Julian Ursyn Niemcewicz

NAPOMKNIENIA WZGLĘDEM

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

NAPOMKNIENIA WZGLĘDEM DOBRA POWSZECHNEGO W KRAIU NASZYM.

DUCHOWIEŃSTWO.

WYCHOWANIE PUBLICZNE.

SPRAWIEDLIWOŚĆ.

SKARB.

WOYSKO.

URZĄDZENIA WEWNĘTRZNE.

USTANOWIENIA TYCZĄCE SIĘ LUDZKOŚCI.

TOWARZYSTWA WZGLĘDEM ROZPRZESTRZENIENIA I ZACHĘCENIA PRZEMYSŁU KRAJOWEGO.

PASZPORTA, POCZTA.

O WEWNĘTRZNEYPOLICYI, PODANIE SIENIU I UPIĘKNIENIU MIAST NASZYCH.

GMACHY PUBLICZNE.

ZAKOŃCZENIE.

NAPOMKNIENIA WZGLĘDEM DOBRA PUBLICZNEGO

Niemcewicz Julian Ursyn

Za pozwoleniem zwierzchności.

NAPOMKNIENIA WZGLĘDEM DOBRA POWSZECHNEGO W KRAIU NASZYM.

Po tylu klęskach, nieszczęściach, cierpieniach, po długiem dręczącem oczekiwaniu, powierzył Bóg Alexandrowi Pierwszemu ostateczne losów Polski rostrzygnienie. Wdzięczni za nieprzełamaną stałość, z którą Monarcha ten przy istności naszey obstawa, troskliwi o dobro tey lubey ziemi, weźmy za ścisłą powinność naszą, dokładać wszelkiego starania, by zagoić krwią ieszcze sączące się rany, poprawić wady, sprostować tysiączne zdrożności; a to by gdy czas przyidzie że odbierzemy od dobrego Monarchy rząd godny szlachetney duszy iego, rząd razem wolny, i silny, przynieśli mu udoskonalone wszystkie rozgałęzienia administracyi, w sposób któryby dowiódł światu, żeśmy nie zasłużyli na nieszczęście które nas przygniotło, żeśmy raczey godni tey istności, za którą przez lat tyle krew Polska lała się.

Lecz nim przystąpiemy do zaradzenia złemu , potrzeba złe to okazać; po krótce skreślony obraz stanu kraju naszego, nayiawniey nas przekona, gdzie nieść leczące balsamy, gdzie z zabiegami i staraniem naszem śpieszyć powinnismy.

Nie sięgaiąc klęsk iuż czasów dawnieyszych, zwróćmy tylko oczy, iakie piętno zniszczenia zostawiły upłynionych lat o m. Przez lata te, kray ten nieszczęsny albo byt polem zaciętych boiów, albo przechodem lub ciągłym pobytem kilku Kroć stotysięcznych woysk nayczęściey obcych. Z iedney strony zamknięty płodom kraiowym wszelki wywóz i handel, z drugiey powiększone nad samą możność podatki, brak rękodzieł, i każda rzecz do konieczney nie ściagaiąca się potrzeby, sprowadzana z zagranicy, osuszała kray z ostatku krążącego kruszcu; wyludnione włoście z tysiąca i tysiąca młodzieży wysyłaney na wytempiaiące woyny, zniszczone rolnictwo, wybity lub zamęczony dobytek; po miastach , publiczne i nayznacznieysze gmachy zabrane na woysko: żyiący z naymu mieszkaniec domów, oddawanie darmo natłokowi żołnierza, żyiący z zbioru niw swoich wieśniak, darmo plon swóy do magazynów oddawszy, ieszcze woyskowych żywić musiał; pozabierane pańskie świątynie, wygnana ucząca się kosztem publicznym młodzież kraiowa z domów nauki, zarażać się, tułać, nakoniec opuszczać zaczęty bieg umieiętności przymuszoną była; nieznana mnogość officyalistów niepotrzebnych, ubożąc skarb, zakrzewiała próżnowanie i rozwięzłość w młodzieży naszey; przepych w woysku samym woyskowym ci żacy, a to w ten czas, gdy kapłani pańskich ołtarzy, nauczyciele kraiowey młodzieży, w nędzy żyli bezpłatni. Słowem, kray cały noszący wyschłą okropną konaiącego postać, wszędzie ucisk i narzekania, a wśród powszechney nędzy rozwalin, zepsucia, i przekupstwa; kilkaset exekucyinych piiawek utuczonych krwią nieszczęśliwych, doknnywaią ieszcze ostatki niepożartey pastwy politycznego ciała.

Obraz ten nie iest zapewne przesadnym, okropność onego zwróciła oczy, dobrem ludzkości tchnącego Monarchy; złożył on, rząd tymczasowy z osób cnotą i talentami znakomitych, wyznaczył on Komitet do weyrzenia w uciski kraiu, poprawę wad obecnych, przygotowanie rządu mądrego, słowem zapobieżenie wszelkiemu złemu.

Złożyło się grono to z mężów, cnotą i umieiętnością słynących, dawnemi usługami oyczyźnie, narażaniem, się w każdey niebespisczney przygodzie, cierpieniem za nią powszechnie ziomkom swym znanych, wzbudzaiących w kożdem nieograniczony szacunek i ufność. Już mężowie ci z godną siebie gorliwością, pracą, pośpiechem, i zgodą, zaieli się tak naglącym, tak ważnym przedmiotem; lecz gdy do budowy tey ogromne znoszą ciosy, gdy iuż ią do szczytu dowodzą, dozwolą że i nędzny wyrobnik do niezmiernych gmachu tego głazów, przyniesie choć trochę kamyków i gruzu: w mocy ich będzie przyiąć ie, lub odrzucić, niech tylko raczą o dobrych życzeniach przynoszącego te okruszyny, nie wątpić.

Aż nadto przekonany iestem , że niżey tu umieszczone myśli, prześwietny Komitet głęboko zgruntował, dostatecznie wszystkiemu zaradził, lecz że naybiegleyszym mężom zaymuiącym się przedmiotami w wielkim, w ogólnym ich względzie, drobne szczeguły wyśliznąć się mogą z pamięci, te ia upuszczone drobiazgi podeymuię, i odważam się pod rozwagę ich poddać.

Przebieżmy w krótkości wszystkie stany i rozgałęzienia Administracyi publiczney.

DUCHOWIEŃSTWO.

Zubożony stan duchowieństwa naszego sprawiedliwie bogobojnych mężów, gorliwą obudził troskliwość: niegodzi się, ani przystoi, by kapłani Naywyższego , by biskupi zasiądaiący w senacie, by duchowni zrzekaiący się wszystkich słodycz towarzystwa , poświęcaiący życia swoie; by oświecać nam taiemnice wiary, poprawiać błędy nasze, nieść ulgę w boleściach, pociechę w godzinie śmierci, nieprzystoi mówię by mężowie tak poważni, tak święci, nie mieli być dostatecznie opatrzonemi. Jeżeli chcemy, by religia kwitneła, szanowana była, (a chcemy tego zapewne) iakże ścierpiemy, by kapłani iey, ubostwem swoiem wzbudzali to nieuszanowanie, które nie raz wzbudza ubostwo.

Przystoynie więc, a nawet dostatecznie duchowieństwo opatrzyć należy, lecz ieżeli opatrzenie to powinno być iednym z pierwszych zaięcia się naszego przedmiotów, nie iest atoli iedynym; są wzglądem tego uwagi równie ważne, iak nieodbite. Niedosyć iest opatrzyć duchownych, potrzeba ich uczynić przykładnemi i światłemi. Uczą nas dzieie, że ieżeli kacerstwo wkradło się w kościoł Ś. katolicki, ieżeli śmiele odszczepieńcy Luter i Kalwin, wypowiedzieli posłuszeństwo Rzymowi, wywrócili hierarchią kościelną, nie było to dla tego że xięża katoliccy nie byli dostatecznie opatrzonemi, że żyli w ubostwie; przeciwnie powodem odszczepienia tego było: nadużycia władzy kościelney, zgorszenia przez rozwiązłość i zbytek pierwszych w hierarchii kapłanów.*) Chcąc zatem nieszczęściom tem na przyszłość zapobiedz, a ieźeli można, odszczepieńców tło łona Kościoła na powrót odzyskać, należy zabespieczywszy duchowieństwu przyzwoitą stanowi onego dostoyność, starać się tak go urządzić, tak uczynić oświeconem, przykładnem, by prócz świętości stanu, cnotami swemi szanować się kazało; by w moralnym i politycznym względzie służyło za wzór i przykład mieszkańcom kraiu całego.

To dobro tak pożądane osiągnionem być nie może, iak przez doskonale wychowanie sposobiącey się do stanu duchownego młodzieży. Lubo sprawiedliwie chlubić się możemy, że i w dzisieyszey chwili wiele liczemy osób duchownych, znakomitych światłem i pobożnością, przykładnych cnotami; zaprzeczyć iednak nie można, że kilkanaście lat panowania obcego rządu, wyznania przeciwnego naszemu, że długie woyny, iak od roli tak i od ołtarzów zabierające wszelką młodzież, nietylko zmnieyszyło potrzebną liczbę parochów; lecz co gorsza, przez zabieranie, niewypłacanie funduszów, zniszczyło seminarya, te szkoły religiyne, bez których w żadnym kraiu duchowieństwo, ni oświeconem, ni przykładnem być nie moie.

Założenie więc lub wskrzeszenie seminariów, opatrzenie ich biegłemi professorami, dostateczne uposażenie onych, przepisanie nauk, iakie w nich powinny być dawane, surowe examina młodzieńca nim się na kapłana wyświęci, wszystko to iak zapewne przepisali obmyślił Komitet; z tem wszystkim ie zaszczepiaiące się dopiero krzewy,. wraz owoców wydać nie mogą, a opatrzenie świątyń pańskich w kapłanów co zdatnieyszych, gwałtowne iest i nieodbite, zdałoby się przyzwoitem, by JJXX. Biskupi, obiechali co rychley kościoły dyecezyów swoich, poprawiali, oddalali, napełniali nakoniec, (bez nadwęrężenia Jus Patronatus) wakuiące plebanie, parochami, iakich dziś można dostać nayzdatnieyszemi.

Przepisanie liturgii i porządku służby Bożey z surowem zaleceniem nie odstempowania od nich, niedostatek wiadomości po części zastompić może. Nayużytecznieyszą rzeczą byłoby wyznaczyć deputacye do napisania kazań moralnych do poięcia ludu, na wszystkie znacznieysze święta, z surowym przykazem, aby tak plebani, iako też i zakonnicy, pod kara oddalenia z ambony, innych kazań mawiać nie ważyli się. Lubo religiia katolicka iest u nas panującą, chwalebny atoli w narodzie duch tollerancyi, i innem wyznaniom wolnych pozwolił obrządków: znayduie się w wyznaniach Protestantskich wiele przykładnych, i przywiązanych do kraiu swego obywateli; doświadczenie atoli uczy, i poważne świadectwa dowieść to mogą, że w wiela miescach zamieszkanych przez ludzi z rodziny niemieckiey, nie tak różność wyznania, iak różność ięzyka, sprawuią że mieszkańcy ci, czy przybyli, czy nie raz z oyców osiedli, nie są tak przychylnemi oyczyźnie naszey, iakby być powinni. Nie iedna nieprzychylności tey znaleść można przyczynę; napływ Prusaków za ostatniego rządu, więcey ieszcze, brak seminariów kraiowych, i wychowanie xięży protestantskich za granicy. Powracaj oni często z obcą mową, z obcemi nam prawidłami, i uczuciami: nie ziemię na którey żyią, lecz naród którego ięzykiem mówią, biorą za oyczyznę. Mnie samemu zdarzyło się słyszeć xiędza ewangielickiego w Toruniu nazwiskiem Konig, mówiącego na publicznem zgromadzeniu, że ięzyk niemiecki iest ięzykiem religii protestantskiey, i że tylko dobry Niemiec, prawdziwym iest protestantem. Podobne uczucia mniey może iawnie głoszona, lecz równie głęboko wpoione w umysły, znaleść można i w innych miescach. Mieć w kraiu mieszkańców Którzy się maią za obcych, którzy obcym sprzyiaią, nie iednem grozi niebespieczeństwem. Sprostować należy te zdrożność osadników niemieckich, tem bardziey że z innych względów, przez przemysł, pracowitość, i zachowanie się swoie, pożytecznemi są obywatelami. I tu założenie seminariów protestantskich w kraiu, odmiana w wychowaniu ich duchowieństwa, nayskutecznieyszem będzie lekarstwem. Rząd skłonić powinien kongregacje wyznania tego, do założenia seminariów w kraiu, do nauczania w nim w obydwóch ięzykach; powinien wpływać, lub przynaymniey z podanych sobie kandydatów, wybierać za zwierzchnych i starszych, ludzi bez przesądów, i uprzedzeń, równie do wyznania iak do Oyczyzny swoiey przywiązanych; powinien seminaria te wspierać, zachęcać zdatnych, zasłużonych, przywiązanych do kraiu nagrodami, ozdobami. Sądzę że idąc za przykładem wszystkich innych kraiów, prosićby należało Monarchę, by czyli to order Ś. Stanisława, na cztery klassy podzielił, czy inny za zasługi na klassy podzielony, ustanowił, dla prawdziwie zasłużonych w iakimkolwiek bądź stanie.

Wracaiąc się do duchowieństwa katolickiego, wspomnieć należy o zakonnikach. Nietayno iest Każdemu co kray nasz zwiedzał, że rodzay ten xięży niezmiernie się zmnieyszył, w wielu mieyscach zapełnię zniknoł. Mnie samemu zdarzyło się widzieć ogromne klasztory, w których ieden lub dwoch błąkało się xięży. Wiele iest przyczyn zmnieyszenia zakonników: otwarte pole dobicia się sławy, znaczenia, maiątku w służbie woyskowey, ogołocenie przez rząd pruski klasztorów tych z ziemskich stałych dochodów, duch nakoniec wieku tego mniey skłonny do ostrych przepisów, i odludnego życia. Rozumiem że rząd będzie wolał łożyć nakłady na poprawienie losu plebanów, iak ponosić wydatki na zaludnienie znikłych iuż zakonów; niezechce atoli duch pobożności zupełnie ich zatracać. Może się znaleść tu i owdzie szczere do życia zakonnego powołanie, mogą i te zakony być użytecznione dla kraiu. Jest środek we wszystkim: nie rozumiem by było podobnem ani potrzebnem, powracać na nowo klasztory do dawney liczby i mnogości; niektóre zupełnie ustały, drugie iakem powiedział, tu i owdzie po iednym, dwoch lub trzech xięży mieszczą w swoich gmachach. Niebyłożby pożytecznie i przyzwoicie, rozproszone iednego zakonu członki, zebrać w iedno lub więcey mieysc, opatrzyć ich przystoynie, poprawić regułę, obowiązki przepisać, zbywaiące zaś klasztorne gmachy, obrócić czy na koszary żołnierskie, czy na szkoły, szpitale, więzienia, fabryki, lub inne pożyteczne dla kraiu przedmioty.

Niech mi będzie wolno myśl ieszcze iedną przełożyć. Jest wiele ludzi, którzy cnotliwie wiek cały na usługach kraiowych spędziwszy, widzą się przy schyłku dni swoich, bez sił iuż służenia, i pracowania daley, bez zapasów ktoremiby brzemię wieku lżeyszem uczynić, i życie swe zamknąć spokoynie. Dla takich rząd wygodne schronienie opatrzyć powinien; nie tylko osiwiały woiownik, ale każdy publiczny urzędnik, co długo wiernie i poczciwie służąc, ubóstwo tylko zyskał w udziele, ma do względów tych prawo. Opuszczony gmach klasztorny w przyiemnem położeniu z przeznaczeniem funduszu, któryby zasłużonym zapewniał wszystkie potrzeby, miłem schronieniem siałby się dla nich.

Krótkie uwagi futorowi przesłane.

*) Jak iest nieprzyzwoita, gdy władza duchowna miesza się do spraw cywilnych, tak równie nie przyzwoita, gdy władza, świecka przywłaszcza sobie to, co do duchowney należy. Uuchowna władza pochodzi od Chrystusa Pana, i iego Apostołów, nie brali oni od Tyberyusza, Nerona, i innych Cesarzów Rzymskich pozwolenia na urządzenie hierarchii kościelney, ro graniczenie dyecezyi, fundowanie, kościołów, zbieranie składek, i niemi na dobro kościoła rozrządzenia. Duchowieństwo ma swoie ustawy, i prawidła, których się trzymaiąc, milliony z pomiędzy siebie wydało mężów pobożnych, przykładnych, oświeconych. Trzeba tylko aby władza świecka, ktora przemocą zagarnęła wszystkie attrybucye duchowney, przekonawszy się o niedostateczności swych śrzodków, powróciła duchownym ich prawa, biskupom ich jurysdykcyą; oddala ich zagrabionę własność, i wypuściła z tey obelżywey opieki, w ktorey ich dotąd trzyma.

Coż, dobro publiczne zyskało na odebraniu funduszów duchownych? Administracyą kosztowną, dobra poniszczone, duchowieństwo przez niepłaconą kampetencyą, ogłodzone; Plebanie bez pasterzów, wierni bez Sakramentów, bez nauki chrześciańskiey, bez pociechy duchowney.

Czy teoryczne tegoczesne teraźnieyszych prawodawców przepisy, mogą wytrzymać porównanie z praktycznemi kościoła Bożego ustawami, których gruntowność, i pożyteczność, ośmnaście wiekow przeświadczą.

Jak się odważyć mogą nauczać biskupów pasterzy swoich ci, o których mówi Paweł Sty. w liście do żydów w Rozdz. 5. wier 12 "Cobyście powinni byli być nauczycielami, potrzebuiecie przeciwnie, ażeby was uczono z czego się składa początek mowy Bożey, i staliście się takiemi, ze wam potrzeba mleka, nie gruntownego pokarmu.''

Nie zgadzam się na to z autorem, że rozwięzłość obyczaiów wyższego duchowieństwa była przyczyną rozerwania kościoła przez Lutra, Kalwina, i Zwingla. Ubogi był kościoł i z nayprzykładnieyszego złożony duchowieństwa w pierwszych trzech wiekach, a roje kacerzów snuły się, dziś w historyi tylko kościelney z imienia znaiomych. Za życia Sgo Jana Ewanielisty, już Ebiou rozszerzał kacerską naukę swoię. Paweł Sty. przestrzega wiernych w swych listach, aby się strzegli tych, którzy nie nauki tey uczą, którey on naucza.

Wiadome są przyczyny rozszerzenia się luteranizmu, i kalwinizmu między niemi nie poślednia zapewne była nadzieia zagarnienia dobr duchowieństwa, i sekularyzacya biskupstw. Ktoż chciwości ludzkiey położy granice? widzieliśmy za naszych czasów w tym kraju nie tylko bogate fundusze biskupów, i opatów, ale i nayuboższych plebanów zabrane na skarb, i za dobra narodowe deklarowane; nowey iednakie wiary nie wymyślono.

Seminarya są pod bezpośrzednią władzą biskupów. Przepisy dla seminariów dawno są ułożone. Niech się do nich władza świecka nie miesza, a odda fundusze na utrzymanie ich przeznaczone.

Biskupi z rapportów dziekańskich wiedzą dobrze o potrzebach parafii, ale dla niedostattku funduszu onym zaradzić nie mogą.

Wakujące też plebanie zapełnić nie mogą i dla braku kapłanów, i dla braku żywności dla nich. Liturgia, i porządek służby Boskiey już dawno przepisany, po wszystkich kościołach całego chrześciaństwa zachowuie się: nowego ustanawiać nie godzi się, i nie można.

Proiekt napisania kazań moralnych, które byłyby przez plebanów ludowi czytane, jest obraźliwy. Plebani, juko pasterze nie są to machiny albo głupce. Jeżeli o czytanie idzie, tyleż byłoby aby w kościele pod nosem przeczytane były przez zakrystyana przy ołtarzu, lub z choru przez organistę. Pasterze nie samey uczą moralności, ale uczą religii, wykładaią iey taiemnice. Tysiąc razy skuteczniey, i do poięcia swego słuchacza, do potrzeby swych parafianiów mówić po krótkim przygotowaniu, i z serca będzie pleban, i tak, jak. mu Duch Ś. poda, opowiadać będzie słowo boskie, niż z ksiąszki czytaiąc. Znaydą się na plebanów dobrze wychowani, światli, i pobożni mężowie, gdy przymuszeni nie będą na wzór popów Ruskich, własnemi rękami uprawiać ziemi, i o pierwsze życia potrzeby trudzić się.

W reszcie, kto nie ma talentu do mówienia kazań, niech ich nie mówi. Nauka chrześciańska zawiera się w katechizmie, moralność w ewangelii. Niech to tylko (co nie iest trudnym) wykłada parafianom swoim, a stokroć dla zbawienia, i zbudowania ich, pożytecznieyszym im będzie, niż gładkim stylem naypięknieysze o moralności prawiąc kazania.

Koniec wersji demonstracyjnej.

WYCHOWANIE PUBLICZNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPRAWIEDLIWOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SKARB.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WOYSKO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

URZĄDZENIA WEWNĘTRZNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

USTANOWIENIA TYCZĄCE SIĘ LUDZKOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TOWARZYSTWA WZGLĘDEM ROZPRZESTRZENIENIA I ZACHĘCENIA PRZEMYSŁU KRAJOWEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PASZPORTA, POCZTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O WEWNĘTRZNEYPOLICYI, PODANIE SIENIU I UPIĘKNIENIU MIAST NASZYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GMACHY PUBLICZNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej