Zuzanna Morawska

NA STRAŻY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

NA STRAŻY

powieść z r. 1831

Morawska Zuzanna

I.

Po kongresie wiedeńskim r. 1815 i utworzeniu Królestwa Polskiego, składającego się z 5-ciu gubernii, cesarz Aleksander I Pawłowicz, wnuk Katarzyny II, ogłosił się królem polskim.

Za utworzenie królestwa, zwanego kongresowem, dano mu imię "Dobroczyńcy ludzkości".

Imię to napełniło duszę władcy wielkiem zadowoleniem.

Nadał też utworzonemu przez siebie królestwu konstytucyę.

Prawa, spisane w księgę, oprawną w aksamit z orłem dwugłowym, w którego sercu trzepotał się orzeł biały, zostały przechowane na wieczną rzeczy pamiątkę.

Konstytucya i nowo utworzone królestwo nikogo nie zadowalało, mówiono jednak sobie:

— Będziemy pod obcem panowaniem, prawda — lecz silna dłoń potrzebna nam do zaprowadzenia ładu, porządku i jakiego takiego dobrobytu...

— Tem więcej trzeba wznieść się pod względem dobrobytu, że kraj, zrujnowany wojnami Napoleońskiemi, potrzebuje koniecznie zasiłku — mówił zacny Stanisław Staszyc.

— Nie jest to konstytucya, jakiejbyśmy pragnęli, ale poczekajmy — mówili inni.

Znaleźli się też i tacy, którzy żartowali sobie pocichu z Dobroczyńcy ludzkości, mówiąc: — Dobroczyńca ludzkości połamie w nas kości!

Dowcipnisiów mitygowano i czekano.

Czekano, dalszych wyników.

— Jedno jedyne dobro, że mamy mieć swoje wojsko — mówili dawni oficerowie i wogóle zwolennicy militaryzmu.

— Ale... — powtarzali inni i kręcili głową.

To ale wychodziło na świat coraz więcej.

Mimo że w radzie zasiadali najznakomitsi ludzie, znani z poświęcenia i patryotyzmu, konstytucya coraz bardziej się kurczyła.

Cesarz-fantasta ścieśniał ją coraz więcej, ulegając podszeptom swego otoczenia.

Rosya bowiem, nie mająca konstytucyi i nie odczuwająca jej potrzeby, krzywo patrzyła na nadaną Polakom.

Aż gruchnęło:

— Aleksander I przysyła swego brata, następcę tronu, cesarzewicza Konstantego, na naczelnego wodza wojsk polskich!

A zaraz ktoś rzucił:

— Wojsko polskie, moskiewski wódz, czyliż można się nam wzmódz!

Ktoś inny dodał:

— Wojsko polskie, to prawda, lecz moskiewska szata, co zamiast pałasza to użyje bata!

Szukano dowcipnisia, nie znaleziono, ale jedni drugim na ucho zwrotki te powtarzali. I rosło w piersiach wciąż powątpiewanie i rozrastało się "ale".

Aż przybył r. 1819 obiecywany brat cesarski, cesarzewicz Konstanty.

Nabroił on niemało w Petersburgu, wpadał częstokroć w szaleństwo — trzeba się go więc było pozbyć!

Pozbyć za wszelką cenę!

— Nic łatwiejszego: wysłać go do Polski! — szepnął któś z zauszników samowładcy.

Szept ten podobał się Aleksandrowi I.

— Trzeba nam kogoś zaufanego na głównego wodza wojska polskiego. Komuż możemy powierzyć to stanowisko, jeżeli nie tobie, miły nam bracie — rzekł cesarz.

— Tak, tak, wasza cesarska mość a brat mój, możesz być pewnym, że spełnię we wszystkiem jego wolę! — odrzekł cesarzewicz i błysnął niewielkiem i, lecz nader ruchliwemi, pełnemi okrucieństwa, jak u tygrysa oczyma.

Wydęły mu się też nozdrza płaskiego nie połączonego z czołem nosa, a cała twarz szeroka, płaska zajaśniała zadowoleniem.

A cesarz mówił dalej:

— Namiestnikiem tego królestwa polskiego jest jenerał Józef Zajączek...

— Wiem, wiem! Poszło to po nosie Czartoryskiemu, który się spodziewał tej godności! — przerwał Konstanty z złośliwym, jemu tylko właściwym uśmiechem.

Władca nie zwrócił na to uwagi, lecz mówił dalej:

— Dodanym dla spraw rozmaitych namiestnikowi, Mikołajem Nowosilcowem możesz się posługiwać: jak twoim przybocznym.

— Tak, tak, Nowosilcow znana osobistość! — rzucił cesarzewicz, a oczy mu zamigotały drapieżnym blaskiem.

I oto do wielu łask monarszych przybyła jedna z największych, t. j. jego brat i następca tronu w. książę Konstanty.

Przybył, poprzedzany tysiącem najróżnorodniejszych, a nader ujemnych wieści.

Postać jego rozrosła, barczysta, mogła zwiastować doskonałego wodza.

Ale wzrok bazyliszka, ruchy tygrysie, syk w mowie, zdradzający niecierpliwość, piana na ustach, ukazująca się za najmniejszem podrażnieniem, znamionowały szaleńca.

Znamionowały to, czem był (1).

Założył szkołę wojskową w Warszawie, t. j. podchorążych tak pieszych jak konnych — prawda.

Ale...

Ale jenerałów, oficerów, instruktorów nękał tak, że ci wprost znienawidzili go od najpierwszej chwili.

Cała ta starszyzna wychowana w tradycyach wielkich bitew i miłości ojczyzny, była wprost przez niego prześladowana dlatego, że czuł w niej wyższość moralną.

Usuwał się też kto mógł, pozostawali tylko ci, co musieli.

Z tem wszystkiem w. ks Konstanty powtarzał:

— Kocham moje wojsko! Kocham Polaków, dzielny żołnierz.

Ale na rewiach i mustrach znęcał się nad nimi.

Mundury musiały być ciasne z wysokimi kołnierzami.

Pewnego razu włożył palec między mundur i szyję młodego podchorążego.

Palec wszedł łatwo, uderzył więc pięścią w podbródek nieszczęśliwego tak silnie, że mu wszystkie zęby wypadły.

Innym razem na rewii piechoty przekonawszy się, że mundur nie jest dosyć obcisły, pchnął młodzieńca nogą w brzuch.

Ten przewrócił się i już nie podniósł.

Wnętrzności miał przebite Książęcą ostrogą! (2)

Dodany Konstantemu do pomocy Nowosilcow, był dla niego rzeczywiście prawą ręką.

Prócz bowiem wojska, które tak W. Książę miłował, rozmiłował się również w całym narodzie.

Chciał więc wiedzieć, co ten naród myśli, co czuje...

Aż Nowosilcow rzekł pewnego razu:

— Najmiłościwiej panujący nam cesarz a król polski szczególniejsze ma upodobanie do tego niewdzięcznego narodu...

— Co chcesz przez to rozumieć, Mikołaju Mikołajewiczu? — przerwał W. Książę.

— Dał im konstytucyę, wojsko...

— Nie zapominaj, że jestem naczelnym wodzem, że wojsko moje kocham! — przerwał porywczo W. Książę.

— Wiem, wiem! znane są starania jego książęcej mości dla tego wojska... Wojsko pod jego kierunkiem nabiera rzeczywistej sprawności, można je będzie użyć w danej potrzebie na pożytek matuszki Rosyi, ale...

— Jakież więc "ale" upatrujesz? zapytał W. Książę, połechtany pochwałą wojska.

— Ale czyż my wiemy, co ten naród rewolucyonistyczny myśli? zakończył Nowosilcow. Konstanty, zmarszczywszy szczecinowate brwi, bacznie spojrzał na niego.

— Pełno jest urzędników Polaków zajmujących najwybitniejsze stanowiska — ciągnął dalej Nowosilcow, niezrażony zmarszczeniem brwi Księcia, — będą chcieli zreformować Polskę na swój sposób... Mają tez licznych krewnych poza stolicą, czują i myślą czuciem i myślą całego narodu...

Książę nic nie rzeki, począł się tylko przechadzać po wielkim salonie.

Zachęcony tem milczeniem zacny doradca mówił dalej:

— Na miłujących najjaśniejszego pana należy zwracać uwagę na wszystko.

W. Książę stanął i wpatrzył się badawczo w mówiącego, potem rzucił:

— Tak, tak!...

— Jakże się cieszę, że podjąłem myśl jego cesarzewiczowskiej mości! — rzekł Nowosilcow.

— Tak, tak! Ja już dawno o tem myślałem przyświadczył książę.

Zacny doradca chytrze się uśmiechnął i mówił:

— Jego cesarzewiczowskiej mości nie wypada się takiemi sprawami zajmować, ale jeżeli jego cesarzewiczowska mość pozwoli, wyłożę mu mój program.

— No!? — rzucił znów książę i wpatrzył się bystro w doradcę.

Ten ciągnął dalej:

— Trzeba zorganizować sekretną policyę; — policyę naturalnie dobrze płatną, o której istnieniu prócz jego książęcej mości i mnie nikt wiedzieć nie będzie. Policya ta nietylko w stolicy ale w całym kraju Polski i Litwy działać powinna. Powinna pod jakim kolwiek bądź pozorem wchodzić do każdego domu na wsi i w mieście, wiedzieć nietylko, co się tam dzieje, co mówią, ale co myślą...

— Tak, tak! przyświadczył Książę, chodząc w zamyśleniu.

A Nowosilcow, uśmiechając się, mówił:

— Każdemu też z tych dygnitarzy Polaków trzeba dodać anioła stróża: ci najwięcej mogą spiskować,

— Eh, ci zadowoleni z urzędów są najpewniejsi — odrzekł książę.

— Ale nie zawadzi, nie zawadzi — dodał, dając znać, że posłuchanie skończone.

Nowosilcow po nizkim ukłonie zniknął.

Nie wzywany, nie pokazywał się nawet dni kilka.

Mając zezwolenie księcia, utworzył zaraz sekretną policyę.

Rekrutował ją już oddawna z szumowin społeczeństwa. Byli to oszuści, złodzieje, drobni nieuczciwi handlarze i t. p. Na ich czele byli usunięci z pułków oficerowie: Holender, Vander, Not, Kampen i porucznik Szlej.

Najważniejszym wszakże był fryzyer Makrut.

Ten wielką odgrywał rolę.

Wzywany do czesania dam, umiał wyciągnąć z każdej wizyty to, co chciał.

Modnym był, do jego atelier schodzili się wszyscy. Otoczony takimi pracownikami, Nowosilcow mógł się pochwalić. Myślał też sobie o W. Księciu:

— Ani wie, że on sam podlegać będzie mojej kontroli.

(1) Obraz w. ks. Konstantego wzięty z owoczesnych pamiętników.

(2) Prawdziwe, z opowiadań naocznego świadka.

II.

W. Książę po wyjściu zacnego doradcy przejrzał się w lustrze, umilił twarz, o ile ją mógł umilić, i zda się myśli jego zupełnie inny kierunek przybrały.

Wsiadł też do karety i rozkazał:

— Do zamku!

Zdaje się musiał tam często jeździć: konie bez kierownictwa pomknęły.

I nie dziw.

Część zamku, zwana pod Blachą, niegdyś mieszkanie księcia Józefa Poniatowskiego, zajmował Imci P. Broniec, marszałek dworu byłego księcia saskiego.

Broniec miał prześliczną pasierbicę, Joannę Grudzińską.

Ta zwróciła na siebie uwagę księcia Konstantego. Zwróciła zaś do tego stopnia, że postanowił się z nią ożenić.

Ale...

Ale był żonaty z księżniczką sasko-koburską, która od paru lat go opuściła.

— A jednak piękna Joanna musi być moją żoną! — powiedział sobie.

I tyle nalegał na brata, że Aleksander I kazał go rozwieść z żoną i zezwolił na ślub z umiłowaną.

Ale położył warunek:

— Zrzeczesz się, miły bracie, następstwa tronu, przejdzie on na młodszego naszego brata, Mikołaja.

— Zrzeknę się tronu, bylebym miał rozwód i Joannę!

Podpisano umowę, opatrzono ją właściwemi pieczęciami, — podpisani byli świadkowie.

Konstanty niczem już więcej nie był, tylko W. Księciem.

Joanna Grudzińska została jego żoną dnia 24. marca 1820. roku.

A cóż Joanna?

Joanna morze łez wylała.

Nie uśmiechał jej się taki małżonek, nie uśmiechało jej się dostojeństwo. Ale począwszy od ojczyma, i wszystkich znakomitości ówczesnych, mówiono:

— Powinnaś się poświęcić!

— Poświęcić dla wielkiej sprawy!

— Wpływem swoim, łagodnością ujarzmisz W. Księcia, będziesz z nim mogła robić, co zechcesz!

— Naród pokłada w tobie nadzieję!

Naród! Któraż Polka nie poświęci się na to zaklęcie?!

Poświęciła się i Joanna.

Ale czy nie umiała, czy nie mogła wpływu swego rozpostrzeć.

Czy też utonęła w tytułach?

Została mianowana przez cesarza księżną Łowicką.

Księstwo bowiem Łowickie, teraz ze Skierniewicami i wieloma przyległościami, nadane było przed rokiem jej małżonkowi.

A w kraju wrzało.

Wrzało w głębi ducha całego narodu.

Gość, tak mile witany w każdym domu, teraz był podejrzewany.

Rozniosło się bowiem o tajnej policyi.

Znajomi znajomych unikali, — cóż dopiero mówić o nieznajomych, gdy wchodzili nieoczekiwani, niespodziewani.

Wrzało zaś tem więcej, że cenzura rządowa została zaprowadzona. Zamknięto "Gazetę Codzienną", "Orla Białego". Książki wszystkie podlegały cenzurze. Rozszerzano cenzurę, a ścieśniano oświatę. Stanisław Kostka Potocki, minister oświaty, za którego staraniem powstał uniwersytet w Warszawie w roku 1818. i bardzo dużo szkół w całym kraju, musiał się podać do dymisyi.

Napisał on powieść alegoryczną pod nagłówkiem: "Podróż do Ciemnogrodu".

To go właśnie dobiło (1)

Czyniono też zamach na religię katolicką, której konstytucya zapewniała opiekę. Zamknięto kilka klasztorów męskich i żeńskich.

Słowem konstytucya cesarza Aleksandra I kurczyła się wciąż i kurczyła, a ludzi pracy ubywało. Ministrem skarbu został książę Ksawery Lubecki. Ten dla przypodobania się Aleksandrowi, a może i z zasady, ściągał podatki od lat 40 zaległe. Napełniało to wprawdzie skarb, ale nękało naród do najwyższego stopnia.

Zjechał na sejm cesarz Aleksander I w roku 1820, opuścił Warszawę z najwyższem niezadowoleniem.

Wystąpiono bowiem z opozycyą przeciw naruszeniu konstytucyi.

Jednocześnie książę Czartoryski usunięty został z urzędu kuratora okręgu i uniwersytetu wileńskiego.

— Nowosilcow będzie kuratorem — orzekł władca. Nowosilcow więc opuścił Warszawę i począł gospodarkę w Wilnie i na całej Litwie.

Węszył jak pies gończy, czy niema jakich stowarzyszeń i spisków. Chodziło mu o nie, żeby przez ich wykrycie otrzymał wyższy urząd, pensyę i łaskę cesarską.

Z wolnodumca, jakim był w młodości, w miarę lat, zwiększających się potrzeb materyalnych stał się prześladowcą i łapownikiem.

W Wilnie między r. 1820 a 1824 wśród młodzieży uniwersyteckiej potworzyły się rozmaite stowarzyszenia. Najwybitniejsze zaś z nich było stowarzyszenie Filaretów, pod przewodnictwem jednego z poważniejszych studentów, Tomasza Zana. Miało ono na celu udoskonalenie się osobiste, czytanie wspólne, pracę nad obraną nauką i t. p. Z Filaretów wytworzyli się Filomaci t. j. doskonalsi.

Ani kurator uniwersytetu Adam Czartoryski, ani rektorowie i profesorowie nie mieli nic przeciwko tym związkom, uważając je nietylko za nieszkodliwe, ale nawet dodatnie. Rząd rosyjski jednakże uważał je za szkodliwe i kazał pozamykać.

Przysłany w roku 1824 dla rozpatrzenia sprawy wyżej wymieniony Mikołaj Nowosilcow, wdrożył zaraz śledztwo, kazał aresztować Tomasza Zana, Adama Mickiewicza i kilkunastu innych studentów.

Dał też raport do cesarza, a ten skazał ich na wygnanie do Rosyi (2)

— Ja ich nauczę tworzenia spisków! — pienił się w swej zawziętości Nowosilcow.

Jednocześnie węszył, od kogoby wziąć łapówkę za uwolnienie. Prowadził więc dalej śledztwo. Śledztwo po swojemu i przez swoich wytresowanych ku temu ludzi.

Przetrząsano mieszkania studentów, profesorów, a nawet uczniów szkól średnich. Wśród tego znaleziono jednego 12-letniego ucznia, który wychodząc raz z klasy napisał kiedyś na tablicy:

Niech żyje Konstytucya 3-go maja!

Nowosilcow zatarł ręce z radości, wołając:

— Będzie im teraz ciepło!

I rzeczywiście było im ciepło.

Znęcano się bowiem nad dziećmi, wywożąc je w głąb Rosyi.

A były to dzieci od lat 10-ciu!

Chcąc dać upust swej złości, pozamykał wszystkie szkoły na całej Litwie, potem uniwersytet w Wilnie.

A w narodzie na całej Litwie i w Polsce wrzało.

Wrzało już od lat kilku.

Mówiono bowiem:

— Nie wolno nam działać otwarcie, działajmy potajemnie.

I nie było rodziny, żeby członkowie jej podrażnieni postępowaniem wysłańców, W. Księcia Konstantego i Nowosilcowa, nie łączyli się w stowarzyszenia.

— Nie możemy tak siedzieć bezczynnie! — wołano.

— Utwórzmy Towarzystwo patryotyczne! — zawołał b. major wojsk polskich Waleryan Łukasiński i kilku innych.

Wniosek przyjęto z zapałem. Utworzono Towarzystwo patryotyczno-narodowe w Warszawie. Spisek wkrótce wykryto.

— Acha, co to może rozesłanie oczu i uszu po całym kraju! — mówił W. Książę Konstanty.

Nazywał tak tajną policyę, której utworzenie sobie wyłącznie przypisywał. Zacierał też ręce w wielkiem uradowaniu, że się będzie mógł pastwić nad spiskowcami.

— To zbrodnia stanu, zbrodnia! — wrzeszczał pieniąc się ze złości.

Zaaresztowano zaraz Łukasińskiego i kilku innych r. 1824.

— Pasy z nich drzeć będę! albo nie: zatrzymam ich w więzieniu, będę nękał, badał — wydadzą wspólników! — cieszył się napawając zemstą pełną dzikości W. Książę Konstanty.

— Rzucę ich potem pod nogi carabrata i powiem: — Patrz, co twoja konstytucyjna Polska umie czynić!... — myślał dalej.

— A potem... potem rozedrę umowę zrzeczenia się tronu i sam na nim osiądę... sam, z moją małżonką Joanną! — mówił w sobie, pusząc się i wydymając wargi.

Trzymał też uwięzionych lat dwa. Jakie przez ten czas przecierpieli męczarnie, jak ich badał i jakich używał podstępów, mogą tylko powiedzieć mury podziemi klasztoru Karmelitów na Lesznie w Warszawie, który po usunięciu zakonników, zamieniony został na więzienie stanu.

Po każdem badaniu wściekał się coraz więcej.

— Szkodzisz tylko swojemu zdrowiu! — ośmieliła się powiedzieć W. Księżna, widząc bezprzestanne szaleństwo małżonka.

— Co, wstawiasz się za nimi?! — wrzasnął.

— Nie wstawiam się za nikim, idzie mi tylko o twoje zdrowie i życie — odrzekła, ocierając pianę z ust szaleńca.

— Żeby mi to było po raz ostatni! — zawołał, odsuwając ją od siebie.

I tak się zawziął, że przez dni kilka nawet przy stole nie chciał jej widywać.

A badanie trwało dalej — trwało, lecz żadnych wyników nie przynosiło.

Więźniowie, jak się raz zacięli, mimo zadawanych męczarni, na pytanie: Kto więcej do spisku należał, odpowiadano:

— Nikt prócz tych, którzy już są w więzieniu.

— Trzeba raz już z nimi skończyć, nie można z nich nic wycisnąć, zmęczony już jestem! — przyznał się wreszcie żonie W. Książę.

Ta spojrzała na niego łagodnemi oczyma.

Pomyślała też w duszy:

— Dzięki Bogu! Skończą się ich męczarnie! i rzeczywiście skończyły.

Ale...

W. Książę pewnego dnia r. 1824 kazał obwinionych na plac Krasińskich wyprowadzić.

— Niegodni są być na placu Saskim, tam odbywają się ćwiczenia wojsk naszych, ale i tu tłum się zbierze! Niech się napatrzy, jak umiem karać winnych! — mówił w sobie, napawając się zawczasu przebiegiem całej uroczystości.

Przyprowadzono nieszczęśliwych.

Było ich kilkunastu Łukasiński na czele.

Wszyscy byli zmizerowani, wychudzeni, ze śladami wielkiego cierpienia.

Oczy ich tylko błyszczały dziwnym blaskiem. Blaskiem u każdego innym.

Ustawiono ich szeregiem.

Wojsko rosyjskie i polskie otaczało ich w czworobok.

Muzyka grać poczęła.

W. Książę w lemsadach przejeżdżał konno przed nimi.

Przejeżdżał, jak gdyby chciał się nacieszyć ich widokiem i widok ten na zawsze zatrzymać w swych bazyliszkowych ślepiach.

A tłumy ludu plac otaczały, tłumiąc w sobie westchnienie i szloch, wyrywający się z każdej piersi.

Na dany znak muzyka grać przestała.

Mimo wielkiego tłumu, cisza się zrobiła zupełna.

W. Książę podjechał bliżej do skazańców.

Obok niego stanął na wywyższeniu ktoś z jego przybocznych, i trzymając papier czytał:

— Waleryan Łukasiński, były major wojsk polskich, po pozbawieniu wszelkich praw, skazany jest na dziewięć lat ciężkich robót.

Inni skazani byli na sześć lat, inni na cztery i. t. d. wszyscy zaś na utratę rang i oznak wojskowych.

Teraz następował akt przedostatni.

Kat czerwono ubrany, siedząc na koniu również krwistą czerwienią okrytym, łamał nad głowami skazańców ich własne szpady, odzierał ze szlif i innych oznak honorowych.

Ostatnim aktem było zakucie w kajdany na nogi i ręce.

Poczem wsadzono ich na wozy i wywieziono do Zamościa, oddając tymczasowo pod opiekę komendanta twierdzy Hurhiga, znanego ze swych okrucieństw.

Na twarzy skazańców nie drgnął ani jeden muskuł.

Zdawało się, że to nie są ludzie, lecz kamienie w ludzkie szaty przyobleczone.

Zato twarz W. Księcia promieniała dziką radością.

Patrzył za odjeżdżającymi, uśmiechając się tak, jak się uśmiecha ten, kto wysyła kogoś ze swoich w przyjemną podróż.

Nie kwapił się wszakże z opuszczeniem placu.

Czekał, aż tłum się rozejdzie.

A tłum klękał przed wozami i znakiem krzyża świętego żegnał nieszczęśliwych.Żegna! i wlókł się za wozami.

Dopiero, gdy ostatni z tłumu powlókł się w swoją stronę, ruszył i W. Książę.

Za nim wlokło się wojsko.

Dzień krótki październikowy okrył nieszczęśliwych mgłą szarą, gęstą, nieprzejrzaną. Nieba sypnęły drobnym mroźnym deszczem.

(1) Usunął się do siebie, do Wilanowa, + 1821 r.

(2) Adam Mickiewicz, jako znany wówczas poeta, był przyjmowany w wielu towarzystwach rosyjskich, dozwolono mu na przebywanie w Odessie, a potem na Krymie.

III.

Sejm, zwołany przez Aleksandra I w Warszawie r. 1829 odbył się pod osłoną wojsk rosyjskich.

Cesarz wyjechał zadowolony, mówiąc:

— Przy tarłem im rogów!

Co było i jak było w głębi narodu, nie badał.

W kilka miesięcy po onym sejmie zmarł, podobno otruty w Taganrogu gubernii ekaterynosławskiej.

— Czemużem tak niebacznie zrzekł się tronu, lub czemużem nie pochwycił zrzeczenia! — westchnął Konstanty.

— Ale zobaczymy! — dodał w duchu. I pocałował miłowaną po swojemu żonę. A w kraju całym wrzało...

Wrzało, jak w kotle przyduszonym ciężką pokrywą.

Mimo wywiezienia Łukasińskiego i innych, tworzyły się stowarzyszenia patryotyczne. Prócz młodzieży należeli do nich ludzie starsi, rozumiejący całą doniosłość sprawy, wybitni stanowiskiem w całym narodzie.

W chwili wstąpienia na tron Mikołaja I w Petersburgu wybuchła rewolucya.

Stanęli na jej czele: Pestel, Rylejew, Bestużew.

Zawiązali stowarzyszenie Decembrystów (Grudniowców).

Lecz Decembryści zostali zgnębieni w r. 1828. przywódcy ich zginęli na szubienicach, lub przykuci do taczek wywiezieni zostali na Sybir, do kopalń.

Odkryto nowe spiski w Warszawie.

— Ja im pokażę rewolucyę i spiski! — pienił się znów w. książę Konstanty.

— Pokażę też i carowi bratu, jak się obchodzić z Polakami... a potem!...

I nie domawiał nawet w duchu ukrytej myśli.

Zaroiło się znów w więzieniach.

Wielu uwięzionych podczas dwuletniego śledztwa zmarło.

Nad pozostałymi wbrew żądaniom Nowosilcowa został zwołany sąd sejmowy.

— Nie będę w tej chwili drażnił Polaków, nie urządzę sądu wojskowego: mam inne plany na myśli... — mówił w. książę Konstanty.

Sądowi sejmowemu przewodniczył najstarszy wiekiem senator, Piotr Bieliński.

Sąd ten uniewinniał oskarżonych r. 1828.

Nie widział w nich spiskowców lecz za należenie do związków niedozwolonych, skazywał na bardzo lekkie kary.

— Ot, Polaczki! Jeżeli im wasza cesarska mość popuści cugli, rozgorzeją! — wściekał się Konstanty.

W duszy zaś mówił:

— Niech popuszcza jak najszerzej, niech... zobaczymy!...

Nowosilcow, zajęty porządkowaniem uniwersytetu w Wilnie, prowadził na swoją rękę politykę.

Politykę płacenia nadmiernych długów i napychania kieszeni.

Nie wdawał się więc w sprawy warszawskie.

Cesarz Mikołaj zaś mówił:

— Przyjdzie czas na nich, przyjdzie! niech się nacieszą!

W tej chwili są mi potrzebni...

I rzeczywiście byli mu potrzebni.

Wypowiedział bowiem r. 1828. wojnę Turcyi.

Umizgał się więc do Polaków.

Szukał w swej pamięci czemby ich sobie zjednać.

— Sobieski!... — przyszło mu na myśl i uderzył się w czoło.

— Wystawić kaplicę u Kapucynów w Warszawie imienia Sobieskiego rozkazał.

— Jest to najdostojniejszy z moich poprzedników — dodawał głośno, tak, żeby cały naród o tem się dowiedział.

— Dwanaście dział, zdobytych na Turkach, odesłać do Warszawy. Chorągwie i buńczuki zawiesić w kościele św. Jana w Warszawie! — rozkazał.

— Wszystko to Polakom się należy! — wolał.

— Tak, tak, ta wojna z Turcyą!... przedewszystkiem zaś powinienem się koronować na króla polskiego! — odzywał się głośno.

I zapowiedział przybycie do Warszawy.

Robiono przygotowania do koronacyi, ale robiono je bez najmniejszego zapału, z musu, jak się robi rzecz, której zapobiedz nie można.

Niedotrzymywanie obietnic przez jego poprzednika, sądy, okrutne kary, przedewszystkiem zaś postępowanie W. Księcia i Nowosilcowa zamieniły zapał w zawziętość.

Postanowiono dochodzić praw swoich innemi drogami.

Nareszcie w maju r. 1829. Mikołaj przybył do Warszawy.

Przybył z żoną, następcą tronu, jedelastoletnim Aleksandrem, i bratem Michałem.

Koronacyą odbyła się w zupełnej ciszy.

Cesarz zaprzysiągł nawet na konstytucyę. Nikt jej nie wierzył.

— Dotrzyma jej tak, jak jego poprzednik! — powtarzano.

Nawet tłum, tak zwykle ciekawy, stawił się w bardzo niewielkiej liczbie.

Muzyka grała hymny narodowe, ale nikt nie wznosił okrzyków.

Przygotowana, jak zwykle, uczta rozdrapana była tylko przez złodziei zawodowych i bandytów, wypuszczonych na on dzień z więzienia dla powiększenia tłumu.

Tłum właściwy, składający się z robotników, niższych rzemieślników, przekupniów i t. p., uczty tej nie dotknął.

Koronacyą odbyła się w zupełnej ciszy.

Arcybiskup Woronicz drżącemi rękami podawał koronę carowi.

Ten pochwycił ją i włożył sam sobie na głowę: szept cichy, przytłumiony ozwał się w świątyni. Wybiegi za jej mury, a potem mówiono:

Woronicz przeżegnał się ukradkiem przed tem świętokradztwem.

— Dobrze, że car sam sobie włożył koronę: Woronicz, nie będzie odpowiadał za to na sądzie ostatecznym! — dodawano.

— Car przysiągł na konstytucyę. Dotrzyma jej tak, jak jego poprzednik! — szeptano.

Przy koronacyi asystowali ci tylko, co musieli. Toż samo było podczas przyjęcia na zamku.

Nawet tłum, tak żądny zwykle, widowisk ni zebrał się przed zamkiem.

Byli tylko rabusie i złodzieje, wypuszczeni z więzienia.

Ci wrzeszczeli:

— Niech żyje król polski!

Z innych piersi nie wzniósł się żaden okrzyk. Muzyka, grająca bezprzestannie, zagłuszała niechętne szepty.

Przygotowana uczta na polu Ujazdowskiem rozdrapana była również tylko przez ten sztuczny tłum.

A jedni drugim, mówili:

— Nie chodź. Wstyd byłoby, kalać sobie ręce tymi przysmakami.

— Może zatrute, jak wszystko, co od nich pochodzi!

— Piwo pewnie zaprawne tem, co po nocach beczkami wywożą.

— A kiełbasa z psiego mięsa...

— Może i z ludzkiego, boć niemało naszych namordowano — szeptano.

I dziwna rzecz, że szept ten nie doszedł do ukoronowanego.

Choćby doszedł, on nie zwróciłby na to uwagi.

— Wszelkie porachunki na potem! — mówił w sobie. — Dziś są mi potrzebni. Muszę przy ich pomocy pokonać Turcyę!

Łasił się więc, jak się łasi tygrys, chowając pazury.

Następca tronu, ubrany w mundur narodowy konnych strzelców, z dziecięcą ciekawością wszędzie chciał być, wszystko widzieć.

Rozmawiał tylko po polsku.

— To wasz kolega! — mówił cesarz do oficerów Polaków.

— Podaj każdemu rękę i staraj się, żeby cię koledzy kochali! — dodał, zwracając się do syna.

Chłopak uszczęśliwiony przechodził od jednego do drugiego oficera, śmiał się i zadawał najrozmaitsze pytania.Świecące guziki mocno go interesowały, rzeki więc:

— Co to za ptak na tych moich i waszych guzikach?

— To herb Polski, orzeł biały — odpowiedziano.

— Czy to papa wam taki herb nadal?

— O, nie, ten herb dawno nam dany przez założyciela Polski.

— Opowiedzcie mi jak to było — prosił Opowiedziano mu całą legendę — Ale Sobieski to był prawdziwy bohater: pokonał Turków, tak jak mój papa! — ozwał się po wysłuchaniu legendy.

Przyjęto ukłonem ozwanie się młodzieniaszka.

Mimo te wszystkie umizgi, pożegnano nader chłodno najjaśniejszego.

Odjechał, jakby tego nie widział.

U siebie, w Petersburgu, odzywał się zato głośno:

— Co tez to ś. p. bratu memu było po wskrzeszeniu Królestwa Polskiego, albo i najjaśniejszemu cesarzowi austryackiemu po Galicyi, a królowi pruskiemu po W. Księstwie Poznańskiem... Wszyscy mamy tylko kłopot z temi ziemiami. Polacy to taki naród, którym się opiekować nie warto! Sami w sobie się wymordują!

Z tem wszystkiem kazał zwołać sejm zaraz w następnym roku 1830 i znów zjechał do Warszawy w maju.

Zjechał jednakże innym zupełnie, niż na poprzedni.

Nachmurzone jego oblicze nie zwiastowało nic pomyślnego.

Wojna z Turcyą prowadzona była w dalszym ciągu.

— Polacy nie objawili chęci wspierania nas w wojnie z Turcyą — pójdą na nią, mimo swej woli! — myślał.

Tak myślał mocarz. Naród myślał inaczej.

Na sejmie domagano się zniesienia cenzury, przywrócenia szkól i szkółek, których ilość zostaią była zmniejszona. Domagano się swobody religijnej — słowem, spełnienia konstytucyi.

— Niewdzięczny naród! — powtarzał car bezustannie.

— Niewdzięczny naród! — powtarzali doradcy i zausznicy.

— To nie niewdzięczność, lecz najnikczenmiejsze postępowanie w myśl związków tworzących się obecnie we Francyi! — rzucił ktoś z poufałych.

— Dam ja im związki! — rzekł w duchu mocarz, błyskając złowrogo oczyma.

— Wasza cesarska mość, miły bracie, rozzuch waliłeś Polaków! — rzucił pewnego razu w. książę Konstanty.

— Ty ich powstrzymasz! — odrzekł najjaśniejszy.

I zaśmiał się na całe gardło, spoglądając złowrogo na brata.

W. Książę brwi nasrożył, powstrzymał jednak zwykłą swą gwałtowność, a nawet udał, że nie widzi spojrzenia i nie słyszy śmiechu.

Wyszedłszy zaś, zgrzytnął zębami i pomyślał:

— Rira bien, qui rira le dernier! (Ten się śmiać będzie prawdziwie, kto się śmieje ostatni).

Mikołaj zaś po wyjściu brata, szarpnął gwałtownie za taśmę od dzwonka. Zjawił się dyżurny oficer.

— Przysłać mi Dynara!

W kilka minut wszedł wezwany kamerdyner, spoglądając ciekawie małemi świdrującemi oczyma.

— Przybliż się! — szepnął władca. Dynar bez nadzwyczajnych ukłonów przystąpił bardzo blizko, nastawiając ucha. Najjaśniejszy szepnął mu słów kilka, a ucho zbliżone prawie do samych ust władcy, odróżniło:

— Na W. Księcia baczność na każdym kroku.

I w tejże chwili pojechał na ostatnią sejmową sesyę:

Zły i gniewny zakończył ją mową nader chłodną, wyrażającą wielkie niezadowolenie.

Wreszcie dodał:

— Point des reveries! ( Żadnych marzeń ). Wysłuchano również chłodno i sztywno. Gdy wyjechał, całemu narodowi spadł ciężar z piersi.

IV.

— Żadnych marzeń! — zaczął od tych słów młody profesor, Wincenty Smagłowski na pierwszem zebraniu nowoutworzonego Kółka patryotycznego. — Wyleczmy się raz z tych marzeń, nam potrzeba czynu, czynu i jeszcze raz czynu! — mówił dalej.

Wszyscy jednomyślnie przyświadczyli.

— Póki despota będzie na swobodzie, nigdy nic nie otrzymamy: Trzeba go pohwycić i zmusić do ogłoszenia państwa wszechsłowiańskiego z Polską na czele — mówił dalej szeptem, który jednak wszyscy doskonale słyszeli, a raczej przeczuli.

Na to śmiałe wypowiedzenie zrobił się najpierw lekki szmer, potem cisza zupełna.

Odczuł mowca jej znaczenie.

Wtem po zapukaniu trzykrotnem w sposób wiadomy tylko spiskowcom, wszedł sędziwy pełen zasług Julian Ursyn Niemcewicz.

Poddano rzuconą myśl pod jego sąd.

— Myśl szlachetna, ale niewykonalna — rzekł powoli, namyślając się nad każdem słowem.

Spojrzeli nań wszyscy. Z nieukrywanym niezadowoleniem zawiesił nad nim wzrok inicyator owej myśli.

— Rozumiem twój wzrok, kochany Wicusiu, myślisz sobie: "Starzec nie pojmuje naszych zapalów". Otóż powiem wam przedewszystkiem, że mam bardzo dużo lat. ale myślą i dążnościami jestem młody, — młody, jako i wy, dlatego z wami trzymam, dlatego się z wami bratam. Ale czy przypominacie sobie Decembrystów, ich zeznania i cala sprawę, którą złożyliśmy z całem zaufaniem w ich ręce.

— Pamiętamy! — przeleciał szept cichy.

— Otóż powiem wam: naród rosyjski nie dorósł jeszcze do tworzenia rewolucyi.

Kilku lub kilkunastu ludzi, stojących na czele, ma jak najlepsze zamiary, spiskowcy zaś wogóle są tak przejęci ideą caratu, tak samodzierżawie wrosło w ich krew, że nie umieliby się bez niego obejść. Na pierwsze skinienie cara padną na twarz i przyznają się do wszystkiego; co gorsza, dla zmazania swej winy i przypodobania się carowi, wypowiedzą nazwiska osób, które nigdy do żadnego spisku nie należały, a bodaj zostaną szpiegami...

— Jakimże więc sposobem zgładzicie cara — zakończył?

Odpowiedziało mu westchnienie, mówiące więcej, niż najwymowniejsze głosy.

— Jeżeli mamy coś działać, nieoglądajmy się na nikogo, ani na Jakobinów francuskich, ani na ruchy w innych krajach, lecz zbierajmy własne siły rozumnie i z rozwagą,

— Jestem zawsze z wami, do mnie jednak należało powiedzieć to, co w tej chwili mówiłem! — dodał.

Wstał też zaraz, odchodząc, szepnął Smagłowskiemu:

— Przyjdź do mnie jutro o 8-ej rano. Smagłowski wprost był zgnębiony niepowodzeniem projektu, który mu się wydal jedynym do osiągnięcia upragnionego celu.

Spiskowcy wychodzili oględnie, udając się rozmaitemi drogami.

Warszawa źle oświetlona pozwalała im pod osłoną nocy październikowej przedrzeć się niepostrzeżenie.

Gdy Smagłowski o oznaczonej godzinie zjawił się u Niemcewicza, ten rzekł:

— Wyjeżdżaj dziś, zaraz niezwłocznie! jeżeli nie chcesz narazić stowarzyszonych!

I wcisnął mu w rękę rulon banknotów. Ten zaczerwienił się, nie chciał przyjąć, lecz zacny przyjaciel dodał;

— Jest to pożyczka. Oddasz ją innym, gdy będą w takiej, jak ty dziś sytuacyi.

Tyle zaś było szczerości w zachowaniu się zacnego Niemcewicza, że Smagłowski nie opierał się więcej. W kilka godzin opuścił Warszawę i przedarł się do Paryża.

Upadł jeden związek, tworzyły się na jego miejsce inne.

Naród bowiem tak był oburzony za niedotrzymywanie bezprzestannych obietnic, powtarzanych od Kongresu wiedeńskiego, za bezprzestanne prześladowanie, więzienie i śledzenie go na każdym kroku, że postanowił bądź co bądź wywalczyć sobie niepodległość.

— Zginąć lub zwyciężyć! — mówili jedni.

— Zwyciężyć i żyć! — poprawiali inni.

— Mamy broń, mamy jakie takie wyobrażenie o wojskowości! — mówił z zapałem Piotr Wysocki, porucznik w szkole podchorążych.

— Więc czegóż czekać ? Podnieśmy broń przeciw ciemięzcy! — powtórzyło dwieście głosów młodzieńców, których Wysocki był instruktorem.

I od tej chwili, od początku listopada r. 1830 poczęli się naradzać.

Bardzo dużo młodzieży cywilnej, jak literaci, młodzież uniwersytecka i wogóle osoby, którym wyzwolenie kraju leżało na sercu, a obecne położenie było wprost przygnębiające, łączyło się ze spiskowcami.

Seweryn Goszczyński, poeta, należał również do związku.

Pewnego razu przybył do sędziwego Niemcewicza i zastał tam Joachima Lelewela, historyka, który po usunięciu go przez Nowosilcowa z posady profesora w Wilnie, zamieszkał w Warszawie.

Goszczyński ujrzawszy nieznajomego, stropił się nieco.

Lelewel wyciągnął do niego rękę i rzekł — Znamy się już, znamy, młody poeto. Utwory twoje są pełne werwy i ognia.

Goszczyński zarumienił się nieco na tę pochwałę; znać jednak było, że ma coś do powiedzenia, a nie śmie, czy nie chce.

— Ukuliście już coś? — zapytał Niemcewicz.

Goszczyński szepnął coś niezrozumiale, nie wypowiedział się jednak.

— Mów, mów, młody przyjacielu, jesteśmy swoi, wszystkim nam jednakowo i jedna sprawa na sercu leży! — zachęcał Niemcewicz. — Związek nowy, co?

— Związek na śmierć lub życie! — wybuchnął poeta.

— Na życie! — podjął Lelewel.

— Nie oglądając się na nikogo, musimy zetrzeć gnębiącą nas przemoc — dodał gorąco Goszczyński.

— Belgia zerwała się do rewolucyi — oderwała się od Holandyi, Francya zrzuciła jarzmo Burbonów, powołała Orleanów, zmusiła do nadania konstytucyi — czemużbyśmy i my nie mieli zrzucić z siebie carskiego jarzma! — mówił zapalając się Lelewel.

Goszczyńskiemu oczy zabłysły.

— Nie możemy tylko na nikogo rachować. Każdy żyje pod jakąś grozą, ma swoje sprawy i chociaż przyrzeknie pomoc, żadnej nie da — dokończył Niemcewicz.

— My też nie liczymy na nikogo. Pójdziemy o własnych siłach — mówił Goszczyński.

— Macie dowódców? — spytał Niemcewicz.

— Niepodobna, żeby dawni osiwiali w boju jenerałowie nie przyłożyli ręki, nie poprowadzili nas do boju! — rzeki z przekonaniem poeta.

— A wojsko? — spytał znów Niemcewicz.

— Wojsko jest tak gnębione przez W. Księcia, że chyba na pierwsze hasło powstania obróci broń przeciw niemu! — odrzekł zagadnięty.

— Lepiejby było, gdybyście mieli pewność... a jednak... — i Lelewel nie dokończył swej myśli.

— Jest dywizyą gwardyi litewskiej... — począł Goszczyński.

— Tak, wiemy, jakkolwiek W. Książę uważa ją za najwierniejsza, wśród nich możnaby znaleźć najwięcej mu przeciwnych za mustrę, którą prowadzi po moskiewsku — dokończył Niemcewicz.

— Miasto wre, kipi, jako i cały naród. Ogień ten obejmie wszystkich, trzeba tylko dać hasło — rzucił Goszczyński.

— Kiedyż myślicie? — zapytali razem Niemcewicz Lelewel

— Im prędzej tem lepiej — odpowiedział Goszczyński, chyląc się do ręki starca.

— Biegu wypadków, jak biegu rzeki lic nie powstrzyma — rzeki ów.

I nieznacznie nakreślił krzyż nad głową pochylonego.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej