem, że już ją skończyłem, ale nigdy z ochotą przeczytania jej po raz drugi.

— Tak?— rzekł Bogdan przeciągle. — Ależ ty kochałeś siebie w drugich, i dopóty jedynie, póki cię to nie przestało bawić. Ty jesteś egoistą w całem znaczeniu tego wyrazu, do szpiku kości.

Porajski spojrzał z ukosa na synowca.

— Nie umiałem nigdy zrozumieć znaczenia słowa poświęcenie  — rzekł po chwili. — Jest to płaszczyk, którym ludzie pokrywają chęć wyzyskania tych, których szumnie nazywają bliźnimi. Społeczeństwa dzieli się na dwie klasy: wyzyskujących i wyzyskiwanych, inaczej mówiąc, rozumnych i ograniczonych; wolę należeć do pierwszych, co, zdaje mi się, zupełnie jest naturalnem.

Bogdan się rzucił, chcąc odpowiedzieć, ale powstrzymał się i wzruszył ramionami.

— Nie mamy się co sprzeczać — rzekł po chwili, — nie zda się to na nic; zmieńmy przedmiot rozmowy. Powiedz mi raczej, czemu, nazywając Milew domem podejrzanym, bywasz tam, a co wiecej, dzisiaj gwałtem niemal i mnie zaciągnąłeś, mnie, który bynajmniej sympatyi do pani Emilii nie czuję.

Porajski zaczął się śmiać głośno.

— Mam ochotę być z tobą zupełnie szczerym — rzekł. — Byłem pewny, że pani Tola przyjechała, i od wczoraj ułożyłem sobie, że ją zobaczę; a chcąc mieć możność swobodnej z nią rozmowy, wziąłem cię, abyś mi zajął gospodarzy.

— Mocno wdzięczny; ale cóż ciebie pani Tola obchodzi?

— Et! dawne dzieje — rzekł wymijająco Porajski. — Znałem ją przed ślubem, a ponieważ był to uroczy dyabełek, starałem się ją ukształcić... rozbudzić świeże jeszcze serduszko; że zaś zachowałem nader miłe wspomnienie, ciekawy byłem dalszego ciągu znajomości.

— Czy tylko ciekawy?

Porajski odwrócił się żywo, nie odpowiadając na pytanie. Bogdan powiódł za nim okiem zdziwionem.

— Cóż to było między wami? — zapytał nalegająco.— Przecież mnie możesz wszystko powiedzieć.

Porajski powrócił do stołu i usiadł, zasłaniając twarz ręką, tak jednak, że przez palce mógł wyraźnie widzieć synowca, nie będąc przez niego widzianym.

— Ja sam nie wiem, co to było — rzekł. — Gdy z pensyi wróciła, szalenie mi się podobała; było to dziecko jeszcze, a już kobieta kapryśna, egoistka, a sprytna jak szatanek. Chciałem ją sobie pozyskać; byłem pewny, że mi się to udało, aż raptem, pewnego pięknego poranku, przyznawszy mi się niemal poprzedniego wieczora, że mię nad życie kocha, oznajmiła mi, że jest zaręczoną z Sawińskim. Chciałem się gniewać; rozśmiała mi się jak najśliczniej w sam nos, odwróciła dumnie plecami... i tyłem ją widział po dziś dzień.

— A! naturalnie, musisz być ciekawy pierwszego waszego spotkania.

— Porzuciłem książkę w nader zajmującem miejscu, nie już w pół tomu, ale stronicy, kartki wyrazu; teraz muszę ją dokończyć.

— I... jakże to się skończy?

— Ja nie wiem; to zależy od niej. — Gdyby.. dawne wspomnienia żywo się odnowiły... to.. kto wie?

— Jakto?... Poświęciłbyś swobodę?

— Kto wie? Gdyby nie było innego sposobu... Bogdan żywo głowę podniósł.

— A gdyby... — szepnął — gdyby... to, co pani Emilia mówiła o tej tęsknocie, do ciebie się stosowało?

Ręka Porajskiego lepiej zasłoniła twarz jego, a czarne źrenice rzuciły z pod tej zasłony badawcze spojrzenie na Bogdana.

— Czemu nie? — rzekł półgłosem. — Może to i obustronne.

— Jakto? Czyżbyś i ty...

— Nigdy nie zapomniałem o niej.

Bogdan przeszedł się po pokoju.

— Ciekawy jestem kobiety, która mogła na tobie sprawić tego rodzaju wrażenie — ozwał się wreszcie.

Na twarzy Porajskiego ukazało się zadowolenie, po ustach przeleciał uśmiech pół szyderczy, pół pogardliwy. Bogdan nie widział tego, miał głowę spuszczoną.

— Ciekawy jej jestem — powtórzył raz jeszcze półgłosem.

— Mogę ci zaręczyć, że nie jest to osobistość zwyczajna — rzekł sucho Porajski.

— Właśnie dlatego...

Porajski milczał i powstał wkrótce, dając tem synowcowi znak do odejścia. Gdy się drzwi za Bogdanem zamknęły, uśmiech nieopisanego szyderstwa przewinął się po jego cienkich, wązkich, bladych ustach.

— Złota rybka łatwo się chwyta na wędkę — szepnął.

II.

W Drewini, majętności hrabiego Sulimowskiego, na ogrodowym tarasie siedziało kilka osób. Sam hrabia, słuszny, szczupły, jasny blondyn, z długiemi angielskiemi faworytami, starannie ubrany, przechadzał się krokiem mierzonym. Żona jego, hrabina Natalia, przerzucała jakąś świeżo wydaną książkę. O kilka kroków dalej młoda, dwudziestoletnia dziewczyna, wpół leżąc na biegunowym fotelu, kołysała się z wolna, rozmawiając z naszym znajomym, Bogdanem Porajskim.

Była to jedynaczka, córka domu, hrabianka Wanda, podobna do ojca kolorem włosów i rysami, ale różna zupełnie wyrazem. U hrabiego Alfreda oczy były za blade, brwi i rzęsy za jasne, czoło za nizkie, usta za pełne; u hrabianki oczy ciemnoszafirowe ocienione były prawie czarną rzęsą, nad niemi sklepiły się regularne łuki brwi ciemnych bardzo; czoło, na które spadały włosy przycięte, nie mogło być wyższe bez zepsucia harmonii drobnej twarzyczki; usta, delikatnie wykrojone, blado-różowe zaledwie były. Na twarzy ojca jakaś pewność siebie uporna, co, znać, nigdy ustąpić nie chciała; oczy miały wyraz niepewny, okrągła broda znamionowała chwiejność i miękkość, a uśmiech tych ust mięsistych cechował najwyższe zadowolenie z siebie samego, widniejące z ruchu, którym rozczesywał jasne faworyty wypieszczoną ręką, — ze spojrzeń, które z pod złotego pince-nez  rzucał, słowem z postawy całej. U córki, przeciwnie, znać było jakąś nieśmiałość, czy może usuwanie się dumne przed ludźmi: szafirowe oczy patrzyły chłodno, poważnie, a czasami smutno bardzo; usta w chwili milczenia miały wyraz goryczy bolesnej, co harmonizował z szeroka sina pod oczami pręgą, a po tej młodej, drobnej twarzy przebiegał czasami wyraz ironii trochę smutnej, a bardziej jeszcze szyderczej i pogardliwej. Jej rączki, idealnie pięknych kształtów, bawiły się niedbale bukietem, który, zda się, im ciężył, bo wypadał z nich często, jakby siły brakło...

Bogdan z nią prowadził rozmowę, ale nie musiała go zadawalniać, gdyż głęboka brózda przerzynała jego brwi czarne, a ręka niecierpliwie szarpała łańcuszek od zegarka. Jasno-włosa dziewczyna patrzyła przed siebie przysłoniętemi oczami, jej usta były zacięte, oczy chłodno błyszczące.

— I cóż ja na to poradzę?—mówiła. — Nie umiem wierzyć na ślepo, słowa są niczem dla mnie. Nie wierzę, byście panowie umieli panować nad wrażeniami, i, według mnie, byłoby szaleństwem liczyć na kruchą budowę, na piasku wzniesioną, zaręczeń waszych...

Bogdan się rzucił. przebraną moc egoizmu, próżności, lekkomyślności... Wierz mi pan, dom rodzinny to dobra szkoła życia...

— Gdyby się na nią dobrze patrzeć umiało.

Wanda przesunęła ręką po czole.

— I cóż wiedzieć mogą o tem obcy ludzie? — spytała. — Na pozór wszystko gładkie, spokojne i ładne; a choć nie jeden smutny, ciężki dramat rozgrywa się cicho między czterema ścianami, co nie umieją go opowiedzieć, cóż to znaczy? Przecież ludzie nie wiedzą o niczem, a zatem nic nie istnieje.

I szafirowe oczy zimnym blaskiem strzeliły, między ciemnemi brwiami zarysowała się brózd głęboka, aż Bogdan zdziwiony poszedł za jej spojrzeniem, szukając powodu zmiany tej twarzy młodej. Zobaczył tylko hrabiego, co, oparty łokciem o stół, rozmawiał z żona, bawiąc się koronka i jej rękawa. Był to zwykły domowy obrazek, nic tu nie zdradzało dramatu...

— Widzi pani — rzekł po chwili, — nie raz w pożyciu domowem strony się rozjątrzają wzajemnie i z tego powodu sądzą niesprawiedliwie; najczęściej wina jest obustronną.

Wanda obrywała w milczeniu listki z bukietu.

— Nie — ciągnął Bogdan, — pani nie ma prawa potępiać nas tak stanowczo. Nie dobrze się wychodzi na takim braku wiary...

— Jak pan to rozumie?

— Gdy ludziom nie wierzymy, powoli ostyga w nas wiara w samo dobro, tem samem zacierają się lepsze strony naszego charakteru. Wierząc ludziom, mimowoli stajemy się lepszymi, żeby im dorównać...

— To znowu frazes, którego nam się każecie uczyć na pamięć, aby stał się naszem hasłem w życiu. Wygodne to dla was, gdy mamy zawiązke na oczach. Ale ja widocznie nie jestem dosyć kobietą... podobno tak nazywacie brak łatwowierności... i nie wierzę wam; nie wierzę, boście niestali jak zwierciadło, które odbije przedmiot każdy... póki jest przy niem.

— Więc my się tylko wrażeniami rządzić mamy?

— Jedynie... A że one się szybko zmieniają, przeto liczyć na nie byłoby mocno niebezpiecznem...

— Nie zaprzeczy pani, sądzę, że są uczucia, lata trwające?

— Są wrażenia silniejsze i słabsze... Czasem coś tak podziała na charakter i usposobienie, przekonanie i upodobanie, że zawładnie całą istotą. Zda się to już pewnem, stałem, aż pewnego pięknego poranku, po długim, długim przeciągu czasu, przyjdzie jakieś wrażenie silniejsze... i z tego, co się zdawało tak trwałem, nie zostanie nic... wiatr ślady zawieje...

— A! — rzekł Bogdan, niemile dotknięty — więc pani od razu zaprzecza uczucia każdemu; a gdy ono rzuci się w oczy, w ten sposób je pani tłómaczy... To zręczne. Ale żal mi tych, co w nie wierzyć nie potrafią, bo to dowód, że nic sami nie czują.

Żywy rumieniec pokrył bladą twarz Wandy.

— A więc czemże pan wytłómaczy ową niestałość dziwną? — zawołała żywo. — Czem wytłómaczyć to zapalanie się nagłe, co wybucha jak ogień słomiany i, jak on, prędko gaśnie?... owe zmiany nagłe, zrozumiałe wtedy tylko, gdy przypuścimy stanowczo, że już taka natura wasza?

— Po części masz pani słuszność. Są tacy, co podlegają wrażeniu każdemu, zmieniając się jak kameleony; ależ nie podobna wszystkich potępiać za to. Czyż dlatego, że są na świecie zabójcy, złodzieje, obłudnicy, każdy ma kraść, zabijać lub kłamać?

— Zapewne, że nie. Ale niestałość, zbyt wielka wrażliwość, jeśli pana tamten wyraz razi, to właściwość ludzkiej natury, tak jak głód i pragnienie: jeden posiada jej więcej, drugi mniej, ale istnieje ona zawsze...

— A zatem — rzekł Bogdan szyderczo, — jeśli na uczucie liczyć nigdy nie można, to ono jakby nie istnieje. Jakże więc pani życie rozumie? Czegóż potrzeba do szczęścia?

— Szczęścia? To słowo nie przedstawia mi żadnego znaczenia; ja nie wierzę w szczęście...

— Jakże więc życie ułożyć bez tego czynnika?

— Żyć w sobie i w sobie znajdywać wszystko nam potrzebne.

— To jest zamknąć się w egoizmie i w sobie jedynie nie zatopić!

— Nie, trzeba żyć dla innych, ale niczego: nie wymagać dla siebie, bo nic się nie dostanie. Nie żądać niczego od ludzi, ani od życia, i nie spodziewać się niczego...

— I pani sądzi, że ludzie taką zasadą będą w  życiu kierować?

— Nie wymagam od nich tego, ale sama ani się  oburzam, ani też dziwię, znajdując w nich niedobory. Ale zato niechże i oni nie wymagają ode mnie, ażebym te niedobory uważała jako zależy, a ich samych jako doskonałości...

— Jeżeli pani czujesz w sobie jakąś stronę lepszą, nie masz prawa zaprzeczać jej innym.Wanda spuściła głowę.

— I cóż ja zrobię? — rzekła zniechęcona — skądże zaczerpnę tej wiary, której mi życie nie dało?Pan mówisz o uczuciu... Ja dotąd widziałam tylko z jednej strony egoizm, który wyzyskuje, o ilesię da, położenie; z drugiej miękką, niedołężną słabość, która na wszystko pozwala, bo do obrony sił nie ma. Czytałam nie raz o takich aniołach białych, co serce człowieka niosą w rękach, o mężach jak opoka silnych, ale to tylko w książkach. W życiu... w życiu tak wszystko się kończy, jak "Książka pamiątek"  Gabryeli naszej...

Bogdan targał niechętnie wąsy czarne.

— I w życiu są tacy — rzekł smutno, — tylko, że najczęściej rozminą się z sobą ci, co być powinni złączeni. Jedni wyciągają ręce do uczucia, a spotkawszy je, odwracają głowę, mówiąc, że to fatamorgana; drudzy nie umieją wiary wzbudzić... i oto rozchodzą się. A potem narzekają na los, okoliczności, naturę ludzką, podczas gdy sami winni temu, co się stało...

W tej chwili hrabia Alfred zbliżył się do młodej pary i, opierając się o krzesło Wandy, przesunął delikatnie rękę po jej jedwabistych włosach. Dotknięcie było miękkie, na ustach hrabiego widniał uśmiech łagodny, a jednak delikatne łuki brwi ciemnych zsunęły się lekko i Wanda usunęła się z wolna z pod pieszczącej ręki ojcowskiej. Bogdan ze zdziwieniem spojrzał na ten objaw, a gdy się hrabia oddalił, on rzekł trochę szyderczo:

— Pani nie lubi, ażeby jakiekolwiek uczucie objawiało się na zewnątrz...

— W samej rzeczy...

Głos hrabianki zabrzmiał taką smutną goryczą, na twarzy odmalował się taki niesmak, że Bogdan zamilkł, zmieszany, i dopiero po długiej chwili rzekł  znowu:

— Ale, wracając do naszej rozmowy, zapytam raz jeszcze, jak mamy życie ułożyć, żeby nam było możliwem?

Wanda zamyśliła się chwilkę.

— Rozsądek powinien nami kierować — rzekła — Za jego radą iść nam potrzeba; to oszczędzi zawodów, rozczarowań i smutku. Uczucie nas zaślepia: to zły przewodnik, bo wiedzie na trudne drogi, które nie prowadzą do niczego...

— Ale, według pani, trzeba zawsze samotnym pozostać. Szczególniej kobieta, bo ta nie powinna wierzyć nigdy. Czyż ma oddać rękę na chłodno?

Wanda zarumieniła się gwałtownie, ale to trwało chwilkę jedną; później zbladła bardzo, oczy zimno spojrzały.

— Powinna wybrać takiego, co przebył lata pierwszej młodości, którego wrażliwość życie stępiło, który da jej szacunek i uzna w niej równą sobie. Nie da on jej tego, co nazywacie miłością, ale zato nie będzie od niej wymagał nic, prócz przyjaźni. Zgadzać się będą w pojęciach, a nie będzie między nimi wygórowanych wymagań...

Bogdan się rzucił gwałtownie.

— I pani, pani — zawołał — mogłabyś wyjść za mąż dla konwenansu, za takiego, przy którym nie zabije żywiej serce?...

Znowu płomienny rumieniec wystąpił na bladą twarz hrabianki Wandy.

— Czyż lepiej całe życie na kartę postawić rzekła — i potem z rozpaczą w sercu bezsilnie patrzeć na przegranę stanowczą?

— Lepiej! — zawołał Bogdan — bo żyje sil wtedy, żyje się całą pełnią życia! A jeśli przegrać mamy, zostaje nam ta pociecha, że przynajmniej użyte zostały wszystkie władze naszej istoty, żeśmy żyli jednem słowem!

Wanda opuściła ręce, z których wysunęły się kwiaty.

— Ależ ja właśnie żyć nie chcę — rzekła z niechęcią; — ja chcę spać i nie być budzoną; nie chcę żyć, bo życie to jest ból, troska, cierpienie, a ja już cierpieć nie chcę! nie chcę!... nie chcę!...

I powtarzała to słowo ustami blademi, patrząc gdzieś w dal przed siebie, z rękami splecionemi bezsilnie. Oczy się szkliły jakby łzami, co spłynąć nie mogły; usta zacinały boleśnie, między brwiami leżała brózda. Bogdana coś targnęło za serce: on chciałby tę wiotką, bladą dziewczynę schwycić na ręce jak dziecko i zanieść daleko, daleko — tam, do murowanego dworu, gdzie na kominku palił się ogień żywy i gdzie było ciepło, zacisznie — tak ciepło, że musiałaby stopnieć ta niewiara męcząca, ten chłód, co bronił zbliżenia.... I drgały mu na ustach wyrazy namiętne, którymi chciał przekonać tę jasnowłosą, bladolicą dziewczynę o szczerości uczuć; byłby potrafił słów dobrać, bo kochał gorąco, całą duszą ognistą, całem sercem młodem. Ale hrabiowska córka patrzyła zimno przed siebie, szafirowe oczy szkliły się chłodnym połyskiem wody lodem ściętej, drobne różowe usta okolił wyraz przejmującej goryczy, smutnej ironii — i ręce Bogdana opadały, słowa mu marzły na ustach, milczał...

III.

— Potrzebuję rozmówić się z tobą, — rzekł hrabia do żony po odjeździe Bogdana:— przyjdź do mego gabinetu...

Gabinet hrabiego był to duży, czworokątny pokój, obity malinowego koloru suknem. Na ścianach było kilka kosztownych obrazów; jedną z nich zajmowała wielka rzeźbiona szafa z czarnego dębu, zapełniona książkami. W rogu, przy oknie, stało ogromne biurko także z rzeźbionego dębu; podobne fotele, malinowem suknem kryte, rozstawione były po pokoju; miękkie i wygodne sofy tureckie stały po dwóch rogach, a na środku stół, zarzucony dziennikami. Piękna bronzowa lampa, zwieszająca się od sufitu, lustro duże weneckie i kilka świeczników dopełniały całości tego pięknego pokoju.

Gdy weszła hrabina, Sulimowski wskazał jej fotel i sam miejsce zajął naprzeciw, opierając się łokciem o biurko. Jego blado-niebieskie oczy wpatrzyły się surowo w  hrabinę, mięsiste usta wydęły bardziej jeszcze, milczał, nie spuszczając oczu. Hrabina Natalia była mocno zmieszaną, lekki rumieniec wystąpił na twarz jej zwiędłą; po długiej chwili spytała:

— Czego potrzebowałeś, Alfredzie?

Głos jej był niepewny, cichy, lękliwy jakby.

— Chciałem cię zapytać, co znaczą te wieczne rozmowy Wandy z Bogdanem Porajskim.

Hrabina żywo głowę podniosła.

— I cóż dziwnego, że ją on zajmuje? — spytała.

— Ja się nie pytam, czy to dziwne lub nie, tylko, co to znaczy; nie idzie mi o przedyskutowanie tej kwestyi.

Trudno było poznać ów miękki, elegancko przyciszony, łagodnie wpadający w ucho głos hrabiego w tych ostrych, suchych dźwiękach, jak drewno chłodnych...

Hrabina spuściła głowę i cicho odparła:

— Sądzę, że ona mu się bardzo podoba i że zamyśla starać się o nią...

Oczy Sulimowskiego jeszcze chłodniej, przenikliwiej wpatrzyły się w żonę.

— A! — wyrzekł przeciągle — to tak? I ani ty ani Wanda nie uznałyście za potrzebne powiedzieć mi o tem?...

Znowu lekki rumieniec wystąpił na bladą twarz hrabiny...

— Nie wiem nic o tem — szepnęła; — ja tylko domysł stawiam...

— Sądziłem dotychczas, że matka powinna najpierwsza wiedzieć o tem... Widzę, że nie podzielasz mego zdania...

Hrabina żywo głowę podniosła, łzy jej w oczach błysnęły.

— Jeżeli się komuś nie nada żadnych praw w domu, trudno żądać spełnienia obowiązku —zawołała gwałtownie. — Ja nie mam i mieć nie mogę rodzicielskiej z Wandą powagi; ty wiesz przecie o tem, bo twoja to wina, a teraz mi robisz wyrzuty?

— Nie unoś się, Natalio — rzekł lodowato Sulimowski. — Ileż razy powtarzać ci trzeba, że to jest nieznośnie mauvais genre, nim się pozbędziesz tej właściwości waszego świata? Trudno przerobić tę naturę swoją, na którą się pokolenia składały, zapomnieć wychowanie domowe; jestem wyrozumiałym; nie dziw się jednak, że mnie to razi fatatalnie.

Hrabina coś chciała przemówić, tłómaczyć się, czy też oburzyć znowu, ale spotkała te blade oczy, co nie schodziły z jej twarzy, i zamilkła, już cicha, pokorna, lękliwa.

— Więc i ty zauważyłaś, że Bogdan się stara?—ciągnął Sulimowski.—Zapewne to małżeństwo podobałoby ci się?

— Bogdan jest człowiekiem majętnym, dobrze wychowanym, położenie ma stosowne w świecie, a Wanda skończyła rok dwudziesty drugi: czas na nią.

— Wanda jest moją córką — rzekł dumnie Sulimowski; — na nią nie może być za wcześnie, ani za późno. Walałbym czekać dłużej, ale dziś mam dla niej stosowną partyę.

Oczy hrabiny błysnęły radością.

— W samej rzeczy, Bogdanowi nic zarzucić nie można — rzekła.

— Nie myśl o tem. Bogdan nigdy moim zięciem nie będzie.

— Jakto? I cóż możesz mieć przeciwko niemu?

— Osobiście nic.

— Czyż nie jest on młody, przystojny, bogaty, z dobrego rodu?

— Zapewne.

— Czyż jego reputacya zostawia co do życzenia?

— Nie słyszałem o tem.

— Czyż jest utracyuszem, szulerem, hulaką?

— Podobno, że nie Skończyłaś już pytać?

— Ależ...

— Żadnego ale. Bogdan, jeżeli ci tak bardzo o to chodzi, jest idealnym człowiekiem, znakomity partyą, czem ci się tylko podoba; ale ja mam inne zamiary.

— Zamiary? — powtórzyła, blednąc, hrabina. — I kogóż masz innego na myśli?

— Stryja Bogdana, Karola.

Pani Natalia zerwała się i stanęła przed mężem jak trup blada.

— Co? — zawołała głosem, przerażenia pełnym — co?

— Nie egzaltuj się — rzekł z kolącą ironią hrabia; — naucz się już raz sposobu bycia, przyjętego w świecie, do którego zostałaś wprowadzoną, a zapomnij manier, używanych w domu twych rodziców. Nie przesłyszało ci się; siądź napowrót, bo jeszcze nie skończyłem.

Hrabina przesunęła obie ręce po czole i oczach.

— Ależ to nie podobna! — szepnęła. — Przecież ojcem jesteś!

— Właśnie dlatego chcę dla mojej córki najlepszej parki z całej okolicy na dwadzieścia mil wokoło.

— I masz odwagę, masz serce przypuścić podobieństwo związku jego z Wandą?

— Och! przez litość! daj pokój frazesom i szumnie brzmiącym wyrazom. Naprzód już ci to nie do twarzy nawet... jeśli było kiedy; a potem, zamiast rozczulić, okropnie mię to denerwuje. Usiądź, bo mi niewygodnie mówić do ciebie.

I biorąc rękę żony, posadził ją napowrót.

— Teraz ja ciebie zapytam — rzekł ostro:— Czy Porajski nie jest człowiekiem bardzo rozumnym, dobrze wychowanym, wytwornym? Czy znasz kogoś, przyjemniejszego w rozmowie, lepiej umiejącego się znaleźć, lepiej wydać w towarzystwie? Czy nie jest on wykształconym wszechstronnie, oczytanym? Czy jest na świecie jakiś prąd myśli, któryby jemu był obcym?

— Ależ charakter, charakter jego! — zawołała z boleścią Natalia.

— Charakter? Czyż mu kto może zarzucić jaki skandal, jakieś wykroczenie przeciwko uczciwości?

— Czemże nazwiesz proces z krewnymi jego żony?

— Jego żona była przecież jedynaczką; skoro w intercyzie zapisali sobie wszystko na przeżycie, w razie jego śmierci, jej krewni byliby wszystko zabrali. Rodzicom żony, gdyby żyli, byłby pewno oddał jej posag; ale po cóż miał się ubożyć dla jej dość dalekich krewnych?

— Ależ jej ciotka na kolanach go błagała o niewielką stosunkowo do reszty sumkę, od której ich byt zależał; nie darowizny chciała, ale pożyczki, a odmowa jego sprowadziła na nich ruinę!

— Czemuż nie umieli się rządzić?

— A wywłaszczenie Kołowieckiego?

— Był w swojem prawie.

— I ty, ty nazywasz go człowiekiem uczciwym?

— Czy winien co komu, a nie oddaje? Czy kogo oszukał? Czy na jego słowo liczyć nie można? Jakże mu mieć za złe, że od innych wymaga tego, co sam daje: ścisłości w interesach?

— Ależ jego biedna żona umarła, zamęczona tym egoizmem strasznym człowieka, dla którego nie istnieje złe ani dobre, nic, tylko prawo i kodeks światowy!

— Żona jego była niemądrem stworzeniem, nieumiejącem zastosować się do swego rozumnego męża. Wymagała ciągłego uwielbienia, miłości jakiejś nieziemskiej, i chciała go gwałtem ciągnąć za sobą w ów świat abstrakcyjnych idei, których mdła strawa może wystarczyć ograniczonej kobiecie, ale nigdy poważnemu umysłowi mężczyzny.

Dwie łzy bujne stoczyły się po zwiędłej twarzy hrabiny.

— Tak — rzekła z goryczą bezdenną, — wy nazywacie świat moralny ideą abstrakcyjną, a gdy kobieta nie przeniesię straty szacunku dla tego, którego kochała i czciła niegdyś, nazywacie ją ograniczonem stworzeniem, nieumiejącem się zastosować do swego rozumnego męża.

— Może zechcesz te filozoficzne dysputy odłożyć — rzekł lodowato hrabia; — kiedy indziej będę ci z przyjemnością służył; dziś chciałem ci tylko oznajmić, co o tem myślę, żebyś się nie posunęła do jakiegoś niewłaściwego kroku...

— I ty sądzisz... ty masz nadzieję, że Wanda na ten wybór się zgodzi?

— Mam tak dobre pojęcie o jej rozumie, że w rzeczy samej nie wątpię ani chwili o tem. Żądam tylko, żebyś o naszej rozmowie i o obydwóch Porajskich nie wspominała przy niej zupełnie.

— Bądź spokojny — rzekła smutno; — stało się po twojej woli: myśmy obce sobie i nigdy między nami niema poufałej, szczerej rozmowy. Nie chcąc, abyś mię przez nią upokarzał, odsunęłam się sama, pozwoliłam, bo zabronić nie mogłam, na otoczenie jej platnemi nauczycielkami, które wybierałeś nie dla niej, ale dla siebie. Dziś ja jej nie rozumiem; ale nie darmo własnem ją mlekiem karmiłam, nie darmo starałam się wpajać w nią zasady moralne... nie, ona nie przyjmie Karola!

Hrabia poczerwieniał mocno.

— W takim razie ja się w to wmieszam — rzekł.

— Tylko, że to nie ze mną sprawa — rzekła szyderczo Natalia; — to już nie, jak ty nazywasz, córka parweniusza, który drogo musiał zapłacić za tytuł zięcia a nieszczęście córki; to twoja krew, panie hrabio, twoje dziecko, i ona ci nie ustąpi.

— Znajdy się sposoby — rzekł hrabia lodowato.

Natalia wstrząsnęła głową,.

— Nie — odparła z goryczą, — na nią sposobu nie będzie. Ona się nie zalęknie, wszedłszy w towarzystwo nieodpowiednie; jej nikt na uwięzi trzymać nie będzie obawą śmieszności, nie dotknie upokorzeniem. Ona nikogo bać się nie będzie, bo ma dosyć swojej wartości, nie potrzebuje jej od nikogo; nad jej kołyską błyszczała dziewięcioperłowa korona, za nią dopłacać nie trzeba!

Brwi Sulimowskiego sfałdowały się gniewnie.

— Skończ tę czczą gadaninę — rzekł głosem syczącym; — mnie się ona nie oprze; co ja chcę, będzie.

Hrabina podniosła głowę.

— Wiesz dobrze, że Wanda ci nie ustąpi — rzekła zimno.

Hrabia zerwał się gwałtownie.

— Co! — krzyknął — ty śmiesz przypuszczać, śmiesz mówić, że ona mię  nie posłucha! Ty ją śmiesz buntować! ty, ty, którą wzniosłem do siebie, choć nic mi dać nie mogłaś dla serca ani umysłu!

Ty masz czoło! Ale ja to złamię, złamię! rozumiesz! Rozumiesz, że cię zmiażdżę na proch, jeśli będziesz śmiała na włos mi się oprzeć!

I uderzył w biurko, aż zadźwiękło pod ciosem, i biegał po pokoju, pieniąc się niemal z gniewu, bo hrabina dotknęła słabej strony: w samej rzeczy, było bardzo niepewnem, czy Wanda zechce ustąpić. W tej chwili zapomniał wytworny pan hrabia, że uniesięnie jest fatalnie mauvais genre, i rzucał się, jak najzwyklejszy plebejusz nie potrafiłby może. Hrabina wysunęła się z wolna i odeszła do siebie. Dziś się dłużej niż zwykle modliła. Straszno jej było o przyszłość córki; nie bała się woli hrabiego, bo ta naprzód ulegała łatwo różnym wpływom, a potem nie przełamałaby Wandy, ale właśnie się córki samej lękała, jej chłodu, jej niewiary; nie bała się, aby Sulimowski narzucił córce Porajskiego, ale serce w niej zamierało na myśl, że Wanda może przyjąć go sama...

I długo, długo ta myśl odpędzała sen od jej powiek zmęczonych...

IV.

Po salonie milewskim chodziła szybkim i niecierpliwym krokiem młoda, dwudziestokilkoletnia kobieta. Wysoka, smukła i giętka, szeroka w ramionach, wcięta w pasie jak szesnastoletnie dziewczątko, ruchy miała żywe i zwinne, a zgrabne jak u młodej kotki... Włosy, czarne jak skrzydło kruka, spadały w drobnych loczkach na czoło bardzo białe, tą żółtawą trochę białością brunetki, piętrzyły się w kosztowną fryzurę i spadały w kilku grubych puklach na utoczoną szyję. Oczy duże, ciemno-szare, podkrążone szeroką, bardzo ciemną obwódką, ocienione długą, czarną rzęsą, śmiało, wyzywająco, rzec można, patrzyły z pod delikatnych, regularnych łuków brwi hebanowej czarności. Nos był trochę za duży, ale usta śliczne, świeże i ponsowe jak koral, a ząbki pod niemi jak perły białe i równe.

Miała na sobie suknię z czarnego bareżu, wyciętą mocno, i tylko lekki koronkowy kamzucik przysłaniał jej posągowych kształtów ramiona, ręce zostawiając odkryte. We włosy miała wpiętą napół rozkwitłą różę różową, druga podobna stroiła kamzut u piersi.

Cała jej postać była dziwnie ponętną: oczy, usta, wyraz twarzy, postawa, ruch każdy — wszystko to zwrócić każdego uwagę musiało, wszystko mówiło o tem, że ta kobieta jest piękną, bardzo piękną.

Była to piękność pewna siebie, wyzywająca, chcąca zwrócić uwagę, bo wiedziała, że to na jej korzyść wyjdzie. Z pewnością nikt z uszanowaniem nie usuwał się przed nią, ale zato każdego brała ochota zastąpić jej drogę. Nie wybrałyby jej matki za towarzyszkę dla córek swoich, ani rozsądni mężowie dla żony młodej, ale w gronie mężczyzn i kobiet światowych ta kobieta musiała być w swoim żywiole, musiała czarować.

Zalotność leżała na jej czole, wyglądała oczami, widniała w każdym ruchu, uśmiechu, spojrzeniu. Ubranie było obrachowane, aby jak najlepiej uwydatnić powabną jej postać; upięcie włosów, umieszczenie kwiatów, musiały być studyowane długo, ale usiłowania dopięły celu: ta kobieta była bardzo piękną, a szczególniej bardzo ponętną.

Była to znana nam już ze słyszenia pani Tola Sawińska. W chwili, gdy zniecierpliwiona uderzała o posadzkę drobną nóżką, wytwornie obutą w grecki bucik i ażurową czarną pończoszkę, weszła pani Emilia.

— Wiesz, zaczynam tracić nadzieję ujrzenia go dzisiaj!

— A toż czemu? — odparła pani Emilia na słowa siostry.

— Piąta dochodzi...

— Nic to; przyjedzie, ręczę ci. Żebyś ty była widziała jego zaciekawienie, zajęcie się, gdy o tobie mówiono, jak on się dopytywał, usiłując nie zwracać uwagi, nie wątpiłabyś. A zresztą, jak nie dziś, to jutro; przecież serce nie wyskoczy ci za nim. — I uśmiechnęła się szyderczo.

— Żal mi przygotowań — odparła Tola.

Obie spojrzały sobie w oczy i wybuchnęły głośnym śmiechem.

— Biedny! — rzekła po chwili Emilia, śmiejąc się ciągle.

Tola podeszła do wielkiego lustra i, przeglądając się z upodobaniem, spytała:

— Czy w samej rzeczy znajdujesz go biednym? Ja myślę, że będzie aż nadto opłaconym...

— Zapewne, ale on się łudzi, że jest zawsze głęboko kochany, że pamięć o nim lata przetrwała...

— Jeżeli to złudzenie i nadal zachowa, jakąż mieć może pretensyę? Cóż jest na świecie rzeczywistego? To, co wzbudza wiarę. Absolutnie biorąc, nic. Każda prawda jest nią dopóty, dopóki świat tak dobry, że jej nie chce zaprzeczyć; przez tyle lat przecież wierzono, że słońce się wkoło ziemi obraca...

— Możnaby i tutaj uwierzyć, że ziemia stoi na miejscu. Tylko strzeż się Koperników...

Pani Tola zaśmiała się swobodnie, srebrzyście.

— Wybieram zwykle ludzi dyskretnych — rzekła.

Emilia uszczknęła kilka delikatnych zielonych listeczków z wazonika i rozrzuciła je po włosach siostry, poprawiła loczki nad czołem, umieściła w nich listek i na ślicznej twarzy złożyła gorący pocałunek.

— Jesteś prześliczna! — szepnęła.

W tej chwili dało się słyszeć trzaskanie z bicza i powóz stanął przed gankiem. Tola krzyknęła lekko, zadrżała i zbladła.

— Tolu! co to jest? Spokoju! bądź panią siebie i położenia! — zawołała żywo Emilia.

Uśmiech złośliwy przebiegł po zbladłych ustach Toli.

— Daj pokój — szepnęła; — to doskonale: zmieszanie, im większe, tem lepiej mi posłuży...

W tej chwili we drzwiach salonu ukazał się Karol Porajski. Pani domu postąpiła z wolna ku niemu, z przymusem jakby, i podała mu rękę, której on dotknął zaledwo, wymawiając słówko banalne. Wzrok jego pobiegł aż wgłąb pokoju. Tola, oparta ręką o fotel, pochylona nieco, nie poruszyła się z miejsca. Bladość jeszcze nie zeszła z jej twarzy, gdy Karol, zbliżając się żywo, ujął jej rękę. Ale za jego dotknięciem ciemny rumieniec oblał twarz całą i zsunął się aż na szyję śnieżną. Porajski uczuł, że drobna rączka drży w jego dłoni. Coś jak wyraz tryumfu na twarz mu wyszło; chciał do ust ponieść trzymaną rączkę, ale w pół drogi wysunęła mu się ona, i spotkał tak mocno zdziwione spojrzenie wielkich oczu szarych, że się zmieszał na mgnienie oka, pytając sam siebie, co to wszystko ma za znaczenie.

Tymczasem Tola zajęła miejsce, rumieniec ustąpił z jej twarzy, zostawiając zwykłą uśmiechniętą maskę światowej damy, z której chyba nigdy jeszcze nikt nic nie wyczytał.

— Jakże się bardzo pan zmienił! — zaszczebiotała swobodnie. — Doprawdy, nie byłabym pana poznała...

Karol nie takich słów, nie takim szczególniej tonem wyrzeczonych, spodziewał się od niej. Uczuł gniew niewypowiedziany na tę szczególną istotę.

— O! wiadomo, że pani umiesz zapominać łatwo — rzekł z mimowolną goryczą.

Siwe oczy pięknej pani strzeliły snopem promieni, prześliznęły się po twarzy Karola i odwróciły znowu, a biała rączka potarła czoło, jakby chcąc odpędzić myśl jakąś.

— Zapominać? — szepnęła półgłosem. — Tak to dobrze zapomnieć! Szczęśliwi ci, co zapominać umieją...

— Sądzę, że pani do ich liczby należy.

— Staram się o to — odparła suchym głosem. Zapanowało milczenie. Przerwał je Karol.

— I jabym pani może nie poznał — rzekł,— tak pani rozkwitła z tego pączka, co wprawdzie obiecywał wiele, ale sto razy jeszcze więcej dotrzymał...

I obrzucił ją od stóp do głowy spojrzeniem, tak wyraźnie malującem uwielbienie, że aż można się było obrazić. Ale piękna Tola nie zarumieniła się, nie spuściła oczu, przeciwnie — wlepiła je uważnie w swego towarzysza, chcąc wyczytać z jego twarzy wrażenie. Nie zobaczyła nic innego nad to, co mówiły słowa. Musiało ją to zadowolnić, bo karminowe usteczka uśmiechnęły się ślicznie, odkrywając ząbki perłowe.

— Zestarzałam się okropnie — rzekła tym tonem zepsutego dziecka, który lubią przybierać piękne kobiety, wiedząc, że im z tem do twarzy.

— Okropnie! — zawołał, śmiejąc się, Karol.— Twarz pani się pokryła zmarszczkami, oczy blask straciły, z niegdyś tak ślicznych ząbków zostało tylko wspomnienie...

Piękna pani zaśmiała się także.

— A jakimże sposobem, pomimo zmian tak rozlicznych, pan mógł mnie poznać od razu? — spytała.

— Bo, jeśli się pani zmieniła, ja zawsze tym samym zostałem...

— Nie rozumiem; cóż to ma za związek z poznaniem mnie?

— W tej chwili nie mogę tego pani wytłómaczyć... — I czarne, zmęczone oczy jego zatrzymały się na mgnienie oka na twarzy pani Emilii, co, zasunięta wgłąb kanapy, nie mieszała się do rozmowy zupełnie.

— W samej rzeczy, byłoby to nieco za trudnem. Ot, nie szukając długo, przyznaj pan, żeś wiedział o mojej tu bytności; dziwniejszem więc byłoby daleko, gdybyś pan, wchodząc, wziął mnie za kogo innego.

Oczy Karola błysnęły, jak błyszczeć musiały, za dni jego młodych...

— Czy pani w samej rzeczy tak sądzi?—zapytał, patrząc uporczywie w twarz Toli.

Ale oczy pięknej pani wytrzymały to spojrzenie jak najspokojniej: ani jeden muskuł nie drgnął na twarzy, ani cień rumieńca się nie pojawił.

— A naturalnie — odparła zwykłym głosem.

— Czy... pani sądzi według siebie?

Szare oczy spuściły się szybko, piękne brwi lekko zsunęły — trwało to chwilę jedną, — podniosły się znowu, marzące, zamglone niby tęsknotą, a może i łzą...

— Nie inaczej — szepnęła, ale spojrzenie sprzeczało się z jej słowami...

Karol nie widział, czy nie chciał widzieć, tej mowy; wolał się obrazić za słowa. Rzucił się wgłąb fotelu, jakby dotknięty mocno; po chwili poprosił o pozwolenie zapalenia papierosa, a otrzymawszy je, podał pani Emilii cygarnicę z kości słoniowej, delikatnie rzeźbioną, ujętą w czarną emaliowaną obwódkę. Pani Emilia przyjęła, on się posunął do Toli.

— O! ja tak rzadko palę — rzekła ta ostatnia.

— Może właśnie dziś przyjdzie fantazya.

— Kto wie? Spróbuję. — I delikatne paluszki ujęły papierosik, ogładzając go, jakby piękna pani była palaczem z profesyi. Obejrzała się za ogniem — w tej chwili Porajski podawał zapałkę pani Emilii i zaraz zwrócił się do niej, sam równocześnie zapalając cygaro. Ale niezręcznie podawał, albo też myślał tylko o sobie — zapałka zgasła, nim papieros był zapalony.

— Jaki pan niezręczny! — szepnęła Tola. — Nie można ognia dostać od pana...

Karol pociągnął parę razy cygaro, żeby je rozżarzyć, i pochylił się do niej.

— Służę pani — rzekł cicho; — to ogień mój własny, nie pożyczany...

I nie wypuszczając z ust cygara, przysunął się tak blizko, że piękna pani mogła przyłożyć do ognia swój papierosik. Spoiły się ich oczy przez tę chwilę i zatonęły w sobie. Oczy Porajskiego fosforycznym blaskiem strzeliły i mówiły: piękna jesteś! Oczy Toli pozostały zimne, a odpowiedzią ich było: wiem o tem... i cóż z tego?

— Jakże teraz się bawią w Odesię? — zagadnął pierwszy Karol, swobodnie i wesoło.

— Jak zwykle o tej porze: zjechało się dużo ludzi; miasto, zapełnione gwarem, wre życiem, aby z końcem sezonu znowu w sen zapaść zimowy — odparła Tola.

— Sądzę, że pani Odesię niesłusznie nadaje miano i cechę miast kąpielowych. Ona przedewszystkiem jest i na zawsze zostanie miastem handlowem, więc życie trwać musi rok cały.

— Masz pan słuszność; zawsze jedni będą sprzedawać to, co inni kupić zechcą. Zawsze ludzie będą mieli na sprzedaż cukier, herbatę, towary łokciowe, swoje sumienia i nazwiska, serca i dusze, i zawsze się znajdzie naiwny kupiec, który się na tych towarach oszuka.

— Dlaczego ma się koniecznie oszukać?

— Bo wszystko, co jest na sprzedaż, musi być obrachowane na zysk jak największy: Nadaje się towarowi wartość rzeczywistą, o ile można najmniejszą, przykleja świetną etykietę, stempluje zagraniczną plombą i ogłasza szumną reklamę; a jeśli po pewnym upływie czasu cukier się okaże niesłodki, towary zleżałe, sumienie nadpsute, nazwiska sterane, serca zniszczone, a fałszowane dusze, na skargi i krzyki odpowiadają, że trzeba było się pilnować przy kupnie i targu...

— Jakto! więc rzetelności niema zupełnie?

— Nierzetelnością więcej zyskać można, a przecież zysk jest celem.

— Zgadzam się na to; ale przecież zysk jest, różnego gatunku, nie każdy do jednego dąży...

— I owszem: różnią się szczegóły, ale cel główny u każdego podobny. Zyskać dużo pieniędzy, znaczenia i dobrej opinii, oto do czego każdy daży, tylko różnemi drogami...

— A zadowolenie wewnętrzne?

— Ono przychodzi właśnie, gdy ów cel bywa osiągnięty.

Karol popatrzył na nią przez chwilę.

— Widać, że pani była długo na targowisku i przekonała się dowodnie — podkreślił głosem, — że wiele rzeczy kupić i sprzedać można. Ja zaś pozwolę sobie innego być zdania: dla mnie to, co się kupuje, nie ma już tem samem żadnej wartości.

Szare oczy Toli strzeliły snopem błyskawic, ironiczny uśmieszek usta wykrzywił.

— Mnie się zdaje — rzekła po chwili, — że dla pana to tylko ma wartość, co się samo przez się opłaca dobrze... Pan przyjmuje to, co za darmo przychodzi; ale płacić za coś?... Nie, pan do kupujących nie należy...

Porajski wstrząsał się cały, ale w tejże chwili odzyskał panowanie nad sobą i odparł spokojnie:

— I na sprzedaż nic nie posiadam, zostaje więc jedynie wolna wymiana.. Dobrze pani mówi, że do kupujących nie należę, że to jedynie ma cenę u mnie, co się dobrze opłaca; szych i wszystkie wartości konwencyonalne niczem są dla mnie.

— Co pan nazywa konwencyonalną wartością?

— Wszystko, co ludzie cenić zwykli dlatego jedynie, że tak wszyscy robią. Na przykład: abonament na włoską operę, posiadanie wyścigowej stajni, salonowe amatorskie talenta wszelkiego rodzaju, życzliwość kobiet, przyjaźń mężczyzn...

— Jakto! życzliwość kobiet to wartość konwencjonalną?

— A naturalnie. Ja dbam tylko o niektóre kobiety, a o tych życzliwość nie idzie mi wcale; wolę nienawiść, bo wtedy nie daleko już do innego uczucia, jedynego, o które mi chodzi, gdy mam do czynienia z kobietą, która mi się podoba. Co zaś do przyjaźni mężczyzn, ta mi jest zupełnie obojętną, bo nic z nimi nie mam do czynienia.

— Przecież oni stanowią opinię! Porajski wzruszył ramionami.

— Zapewne — odparł chłodno; — ale ja jestem zwolennikiem systemu władców Wschodu. Z przyjemnością, jak oni, osłoniłbym się firanką z jedwabiu i złota, żeby mnie ludzie nie widzieli. Mając przyjaciół, jest się narażonym co chwila na pytania najniedyskretniejsze, które na jaw chcą wydobyć najtajniejsze strony naszego życia, naszej istoty moralnej. Zażyłość jest zgubną, bo nasze słabe strony stają, się własnością owych rzekomych przyjaciół, którzy je mogą wyzyskiwać, rozgłaszać, jednem słowem korzystać z nich. Podczas gdy odsunąwszy się od ludzi, można nad nimi górować, zachować swój urok, którego nie podobna utrzymać z przyjaciółmi.

— Pan daruje, przecież bardzo często zyskuje się na bliższem poznaniu.

— Zapewne, ale trzeba się zatrzymać na właściwej granicy. Nigdy zupełne poznanie nas przez kogokolwiek nie przyniesię nam korzyści, ale zawsze szkodę.

— Tak więc najwyższa filozofia życia jest: nie oddawać się nigdy zupełnie?

— Przynajmniej jest ona najpraktyczniejszą...

W tej chwili wpadł pan Czarnowski i rzucił się do gościa, witając go serdecznie. Pani Tola powstała i podeszła do fortepianu — zabrzmiało kilka akordów i tęskny, namiętny, marzący, wypłynął z pod jej palców walc Straussa. Dziwnie przypadała ta harmonia do grającej: w postaci Toli grały te same uczucia, co dźwięczały w jej muzyce, jej szare oczy mówiły o tęsknocie jakiejś, purpurowe usta o namiętności gwałtownej, a fortepian pod jej białymi palcami drgał cały uczuciem. Dotknięcie było miękkie, aksamitne, uderzenia klawiszów zlewały się w całość jednolitą, Tola grała temperamentem. Od pierwszych akordów Porajski żywo głowę podniósł; lubił muzykę, jak lubił wszystko, co uderzało jego wytworny zmysł estetyczny, sam grywał pięknie i znał się na muzyce. Ta kobieta, cała w purpurowych odbłyskach zachodzącego słońca, co przeciskało się przez firanki czerwone, — ta kobieta, tak piękna, drgająca życiem, dobrą była tłómaczką tych dźwięków, którymi Niemiec artysta poruszyć zdołał opiłych bawarskiem piwem współziomków swoich. Jej postać cała była illustracyą do tej muzyki...

Gospodyni domu wyszła. Porajski chciał się przysunąć do Toli, ale Czarnowski, jakby na przekór, wciąż go zabawiał rozmową, nie zrażając się nieukrywaną niechęcią. Nareszcie wyczerpała się cierpliwość Porajskiego — powstał, przerywając w pół frazesu rozmowę o zbiorach spodziewanych. Zbliżył się do fortepianu, ale Tola miała głowę spuszczoną, nie patrzyła na nikogo, jakby zasłuchana w melodyi, co z pod jej palców płynęła, Usiadł obok — nie poruszyła się.

— Pani... — rzekł półgłosem.

Nie słyszała. Odwróciła się na drugą stronę i uderzyła mocniej w klawisze, jakby chcąc zagłuszyć ten głos, co ją zbudził z zadumy.

— Pani... Tolu... — powtórzył Porajski, pochylając się tak blizko, że go zaleciał zapach jej włosów.

Nie drgnęła nawet. Na twarzy może i malowało się jakie wrażenie, choćby gniewu albo niechęci, ale Porajski nie mógł jej widzieć — była odwróconą od niego. Szybkim ruchem powstał i, nim Tola się spostrzegła, już siędział z drugiej strony, już patrzył jej prosto w oczy. Z tych oczu szarych spływały wolno po twarzy dwie ciche, grube łzy.

Nie zmieszała się, nie zarumieniła, tylko z wolna odwróciła głowę, podniosła ręce z klawiszów i przesunęła je po twarzy.

— Pani — zaczął znowu Karol, — co to jest? co to znaczy?

Tola zaśmiała się sucho.

— To znaczy, że pan jest bardzo niedyskretnym i nie trzyma się przepisów salonowej grzeczności, która nie pozwala zaglądać do niczyjego serca, ani usposobienia — odparła zimno.

Karol się cofnął, niemile dotknięty.

— Te przepisy tyczą się przecież obojętnych — szepnął, — tych, o których ocieramy się po salonach, nie wprowadzając ich do swego życia. Czemuż pani je mnie, mnie przypomina?

— Bo pan zapomniał widać o nich...

— A! wiec ja dla pani mam być jednym z tych komparsów salonowych?...Czy tak jest w rzeczy samej?

Szare oczy obrzuciły go spojrzeniem przeciągiem, obojętnem, spokojnem.

— A czemże dzisiaj dzisięjszy pan Porajski chce i może być dla Toli Sawińskiej?

W głosię Toli było pytanie, domagające się odpowiedzi. Porajski uczuł, że go przypierano do muru; musiał albo się posunąć od razu, albo też wszystko utracić. Znalazł się w krytycznem położeniu; jeżeli nie podobna było nic nie odpowiedzieć, jeszcze nie podobniej odpowiedzieć zanadto...

— To nie zależy od niego — odparł cicho, głosem miękkim; — kiedyś, dawniej, okazano mu, że jest niczem...

Błysk gniewu zapalił oczy Toli.

— A zatem po cóż pyta raz drugi? — rzekła wyniośle.

— Bo pragnie innej odpowiedzi...

— A na cóż mu ona potrzebną? Znowu zawahał się chwilę.

— Aby wiedzieć prawdę i do niej stosować swoje postępowanie — wyszeptał.

Tola zaśmiała się ostro.

— Dajmy pokój przeszłości — rzekła; — nie trzeba poruszać popiołów, bo można sobie palce poparzyć aż do żywego; nie bardzo bezpiecznie igrać z ogniem..

— A! więc nie same popioły zostały jednak!

— Szukając jednego wspomnienia, możemy natrafić na drugie; czasem idziemy do piwnicy po wino, zapalamy zapałkę, chcąc je znaleźć... i oto iskra pada na proch, rozsypany po ziemi, o którym nie wiedzieliśmy wcale; nie igraj pan z ogniem, ja radzę...

Karol się rzucił gwałtownie.

— To nie podobna! — zawołał z gniewem — to być nie może!

— Czemu? — spytała wyzywająco piękna pani. Znowu się zmieszał.

— Czemu? — powtórzył — bo... bo pani płakała.

— I cóż z tego? Alboż pan wiedzieć możesz, jakie wspomnienie zostało spłoszone słowami pana? Alboż powiedzieć możesz, z jaka chwilą splątały się u mnie te dźwięki strausowskiego walca? Alboż pan mnie znasz i wiedzieć możesz, co ja kiedy myślałam i czułam, nawet kiedyśmy się znali, a cóż dopiero przez tych długich lat dwanaście?... Nic, nic pan nie wiesz i wiedzieć nie możesz...

— To też dlatego pytam! Ja chcę i muszę wiedzieć!

— A jakiemże prawem domagasz się pan odpowiedzi?

Fala krwi zalała bladą twarz Porajskiego.

— Prawem... prawem dawnego znajomego... — wyszeptał.

Oczy Toli sypnęły iskrami.

— Moi znajomi — podkreśliła głosem — nie pytają mnie o nic, zadawalniając się tem, co łaskawie im powiem czasami. Nie wprowadzam ich nigdy do mego życia; wiedzą oni, że im trzeba się trzymać w przyzwoitej odległości, że inaczej znać ich przestaję...

— A jeśli oni nie chcą się tem zadowolnić, ale przeciwnie, wejść w życie pani?

— Zamyka się im drzwi przed nosem.

— Drzwi można wyłamać...

— Hałas sprowadzi świadków i trzeba za swój czyn być odpowiedzialnym...

Ich spojrzenia starły się razem. Czarne źrenice Karola ogniem fosforycznym strzeliły, szare oczy pięknej pani domnie, jak lód zimno, patrzały i szkliły się blaskiem polerowanej stali.

— Nie próbuj pan — rzekła głosem, w którym drgała ostro sycząca nuta piekielnego sarkazmu, — nie próbuj pan, radzę... Lepiej spokojnie odcinać kupony od procentowych papierów. To zajęcie takie szlachetne, w tak dobrym guście, w sam raz stosowne dla pana... Ono nie pozbawi nikogo równowagi umysłowej. Zostaw pan innym pytania, tym, którzy pragną żyć i żyją, nie bojąc się odpowiedzialności za słowa swoje, bo mówią tylko to, co myślą; pytania to rzecz nie dla pana, to mauvais genre...

Porajskiego oczy pożerały tę cudnie powabną istotę, co przechyliła się w tył, opierając piękną głowę o poręcz krzesła. Życie drgało w każdej jej fibrze, przepływało falą gorącą, potężną, po tych oczach błyszczących, zarumienionej twarzy, śnieżnych ramionach i postaci całej. Stępione nerwy ukraińskiego magnata, uderzane silnem wrażeniem, zbudziły się i zatętniały życiem, jakiego już dawno nie miały. Zbudził się z odrętwienia, zapragnął życia, a tu purpurowe, wpół otwarte usta kazały, mu stanąć na miejscu... I tak miało zostać? Nigdy! Wszak to on naj pierwszy zbudził do życia tę młodą wtedy istotę; on ją urabiał na to, czem dziś była; on miał do niej prawo największe! Miałże pozwolić, aby go odsunięto, jak komparsa? Alboż to było możebne? Tola pokaprysi i ulegnie; ale on nie chciał czekać na to. Schwycił rękę Toli i, ściskając ją gwałtownie, zawołał:

— A jednak pytam, pytam i odpowiedzi wymagam!

Tola spokojnie, bez gniewu, wyciągnęła rękę z jego dłoni.

— Pan odpowiedzi wymagasz? I jakiem prawem? powtarzam. — Pytasz pan? i po co? proszę raz jeszcze.

— Po co? Aby do odpowiedzi pani swoje postępowanie stosować!

Tola zaśmiała się przeciągle, szyderczo.

— Dwanaście lat długich minęło — rzekła ostro: — szesnastoletnie dziecko dużo widziało, a więcej jeszcze przeżyło. Dziś stało się ono kobietą, z której życie dawno starło puszek złudzeń, barwę ideałów, umiejącą sądzić ludzi i rzeczy, niebiorącą słów za fakta, ale tylko za czczą gadaninę...

I, wstając od fortepianu, odeszła. W tejże chwili pani Emilia zaprosiła gości na herbatę. Porajski posunął się żywo, chcąc rękę podać Toli, ale, nim doszedł, już ona ujęła siostrę pod ramię i przeszła do sali jadalnej. Tam usiadła między siostrą a szwagrem i zawiązała żywą rozmowę, błyszczącą dowcipem. Pomagała jej siostra. Porajski milczał z początku; ale widząc, że żadna z pań nie wciąga go do rozmowy, sam się wmieszał. Potoczyła się iskrząca gawędka i przeciągnęła tak długo, że Porajski zdziwił się, spojrzawszy na zegarek. Próbował odciągnąć Tolę od towarzystwa, ale daremnie; widząc, że dziś nic nie poradzi, wstał, żegnając się. Gdy podała mu rękę Tola, zatrzymał ją w swojej i do ust poniósł, ale z gniewem zobaczył, że ta rączka drobna, jak aksamit miękka, ani drgnęła, pozostała zupełnie bierną, obojętną. Czyż ta kobieta za nic go miała?

Po jego odjeździe Emilia przysunęła się do siostry.

— Cóż? — szepnęła.

— Postawiłam ultimatum! — I jak sądzisz?

— Doszło do żywego.

— Wygrasz?

— Nie wiem. On silny...

Emilia brwi zsunęła.

— Byłażbyś ty względem niego słabą? — spytała.

Tola wzruszyła ramionami.

— Wiesz — odparła, — że my, kobiety, nie darujemy nigdy, jeśli nie dopniemy celu. Prędzej czy później, mężczyzna zapłacić nam musi za pierwsze nasze kroki daremne. Ja wprawdzie wtedy wyszłam z honorem, ale ostatnie słowo nie przy mnie zostało; teraz podnosimy znów karty.

— Więc nie jesteś pewną siebie?

— Zaręczam, że ani na jedna linie nie odstąpię od swego ultimatum. Ale, jeżelim siebie pewną, to powodzenia mniej znacznie. Znam przeciwnika: może być nierozegrana znowu.

— Czy nie byłaś za ostrą? On mógłby nie wrócić...

Tola wzruszyła ramionami.

— Za trzy dni zobaczysz go znowu — rzekła. — Tacy ludzie nie ustępują, aż stracą zupełnie nadzieję powodzenia; a trącają wtedy dopiero, gdy oczywistość wykolę im oczy. Ale czy w chwili ostatniej usunie się, lub też ustąpi... nie mam pojęcia...

— Przyszłość okaże...

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej