Alessandro Manzoni

NARZECZENI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

ROZDZIAŁ SZESNASTY

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY TRZECI

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY CZWARTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIĄTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SZÓSTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SIÓDMY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY ÓSMY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY DRUGI

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY TRZECI

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY CZWARTY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY PIĄTY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY SZÓSTY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY SIÓDMY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY ÓSMY

NARZECZENI

Alessandro Manzoni

WSTĘP

„Czymże jest zaprawdę historia, jeśli nie pełnym chwały bojem toczonym z Czasem? Bowiem, wydzierając mu z rąk minione lata, niby wziętych przezeń w niewolę wojowników czy nawet trupy poległych, powraca ich życiu, poddaje przeglądowi i ustawia ponownie w szyk bojowy. Wszakże znakomici owi Woje, którzy w takiej walce zdobywają Palmy i Laury, zwykli zagarniać dla się co cenniejsze i wspanialsze łupy, balsamując w inkauście Czyny Wielkich, Możnych tudzież znakomitych Person, haftując nie kończącą się wstęgę Sławy ostrą igłą swego jeniuszu, złotem i wielobarwnym jedwabiem nawleczoną. Memu wszakże mizernemu pióru nie przystoi sięgać do spraw tak wzniosłych, dostojnych a niebezpiecznych ni zapuszczać się w Labirynty Politycznych Zamysłów, ni powtarzać dźwięki Surm wojennych. Przeto, skoro doszły mnie wieści o zadziwiających wydarzeniach, jakie spotkały osoby mizernej kondycji i ubogie, sposobię się do przekazania ich pamięci Potomnych, podając szczerą i prawdziwą o nich Opowieść albo Relacją. Na której posępnym Teatrum ujrzeć można będzie łacno Tragedyje straszliwe, Sceny niegodziwość ludzką przedstawiające na przemian z cnotliwymi Czynami i obrazami anielskiej zaiste Dobroci, stającej na przekór dyabelskim zamysłom.

Zaprawdę bowiem, zważywszy, iż ta Oyczyzna nasza pod berłem Jego Królewskiej Mości Katolickiej, Pana naszego, się znajduje, któren jest na podobieństwo Słońca, co nigdy nie zachodzi, tudzież iż przyświeca tey Oyczyźnie naszey, niby światłem odbitym, Księżyc nie zachodzący, Rycerz szlachetnego Rodu, pro tempore opiekę nad nią sprawujący, wreszcie Szlachetni Senatorowie niby Gwiazdy stałe, wraz z innymi Dostojnymi Panami Urzędnikami na podobieństwo Planet wędrujący wszędy dobroczynne światło rozsiewają, wzniosły tworząc Firmament — inney niżli w sztuce dyabelskey nie podobna dopatrzyć się przyczyny tego, iż ziemia ta złymi czynami, nieprawością i okrucieństwem w srogie piekło przemienioną została... sama bowiem złość ludzka nie byłaby zdolna stanąć na przekór wszystkim tym Rycerzom, którzy okiem Argusa i Briareusowym ramieniem nad pomyślnością kraju czuwają.

Opisując owe zdarzenia zaszłe w czasie, gdym nieźrałym był pacholęciem, mimo iż wielka mnogość przedstawionych w nich person z dawna już opuściła Scenę tego Świata, Parkom w lenno się oddawszy, z należnym respektem przemilczeć wolę ich imiona, parantelę jako też i miejsca, w których persony owe przebywały, wymieniając li tylko generaliter Prowincją. Nie wiem, zali nie najdą się tacy, którzy podobne przemilczenie za uszczerbek tej prostej mojej Opowieści poczytają; wszelako wierzę, iż krytyk ów musiałby być zgoła Filozofiey wszelkiey nieświadom, natomiast co się tyczy tych, którzy w takowey są biegli, tuszę, iż nijakiego mankamentu w Opowieści tey nie dostrzegą. Boć rzecz to niewątpliwa, która przez nikogo negowana być nie może, iż imiona są jedynie czystym, najczystszym przypadkiem..."

— Ależ jeżeli nawet dokonam tej gigantycznej pracy i przepiszę rzecz całą z tego wyblakłego i nieczytelnego rękopisu, jeżeli — jak się to mówi — wydobędę ową historię na światło dzienne, czy znajdzie się ktokolwiek, kto by zadał sobie trud jej przeczytania?

Wątpliwości te ogarnęły mnie w czasie mozolnego odcyfrowywania bazgraniny następującej po słowie „przypadkiem" i sprawiły, że przerwałem pracę i zastanowiłem się poważnie nad tym, co powinienem uczynić. „Co prawda — mówiłem sobie przerzucając karty rękopisu — ta plątanina zawiłych okresów nie ciągnie się, na szczęście, przez całą długość opowieści. Mój czcigodny siedemnastowieczny kolega wysilił się, aby zaraz na pierwszych kartach uwidocznić cały swój kunszt, ale w dalszym ciągu opowiadania styl jego staje się miejscami zupełnie zwykły i naturalny.

Tak, ale jakiż za to tuzinkowy! Jaki niezdarny! Jak roi się od błędów! Dialekt lombardzki pomieszany ze zdaniami w języku literackim, użytymi bez sensu, fantastyczna gramatyka, długie, bezładne okresy. W dodatku tu i ówdzie hiszpańska ozdobność. A na dobitkę w najtragiczniejszych czy najbardziej wzruszających momentach mających wywołać podziw, zdumienie, pobudzić do myślenia, we wszystkich tych miejscach, jednym słowem, które wymagają pewnego patosu, ale patosu dyskretnego, w dobrym guście, autor nie omieszka nigdy uraczyć nas swoją przesadną, taką jak w przytoczonym wstępie, retoryką. I, łącząc z niebywałą zręcznością wręcz przeciwne rodzaje stylu, osiąga to, że na przestrzeni jednej stronicy, w jednym zdaniu, ba, w jednym słowie nawet — potrafi być nieokrzesany i afektowany zarazem. Wszędzie napuszone deklamacje, klecone niezdarnie i w niezgodzie z gramatyką, pretensjonalność cechująca pisma owej epoki w naszym kraju. Doprawdy, nie jest to utwór, który można by dać dzisiejszym czytelnikom: są wymagający i zbyt zdegustowani do tego rodzaju dziwolągów. Całe szczęście, że opamiętałem się dość wcześnie, na samym początku tej niefortunnej roboty — umywam od niej ręce.

Ale kiedym zamykał rękopis, aby odłożyć go na miejsce, zrobiło mi się żal, że taka piękna opowieść ma pozostać nieznana na zawsze. Bo jednak historia ta, choć może inaczej osądzą ją czytelnicy, mnie wydała się piękna, bardzo piękna. „Czyżby — pomyślałem — nie dało się zaczerpnąć z tego rękopisu samych tylko faktów i opowiedzieć je na nowo?" A ponieważ nie przyszedł mi na myśl żaden argument przeciwko temu, natychmiast powziąłem postanowienie. Oto jest geneza tej książki; wyłożyłem ją z prostotą odpowiadającą wadze książki samej.

Niektóre jednak z opisanych w naszym manuskrypcie wydarzeń i obyczajów wydały nam się czymś tak nowym, tak dziwacznym (że nie użyję silniejszego określenia), że zanim daliśmy im wiarę, postanowiliśmy poszukać innych jeszcze świadectw. Zaczęliśmy szperać w pamiętnikach i dokumentach tej epoki, chcąc wybadać, czy rzeczywiście takim trybem toczył się wówczas świat. Rezultaty tych poszukiwań rozproszyły wszystkie nasze wątpliwości: na każdym kroku napotykaliśmy podobne lub jaskrawsze jeszcze fakty. Również, co wydało nam się najbardziej przekonywające, natknęliśmy się na szereg postaci, o których wzmianki nigdzie poza naszym manuskryptem nigdyśmy przedtem nie spotkali i których rzeczywiste istnienie podawaliśmy wobec tego w wątpliwość. We właściwych miejscach powołamy się na niektóre spośród tych świadectw gwoli potwierdzenia prawdziwości faktów, zbyt dziwacznych, by czytelnik łatwo dał im wiarę.

Ale odrzucając formę nadaną opowieści przez jej autora, jako zbyt nieznośną, czymżeśmy ją zastąpili? Oto dochodzimy do sedna sprawy.

Ktokolwiek nieproszony bierze się do przerabiania cudzego utworu, musi być gotów zdać ściśle sprawą z tego, co uczyni; w pewnym sensie zaciąga zobowiązanie, jest to ogólnie przyjęta zasada i nie zamierzamy bynajmniej z niej się wyłamywać. A nawet, podporządkowując się jej dobrowolnie i w całej rozciągłości, postanowiliśmy uzasadnić szczegółowo przyjęty przez nas sposób pisania tej książki. W czasie jej tworzenia staraliśmy się odgadywać wszelkie możliwe zarzuty i zawczasu je odpierać. Nie było to bardzo trudne zadanie; w imię prawdy winniśmy tu stwierdzić, że nie przychodził nam na myśl ani jeden taki zarzut, któremu nie towarzyszyłby argument przeciwny, może nie rozstrzygający zagadnienia, ale zmieniający jego istotę. Nieraz też próbowaliśmy ustawiać dwa zarzuty twarzą w twarz i pozwalaliśmy im stoczyć ze sobą walkę. I cóż? Rozpatrzone do głębi, roztrząśnięte dokładnie, okazywały się wbrew pozornym przeciwieństwom jednakiej w gruncie rzeczy natury: wypływały zazwyczaj z lekceważenia zarówno faktów, jak i zasad, na których winniśmy opierać swoje sądy. Stwierdziwszy to, ustawialiśmy, ku ich wielkiemu zdziwieniu, nasze zarzuty parami i wspólnie wyprawiali, dokąd oczy poniosą.

Jak świat światem nie było chyba pisarza, który by tak skrupulatnie dowodził swojej słuszności. Ale cóż? Kiedy przyszło do zgromadzenia wszystkich tych zarzutów i odpowiedzi, aby zaprowadzić w nich pewien ład — litości! Toż wyszła z nich cała książka. Co widząc, odrzuciliśmy pierwotny zamiar z dwóch powodów, które czytelnikowi również zapewne wydadzą się słuszne: po pierwsze, że książka napisana celem usprawiedliwienia innej książki i jej stylu mogłaby się wydać czymś zaiste śmiesznym; po drugie, że wystarczy jedna książka na raz, o ile i to nie jest zbyt wiele.

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Ta odnoga jeziora Como, która pomiędzy dwoma nieprzerwanymi pasmami gór skręca ku południowi, linią swego wybrzeża pełną zatoczek i przylądków powtarzając jak gdyby zarys wyniosłości i zapadlin górskich, zwęża się raptownie i przybiera postać rzeki, mając po prawej swej. stronie rozległy płaskowyż, a szerokie, niskie wybrzeże po drugiej. Most łączący w tym miejscu oba brzegi jaśniej jeszcze uzmysławia widzowi tę przemianę i wyznacza dokładnie miejsce, w którym kończy się jezioro, a zaczyna rzeka Adda; w dalszym zresztą swoim biegu, tam gdzie brzegi oddalają się od siebie, zaś wody rozlewają szeroko, tworząc nowe zatoki i nowe przylądki, przybiera ona znów miano jeziora. Wybrzeże, utworzone z osadów naniesionych przez trzy potężne potoki, spływa od podnóża dwóch wznoszących się obok siebie gór; jedna z nich to San Martino, drugą zwą w narzeczu lombardzkim Resegone   z powodu jej zębatego grzbietu, w istocie przypominającego piłę. Toteż każdy, kto ją zechce zobaczyć na wprost siebie, jak na przykład z północnych murów Mediolanu, zauważy ją i łatwo odróżni w rozległym łańcuchu gór mniej znanych z nazwy i o mniej wyrazistych kształtach.

Brzeg wznosi się tu początkowo w postaci łagodnego, długiego zbocza, dalej załamuje się tworząc wzgórki i dolinki, stromizny i tarasy, zależnie od szkieletu obu gór i działalności wód górskich. W bezpośredniej bliskości jeziora, gdzie brzeg przecinają głębokie jary potoków, nie ma nic prócz żwiru i kamieni; wyżej ciągną się pola i winnice, usiane gdzieniegdzie willami i zagrodami wieśniaków, jeszcze dalej pną się na zbocza gór gaje i kępy drzew.

Lecco, największe w tych stronach osiedle ludzkie, od którego całe terytorium nosi swą nazwę, leży nie opodal mostu, tuż nad jeziorem, a w czasie przyboru wód znajduje się nawet częściowo w jego obrębie. Dziś jest to duża osada przekształcająca się stopniowo w miasto. W czasach, kiedy zaszły wydarzenia, jakie zamierzamy tu opowiedzieć, osiedle, spore już wtedy, posiadało również fortecę, a co za tym idzie, miało zaszczyt goszczenia jej komendanta oraz przywilej posiadania stałej załogi hiszpańskich żołnierzy. Wojacy ci uczyli miejscowe dziewczęta i niewiasty skromności, od czasu do czasu poklepując łaskawie po ramieniu któregoś z ich mężów czy ojców, zaś pod koniec lata skrupulatnie odwiedzali winnice, by przerzedzić nieco grona i ulżyć przez to wieśniakom w trudach winobrania.

Cała ta okolica pokryta była — i jest dotychczas — splątaną siecią dróg, drożynek i ścieżek biegnących od jednej zagrody do drugiej, od zboczy ku wodzie, z pagórka na pagórek. Jedne gładkie, inne strome i uciążliwe — to gubią się w obramieniu wysokich murów, skąd, podniósłszy głowę, dojrzysz zaledwie niebo i gdzieniegdzie szczyt górski, to wybiegają na otwarte tarasy, skąd widok jest rozległy, urozmaicony i pełen wciąż nowych uroków. Zależnie w jaką stronę tej ogromnej kolistej sceny zwrócisz oczy, nikną jedne, a wyłaniają się inne fragmenty. To tu, to tam przebłyskują skrawki jeziora; tu znów rozciąga się ogromna, lśniąca tafla wód. Z jednej strony jezioro wydaje się zamknięte górami, a raczej jak gdyby zabłąkane pomiędzy bezładnie stłoczone szczyty, potem rozszerza się stopniowo; wzrok biegnie coraz dalej i dalej ku górom z rozsianymi u podnóży wioskami i ku ich odwróconemu odbiciu w wodnym zwierciadle. Tu odnoga rzeki, tam dalej jezioro, znowu rzeka, której połyskliwe skręty kryją się wśród gór i nikną wreszcie wraz z nimi daleko, daleko na widnokręgu. A tuż obok ciebie, w miejscu, z którego oglądasz te wszystkie malownicze widoki, w którąkolwiek stronę się obrócisz, ileż piękna! Góra, na której zboczu się znajdujesz, wznosi nad twoją głową strome urwiska, poszarpane turnie, ostro zarysowane na tle nieba, a zmieniające się za każdym twoim krokiem; to, co wydawało się jednolitym górskim grzbietem, otwiera się niespodzianie przed twymi oczyma i okazuje się całym szeregiem grzbietów. Z wysoka, spod szczytu, dostrzegasz nagle ten sam widok, który dopiero co porzuciłeś na dole, na wybrzeżu; pogodny, swojski urok tych zboczy łagodzi dzikość skalistych turni, podnosząc zarazem, jeszcze ich wspaniałe piękno.

Jedną z takich dróżek powracał właśnie ku domowi ze spokojnej przechadzki pod wieczór dnia 7 listopada 1628 roku don Abbondio, proboszcz jednej z wyżej wspomnianych wiosek. Nazwy wioski ani też nazwiska księdza w rękopisie nie znajdujemy ani w tym miejscu, ani gdzie indziej. Proboszcz odmawiał półgłosem swoje modlitwy, od czasu do czasu, pomiędzy dwoma psalmami, zamykając brewiarz i zostawiając wewnątrz, dla odszukania miejsca, wskazujący palec; rękę z brewiarzem zakładał za plecy splatając ją z drugą i wędrował dalej dróżką, z pochyloną głową, końcem stopy odrzucając na bok leżące na drodze kamyki. Chwilami podnosił głowę, toczył dokoła leniwym spojrzeniem i zatrzymywał je na jednym, ze szczytów, gdzie słońce, które przed chwilą zapadło za przeciwległą górę, kładło jeszcze gdzieniegdzie na strzelistych turniach szerokie, poszarpane płaty purpury.

Otworzywszy ponownie brewiarz ł odmówiwszy następną modlitwę ksiądz znalazł się na zakręcie dróżki, w miejscu, gdzie zwykł był przystawać na chwilę i rozglądać się dokoła; tak też uczynił i tym razem.

Za zakrętem droga biegła prosto na przestrzeni jakich sześćdziesięciu kroków, następnie rozwidlała się na kształt litery Y. Ścieżka na prawo pięła się ku górze i prowadziła na plebanię; „ lewa . schodziła w dolinę aż do potoku. Po zewnętrznej jej stronie ciągnął się niski murek sięgający" przechodniom do pasa. Wewnętrzne mury obu dróżek, zamiast łączyć się zwyczajnie u zbiegu, zakończone były kapliczką z wymalowanymi na niej długimi, falującymi, ostro zakończonymi językami, które w intencji malarza, jak również w oczach okolicznych wieśniaków, wyobrażały płomienie. Pośród owych płomieni widniały jeszcze inne,' niemożliwe do opisania figury, mające wyobrażać czyśćcowe dusze. Zarówno dusze, jak i płomienie wymalowane były ceglastą farbą na szarawym, miejscami obdrapanym, tle.

Minąwszy zakręt, proboszcz rzucił jak zwykle okiem na kapliczkę i ujrzał widok równie niespodziewany, jak niepożądany. U zbiegu dróżek zobaczył mianowicie dwóch mężczyzn. Jeden z nich siedział okrakiem na niskim murku z jedną nogą zwieszoną na zewnątrz, drugą od strony drogi. Jego towarzysz stał naprzeciw niego, wsparty plecami o mur, ze skrzyżowanymi na piersi ramionami. Ich ubiór, postawa i to wszystko, co dawało się dostrzec z odległości, w jakiej znajdował się proboszcz, nie pozostawiało żadnej wątpliwości co do kondycji społecznej tych ludzi. Obaj mieli na głowach zielone siatki zwisające na lewe ramię i zakończone sporym chwastem. Z siatek tych sterczały im nad czołem groźne „grzywy", a długie wąsy zakręcone były zawadiacko na końcach. U lśniących skórzanych pasów mieli po dwa pistolety, a na piersi zawieszone na kształt naszyjników niewielkie rogi z prochem. Z kieszeni szerokich bufiastych pludrów widniała u obu rękojeść sztyletu, u boku zaś ogromna garda szpady, spleciona w cyfrę z mosiężnych wężyków, wyczyszczona i lśniąca. Wystarczało jednego rzutu oka, by rozpoznać w nich osobników znanych pod nazwą bravi.

Gatunek ten, po którym dziś nie ma już śladu, był wówczas w Lombardii od dawna w pełnym rozkwicie. Dla tych, którzy nie wiedzą, co to takiego — oto parę autentycznych tekstów dających pojęcie o instytucji bravich, o wysiłkach, jakie podejmowano celem jej wytępienia, oraz o niepokonanej jej żywotności.

Już dnia 8 kwietnia 1583 roku Jego Wysokość Jaśnie Oświecony don Carlos d'Aragona, książę na Castelvetrano, diuk Terranuova, margrabia d'Avola, hrabia Burgeto, wielki admirał i konetabl Sycylii, gubernator Mediolanu, wódz naczelny Jego Katolickiej Królewskiej Mości w Italii, „szczegółowo powiadomiony o srogiej nędzy, w jakiej żyło i żyje miasto Mediolan z racji bravich oraz włóczęgów", wydał przeciwko nim dekret, w którym „oznajmia i wiadomym czyni, iż dekret wymieniony dotyczy wszelkich bram tudzież włóczęgów, którzy czy to obcy, czyli w księstwie urodzeni, do nijakiego nie przynależą rzemiosła lub przynależąc takowym się nie trudnią... lecz oddawszy się w opiekę jakowemuś szlachcicowi, oficyerowi bądź też kupcowi, z żołdem alibo bez, zaliczeni są w jego poczet, rzekomo gwoli dostojeństwa, a prawdziwie ku czynieniu gwałtów..." Tym wszystkim dekret ów nakazywał opuścić granice księstwa w terminie sześciodniowym, grożąc opornym galerami, oraz dawał wszelkim organom sprawiedliwości niezwykle rozległą, a bliżej nie określoną władzę, mającą umożliwić wykonanie zarządzenia. Mimo to już w następnym roku, dnia 12 kwietnia, wyżej wymieniony pan, zauważywszy, że „...Miasto owo pełne jest nadal osób, zwanych bravi... które to osoby żyją, jak ongi żyły, i ani nie zmieniły swego obyczaju, ani ich liczba bynajmniej nie uległa zmniejszeniu..." — wydał drugi dekret, ostrzejszy i bardziej szczegółowy, w którym między innymi obwieszcza: „Ktokolwiek, czy to mieszkaniec tego miasta, czy obcy przybysz, byłby przez dwóch świadków wskazany jako ogólnie poczytywany za bravo i takie nosiłby miano, chociażby o niejakiej zbrodni przezeń popełnionej nie było wiadomo... z racji, w braku innych poszlak, li tylko reputacji swojej, może być przez wymienionych sędziów lub poszczególnego skazan tytułem śledztwa na powróz i męki... zaś w braku przyznania się do winy może być takoż posłany na galery na lat trzy, jeśli — jak wyżej wspomniano — poczytywan jest powszechnie za bravo..."

Wszystko to, jak również wiele innych szczegółów, których tu nie przytaczamy, wypływało z przyczyny, że „...Jego Ekscelencji wolą jest absolutne od wszystkich niniejszemu dekretowi posłuszeństwo".

Słysząc te mocne i pewne siebie słowa tak wielkiego pana oraz towarzyszące im srogie zarządzenia, chciałoby się wierzyć, że sam ich ton wystarczy do unicestwienia wszystkich bravi raz na zawsze. Cóż, kiedy świadectwo innego wielkiego pana, niemniej posiadającego tytułów, przekonywa nas, że było wprost przeciwnie. Jest to ni mniej ni więcej tylko Jaśnie Oświecony don Juan Fernandez de Velasco, konetabl Kastylii, szambelan Jego Królewskiej Mości, książę na Frias, hrabia Haro i Castelnovo, pan włości Velasco tudzież włości Siedmiorga Infantów, gubernator Mediolanu etc. Dnia 5 czerwca 1593 roku równie jak jego poprzednik szczegółowo powiadomiony o tym, „...ilu szkód i nieszczęść są przyczyną... bravi tudzież włóczędzy i jak dalece stoją oni dobru powszechnemu na zawadzie, ujmę przynosząc sprawiedliwości...", obwieszcza im ponownie, że w terminie sześciodniowym mają opuścić terytorium mediolańskie, powtarzając przy tym z niewielkimi zmianami wszystkie groźne ostrzeżenia swego poprzednika. A dalej: dnia 23 maja 1598 roku „...powiadomiony ku wielkiemu swemu niezadowoleniu, iż... zarówno w mieście, jak na całym obszarze księstwa, liczba takowych (bravich i włóczęgów) nieustannie wzrasta, iż dniem i nocą słychać wciąż o zasadzkach, ranach zdradziecko zadanych, zabójstwach, rabunkach tudzież rozlicznych innych zbrodniczych czynach, których wyżej nazwani bravi pod osłoną swoich panów i protektorów dokonywują...", nakazuje ponownie te same środki, zwiększając tylko dawki, jak to zazwyczaj bywa przy uporczywych chorobach. „Każdy tedy — brzmi zakończenie dekretu — winien strzec się przekroczenia w by najmniejszej mierze zarządzeń niniejszego dekretu, by zaś miast wielkoduszności Jego Ekscelencji nie doświadczył na sobie gniewu Jego tudzież srogości prawa... albowiem Jego Ekscelencja postanawia i wszem wobec wiadomym czyni, jako jest to ostateczne i nieodwołalne ostrzeżenie..."

Nie był jednak widocznie tego samego mniemania Jaśnie Oświecony don Pedro Enriquez de Acevedo, hrabia Fuentes, wódz naczelny i gubernator Mediolanu. Nie był on tego zdania, a to ze zrozumiałych powodów;. albowiem „...szczegółowo powiadomiony o mizeryach, jakich doświadcza miasto oraz całe terytorium Mediolanu z przyczyn wielkiej mnogości bravich... postanawia wykorzenić doszczętnie ów chwast tak szkodliwy" i wydaje dnia 5 grudnia 1600 roku dekret pełen równie groźnych jak tamte zapowiedzi, z zaznaczeniem, „jako pod grozą najcięższych kar, bez żadnej zgoła nadziei odpuszczenia, winny być powyższe zarządzenia przestrzegane". Należy jednak wnosić, że nie poprowadził tej kampanii z takim zasobem dobrej woli, jaki zwykł był wkładać w nawiązywanie intryg i podjudzanie przeciw swemu potężnemu wrogowi, Henrykowi IV; historia świadczy bowiem, że potrafił uzbroić przeciwko temu królowi księcia Sabaudii, czym przyprawił go o utratę niejednego miasta; że zdołał wciągnąć do spisku księcia de Biron i przyprawił go o utratę głowy; natomiast co się tyczy „owego chwastu tak niebezpiecznego", czyli bravich, nie ulega wątpliwości, że pienił on się nadal jeszcze w dniu 22 września 1612 roku. Tego bowiem dnia Jaśnie Oświecony don Juan de Mendozza, margrabia Hynojosa, pan na etc, gubernator eta, powziął poważny zamiar wytępienia go. W tym też zamiarze posłał do Pandolfa i Marca Tullia Malatestów, drukarzy rządowych, ten sam co zawsze dekret, nieco poprawiony i uzupełniony, do ponownego wydrukowania gwoli wytępienia bravich. Oni jednak żyli i prosperowali mimo wszystko, po to chyba, aby otrzymać w dniu 24 grudnia 1618 roku te same i jak zwykle wzmocnione ciosy z ręki Jego Wysokości don Gomeza Suarez de Figueroa, księcia Feria eta, gubernatora etc. A że nie wyginęli i od tego ciosu, Jego Wysokość don Gonzalo Fernandez de Cordoba, na czas władzy którego przypadła fatalna przechadzka don Abbondia, zmuszony był uciec się do ponownego opublikowania nieśmiertelnego dekretu przeciwko bravim, co też uczynił dnia .5 października 1627 roku, czyli na rok, miesiąc i dwa dni przed opisanym tu wydarzeniem.

Nie był to zresztą dekret ostatni; wydaje nam się jednak, że o dalsze możemy się nie troszczyć, skoro wykraczają poza okres, w jakim dzieje się nasza opowieść. Wspomnijmy tylko jeszcze dekret z 13 lutego 1632 roku, w którym Jego Wysokość książę Feria będąc po raz drugi gubernatorem zauważa, że „...najstraszliwsze zbrodnie przez osoby zwane bravi popełniane bywają..." Wystarcza to, by nas upewnić, że w czasie, z którym mamy tu do czynienia, bravi istnieli w dalszym ciągu.

Że ci dwaj przy kapliczce czekają na kogoś, było aż nadto widoczne. Ale co zaskoczyło don Abbondia w sposób nader przykry, to odkrycie, że tym, na kogo czekają, jest on sam. Z chwilą jego pojawienia się na drodze tamci popatrzeli na siebie wzajem i równocześnie unieśli głowy, jak gdyby mówiąc: „Oto on." Ten, który siedział okrakiem, podniósł się przekładając nogę na stronę drogi; drugi oderwał się od muru i obaj ruszyli nadchodząc naprzeciw. On zaś, trzymając wciąż przed sobą otwarty brewiarz, pogrążony niby w czytaniu, rzucał przed siebie ukradkowe spojrzenia, śledząc ruchy nieznajomych.

Zobaczył, że idą mu na spotkanie, i w głowie zawirował mu rój niespokojnych myśli. Zadał sobie pytanie, czy na przestrzeni dzielącej go od groźnych bravi nie ma jakiej ścieżynki odchodzącej od drogi w prawo czy w lewo, dokądkolwiek; ale uświadomił sobie natychmiast, że nie. Przemknął szybko myślą własne uczynki, usiłując przypomnieć sobie, czy nie ma czegoś na sumieniu w stosunku do kogoś możnego a mściwego, ale nawet w tak wielkim zamęcie myśli widział, że i pod tym względem może być spokojny. A przecież bravi zbliżali się, bacznie się w niego

Wpatrując... Wsunął dwa palce pod kołnierz, jakby go coś uwierało, przekręcając przy tym głowę tak, że aż wykrzywił usta, i spoglądając kącikiem oka do tyłu, czy nikt nie nadchodzi; ale nie dojrzał nikogo. Poprzez murek ogarnął spojrzeniem pola — nikogo. Rzucił nieśmiało okiem przed siebie — nikogo i tam także oprócz tych dwóch. Co robić? Zawrócić? Na to było za późno; bowiem uciekać byłoby równoznaczne z wezwaniem do pogoni, jeśli nie do czegoś gorszego. Nie mogąc zatem zejść z drogi niebezpieczeństwu ruszył mu naprzeciw, gdyż ta chwila niepewności była tak przykra, że za wszelką cenę pragnął ją skrócić. Przyśpieszył kroku odmawiając modlitwę głośniej nieco niż zwykle i siląc się przywołać na twarz wyraz spokoju i pogody; próbował nawet się uśmiechnąć. Znalazłszy się twarzą w twarz z tymi dwoma powiedział sobie w myśli: „Stało się", i stanął w miejscu.

— Mości proboszczu — odezwał się jeden z nich patrząc uporczywie w oczy don Abbondia.

— Co waćpan rozkaże? — odpowiedział ten skwapliwie, odrywając wzrok od brewiarza, który leżał otwarty na jego rękach niby na pulpicie.

— Ksiądz zamierza pono — rzekł drugi gniewnym, ostrym tonem, jak gdyby gromił swego podwładnego, schwytawszy go na jakimś łajdactwie — ksiądz zamierza pono udzielić jutro ślubu Renzowi Tramaglino i Łucji Mondella?

— To jest... — bąknął drżącym głosem don Abbondio — jakby tu rzec... Waćpanowie znają przecie świat i wiedzą, jak to bywa... biedny proboszcz nic tu nie ma do gadania... Zmówią się sami, potem do nas jak w dym, jak do bankiera po pieniądze... A my? Cóż, naszą rzeczą jest służyć bliźnim...

— Otóż — powiedział bravo władczym i uroczystym tonem, mimo że nachylony do ucha księdza.— tego ślubu nie będzie. Ani jutro, ani nigdy.

— Ależ, mości panowie — zaczął proboszcz tonem łagodnej perswazji, jakim przemawia się do zapalczywych osób, aby je przywieść do rozsądku — raczcież wejść w moje położenie. Alboż w mojej to mocy? Toż pojmujecie sami, waćpanowie, że co do mnie, to mnie to ni ziębi, ni grzeje...

— No, no — przerwał mu tamten — jeśliby tu o gadanie jeno chodziło, wnet zagnałbyś nas ksiądz w kozi róg.

Nam nic do tego ani chcemy o tym więcej słuchać. Człek uprzedzony... pojmuje ksiądz?

— Ależ, mości panowie, jesteście przecie ludzie rozumni, sprawiedliwi...

— Tak, tak — wtrącił się drugi, który nie odzywał się dotychczas. — Ślubu nie będzie, bo... — tu zaklął brzydko — bo ten, co by go dał, to i pożałować tego nie zdąży.

Tu nastąpiło nowe przekleństwo.

— Cicho, sza — odezwał się znów pierwszy. — Proboszcz jegomość jest człek doświadczony, my takoż dobre chłopy, krzywdy niczyjej nie chcemy, byle ksiądz miał rozum. Księże proboszczu, nasz pan, jaśnie wielmożny don, Rodrigo, wielce jegomości szanuje.

Dźwięk tego imienia był dla don Abbondia niby błyskawica, która na moment przerywa ciemność burzliwej nocy, oświetla wszystko dokoła i gaśnie pozostawiając po sobie tym większą grozę. Odruchowo skłonił się głęboko i powiedział: . — Gdybyście mi, waćpanowie, wskazać zechcieli...

— Jakże! Uczyć proboszcza biegłego w łacinie — przerwał bravo z drwiącym i okrutnym uśmiechem. — To już jegomości sprawa. A grunt to ani pary z gęby o tej radzie, cośmy to ją księdzu dla jego dobra dali. Inaczej... ehm... na jedno by wyszło, co gdyby ksiądz dał ten tam ślub. No a cóż mamy oznajmić od jegomości jaśnie wielmożnemu don Rodrigowi?

— Moje pokorne służby...

— Jaśniej!

— Gotów... zawsze jestem gotów okazać posłuszeństwo...

Mówiąc te słowa ksiądz sam nie wiedział dobrze, czy to obietnica, czy tylko wyraz uszanowania. Bravi zrozumieli je lub udali, że rozumieją w poważniejszym ich sensie.

— Doskonale. Dobrej nocy życzym jegomości — powiedział jeden z nich zabierając się wraz z towarzyszem do odejścia.

Don Abbondio, choć chwilę przedtem dałby był nie wiem co, żeby tylko uniknąć spotkania, teraz rad byłby przedłużyć rozmowę, a raczej pertraktacje.

— Mości panowie... — zaczął, obu rękami zamykając brewiarz. Ale oni najwidoczniej nie chcąc słyszeć więcej zaczęli śpiewać piosenkę zbyt nieprzystojną, by ją tu przytaczać, i ruszyli przed siebie drogą, którą przed chwilą nadszedł proboszcz. Nieszczęsny don Abbondio otworzył usta i stał tak długą chwilę jak zaczarowany. Wreszcie ruszył tą z dwu drożynek, która wiodła ku jego domowi, z trudnością stawiając kroki, jakby miał nogi zdrętwiałe. Co się działo w jego duszy, zrozumiecie łatwiej usłyszawszy coś niecoś o jego charakterze oraz o czasach, w jakich żyć było mu sądzone.

Don Abbondio, jak to już czytelnik mógł łatwo zauważyć, nie przyniósł sobie na świat serca lwa. Jednak już w dziecięcych latach zrozumiał, jak ciężko jest żyć stworzeniu nie obdarzonemu kłami i pazurami, zwłaszcza jeżeli nie czuje ono skłonności do tego, by stać się żerem innych. Żadna władza legalna nie dawała najmniejszej ochrony spokojnym, nieszkodliwym ludziom, którzy nie mają czym wzbudzać w bliźnich trwogi. Nie znaczy to, żeby nie było ustaw przeciwko gwałcicielom prawa oraz przewidzianych dla nich kar. Przepisów prawnych było zatrzęsienie; przestępstwa były wyliczone i posegregowane z drobiazgową dokładnością; kary — nieprawdopodobnie wysokie i jeszcze podlegające zwiększeniu w każdym niemal wypadku wedle uznania samego prawodawcy czy, któregoś spośród setek podwładnych mu wykonawców prawa. Procedura tak pomyślana, by uwolnić sędziego od wszelkich okoliczności mogących stanowić przeszkodę w wydaniu skazującego wyroku; przytaczane tu dekrety przeciwko bravim są tego drobnym, lecz wiernym przykładem. Mimo to wszystko — a raczej w dużej mierze dzięki temu wszystkiemu — dekrety publikowane na nowo i wzmacniane przez wszystkie kolejne rządy świadczyły jedynie o całkowitej bezsilności ich autorów. A jeżeli odnosiły jakiś skutek, to chyba ten, że dodawały nowe udręki do tych, jakich doznawała spokojna i bezbronna ludność ze strony owych wichrzycieli, że wzmagały ich zuchwalstwo i przebiegłość. Mieli zapewnioną bezkarność, a jej głęboko tkwiących korzeni dekrety rządowe nawet nie dotykały, nie mówiąc już o ich wyrwaniu. Korzenie te — to prawo azylu, to przywileje pewnych klas, częściowo uznane prawnie, częściowo tolerowane w zawistnym milczeniu. Czasem podnosiły się jakieś bezpłodne protesty, ale owe klasy wytrwale i zazdrośnie broniły swych przywilejów. Rzecz zrozumiała, że ta bezkarność, przeciw której każdy nowy dekret stosował groźby i zniewagi, ale jej nie unicestwiał, musiała wzmagać się po każdej takiej groźbie i każdej zniewadze. I tak właśnie się działo; ogłoszenie nowego dekretu, mającego przynieść zagładę zbrodniczym żywiołom, pobudzało je niezmiennie do skupiania sił i szukania nowych możliwości czynienia tego wszystkiego, czego dekrety wzbraniały. Natomiast wszystkie te zakazy utrudniały w nieznośny sposób życie spokojnej ludności, nie mającej ani własnych środków obrony, ani potężnych protektorów; władze bowiem, chcąc ułatwić sobie zapobieganie przestępstwom oraz karanie winnych, miały „na oku" każdego poszczególnego człowieka i krępowały jego ruchy, tak jak się żywnie spodobało któremukolwiek z podrzędnych wykonawców prawa. Z drugiej strony — wystarczało przed popełnieniem przestępstwa zabezpieczyć sobie zawczasu schronienie w jakimś klasztorze lub pałacu, do którego ręka sprawiedliwości nie odważyłaby się nigdy sięgnąć. Wystarczało nawet nosić liberię jakiegoś możnego domu, ponieważ zarówno pycha, jak i interes rodu nakazywały panom chronić swego sługę przed srogością prawa, dając mu zupełną swobodę działania i pozwalając drwić sobie z wszelkich dekretów. Spośród tych, którzy mieli czuwać nad wykonaniem przepisów, Jedni z racji swego urodzenia zaliczali się do klasy uprzywilejowanej, inni byli klientami możnych rodów, uzależnionymi od ich łaski; zarówno jednym, jak drugim wychowanie, interes, przyzwyczajenie czy instynkt naśladownictwa zaszczepiły poglądy tej klasy i nic nie zmusiłoby ich do obrażenia możnych tego świata z powodu świstka papieru przybitego gdzieś na rogu ulicy. A co się tyczy niżej postawionych, bezpośrednich wykonawców prawa, to choćby nawet byli mężni jak herosy, posłuszni jak mnisi i gotowi do ofiar jak męczennicy, nie zdołaliby spełnić swego zadania, jako że byli w znacznie mniejszej liczbie od tych, których mieli utrzymać w ryzach. W dodatku zawsze groziło im, że ci, którzy w zasadzie — można powiedzieć: w teorii — stali na ich czele, w opresji pozostawią ich własnemu losowi. Wreszcie, rekrutowali się oni z najgorszych szumowin swojej epoki, ich zajęcie było otoczone powszechną pogardą, nawet ze strony tych, którzy powinni by drżeć przed nimi; ich nazwa — zbir — stanowiła obelgę. Trudno się zatem dziwić, że zamiast ryzykować własną skórę i podejmować beznadziejne wysiłki, woleli oni sprzedawać możnym tego świata swoją bezczynność i posłuszeństwo, zaś władzy swej i siły, którą bądź co bądź byli obdarzeni, używali jedynie tam, gdzie nie przedstawiało to niebezpieczeństwa: do gnębienia i trapienia ludzi spokojnych i bezbronnych.

Człowiek, który pragnie obrażać i który w każdej chwili obawia się obrazy ze strony innych, potrzebuje, rzecz prosta, towarzyszy i sojuszników. Stąd wypływała niezmiernie w owych czasach silna tendencja do zrzeszania się, tworzenia coraz to nowych klas i do wzmagania wszelkimi sposobami potęgi własnej klasy. Kler strzegł swojej niezawisłości i starał się ją rozszerzać, szlachta trzymała Się swych przywilejów, wojsko broniło swej samowoli. Kupcy i rzemieślnicy organizowali się w cechy i bractwa, prawnicy tworzyli osobne zrzeszenie, lekarze — własną korporację. Każda z tych małych oligarchii posiadała odrębny rodzaj wpływów i władzy; w każdej poszczególny członek starał się wykorzystywać dla siebie ową wspólną siłę w miarę własnej zręczności oraz powagi, jakiej zażywał. Uczciwsi ograniczali owe korzyści do samoobrony jedynie; bardziej przebiegli i wręcz zbrodniczy posługiwali się nimi w różnych niecnych zamysłach, do których spełnienia ich osobiste środki nie mogłyby wystarczyć, a także zapewniali sobie tą drogą bezkarność. Siły tych różnorodnych stowarzyszeń były, rzecz prosta, bardzo nierówne; szczególnie na wsi bogaty, na wszystko zdecydowany szlachcic, mający na swe rozkazy zgraję bravich, a także ludność swoich włości, z dawna przywykłą na zasadzie tradycji, interesu czy po prostu z musu uważać się za prywatnych żołnierzy swego pana — taki szlachcic stanowił potęgę, z którą prawie nikt z innej frakcji nie mógł się mierzyć.

Nasz Abbondio, nie szlachcic, nie bogaty i zgoła nie odważny, na długo przed osiągnięciem dojrzałego wieku pojął, że jest w tym społeczeństwie niby garnek gliniany zmuszony podróżować w kompanii wielu garnków żelaznych. Toteż łatwo uległ woli rodziców, którzy umyślili sobie zrobić z niego księdza. Prawdę mówiąc, nie zastanawiał się on wiele nad obowiązkami i wzniosłymi celami służby, jakiej się poświęcić zamierzał; zapewnić sobie życie w jakim takim dostatku i wznieść się do potężnej i szanowanej klasy — te dwa względy wydawały mu się aż nadto wystarczające dla dokonania tego wyboru. Ale że każda, nawet najpotężniejsza klasa społeczna tylko do pewnych granic chroni i wspomaga swych członków, każdy z nich powinien także myśleć sam o sobie. Don Abbondio, całkowicie pochłonięty troską o własny spokój, nie dbał o takie korzyści, dla osiągnięcia których musiałby się bardzo natrudzić albo ponieść jakieś ryzyko. Jego system polegał przede wszystkim na unikaniu konfliktów i na ustępowaniu tam, gdzie się ich uniknąć nie dało. Zachowywał niezbrojną neutralność we wszystkich wojnach, jakie wybuchały dokoła niego: w starciach, wówczas niezmiernie częstych,- pomiędzy klerem a władzami świeckimi, pomiędzy wojskiem a ludnością cywilną, pomiędzy dwoma szlachcicami, a nawet w sporach między wieśniakami, które zaczynały się od słów, a rozstrzygane były przy pomocy pięści lub noża. A jeżeli już tak się zdarzyło, że musiał koniecznie zadeklarować się po jednej lub drugiej stronie, stawał niezmiennie u boku silniejszego; zachowywał jednak i wtedy pewne ostrożności i starał się zawsze dać do zrozumienia drugiej stronie, że nie z własnej woli występuje jako jej przeciwnik. „Czemuż to ty nie potrafiłeś okazać się silniejszym? — zdawał się mówić pełnym wyrzutu spojrzeniem. — Byłbym rad iść z tobą ręka w rękę."

Tak więc, ustępując z drogi możnym, kryjąc ich przelotne kaprysy, a poważniejszym wybrykom poddając się ulegle, zmuszając przy pomocy niskich ukłonów i radosnych pozdrowień nawet najbardziej gburowatych i wzgardliwych do uprzejmego uśmiechu przy spotkaniu, biedaczysko zdołał bez większych burz. dociągnąć da sześćdziesiątki.

Nie znaczy to jednak, by don Abbondio pozbawiony był zupełnie żółci; toteż owo nieustanne ćwiczenie się w cierpliwości, wieczne przyznawanie innym racji, tyle gorzkich pigułek przełykanych w milczeniu — wszystko to wyczerpywało go tak dalece, że gdyby sobie od czasu do czasu nie pofolgował, zdrowie jego' pewnie by na tym ucierpiało. Na szczęście jednak istniały na świecie, i to w pobliżu, osoby, o których wiedział, że niezdolne są muchy ukrzywdzić; na nich mógł więc czasami wyładować swój zły humor zbyt długo powściągany, pozwolić sobie na kaprysy i pokrzyczeć trochę bez przyczyny.

Był surowym sędzią względem ludzi, którzy postępowali odmiennie od niego, wtedy jednak tylko, jeśli owe surowe sądy nie narażały go na żadne, nawet odległe, niebezpieczeństwo. Ktoś, kogo pobito, był zawsze w jego oczach co najmniej nierozważny; a już jeżeli padł ofiarą zabójstwa, na pewno była to jakaś ciemna postać. Taki, który upierał się przy swoich racjach przeciwko komuś możniejszęmu i pozostawał na placu z rozbitą głową, w oczach don Abbondia zawsze czymś zawinił. Co, ostatecznie, nie jest rzeczą trudną; nigdy bowiem granica między słusznym a niesłusznym nie jest tak prosta jak cięcie mieczem i nigdy słuszność nie jest cała po jednej, wina zaś cała po drugiej stronie.

Przede wszystkim jednak ostro potępiał tych spośród swoich współbraci, którzy odważali się brać stronę bezbronnych i uciśnionych przeciwko potężnym krzywdzicielom. Mawiał o nich, że kupują sobie kłopoty za gotówkę i że próbują prostować łapy jamnikom. Z całą surowością oświadczał, że jest to mieszanie się do spraw świeckich ze szkodą dla godności służby kapłańskiej. Grzmiał przeciwko takiemu postępowaniu, zawsze jednak tylko w cztery oczy albo w szczupłym i zaufanym gronie; grzmiał tym gwałtowniej, im bardziej był pewien, że o zarzuty dotykające ich osobiście ludzie ci nie będą żywili urazy. Miał też swoją ulubioną maksymę i zazwyczaj pieczętował nią wygłaszane w tej materii przemowy, a mianowicie, że zacnym ludziom, którzy zważają na siebie i nie wtykają nosa w cudze sprawy, nie przytrafiają się żadne przykre niespodzianki.

Niechaj więc teraz pomyślą moje dwa tuziny czytelników, jakie wrażenie wywrzeć musiało na biedaku opisane powyżej spotkanie. Trwoga, jaką obudziły w nim ponure twarze i okropne słowa owych drabów, groźba ze strony wielmoży, który znany był z tego, że nie grozi nigdy na próżno, mozolnie i cierpliwie budowany przez długie lata system unikania kłopotów, który od jednego zamachu sypał się oto w gruzy, ślepy zaułek bez wyjścia, w jaki się zabłąkał — wszystko to kłębiło się bezładnie w nisko zwieszonej głowie don Abbondia. „Gdybyż Renza dało się odprawić krótkim i węzłowatym «Nie»! Ale on będzie żądał wyjaśnień, a cóż mu, na miły Bóg, można odpowiedzieć? To także szalona pałka! Jagnię, zdawałoby się, dopóki nikt go nie tyka, ale niech tylko ktoś spróbuje stanąć mu w poprzek drogi... no! W dodatku świata nie widzi poza swoją Lucją, rozmiłowany w niej jak... Ech, dzieciaki, nic inszego nie mają do roboty, amory im w głowie, małżeństwo, o nic nie dbają; ani pomyślą o tym, w jaką opresję wpędzają Bogu ducha winnego człeka. O, ja nieszczęsny! Czy to sprawiedliwe, żeby właśnie na mojej drodze stanęli ci łotrzykowie? Czegóż chcą ode mnie? Czy to mnie zachciało się żenić? Czemu nie udali się raczej do... Ot, popatrzcież tylko! Taki już mój los nieszczęsny, że to, co należało powiedzieć, zawsze o chwilę za późno zaświta mi w głowie. Gdybym był pomyślał zawczasu, gdybym podsunął im myśl, by udali się ze swoim poselstwem do..." Tu raptem spostrzegł się don Abbondio, że nie przystoi mu żałować tego, iż nie stał się doradcą i wspólnikiem w niegodziwej sprawie. I od razu całą swoją złość zwrócił przeciwko człowiekowi, który zniszczył jego luby spokój. Znał don Rodriga jedynie z widzenia i z famy; nie miał z nim nigdy do czynienia poza tym, że skłaniał podbródek na piersi, a kapeluszem dotykał niemal ziemi w rzadkich wypadkach spotkania dziedzica na drodze. Natomiast często zdarzało mu się bronić reputacji młodego panka wobec ludzi, którzy przeklinali jego wybryki, wzdychając przy tym, zniżając głos, a oczy wznosząc ku niebu. Don Abbondio powtarzał zawsze w takich razach, że don Rodrigo jest zacnym i godnym szacunku kawalerem. Tym razem jednak obdarzał go w myśli takimi właśnie nazwami, jakie zwykł był przerywać gwałtownym protestem, ilekroć słyszał je z ust innych osób.

Pogrążony w ponurych myślach doszedł do drzwi swego domu położonego w głębi wioski i szybko wsunął w zamek klucz, który od dawna już trzymał w ręku. Otworzył, wszedł, zamknął za sobą drzwi starannie i spragniony towarzystwa zaufanego człowieka począł wołać głośno:

— Perpetua! Perpetua!

Wołając szedł w stronę saloniku, gdzie spodziewał się znaleźć Perpetuę nakrywającą stół do wieczerzy. Perpetua, jak się łatwo domyślić, była gospodynią don Abbondia. Była to wierna i przywiązana sługa, która umiała nie tylko słuchać, ale i rozkazywać w potrzebie; znosiła cierpliwie zrzędzenia i dziwactwa swego pana, ale potrafiła go też zmusić do znoszenia dziwactw własnych, wzrastających z dnia na dzień, odkąd przekroczyła synodalny wiek lat czterdziestu. Lat tych doczekała w panieńskim stanie, odrzuciwszy, jak twierdziła, wszystkie propozycje małżeńskie, jakie jej robiono, względnie — nie znalazłszy psa kulawego, który by ją zechciał, jak mawiały jej przyjaciółki.

— Idę — odpowiedziała, stawiając na stoliku, jak co dzień, flaszkę ulubionego wina don Abbondia; ruszyła zwolna ku drzwiom, ale nim jeszcze stanęła na progu, proboszcz ukazał się, z trudem wlokąc nogi, a twarz miał tak wzburzoną i takie posępne spojrzenie, że nie trzeba było nawet doświadczonych oczu Perpetuy, by odgadnąć, że musiało mu się wydarzyć coś zupełnie niezwykłego.

— Na miłosierdzie boskie! Co się stało jegomości?

— Nic, nic — wyjąkał don Abbondio zasapany opadając na fotel.

— Jakże to: nic? Mnie to jegomość powiada? A toć jakże jegomość wygląda! Coś strasznego musiało się stać.

— Ach, Boże mój! Skoro powiadam „nic", to na pewno albo nic, albo coś takiego, czego rzec nie mogę.

— Czego jegomość nie może powiedzieć nawet mnie? A któż się zatroszczy o jegomości zdrowie? Kto mu doradzi?

— Na Boga, przestań gadać i nic nie przygotowuj, Perpetuo. Daj mi mego wina.

— I jegomość chce mi wmawiać, że to nic! — powiedziała Perpetua napełniając kielich, ale nie wypuszczając go z ręki, jakby zamierzała dać go dopiero w nagrodę za zwierzenie, które tak długo kazało na siebie czekać.

— Dajże, daj — dopominał się don Abbondio, odbierając od niej kielich nieco drżącą ręką i wychylając go jednym haustem niby lekarstwo.

— Cóż to, chce jegomość, żebym musiała obcych ludzi pytać, co się przytrafiło mojemu panu? — spytała Perpetua stając przed proboszczem wsparta rękami pod boki i z podanymi naprzód łokciami. Wbiła weń uporczywe spojrzenie, jakby chciała wydrzeć mu z oczu tajemnicę.

— Na Boga! Żadnych plotek, żadnego gdakania! Tu chodzi... tu chodzi o życie!

— O życie!

— O życie.

— Jegomość przecie dobrze wie, że jak mi coś powie szczerze, w zaufaniu, to ja nigdy...

— Poczciwina! Myślałby kto...

Perpetua spostrzegła, że dotknęła fałszywej struny, i nagle zmieniła ton.

— Księże proboszczu — powiedziała głosem wzruszonym, i wzruszającym — zawsze byłam do jegomości przywiązana; toć jeśli chcę wiedzieć, co go gnębi, to jeno z troskliwości, to po to, by dopomóc, o ile potrafię, doradzić, ulżyć...

Rzecz w tym, że don Abbondiowi było zapewne równie pilno wyjawić okropną tajemnicę, jak Perpetui — wysłuchać jego zwierzeń. Toteż coraz słabiej odpierał jej wciąż ponawiane ataki i wreszcie, odebrawszy od niej po wielekroć przysięgę, że nie piśnie nikomu ani słówka — z wielkim wahaniem, z bolesnymi westchnieniami opowiedział nieszczęsne wydarzenie. Kiedy jednak doszło do straszliwego imienia zleceniodawcy, Perpetua musiała ponowić swą przysięgę jeszcze uroczyściej niż poprzednio, po czym. don Abbondio wyszeptał owo imię i osunął się bezsilnie na oparcie fotela z rozdzierającym westchnieniem, unosząc w górę ręce gestem rozkazującym i błagalnym za-" razem.

— Na miłosierdzie boskie... — wyszeptał raz jeszcze.

— A to dopiero! — wykrzyknęła Perpetua. — A zbój! A zbrodzień! Człek bez Boga w sercu!

— Zamilcz! Czy chcesz mnie zniszczyć ze szczętem?

— Och, jesteśmy tu sami i nikt nas nie słyszy. Ale co jegomość teraz pocznie, biedny księże proboszczu?

— Widzicie, ludzie — powiedział don Abbondio ze złością —- jakie to dobre rady mi ona daje! Pyta mnie, co robić; tak jakby to ona wpadła w opresję, a ja miałbym ją ratować!

— Ba, toćżem i ja gotowa przyrzucić moją mizerną radę; alem myślała...

— No, no, posłuchajmy.

— Mnie się tak widzi: powiadają wszyscy, jako nasz arcybiskup to człek święty, z głową, i nikogo się nie bojący, a jak potrza przemówić do rozumu któremu z tych wielmożnych panów i obronić przed nim proboszcza, to zawsze jest górą. To ja tak radzę: jegomość napisze do niego piękny list i wszystko w nim dokumentnie wyłoży...

— Zamilcz! Zamilczże wreszcie! Takie to rady dajesz mnie nieszczęsnemu! A jak dostanę, nie daj Boże, kulkę w plecy, to mi ją arcybiskup wyciągnie?

— Ech, jegomość! Kulki nie lecą przecie tak łatwo jak cukierki na weselu! Źle by to było, by zaś pies tyle razy gryzł, ile razy zaszczeka. A ja co wiem, to wiem: że kto umie zęby pokazać, kto się każe szanować, tego i uszanują. A że jegomość nigdy się nie odezwie, to i każdy lizie, za przeproszeniem, niby do...

— Zamilkniesz wreszcie?

— Milczę już, milczę. Ale tak już jest: jak ludzie widzą takiego, co to, jak go kto zaczepi, wnet gotów podwinąć...

— Dość! Nie pora teraz na głupie gadanie.

— Dość, to dość. Jegomość pomyśli sobie nocą. A nie ma znów co tak się trapić i zdrowie marnować. Trza coś przekąsić.

— Pomyślę sobie — mruknął don Abbondio. — Pewnie, że ja pomyślę, nie kto inszy. Nie chcę jeść — ciągnął podnosząc się z fotela — nic nie chcę, ni kęsa. Co inszego mam na głowie. Juścić, wiem to dobrze, że mnie, nie komu, trzeba o tym pomyśleć. Że też to mnie musiało się przytrafić!

— Niechże jegomość choć łyknie jeszcze — rzekła Perpetua napełniając kielich. — Toć jegomość wie, że mu to zawsze pomaga na żołądek.

— Ej, nie tego mi trzeba, nie tego! Nie tego!

To mówiąc zabrał świecę i wciąż pomrukując: „To ci historia... komuś takiemu jak ja... a co jutro przyniesie?", i tym podobne lamenty, ruszył na górę do swej sypialni. Od progu odwrócił się jeszcze w stronę Perpetuy, powiedział uroczyście: „Na miłosierdzie boże", przyłożył palec do ust na znak milczenia i zniknął. .

ROZDZIAŁ DRUGI

Legenda głosi, że książę Kondeusz przespał spokojnie noc poprzedzającą wielki dzień pod Rocroi; ale, po pierwsze, ogromnie był strudzony, po drugie, wydał przedtem wszystkie potrzebne rozkazy i ustalił dokładnie, czego mą rankiem dokonać. Don Abbondio natomiast wiedział to jedynie, że nazajutrz czeka go bój. Toteż strawił większą część nocy na pełnych niepokoju rozważaniach. Tego, by zlekceważyć groźne ostrzeżenie i ślubu udzielić — nie brał nawet wcale pod uwagę. Zwierzyć się Renzowi z tego, co się wydarzyło, i wspólnie z nim szukać wyjścia... Boże broń!... „Ani pary z gęby, bo jak nie, to... ehm..." — powiedział przecież jeden z owych zuchów. A wspomnienie tego „ehm". sprawiło, że don Abbondio nie tylko odrzucił myśl o przełamaniu zakazu, ale poczuł dojmujący żal, że wygadał się przed Perpetuą. Więc może uciec? Ale dokąd? A zresztą, ile niebezpieczeństw, jaka odpowiedzialność!

Za każdym odrzuconym pomysłem nieszczęśnik przewracał się z boku na bok na łóżku. Jedno wydawało mu się niewątpliwe: że należy zyskać na czasie omamiwszy Renza jakąś zmyśloną przeszkodą. Przyszło mu na myśl, że niebawem zacznie się adwent, kiedy to śluby są wzbronione. „Żebym jeno powstrzymał chłopaka przez tych parę dni, to będę miał dwa miesiące wytchnienia; a przez dwa miesiące niejedno może się wydarzyć."

Zaczął przemyśliwać, jakich by tu użyć argumentów. A choć wszystkie wydawały mu się dość błahe, przecież pocieszał się myślą, że jego sukienka duchowna doda im znaczenia, a doświadczenie podeszłego wieku stworzy potrzebną przewagę nad młodocianym prostaczkiem. „No cóż — pomyślał proboszcz — jemu chodzi o dziewczynę, mnie zaś o własną skórę; juścić mój interes bardziej jest ważki, a i ja sprytniejszy jestem od niego. Drogi synu, jeżeli ciebie grzbiet świerzbi, to trudno; ale ja nie myślę włazić w tę kabałę."

Uspokoiwszy nieco umysł powyższym rozważaniem proboszcz zdołał wreszcie zmrużyć oczy. Ale cóż to był za spoczynek! Jakie sny! Zwidywali mu się bravi, don Rodrigo, Renzo, jakieś dróżki, skały, ucieczki, pościgi, krzyki i strzelanina.

Chwila przebudzenia jest dla kogoś, komu zdarzyło się nieszczęście albo kto znalazł się w ciężkim kłopocie, zazwyczaj pełna goryczy. Umysł na pół ockniony powraca do powszednich myśli i dotychczasowego spokojnego życia; ale raptem natrętnie staje przed oczyma ów nowy stan rzeczy, bardziej jeszcze trudny do zniesienia przez kontrast z pierzchłym przed chwilą złudzeniem. Zakosztowawszy goryczy takiego przebudzenia don Abbondio przebiegł szybko myślą swoje nocne rozważania, utwierdził się w powziętych zamiarach, uporządkował je nieco i podniósłszy się z łoża jął niecierpliwie, aczkolwiek z pewnym niepokojem, oczekiwać nadejścia Renza.

Lorenzo czy też Renzo, jak go powszechnie zwano, nie dał na siebie długo czekać. Wybrał się do proboszcza tak wcześnie, jak tylko wydało mu się to możliwe bez natręctwa, gnany radosnym zapałem dwudziestoletniego młodzieńca, który w tym dniu zamierza poślubić ukochaną. W chłopięcych jeszcze latach utracił swoich bliskich; trudnił się przędzeniem jedwabiu, co było w jego rodzinie zajęciem, można by rzec, dziedzicznym. Niegdyś było to rzemiosło dość intratne; w owym czasie chyliło się już ku upadkowi, nie tak jednak dalece, żeby wykwalifikowany robotnik nie mógł w tym fachu zarobić na życie. Pracy ubywało wprawdzie z dnia na dzień, równocześnie jednak nieustająca emigracja robotników, zwabianych do sąsiednich państewek nadzieją lepszych płac i rozmaitych korzyści, sprawiała, że dla tych, co pozostali na miejscu, pracy wciąż jeszcze wystarczało.

Prócz swego fachu miał jeszcze Renzo trochę ziemi, którą uprawiał bądź z pomocą innych, bądź sam w okresach, kiedy przędzalnia była nieczynna. Tak więc w porównaniu z innymi Renzo mógł uważać się za majętnego i mimo że rok zapowiadał się jeszcze cięższy od poprzedniego i głód zaczynał nie na żarty dawać się ludziom we znaki, nasz młodzieniec, który stał się bardzo zabiegliśmy, odkąd zwrócił oczy na Łucję, miał dom wystarczająco zaopatrzony i mógł się głodu nie obawiać.

Przed proboszczem stawił się w pełnej gali, z pękiem różnobarwnych piór u kapelusza, z tkwiącym za pasem puginałem o pięknej rękojeści. Wyglądał uroczyście, ale równocześnie trochę zawadiacko, jak większość mężczyzn, nawet najspokojniejszych, w owych czasach. Niepewny i jak gdyby trochę tajemniczy wyraz, z jakim powitał go don Abbondio, stanowił jaskrawy kontrast z wesołym i rezolutnym zachowaniem młodzieńca. „Coś go widać trapi" — pomyślał Renzo i odezwał się:

— Przyszedłem, księże proboszczu, zapytać, o jakiej porze będzie księdzu dogodnie, byśmy się stawili w kościele?

— A o jaki dzień chodzi?

— Jakże to: jaki dzień? Czy zapomniał ksiądz proboszcz, żeśmy się umówili na dzisiaj?

— Dzisiaj? — powtórzył ksiądz takim tonem, jakby pierwszy raz o tym słyszał.— Dzisiaj?... dzisiaj... musicie mieć cierpliwość, dzisiaj to nie podobna.

— Dziś nie podobna? A cóż się stało?

— Przede wszystkim, widzisz, nie czuję się dziś zdrów...

— To niedobrze; aleć na to, co ksiądz proboszcz ma do zrobienia, nie trzeba wiele czasu ani wiele fatygi...

— Ale poza tym...

— Co poza tym?

— Są przeszkody.

— Przeszkody? Jakież tu przeszkody być mogą?

— Ech, nam tylko, kapłanom, wiadomo, ile trudności jest na każdym kroku, jaka na nas spoczywa odpowiedzialność! Ja mam serce miękkie, zawsze chcę wszystko łagodzić, ułatwić, usunąć przeszkody, każdemu wygodzić nie bacząc, że wykraczam poza swoje obowiązki, a potem mam jeno wymówki albo i co gorszego.

— Na miłość boską, księże proboszczu, niechże mnie ksiądz nie trzyma w takiej niepewności, ale powie jasno, o co idzie.

— A masz ty pojęcie, ile potrzeba przeróżnych korowodów, aby zawrzeć legalne małżeństwo?

— Chyba że wiem coś o tym — odparł Renzo, którego zaczął ogarniać gniew. — Toć mi ksiądz proboszcz dosyć głowy nasuszył o to wszystko ostatnimi czasy. Ale przecież wszystko to już zrobione, co było do zrobienia, czy może nie?

— Wszystko, wszystko, tak się tobie zdaje. Trochę cierpliwości! Wszystko wali się na mnie, na mnie, który depczę swoje obowiązki, byle tylko ludziom troski oszczędzić!... Ale teraz... dosyć tego. Dosyć, wiem, co mówię. My, nieszczęśni proboszcze, jesteśmy niby między młotem a kowadłem... Ty się niecierpliwisz, ja ci współczuję, biedny chłopcze, a tymczasem moi przełożeni... ale sza, nie wszystko przystoi mi mówić... dość, że zawsze na nas się skrupi.

— Niechże mi ksiądz proboszcz powie na koniec jasno, co mam zrobić jeszcze, a będzie wnet zrobione.

— A wiesz ty, jakie są przeszkody kanoniczne?

— Skądże bym miał wiedzieć?

— Error, conditio, votum, cognatio, crimen, Cultus disparitas, vis, ordo, ligamen, honestas, Si sis affinis... — rozpoczął don Abbondio rachując na rozstawionych palcach.

— Drwi sobie ksiądz ze mnie? — przerwał młodzieniec. — Co mnie obchodzą księdza latinorum?

— A widzisz? Skoro nie wiesz, uzbrój się w cierpliwość i zdaj się na takich, co wiedzą.

— Hola!...

— No, no, Renzo, nie unoś się gniewem, mój miły; gotów jestem uczynić wszystko... wszystko, co w mojej mocy. Chciałbym z duszy cię zadowolić, bom ci szczerze życzliwy. Ech, pomyśleć, jak ci było dobrze na świecie... czegóż ci było brak? A tu strzeliło ci do głowy, żeby się żenić...

— Cóż to za mowa, księże proboszczu? — wykrzyknął Renzo równie zdumiony jak rozzłoszczony.

— Mówię i powiadam: uzbrój się w cierpliwość. Chcę dla ciebie jak najlepiej...

— Ale w końcu...

— W końcu, synu drogi, to nie moja wina. Nie ja ustanawiam prawa. Przed udzieleniem ślubu prawo nakazuje nam zbadać wszystko sumiennie, aby mieć pewność, że nie ma żadnych przeszkód.

— Czy powie mi ksiądz wreszcie, jaka tu się znalazła przeszkoda?

— Uzbrój się w cierpliwość, to się nie da tak wyłożyć w mgnieniu oka. Nie będzie tu może nic tak ważkiego, mam tę nadzieję. Ale moim obowiązkiem jest zbadać. wszystko. Prawo mówi jasno: Antequam matrimonium denutiat...  

— Jużem mówił księdzu, że nie chcę tej łaciny!

— Ale przecie muszę ci wyłożyć...

— Alboż ksiądz nie zrobił dawno tych jakichś badań?

— Nie wszystko, nie tak, jakem był powinien...

— Czemuż ksiądz nie zrobił tego na czas? Czemu mnie zwodził, że wszystko gotowe? Po cóż czekać...

— A! Wymawiasz mi teraz moje dobre serce? Ułatwiałem rzecz Każdą, starałem się czynić wedle twego życzenia. A tymczasem... ale dość, wiem, co mówię.

— A ja? Cóż ze mną?

— Musisz być cierpliwy jeszcze kilka dni. Synu drogi, kilka dni to przecież nie wieczność, uzbrój się w cierpliwość...

— Jak długo?

„No, jesteśmy na dobrej drodze" — pomyślał don Abbondio i rzekł bardzo łaskawie:

— Za dwa tygodnie. Będę się starał; może się da zrobić.

— Dwa tygodnie! A to co znowu? Zrobiliśmy wszystko, jak nam ksiądz kazał; umówiliśmy dzień, dzień nadchodzi, a ksiądz mi teraz powiada: dwa tygodnie! Dwa!... — wykrzyknął głośno, wściekle wymachując wzniesioną w górę pięścią i nie wiadomo jakie dodałby do tej liczby przekleństwo, gdyby don Abbondio nie przerwał mu chwyciwszy go za druga rękę i przytrzymując ją w skwapliwym, a nieśmiałym ucisku.

— No, no, nie unoś się, na miłość boską! Zobaczę, postaram się, może za tydzień...

— A co ja powiem Lucji?

— Powiesz, żem się omylił.

— A ludzie co będą gadali?!

— Powiesz wszystkim, że to moja wina, że pomyłka, że to z pośpiechu, bom chciał dla was jak najlepiej... zrzu-

cisz wszystko na mnie... Cóż mogę więcej? Tydzień jeden zaledwie.

— A po tym tygodniu nie przyjdą inne przeszkody?

— Skoro mówię...

— Dobrze więc. Będę cierpliwy przez tydzień. Ale niech ksiądz pamięta: jak tydzień minie, nie poprzestanę na żadnych obiecankach... Kłaniam się księdzu proboszczowi!

To rzekłszy wyszedł kłaniając się nie tak głęboko jak zazwyczaj i rzucając spojrzenie bardziej wymowne niż pełne szacunku.

Idąc po raz pierwszy bez radości w stronę domu narzeczonej, rozpamiętywał gniewnie rozmowę z proboszczem, a im więcej o niej myślał, tym bardziej wydawała mu się dziwna. Chłodne i jakieś niepewne zachowanie don Abbondia, jego ton niecierpliwy i niechętny, jakby z przymusem wypowiadane słowa, spojrzenie jego szarych oczu uciekające gdzieś w bok, jakby obawiało się spotkać ze słowami, które równocześnie wymawiały jego usta, to udawanie, jakoby pierwszy raz słyszał o zamierzonym małżeństwie, szczegółowo przedtem omawianym, a zwłaszcza te niejasne wzmianki o czymś, co wzbraniał się wyraźnie powiedzieć — wszystko to, razem zebrane, nastiwało Renzowi podejrzenie jakiejś tajemnicy oraz myśl, że don Abbondio usiłuje weń wmówić coś zgoła innego, niż jest w rzeczywistości. Przystanął nawet na chwilę w zamiarze zawrócenia na plebanię, przyparcia księdza do muru i wydobycia zeń wyznania, o co mu chodzi. Ale w tejże chwili zobaczył przed sobą Perpetuę wchodzącą do położonego nie opodal domu ogródka. Zawołał na nią, kiedy stanęła przy furtce, przyśpieszył kroku i dogonił ją u wejścia z mocnym postanowieniem zdobycia potrzebnych mu wiadomości.

— Dzień dobry, Perpetuo; spodziewałem się, że będziemy się dzisiaj wspólnie weselili.

— Ha, wszystko w ręku Boga, mój biedny Renzo!

— Oddajcie mi przysługę; nasz świątobliwy proboszcz prawił mi tu coś, czego w żaden sposób wyrozumieć nie mogę. Wytłumaczcież mi wy, czemu to on nie może czy nie chce pożenić nas dzisiaj.

— A cóż to, alboż ja znam sekrety mego pana?

„A więc tkwi w tym jakiś sekret, tak jak mi się wydawało" — pomyślał Renzo i chcąc wydobyć ten sekret na światło dzienne ciągnął dalej:

— No, Perpetuo, byliście mi przecie zawsze życzliwa. Powiedzcie mi, co wiecie, dopomóżcież mi, biedakowi.

— Niedobrze urodzić się biedakiem, mój Renzo.

— Święta prawda —  przytaknął utwierdzając się coraz bardziej w swoich podejrzeniach i próbując zgłębić do dna tajemnicę dodał: — Ale czyż przystoi kapłanom pomiatać biedakami?

— Słuchaj, Renzo. Nie mogę nic powiedzieć, bo... no, bo nic nie wiem. Ale możesz mi wierzyć, że mój pan nie chce krzywdzić ani ciebie, ani nikogo. To nie jego wina!

— Więc czyjaż? — zapytał Renzo na pozór niedbale, lecz z drżeniem serca, cały zamieniony w słuch.

— Toć mówię ci, że nie nie wiem... ale przecie trzeba mi bronić mego pana... serce mi się kraje, kiedy słyszę, jak się go pomawia o to, że chce czyjejś krzywdy. Biedaczek! Jeśli grzeszy, to chyba przez zbytek dobroci. Za dobry on do tego świata łajdaków, gwałtowników, ludzi, co się Boga nie boją...

„Łajdaki? Gwałtownicy? — powtórzył w myśli Renzo. — Nie o władzy kościelnej tu mowa."

— No — rzekł starając się nie okazać wzburzenia — powiedzcież mi wreszcie, kto to taki.

— Ale, chciałbyś mnie zmusić do mówienia. A ja nie mogę... nie mogę... no, bo nic nie wiem. A jak nic. nie wiem, to to samo, co gdybym przysięgała, że nie powiem. Ani powrozem słowa nie wyrwiesz mi z gardła. No, z Bogiem, darmo tu tylko czas tracimy.

To rzekłszy weszła szybko do ogrodu zamykając za sobą furtkę. Renzo pożegnał ją i odszedł powoli, nie chcąc, by zauważyła, w którą stronę się kieruje. Ale zaledwie oddalił się poza zasięg uszu zacnej niewiasty, przyśpieszył kroku i wnet stanął u drzwi don Abbondia. Wszedł i udał się wprost do pokoju, w którym dopiero co zostawił był księdza. Zastał go też tam jeszcze i podbiegł doń śmiało, groźnie błyskając oczyma.

— Ech! Ech! Cóż tam znowu? — wykrzyknął don Abbondio.

— Kto jest ten niegodziwiec — zapytał Renzo tonem człowieka zdecydowanego otrzymać jasną odpowiedź — kto jest ten niegodziwiec, który nie chce, żebym się ożenił z Lucją?

— Co? Co? Co takiego? — wybełkotał zaskoczony biedaczyna z twarzą pobladłą i niby mokry łachman zwiotczałą. Raptem, nie przestając coś mruczeć,  zerwał się z krzesła i rzucił ku drzwiom. Renzo jednak widać spodziewał się tego i miał się na baczności; poskoczył do drzwi wyprzedzając proboszcza, przekręcił klucz w zamku i wsunął go do kieszeni.

— A, powie ksiądz teraz, księże proboszczu? Wszyscy wiedzą coś o moich sprawach oprócz mnie jednego. Chcę i ja to wiedzieć, do licha! Jak on się zowie?

— Renzo, Renzo, na miłosierdzie boże, zważ, co czynisz! Pomyśl o duszy!

— Myślę o tym, co tu chcę usłyszeć, zaraz, nie zwlekając! — To mówiąc położył, może bezwiednie, dłoń na rękojeści sztyletu.

— Litości! — wykrzyknął zamierającym głosem don Abbondio.

— Chcę wiedzieć!

— Mówiłem...

— Nie, nie. Dość zawracania głowy. Mów, księże, natychmiast i jasno.

— Chcesz mojej śmierci?

— Chcę wiedzieć i mam prawo wiedzieć.

— Ależ, jeżeli powiem, zginę. Czyż mi życie nie miłe?

— Właśnie. Mów, księże.

Owo „właśnie" zabrzmiało tak nieubłaganie, a wygląd Renza był tak groźny, że don Abbondio ani myśleć nie mógł o oporze.

— Przyrzeknij, przysięgnij, że nigdy nie powiesz nikomu...

— Przysięgam, że popełnię jakiś czyn szalony, jeżeli zaraz, natychmiast, nie usłyszę jego imienia.

Na to ponowne zaklęcie don Abbondio zaczął jąkać takim głosem i z taką twarzą, jakby w jego ustach tkwiły obcęgi cyrulika.

— Don...

— Don? — powtórzył Renzo, jakby chciał pomóc nieszczęśnikowi wykrztusić resztę. I stał pochylony, z uchem zbliżonym do ust księdza, trzymając z tyłu zaciśnięte pięści.

— Don Rodrigo! — wyrzucił z siebie proboszcz, w pośpiechu połykając sylaby, jak gdyby, ostatnim błyskiem rozsądku dokonawszy wyboru pomiędzy dwoma niebezpieczeństwami, chciał pochwycić fatalne imię i wtłoczyć je z powrotem w gardło w tej samej chwili, w której zmuszony był je wypowiedzieć.

— A pies! — ryknął Renzo. — Jak on to zrobił? Co księdzu powiedział?

— Jak? Ech, jak? — powtórzył don Abbondio tonem wzgardliwym. Teraz, po spełnieniu tak wielkiej ofiary, poczuł się jak gdyby wierzycielem Renza. — Jak? Wolałbym, żeby to na ciebie padło miast na mnie, którym tu przecież nic nie zawinił. Nie miałbyś pewnie wówczas tak pstro w głowie!

Tu począł w straszliwych barwach odmalowywać fatalne spotkanie. A czując, jak wzmaga się w nim z każdą chwilą oburzenie przytłumione uprzednio strachem, widząc zarazem, jak Renzo, zły i zmieszany, stoi bez ruchu z opuszczoną na piersi głową, zagrzmiał potężnie:

— Pięknieś się spisał! Oddałeś mi nie lada przysługę! Tak potraktować zacnego człowieka, swego proboszcza! W jego własnym domu! W poświęconym miejscu! Wspaniały czyn! Wydrzeć mi podstępnie wyznanie mojego nieszczęścia... twojego nieszczęścia! To, com przed tobą ukrywał z rozwagi, dla twego dobra! A teraz wiesz już, coś chciał. Rad bym też wiedzieć, co mi chciałeś zrobić? Ale, na miły Bóg! Nie czas teraz na facecje. I nie w tym rzecz, kto tu ma słuszność, a kto nie. Tu chodzi o to, kto ma siłę. A kiedym ci dziś rano życzliwie" radził, tyś się wściekł zaraz. Miałem rozum za nas ob,u. Ale teraz? Co poczniemy? Otwórzże przynajmniej!. Oddaj mi klucz!

— Być może zbłądziłem — odrzekł Renzo łagodnie, ale w głosie jego dawało się wyczuć wściekłość na odkrytego wroga — być może zbłądziłem; lecz niechże ksiądz z ręką na sercu powie, co by w moim wypadku...

To mówiąc wyjął klucz z kieszeni i ruszył, by otworzyć drzwi. Don Abbondio sunął za nim i kiedy Renzo przekręcił klucz w zamku, ksiądz stanął przy nim z twarzą ponurą i pełną zgryzoty, podniósł w górę trzy palce prawej ręki i jakby mu chciał pomóc ze swej strony, powiedział:

— Przysięgnij chociaż...

— Być może zbłądziłem, proszę o wybaczenie — powiedział Renzo i otwierał drzwi, aby wyjść.

— Przysięgnij — powtórzył don Abbondio chwytając go za ramię dygocącą ręką.

— Być może zbłądziłem — powtórzył Renzo, gwałtownie uwalniając ramię z uścisku, i wybiegł, przerywając ten dyskurs, który, na podobieństwo dyskusji literackich, filozoficznych i innych, mógłby trwać przez wieki, jako że obie strony powtarzały tylko uparcie własne argumenty.

— Perpetua! Perpetua! — począł wołać don Abbondio po bezowocnych próbach zatrzymania zbiega. Perpetua jednak nie dawała odpowiedzi, a biedny don Abbondio nie wiedział już wcale, co o tym myśleć.

Zdarza się nieraz, i to dostojniejszym niż don Abbondio osobistościom, tak zaplątać się w jakieś kłopoty, w taką wpaść rozterkę, że najlepsze wyjście, jakie widzą — to położyć się do łóżka z gorączką. Ale don Abbondio nie musiał nawet uciekać się do tego wybiegu — wszedł mu on sam w ręce. Trwoga dnia poprzedniego przeżyta, bezsenna, pełna niepokoju noc, wstrząs, jakiego doznał przed chwilą, posępne przewidywania na przyszłość — wszystko to nie pozostało bez wpływu na jego zdrowie. Siedząc w swoim fotelu, udręczony i oszołomiony, czuł jakieś przenikające do szpiku kości dreszcze; ciężko wzdychając spoglądał na swoje paznokcie i raz po raz nawoływał drżącym z irytacji głosem: — Perpetua!

Przyszła nareszcie, niosąc pod pachą ogromną głowę kapusty, z bezczelnie spokojną twarzą, jakby nic się nie stało. Oszczędzę czytelnikowi tych wszystkich lamentów, skarg, żalów, oskarżeń i obrony, tych wszystkich: „Ty jedna mogłaś się wygadać", i „Nic nie mówiłam", wszystkich ciągnących się bez końca rozhoworów. Wystarczy, jeśli powiemy, że don Abbondio rozkazywał Perpetui zaryglować starannie drzwi i nie otwierać pod żadnym pozorem, a gdyby ktoś zapukał, odpowiedzieć przez okno, że proboszcz leży w łóżku z gorączką. Następnie powlókł się na górę powtarzając co trzeci stopień schodów: „A to mi dogodzili!" Po czym położył się rzeczywiście do łóżka, gdzie go też na razie zostawimy.

Renzo tymczasem szedł wielkimi krokami ku domowi; nie miał żadnego planu działania, ale czuł przemożną chęć uczynienia czegoś niezwykłego a straszliwego.

Wszelcy krzywdziciele i podżegacze, wszyscy ci, którzy w taki czy inny sposób wyrządzają "ludziom zło, dźwigają na sobie dwojaki ciężar: nie tylko krzywd, których są sprawcami, ale i winy za zdeprawowanie tych skrzywdzonych. Renzo był młodzieńcem spokojnym i bynajmniej nie skorym do rozlewu krwi; był szczery i wrogi wszelkim intrygom, a przecież w tej chwili serce jego biło pragnieniem mordu, a umysł knuł podstęp i zdradę. Pragnął biec do domu don Rodriga, chwycić go za gardło i... ale przypomniał sobie, że dom ten był niemal fortecą z silną załogą bravich, zarówno z wnętrza, jak i z zewnątrz strzeżoną; fortecą, do której jedynie przyjaciele jej pana i dobrze znana służba mogli wejść bez dokładnych od stóp do głów oględzin. Nieznany rzemieślnik nie zdołałby na pewno tam się dostać bez skrupulatnego zbadania jego osoby, a cóż dopiero on, zapewne znany tam, niestety, aż nadto dobrze. Snuł więc tylko mściwe plany, jak to uzbrojony w strzelbę zaczai się gdzieś za płotem i będzie czekał w nadziei, że kiedyś wreszcie tamten pojawi się samotnie na drodze. Z okrutną lubością pogrążał się w marzeniu; widział siebie, jak słysząc kroki — jego kroki — ostrożnie wysuwa głowę, rozpoznaje wroga, unosi strzelbę, mierzy i daje ognia; jak niegodziwiec pada ugodzony, drgając w przedśmiertnych konwulsjach. Widział, jak sam zrywa się, rzuca tamtemu przekleństwo i rusza drogą ku granicy, za którą będzie bezpieczny.

„A Lucja?" Zaledwie to imię przemknęło błyskawicą poprzez mroki morderczych marzeń, lepsze myśli, jakie zazwyczaj wypełniały umysł Renza, tłumnie powróciły. Wspomniał na ostatnie prośby i przestrogi swych rodziców, wspomniał na Boga, Matkę Boską i świętych, pomyślał o tym, ile razy czyste sumienie było mu pociechą w ciężkich chwilach i jakiej zawsze doznawał odrazy słysząc opowieści o morderstwach.. Otrząsnął się ze swych krwawych rojeń z przerażeniem, skruchą i z ogromną ulgą na myśl, że przecież popełnił ten czyn jedynie w wyobraźni.

W ślad za wspomnieniem Lucji, ileż innych nadciągnęło myśli! Ileż nadziei, ile obietnic, przyszłość upragniona, która zdawała się tak pewna, dzień z takim oczekiwany utęsknieniem! W jaki sposób, jakimi słowy ma jej oznajmić złą nowinę? I co przedsięwziąć? W jaki sposób uczynić ją swoją żoną wbrew woli niegodziwego wielmoży? Wraz z tymi myślami zakradło się do jego duszy coś — nie podejrzenie może, ale jakiś dręczący cień. Przyczyną postępku don Rodriga mogła być jedynie brutalna żądza, jaką żywił względem Lucji. A ona? O tym, żeby miała mu dać jakąkolwiek nadzieję, żeby ośmielała czymś ową namiętność, Renzo nawet pomyśleć nie był w stanie. Ale czy o niej wiedziała? Czy było możliwe, aby don Rodrigo żywił taką haniebną żądzę, a ona wcale tego nie spostrzegła? A on — czy nadałby sprawie podobny obrót, nie spróbowawszy najpierw innych, łatwiejszych dróg? A Lucja nie przyznała się nigdy ani słówkiem! Jemu, swemu przyszłemu mężowi!

Pogrążony w podobnych myślach Renzo minął swój dom położony pośrodku wsi i skierował się na krańce osiedla, ku domowi Lucji. Pomiędzy domkiem tym a drogą leżał niewielki dziedziniec otoczony murkiem. Wszedłszy nań Renzo usłyszał zmieszany szmer głosów dochodzący z górnej izby i domyślił się, że to rozmaite kumy i przyjaciółki mające stanowić weselny orszak Lucji. Nie miał ochoty pokazywać się temu zgromadzeniu przygnębiony fatalną wieścią. A właśnie pojawiła się na dziedzińcu mała dziewczynka i podbiegła do niego wołając wesoło:

— Pan młody! Pan młody!

— Cicho, Bettino, cicho — powiedział Renzo. — Chodź no tu do mnie. Pójdź na górę, odwołaj Łucję na bok i szepnij jej do ucha, ale tak, żeby nikt tego nie słyszał, nikt nic nie spostrzegł... szepnij jej, że muszę z nią pomówić, że czekam na nią w izbie na dole, niech przyjdzie nie zwlekając.

Dziecko pobiegło śpiesznie na górę, dumne i uszczęśliwione z potajemnego zlecenia. Lucja wyszła była właśnie z matczynych rąk w weselnym stroju. Towarzyszki cisnęły się dokoła niej, każda chciała obejrzeć pannę młodą, ona zaś broniła się z tą właściwą wieśniaczkom, nieco wojowniczą skromnością i zasłaniała zgiętym ramieniem schyloną twarz, marszcząc piękne czarne brwi, podczas gdy usta jej rozchylały się w uśmiechu. Bujne czarne włosy, rozdzielone nad czołem wąziutką białą linią, ułożone były w tyle głowy w misterne sploty i przytrzymane długimi srebrnymi szpilami, tworzącymi dokoła głowy niby promyki aureoli; tak po dziś dzień czeszą się wieśniaczki w okolicach Mediolanu. Szyję Lucji otaczał sznur granatów nawleczonych na przemian z paciorkami ze złotego filigranu; na sobie miała brokatowy, tkany w kwieciste wzory stanik o bufiastych, przedzielonych barwnymi wstążkami rękawach i krótką, drobno fałdowaną spódnicę z grubego jedwabiu; na nogach czerwone pończochy i haftowane, również jedwabne, ciżemki.

Nie tylko uroczysty, weselny strój, ale i rozliczne wzruszenia malujące się na twarzy Lucji podnosiły jej pełen skromności urok. Na twarzy jej widniała radość przymglona leciutkim niepokojem, jak gdyby cieniem smutku, jaki często można dojrzeć w rysach oblubienic i który, nie umniejszając ich urody, wyciska na niej pewne szczególne piętno.

Mała Bettina przecisnęła się przez tłum ku Lucji i nieznacznie, do ucha, powtórzyła jej zlecenie.

— Schodzę na chwilę i wnet wracam — powiedziała Lucja zgromadzonym niewiastom i zbiegła w pośpiechu na dół.

— Co się stało? — wykrzyknęła spojrzawszy w zmienioną twarz trawionego niepokojem Renza, ogarnięta nagłym przeczuciem czegoś złego.

— Łucjo — odezwał się Renzo — na dziś wszystko przepadło i Bogu jednemu wiadomo, kiedy będziemy mogli zostać mężem i żoną.

— Jak to? — spytała zaskoczona.

Renzo opowiedział jej pokrótce wydarzenia tego ranka. Słuchała pełna niepokoju, a kiedy padło imię don Rodriga, wykrzyknęła, drżąca, z zarumienioną nagle twarzą:

— Ach! Więc aż do tego doszło!

— Więc wiedziałaś o tym? — zapytał Renzo.

— Niestety! Ale żeby aż do tego doszło... — Co wiedziałaś?

— Nie każ mi teraz mówić, bo się popłaczę. Pójdę, zawołam matkę i odprawię tamte niewiasty. Trzeba nam zostać samym!

— Nic mi nie mówiłaś — wyszeptał Renzo, kiedy odchodziła.

Odwróciła się nie zatrzymując i powiedziała tylko:

— Ach, Renzo!

Renzo zrozumiał, co miało znaczyć jego imię wypowiedziane przez nią w takiej chwili i takim tonem: „Czy możesz wątpić, że jeśli milczałam, to miałam po temu ważne i słuszne przyczyny?"

Tymczasem poczciwa Agnese (takie imię nosiła matka Lucji), którą szepty małej Bettiny, a potem zniknięcie córki zaniepokoiły i zaciekawiły zarazem, zeszła w ślad za nią, chcąc dowiedzieć się, co zaszło. Dziewczyna zostawiła ją z Renzem, wróciła na górę i opanowując w miarę możności głos i wyraz twarzy oznajmiła zebranym niewiastom:

— Ksiądz proboszcz zachorował, nic dzisiaj nie będzie. Po czym pożegnała je spiesznie i zeszła ponownie na dół.

Niewiasty rozeszły się, żądne opowiedzenia innym, co zaszło. Dwie czy trzy pośpieszyły pod drzwi plebanii, aby sprawdzić, czy proboszcz naprawdę jest chory.

— Ma straszną gorączkę — oznajmiła przez okno Perpetua.

Smutna wieść rozeszła się natychmiast, tłumiąc podejrzenia, które zaczynały już kiełkować w umysłach i jawić się w rozmowach, niedopowiedziane i tajemnicze.

ROZDZIAŁ TRZECI

Lucja weszła do dolnej izby w chwili, gdy Renzo ogromnie zatroskany opowiadał rzecz całą jej matce, która z niemniejszą troską go słuchała. Oboje odwrócili się ku wchodzącej, jako do tej, która więcej od nich wiedziała o całej sprawie i od której spodziewali się jakiegoś, bolesnego zapewne, wyjaśnienia. Poprzez troskę i miłość, jaką oboje w różny sposób, lecz w równym stopniu odczuwali, przebijał żal — również dwojakiej natury — że coś, i to coś tak poważnego, przed nimi ukrywała. Agnese, choć pilno jej było usłyszeć, co córka jej powie, nie mogła się powstrzymać od uczynienia jej wymówki:

— Żeby też rodzonej matce nie zwierzyć takiej rzeczy!

— Teraz wszystko wam opowiem — powiedziała Lucja ocierając fartuchem oczy.

— Mówże, mów! Opowiadaj! — wykrzyknęli równocześnie matka i narzeczony.

— Matko Najświętsza! — zawołała Lucja. — Któż by uwierzył, że aż do tego dojść może!

I opowiedziała głosem przerywanym łkaniem, jak to wracając parę dni przedtem z przędzenia pozostała nieco w tyle za towarzyszkami; wtedy właśnie spotkała na drodze don Rodriga z jakimś drugim panem. Don Rodrigo zagadał coś do niej niezbyt przystojnie i próbował ją zatrzymać; ona nie odpowiedziała mu wcale, przyspieszyła kroku i dogoniła towarzyszki. Ale oddalając się słyszała, jak ten drugi śmiał się głośno, zaś don Rodrigo powiedział: „Załóżmy się." Na drugi dzień czekał znów na drodze, ale ona szła z całą gromadką towarzyszek i oczy trzymała spuszczone. Słyszała, jak tamten drugi pan śmiał się szyderczo, a don Rodrigo mówił: „Zobaczymy jeszcze."

— Bóg łaskaw — ciągnęła Lucja — że to był ostatni dzień przędzenia. Zaraz też powiedziałam...

— Komu powiedziałaś? — przerwała jej Agnese, z wzgardliwą niechęcią oczekując nazwiska owego wybranego powiernika.

— Ojcu Cristoforo na spowiedzi, matko — powiedziała Lucja łagodnie i przepraszając. — Wyznałam mu wszystko, kiedyśmy były razem w klasztornym kościółku. Pamiętasz, matko, jakem tego dnia marudziła, to i owo jeszcze wciąż miałam do roboty; zwłóczyłam tak, bom czekała, aż będą szli do kościoła ludzie z naszej wsi; chciałam pójść razem, od tamtego spotkania straszno mi się zdawało na pustej drodze...

Na dźwięk powszechnie szanowanego imienia ojca Cristoforo rozwiała się uraza Agnese.

— Dobrześ zrobiła — pochwaliła — tylko czemuś nie rzekła nic matce?

Lucja miała po temu dwojaki powód: nie chciała zasmucać i przerażać matki czymś, na co przecież nie mogła ona nic poradzić, to jedno; po drugie, bała się, by nie rozniosło się z ust do ust to przykre zdarzenie, które powinno było pozostać w ukryciu. Lucja łudziła się, że rychły ślub położy koniec temu obmierzłemu prześladowaniu.

Mając takie dwa powody przyznała się jednak tylko do pierwszego.

— A tobie — ciągnęła, zwracając się do Renza takim tonem, jakim przemawia się do przyjaciela pragnąc przekonać go, że nie ma słuszności — a tobie, czyż powinnam była mówić o tym? Dość zmartwienia, żeś się teraz dowiedział.

— A ojciec co ci rzekł? — dopytywała się Agnese.

— Doradzał mi przyspieszyć ślub, ile się tylko da, a do tej pory zamknąć się w domu. Kazał modlić się całym sercem i mówił, że jak tamtemu zejdę z oczu, to, da Bóg, może i z myśli... Wtedy to przymusiłam się — zwróciła się znów do Renza, nie podnosząc nań jednak oczu i cała spłoniona — wtedy to, jak jaka bezwstydnica, prosiłam cię, byś się ze wszystkim pośpieszył i poślubił mnie prędzej, niżeśmy to dawniej uradzali... Bóg wie, coś sobie o mnie wówczas pomyślał... Ale ja wiedziałam, że słusznie czynię i za dobrą radą... no i pewna byłam... I gdzieżbym ja się owego ranka spodziewała... — dalsze słowa utonęły w gwałtownym wybuchu płaczu.

— A łajdak, przeklętnik; morderca! — wykrzykiwał

Renzo, tam i na powrót przebiegając izbę z zaciśniętą na rękojeści sztyletu dłonią.

— A cóż za zgryzota, niech Pan Bóg broni! — lamentowała Agnese.

Młodzieniec zatrzymał się nagle przed spłakaną Lucją i, patrząc na nią czule i gniewnie zarazem, powiedział:

— To już ostatnia sprawka tego łotra!

— Ach, nie, Renzo, nie, na miłość boską! — wykrzyknęła Lucja. — Me! Toć i dla nas, biedaków, jest Bóg na niebie. Ale jakże miałby się nad nami zlitować, jeśli i sami będziemy czynili źle? — Nie, nie, niechże Bóg broni — powtarzała Agnese.

— Renzo — odezwała się Lucja spokojniej nieco, z przebłyskiem nadziei w głosie — masz przecie fach, a i ja pracować potrafię. Pójdźmy stąd gdzieś tak daleko, żeby ten człowiek nie słyszał o nas nigdy więcej.

— Ach, Łucjo, i co z tego? Toć nie jesteśmy jeszcze mężem i żoną. A czy proboszcz zaświadczy o nas, żeśmy wolnego stanu oboje? Taki jak on!... Gdybyśmy byli poślubieni, ach, wówczas...

Lucja znowu zaczęła płakać; i siedzieli tak wszyscy troje w posępnym milczeniu, jakże nie licującym z ich weselnymi strojami.

— Posłuchajcie no, moje dzieci — odezwała się po chwili Agnese. — Zaufajcie mi, toć przyszłam na ten świat dawniej od was i znam go niezgorzej. Nie ma o co tak się znów lękać i trapić; nie taki diabeł straszny, jak go malują. Nam, prostaczkom, wszystko się zdaje zawikłane; grunt to odszukać koniec nitki, to i kłębek wnet się rozpłacze. Bywa tak, że mądra rada, jedno słówko uczonego człeka... wiem ci ja dobrze, co mówię. Posłuchaj mnie, Renzo; idź do Lecco, odszukaj tam doktora Azzecca-garbugli i wszystko mu opowiedz... jeno go tak nie nazwij, niech Pan Bóg broni! To takie przezwisko, a trzeba do niego mówić: „Panie doktorze...", jakże mu tam? Nie mogę spamiętać, jak on się naprawdę nazywa, wszyscy jeno tak na niego mówią... No, co tam, pytaj się o tego doktora, któren jest długi, suchy, włochaty, nos ma czerwony i brodawkę na policzku.

— Znam go z widzenia — powiedział Renzo.

— To i dobrze — ciągnęła Agnese. — To ci jest człek z głową! Widziałam ja niejednego, co gorzej się zaplątał niźli kurczę w konopiach i ani wiedział, w którą stronę głowę obrócić, a jak pogadał godzinkę w cztery oczy z doktorem Azzecca-garbugli (tylko go tak aby nie nazwij, dobrze pamiętaj), to dobrze widziałam, śmiał się jeno ze swoich zmartwień. Weźże te cztery kapłony; biedaczyska, miałam im łebki ukręcić na niedzielę, na weselisko. Zanieś je; do panów z pustymi rękami nie przystoi chodzić. Opowiedz wszystko, co się tu wydarzyło, a zobaczysz, wnet ci doradzi, takie ci rzeczy wymyśli, co nam by do głowy nie przyszły, choćbyśmy cały rok rozmyślali.

Rada spodobała się Renzowi, a Lucja również ją pochwaliła. Stara Agnese, dumna z siebie, wyciągnęła z kojca nieszczęsne kapłony, zebrała razem ich osiem nóżek, obwiązała je sznurkiem i, niby wiązankę kwiatów, wręczyła Renzowi.

Młodzieniec, pożegnawszy kobiety słowami otuchy i takimiż słowami przez nie pożegnany, wymknął się z domu przez sad chcąc uniknąć spotkania z wiejską dzieciarnią, która ilekroć się ukazał, biegła za nim wołając:

— Pan młody! Pan młody!

Idąc wąskimi dróżkami poprzez pola rozmyślał o swoim nieszczęściu i o tym, co powinien powiedzieć doktorowi Azzecca-garbugli. Jak się czuły nieszczęsne ptaki niesione głową na dół za skrępowane nóżki przez człowieka miotanego najsprzeczniejszymi uczuciami i który dawał im wyraz w gwałtownej gestykulacji — niech sobie czytelnicy sami dopowiedzą. Renzo to gniewnie wyciągał przed siebie dłonie, to wyrzucał w górę ramiona gestem rozpaczy, to potrząsał groźnie zaciśniętymi pięściami; a każdy z tych gestów przyprawiał o bolesny wstrząs cztery zwieszone łebki. Udręczone ptaki usiłowały dziobać się nawzajem, jak to się często zdarza pomiędzy towarzyszami niedoli.

Znalazłszy się w miasteczku, zapytał o mieszkanie doktora. Wskazano mu je i niebawem stanął u drzwi. Ale jak to bywa z prostaczkami, kiedy znaleźć się mają przed obliczem uczonego pana, zapomniał doszczętnie całej przemowy, jaką sobie w drodze obmyślił. Na szczęście spojrzał na kapłony i widok ich podniósł go trochę na duchu.

"Wszedł do kuchni i zapytał służącej, czy mógłby pomówić z panem doktorem. Popatrzyła na kapłony i, nawykła widać do podobnych darów, ujęła je bez wahania w rękę.

Renzo jednak nie puścił i ciągnął ptaki w swoją stronę, chcąc, by doktor zobaczył, że nie przyszedł z pustymi rękami.

— Zostawcie to i wchodźcie — powiedziała kobieta.

W tej samej chwili ukazał się w drzwiach doktor i Renzo skłonił się mu głęboko. Doktor powitał go dobrodusznym: „Pójdź, synu", i wprowadził go do swego gabinetu. Był to obszerny pokój; trzy jego ściany zawieszone były wizerunkami dwunastu cesarzy rzymskich, czwartą zajmowała ogromna szafa wypełniona starymi, zakurzonymi książkami. Pośrodku stół zarzucony przeróżnymi dokumentami, suplikami i dekretami, dokoła niego trzy czy cztery krzesła i jeden fotel z poręczami. Jego wysokie kwadratowe oparcie zakończone było rzeźbionymi w drzewie narożnikami, sterczącymi na kształt rogów, i obite skórą bydlęcą przy pomocy potężnych ćwieków. Kilku z nich brak było od dawna, tak że obicie odstawało i zwijało się tu i ówdzie. Doktor miał na sobie domowy ubiór, czyli po prostu starą, zniszczoną togę, która wiele lat przedtem służyła mu do uroczystych wystąpień, kiedy w jakiejś szczególnie ważnej sprawie udawał się do Mediolanu.

Zamknął drzwi i zwrócił się do Renza z zachęcającymi słowami:

— Opowiedz mi, synu, swoją sprawę.

— Chciałbym coś panu doktorowi powiedzieć w zaufaniu.

— Oto jestem — odparł doktor. — Mów, młodzieńcze. Zasiadł w fotelu; Renzo stał przed nim przy stole, w jednej ręce trzymając kapelusz, drugą w zakłopotaniu obracając go w kółko.

— Chciałbym usłyszeć od pana doktora... od uczonego pana... — zaczął.

— Powiedz zwyczajnie, jak było — przerwał mu doktor.

— Proszę o wybaczenie. My, biedacy, nie nauczeni jesteśmy składnie mówić. Właśnie chciałbym wiedzieć...

— Co za ludzie! Wszyscyście jednacy. Zamiast gadać prosto, co i jak, umiecie tylko pytać; wszystkoście sobie zawczasu w głowie ułożyli!

— Proszę o wybaczenie, panie doktorze. Chciałbym oto wiedzieć, czy jest jakaś kara za to, jeśli się grozi księdzu wzbraniając mu udzielić komuś ślubu?

— Rozumiem — mruknął do siebie doktor, jakkolwiek w rzeczywistości nic nie rozumiał. — Rozumiem.

I natychmiast spoważniał, ale była to powaga współczująca i pełna życzliwego zatroskania. Zacisnął mocno wargi wydając jakiś dźwięk nieartykułowany. Uczucie, jakie ten dźwięk miał wyrażać, wyjaśniły pierwsze słowa, które po nim nastąpiły:

— Poważny casus, mój synu, i niełatwy. Dobrześ uczynił przychodząc z tym do mnie. O takich sprawach jest mowa w setce bodaj dekretów, między innymi w tym, który ogłosił w ubiegłym roku obecny nasz gubernator. Zaraz to sobie obejrzysz na własne oczy, czarno na białym.

To mówiąc podniósł się . z fotela i począł szperać obu rękami w bezładnym stosie papierów, przegarniając je i mieszając niby ziarno w korcu.

— Gdzież się to podziało? Wyłaźże, wyłaź! Tyle wszystkiego trzeba mieć pod ręką! Musi tu gdzieś być, to ważny dekret. A, jest, jest!

Wyciągnął rulon, rozwinął, spojrzał na datę i wyraz powagi na jego twarzy jeszcze się pogłębił.

— Piętnasty października 1627 roku! — wykrzyknął. — Oczywiście. Z ubiegłego roku, jak mówiłem. Świeży dekret, takich najbardziej się boją. Potrafisz czytać, synu?

— Trochę, panie doktorze.

— Dobrze! Podążaj za mną wzrokiem, sam zobaczysz.

Począł czytać trzymając dekret szeroko rozpostarty w powietrzu, to mamrocząc szybko i niewyraźnie, to zwalniając i wypowiadając z naciskiem, podkreślając tonem ważność słów:

— „Mimo iż dekret z rozkazu Jego Wysokości Księcia Feria dnia 14 grudnia 1620 roku ogłoszony, zaś przez Jaśnie Oświeconego Pana, don Gonzalo Fernandeza da Cordoba etc. zatwierdzony, nakłada jak najsurowsze kary na winnych wszelakich aktów gwałtu, samowoli tudzież wymuszeń, których to zbrodni poniektórzy przeciwko najwierniejszym poddanym J. K. Mości się dopuszczają, wiadomo nam, jako wyżej wymienione występki, miast niknąć, nieustannie na sile przybierają. Przeto. Jego Ekscelencja — i tak dalej, i tak dalej — wysłuchawszy opinii Senatu jako też Zgromadzenia — i tak dalej — postanawia i wszem wobec wiadomym czyni, co następuje:

Poczynając od aktów samowoli, których jak doświadczenie wykazuje, tak w miastach, jako i w pomniejszych osiedlach — słyszysz? — księstwa wielu się dopuszcza, oprymując bezbronnych mieszkańców na wszelkie sposoby, jako to: wymuszanie aktów kupna, dzierżawy... — i tak dalej... gdzież to? Acha, słuchaj! — ...wymuszenie lub wzbronienie zawarcia małżeństwa...— No?

— To jakby właśnie moja sprawa — rzekł Renzo.

— Słuchaj, słuchaj tylko dalej. Popatrzmyż, jaka grozi kara... — „...wymuszenie świadczenia lub nieświadczenia, wypędzenie kogoś z miejsca, w którym zamieszkiwał... — i tak dalej — ...przymuszenie siłą do płacenia należności, grożenie wierzycielom, przymuszanie do korzystania z młyna... — To wszystko nas nie dotyczy. A, tu go mamy! — ...aby kapłan nie dopełnił tego, co mu jego urząd nakazuje, lub czynił to, co z jego urzędem nie licuje..." — Eh!

— Wygląda mi na to, jakby ten dekret dla mnie akuratnie obmyślono.

— Eh, nieprawdaż? Słuchaj dalej: — „...tudzież inne tym podobne bezprawia, czy to pochodzące od feudałów, szlachty czy stanu średniego i pospólstwa. — Nikt się nie wymiga: spotykają się wszyscy, niby w Dolinie Józafata... Słuchaj teraz o karach. — Jakkolwiek te i wszystkie podobne przestępstwa z dawna są zabronione, niemniej, w zamiarze bardziej skutecznego ich wytępienia, Jego Ekscelencja niniejszym dekretem nakazuje, iżby na winnych w jakiejkolwiek mierze wyżej wymienionych przestępstw nakładane były przez wszystkich sędziów ordynaryjnych Państwa srogie kary, tak pieniężne jako też i cielesne nie wyłączając wygnania lub galer, aż do kary śmierci... — Bagatela! — ...wedle uznania Jego Ekscelencji lub Senatu, stosownie do natury przestępstwa, do osoby i okoliczności. Postanowienia powyższe są nie-od-wo-łal-ne i wszelkimi rygorami opatrzone." — No, dość tu tego dobrego, co? A popatrz jeszcze na podpisy: „Gonzalo Fernandez da Cordoba", . niżej: „Platonus", a tu jeszcze: „Vidit Ferrer" . Nie brak niczego.

Podczas gdy doktor czytał, Renzo mozolnie podążał za nim wzrokiem i myślą, usiłując pojąć dokładnie sens tych czcigodnych, a zawikłanych zdań, od których spodziewał się dla siebie pomocy. Doktor ze zdumieniem spoglądał na swego nowego klienta, który wydawał się znacznie bardziej zainteresowany niż przygnębiony treścią dekretu. „Szczwany być musi" — powiedział sobie w duchu, a głośno rzekł:

— No, no, kazałeś sobie, widzę, ostrzyc grzywę. Chwalebna ostrożność, ale skoroś zamierzył mnie się oddać w opiekę, można było obejść się bez tego. Rzecz jest poważna, prawda; ale też ani wiesz, czego potrafię dokazać, kiedy trzeba.

Aby zrozumieć sens tej przemowy doktora, należy pamiętać, że w owych czasach bravi i im podobni zawadiacy nosili ustalonym zwyczajem długie grzywy włosów nad czołem, a w potrzebie zapuszczali je na twarz niby przyłbicę. Było to bardzo przydatne w czasie wszelkiego rodzaju napaści, kiedy nie chcieli być poznani, i w rozmaitych innych okazjach wymagających zarówno siły, jak chytrości. Obyczaj ten również znalazł odbicie w dekretach.

„Jego Ekscelencja (margrabia Hynojosa) ogłasza, iż kto by nosił włosy tak długie, iżby zakrywały czoło aż po brwi, lub też warkocze, zarówno przed, jak i za uszyma, podlega karze pieniężnej 300 skudów, a jeśliby zapłacić nie był w stanie — karze galer na lat trzy; a to za pierwszym razem, zaś w razie ponownego zawinienia, oprócz wyżej wymienionych, jeszcze ciężej, tak pieniężnie, jak i cieleśnie może być ukarany wedle uznania Jego Ekscelencji.

Natomiast Jego Ekscelencja zezwolić raczy w przypadkach łysiny tudzież innych usprawiedliwionych przyczyn, jak to: szpecące znamię lub blizna, na noszenie włosów dostatecznej dla ukrycia takowych mankamentów długości, byle nie większej; przestrzega się przed przekroczeniem granic oczywistej potrzeby, aby zaś sprawca nie doznał tej kary, jakiej wszelacy fałszerze podlegają.

Jego Ekscelencja nakazuje golarzom pod karą stu skudów lub trzech uderzeń powrozem publicznie wymierzonych, albo sroższej, wedle uznania wyżej wymienionego, kary, aby strzyżonym przez się osobom nie pozostawiali nijakich harcapów, grzyw czy kosmyków, jako też włosów dłuższych, niźli obyczaj każe, tak z przodu, jako i z boków za uszyma, ale żeby wszystkie włosy były równe, wyjąwszy dotkniętych łysiną lub wyżej wymienionymi defektami."

„Grzywa" była zatem jak gdyby częściąuzbrojenia, znakiem rozpoznawczym wszelkich junaków i zabijaków, tak że byli oni nawet powszechnie zwani „grzywaczami". Nazwa ta zachowała się po dziś dzień w tamtejszym dialekcie, choć w znacznie złagodzonym sensie. Spośród naszych mediolańskich czytelników nie znalazłby się może ani jeden, który by nie pamiętał, jak to w dziecięcych latach rodzice, nauczyciel, któryś z przyjaciół domu czy też służby nie odzywał się o nim: „mały grzywacz, grzywaczek."

— Prawdę mówiąc — odpowiedział Renzo — jestem człek spokojny i jak żyję, grzywy nie nosiłem.

— Nic nie zdziałamy — rzekł na to doktor kręcąc głową z uśmiechem przebiegłym i zarazem trochę niecierpliwym — nic nie zdziałamy, jeśli mi, synu, nie zaufasz. Kto opowiada kłamstwa doktorowi, jest głupcem, który powie prawdę sędziemu. Swemu obrońcy wypada rzec wszystko szczerze i jasno, a jak sprawę rozwikłać, to już nasza w tym głowa. Chcesz, abym ci dopomógł — gadaj wszystko od A do Z, z sercem na dłoni, jak na spowiedzi. Musisz mi powiedzieć, na czyj rozkaz to uczyniłeś; sądzę, że jest to znaczna jakaś osoba. W takim razie trzeba, abym się do niej udał i postarał jakoś porozumieć. Nie powiem, bądź spokojny, żeś to ty mi wyznał, że przez niego byłeś wysłany. Zaufaj mi. Rzeknę mu tylko, że przychodzę go błagać o ratunek dla nieszczęśliwego, fałszywie oskarżonego młodzieńca. Naradzę się z nim i wspólnie przedsięweźmiemy środki, by rzecz załatwić pomyślnie. Rozumiesz, synu: ratując siebie, ocali i ciebie zarazem. Jeśliby zaś ten wybryk był twoim własnym konceptem, cóż — nie uchylam się także: niejednego z gorszej wydobyłem opresji... o ile tylko nie obraziłeś kogoś znakomitego, powiedzmy sobie, gotów jestem cię z tego wykaraskać — z pewnymi kosztami, powiedzmy sobie. Wyznasz mi przede wszystkim, kto jest ten, jak. się to mówi, poszkodowany. Stosownie do kondycji i natury tej osoby obaczym, czy korzystniej nam będzie ugłaskać, go, czy raczej poszukać sposobu, by wpaść nań z góry i potraktować jego samego jako przestępcę, jednym słowem, wpuścić mu, jak się to mówi, pchłę w ucho. Bo trzeba ci wiedzieć, jak to jest z tymi dekretami: byle się z nimi obchodzić, jak należy, a wyrozumieć je chytrze — nikt nie jest całkowicie winien, nikt także niewinny. Co się tyczy księdza, jeśli ma zdrowy rozum,  będzie siedział cicho. Jeśli uparty, są i na takich sposoby. Z każdego kłopotu jest zawsze jakoweś wyjście, ale na to, by je znaleźć, potrzeba człowieka z głową. Twój casus jest poważny; poważny, mówię ci, poważny. Dekret mówi jasno; a jeśli przyjdzie ci się mierzyć ze sprawiedliwością, tak oko w oko, tedy marny twój los. Mówię do ciebie jak przyjaciel. Za wybryki musi się płacić. Chcesz wyjść z tego cało — dwóch rzeczy tu potrzeba: pieniędzy i szczerości. Zaufać temu, kto ci jest życzliwy, być mu posłusznym, czynić wszystko, co ci zaleci.

Podczas gdy doktor gwałtownie wyrzucał z siebie te słowa, Renzo wpatrywał się w niego z wytężoną uwagą i podziwem, z jakim wiejski prostaczek przygląda się na rynku kuglarzowi, który połyka pakuły, a wyciąga z gardła wstążkę — i ciągnie ją, i ciągnie bez końca. Ale kiedy pojął wreszcie, o czym właściwie mówi doktor i jak zupełnie opacznie rzecz całą zrozumiał, przerwał mu, jak gdyby przecinał ową ciągnącą się od ust jego wstęgę.

— Och, panie doktorze, jakeście mnie to pojęli? Wszystko na wywrót. Ja tam nikomu nie groziłem, ani mi w głowie takie rzeczy. Możecie, panie, zapytać wszystkich w naszej gminie, każdy wam powie, żem nigdy w życiu nie zadarł z prawem. To mnie zrobił takie łajdactwo ktoś inny. Po to przychodzę do pana doktora, by się dowiedzieć, jak się tej sprawiedliwości mam dla siebie domagać. I bardzom rad z tego dekretu, coście mi go, panie, pokazali.

— Tam do diabła! — wykrzyknął doktor otwierając szeroko oczy. — A cóż to znów za pasztet? Wszyscyście jednacy. Nie potraficie opowiedzieć po ludzku sprawy?

— Proszę o wybaczenie. Nie daliście mi, panie, dojść do słowa. Wnet opowiem wszystko po porządku. Trzeba wam wiedzieć, panie doktorze, jako dziś właśnie — tu głos Renza zadrżał nieco — miałem się żenić z jedną dziewczyną, z którąśmy się jeszcze latem zmówili. Dzisiejszy dzień był z dawna postanowiony z księdzem proboszczem i wszystko było gotowe? No i właśnie dziś ksiądz zaczyna mi coś mydlić oczy... no, nie chcę nudzić pana doktora, dość, żem go nakłonił, by mi powiedział wszystko, jak należy... no i powiedział, jako ma wzbronione pod karą śmierci dać nam ten ślub; to ten przeklętnik don Rodrigo...

— Co, co? — przerwał mu doktor gwałtownie, marszcząc czoło i czerwony nos i wykrzywiając gniewnie usta. — Co mi tu jakowymiś bredniami głowę suszysz? Tak możecie sobie gadać między sobą, nie miarkując języka. Ale żeby z takimi gadkami nachodzić zacnych ludzi! Idźże, idź... sam nie wiesz, co gadasz. Z niedorostkami się nie zadaję. Nie chcę słuchać próżnej gadaniny... — Przysięgam...

— Toć mówię, idź sobie. Na co mi twoje przysięgi? Nic mi po nich, umywam od tego ręce — to mówiąc doktor zacierał ręce, jak gdyby je rzeczywiście umywał. — Naucz się gadać do rzeczy. Nie przystoi zawracać tak głowy poważnym ludziom.

— Ależ proszę posłuchać, proszę mnie wysłuchać — na próżno bezradnie powtarzał Renzo.

Doktor nie przestając krzyczeć popychał go obu rękami ku wyjściu. Dosięgnąwszy wreszcie drzwi otworzył je wołając głośno do służącej:

— Oddać natychmiast temu człowiekowi to, co przyniósł — rozkazał. — Nic od niego nie chcę, nic a nic.

Nigdy jeszcze, odkąd służyła- w tym domu, niewiasta ta nie miała do spełnienia podobnego rozkazu. Ale wypowiedziany był z taką stanowczością, że nie wahała się ani chwili. Wzięła cztery nieszczęsne ptaki i wręczyła je Renzowi z wyrazem politowania, zdającym się mówić: „Aleś ty musiał nabroić." Renzo próbował się wymawiać, ale doktor był nieugięty; tak więc młodzieniec, zdumiony i rozgniewany jak nigdy w życiu, zabrał wzgardzone ofiary i ruszył do swej wsi, by zdać sprawę kobietom z pięknych rezultatów swej wyprawy.

W czasie jego nieobecności matka i córka, z żalem zdjąwszy weselne stroje i przywdziawszy codzienne suknie, nadal radziły nad swoim położeniem, Lucja płacząc, Agnese ciężko wzdychając. Matka mówiła o tym, jak wiele nadziei przywiązuje do rad uczonego doktora. Córka rzekła na to, że pomocy trzeba szukać wszędzie, gdzie tylko możliwe; że ojciec Cristoforo jest nie tylko człowiekiem dobrej rady, ale że potrafi również działać, kiedy chodzi o ratowanie biednych ludzi; że zatem byłoby dobrze móc powiadomić go o tym, co zaszło.

— Pewnie że tak — przytakiwała Agnese i wspólnie poczęły się zastanawiać, jakby to zrobić, ponieważ iść tego dnia do odległego około dwóch mil klasztoru nie miały odwagi. Zapewne też nikt rozsądny nie doradzałby im tego.

Ale właśnie kiedy to rozważały, dało się słyszeć pukanie i ciche, lecz wyraźne słowa zza drzwi:

— Deo gratias.

Lucja domyślając się, kto to być może, pośpieszyła otworzyć; z przyjaznym skinieniem głowy wszedł do izby kwestarz-kapucyn z przewieszoną przez lewe ramię sakwą, przyciskając do piersi obu rękami jej obwiązany sznurem otwór.

— O, brat Galdino! — powitały go obie niewiasty.

— Pan niechaj będzie z wami — odezwał się braciszek. — Przychodzę prosić o orzechy.

— Idź, przynieś orzechy dla ojców — powiedziała Agnese do córki. Lucja podeszła do drzwi, ale znalazłszy się za plecami brata Galdino przystanęła i położyła palec na ustach, rzucając matce spojrzenie wyraźnie proszące o zachowanie sekretu; spojrzenie czułe, błagalne, ale i stanowcze zarazem.

Kwestarz popatrzył spod oka na Agnese i zagadnął:

— A cóż ślub? Miał być przecie dzisiaj... a we wsi jakieś zamieszanie, jakby się coś nowego przydarzyło. Cóż to takiego?

— Ksiądz proboszcz zachorzał, trzeba było odłożyć — wyjaśniła spiesznie. Gdyby nie znak Lucji, pewnie inną dałaby kwestarzowi odpowiedź. — Jak tam idzie kwesta? — zapytała chcąc zmienić temat.

— Nieszczególnie, zacna kobieto, nieszczególnie. To i wszystko, com uzbierał — braciszek zdjął sakwę z ramienia i potrząsnął nią. — Wszystko, com uzbierał. A i po ten bogaty plon do dziesięciorga drzwi musiałem kołatać.

— Ba, rok za rokiem coraz głodniejszy, bracie Galdino. A jak człek musi sobie skąpić chleba, to i z czym innym trzeba mu garść zaciskać.

— A jakiż sposób na to, by zaś powróciły dobre czasy, niewiasto? Jeno jałmużna. Słyszeliście o onym cudzie z orzechami w naszym klasztorze w Romanii przed laty?

— Nie słyszałam. Opowiedzcież mi, proszę.

— Musicie wiedzieć, że w owym klasztorze był pewien mnich, istny święty. Zwał się ojciec Macario. Raz, zimą to było, szedł ci on drożyną przez pole jednego naszego dobrodzieja, poczciwego człeka. Ojciec Macario widzi onego dobrodzieja, jak stoi podle wielkiego orzechowego drzewa, a z nim czterech wieśniaków z motykami w ręku i sposobią się do kopania wokół drzewa, by korzenie jego na światło wydobyć. „Co też czynicie z tym biednym drzewem?" — pyta ojciec Macario. „Eh, ojcze, od lat nie chce mi ono rodzić orzechów. To i zrąbię je na opał." — „Ostawcie je w spokoju,— powiada ojciec — bo to wam powiadam, że tego roku więcej ono urodzi orzechów, aniżeli ma liści."

Ów człowiek znał dobrze tego, co mu te słowa powiedział, zaraz też kazał swoim sługom z powrotem ziemię na korzenie narzucić. A do ojca, któren szedł dalej w swoją drogę, tak rzecze: „Ojcze Macario, połowa zbioru dla klasztoru będzie."

Rozniosło się po okolicy o tej przepowiedni i zewsząd schodzili się ludzie oglądać ono drzewo. I patrzcie — na wiosnę kwiecia zatrzęsienie, a przyszedł czas, to i orzechów takoż zatrzęsienie. Jeno nasz dobrodziej nie doznał tej pociechy, by ów plon zebrać, albowiem jeszcze przed zbiorami udał się tam, gdzie go czekała nagroda za jego poczciwe życie. Ale cud był tym większy, jak to wnet usłyszycie. Ten poczciwy człek zostawił syna, zgoła innego pokroju. Otóż kiedy nadszedł czas zbioru, kwestarz wyruszył zebrać tę połowę klasztorowi należną. Tamten zaś udał zdziwionego i powiada zuchwale, jako nigdy nie słyszał, by kapucyni orzechy robić potrafili. No i wiecie, co się stało? Dnia pewnego ów zuchwalec sprosił kilku swoich druhów; wśród hulanki opowiedział im o orzechu i śmiał się głośno z kapucynów. Kompanom zachciało się obejrzeć ów ogromny stos orzechów. Gospodarz wiedzie ich tedy do śpichrza, no i słuchajcie: otwiera drzwi, idzie do kąta, gdzie był ów stos usypany, „Spojrzyjcie" — rzecze i sam patrzy. I cóż widzi? Piękny stos suchych liści orzechowych. Byłże to piękny przykład! Klasztor zaś miast stracić — zyskał jeszcze; bowiem po takim wydarzeniu kwestarz tak wiele zbierał darów, że pewien dobrodziej, zdjęty litością nad onym utrudzonym braciszkiem, ofiarował klasztorowi osła, aby mógł dźwigać orzechy do domu. I tyle oleju wytłoczono, że cała okoliczna biedota przychodziła brać go sobie, ile trzeba. Bowiem jesteśmy jako morze, co zewsząd wody w siebie wchłania i wszystkim rzekom w zamian ich użycza.

Właśnie ukazała się Lucja z fartuchem tak pełnym orzechów, że zaledwie mogła utrzymać jego rogi w obu wyciągniętych rękach. Gdy brat Galdino ściągnąwszy sakwę z pleców rozwiązywał ją na przyjęcie tak hojnego daru, matka rzuciła Lucji zdziwione i surowe spojrzenie, ganiąc ją za podobną rozrzutność. Ale Lucja odpowiedziała niemniej wymownym spojrzeniem oznaczającym: „Zaraz się wytłumaczę." Brat Galdino wybuchnął istnym potokiem pochwał, błogosławieństw, obietnic, podziękowań, po czym, zarzuciwszy ponownie sakwę na plecy, skierował się ku drzwiom. Lucja zatrzymała go jednak:

— Proszę was o przysługę, bracie Galdino. Zechciejcie rzec ojcu Cristoforo, że koniecznie trzeba mi z nim pomówić. Niechajże uczyni mi tę łaskę i odwiedzi nas, biedaczki, jak najprędzej, bowiem nie możemy pójść do kościoła.

— Tyle jeno? Godzina minie, a już ojciec Cristoforo będzie powiadomiony o waszym życzeniu.

— Ufam wam.

— Bądźcie spokojne.

To rzekłszy odszedł, nieco bardziej pochylony, ale weselszy aniżeli wtedy, kiedy przyszedł.

Z tego, że uboga dziewczyna tak bez ceremonii wzywała do siebie ojca Cristoforo, kwestarz zaś bez zdziwienia przyjął jej zlecenie nie robiąc trudności, nie należy wnosić, jakoby ów Cristoforo był sobie zwykłym mnichem, jakich wielu, czy zgoła jakimś popychadłem. Był, przeciwnie, człowiekiem wielce poważanym zarówno wśród swoich, jak w całej okolicy. Ale taki był już obyczaj kapucynów, że nic nie zdawało im się nazbyt niskie i nic nazbyt wysokie. Służyć maluczkim, a przyjmować usługi możnych, wchodzić do pałaców i do lepianek z tym samym wyrazem pokory i godności zarazem, być w tym samym domu raz osobą podrzędną i lekceważoną, kiedy indziej zaś doradcą, bez którego żadna decyzja nie mogła być powzięta; prosić wszędzie o jałmużnę i dawać ją każdemu, kto o nią poprosi w klasztorze — do tego wszystkiego musiał przywyknąć każdy kapucyn. Idąc drogą, mógł równie łatwo natknąć się na księcia całującego ze czcią końce jego zakonnego sznura, jak i na bandę rozswawolonych

Wyrostków, którzy udając, że biją się między sobą, obrzucali błotem jego brodę. Słowo „braciszek" wymawiano w owym czasie już to z największym szacunkiem, już to z bezbrzeżną pogardą, kapucyni zaś bardziej może od innych zakonów byli przedmiotem krańcowo różniących się uczuć i równie krańcowo rozmaitej zaznawali doli. Nic nie posiadając, strojem różniąc się od otoczenia bardziej jeszcze niż pozostałe zakony, otwarciej niż inni ćwicząc się w pokorze, budzili w jednych tym głębszą cześć, w innych tym zajadliwszą wzgardę, zależnie od charakteru i sposobu myślenia otaczających ludzi.

Zaledwie brat Galdino poszedł, Agnese wykrzyknęła ze zgrozą:

— Tyle orzechów! I to w takim roku!

— Przebacz mi, matko — odparła Lucja. — Pomyślałam, że jeśli damy taką skąpą jałmużnę jak inni, brat Galdino będzie musiał chodzić jeszcze, Bóg wie jak długo, zanim jego sakwa będzie pełna. Bóg wie także, kiedy byłby z powrotem w klasztorze; a co by się jeszcze nagawędził i nasłuchał gawęd po drodze, to i nie wiadomo, czy by mu zostało w pamięci...

— Toś mądrze pomyślała. A i miłosierdzie musi przecie przynieść owoce — odrzekła Agnese, która mimo pewnych wad była bardzo poczciwą kobietą, a już za swoją Lucję, jedyną radość swych oczu, gotowa była, jak to mówią, w ogień się rzucić.

Niebawem powrócił Renzo; ukazał się z twarzą gniewną i zasmuconą i cisnął na stół kapłony. Było to już ostatnie dnia tego przykre przeżycie nieszczęsnych stworzeń.

— Dobrąście mi dali radę, nie ma co — zwrócił się do Agnese. — Do zacnego człekaście mnie posłali, co biedakom chętnie dopomaga!

I opowiedział całą swoją rozmowę z doktorem. Niewiasta zaskoczona tak niepomyślnym rezultatem wyprawy próbowała tłumaczyć, że rada nie była zła, tylko Renzo nie umiał wziąć się do rzeczy, jak należało. Lucja przerwała wywody matki mówiąc, że spodziewa się znaleźć lepszą pomoc. Renzo przyjął to nieufnie, jak często bywa z ludźmi, których prześladuje zły los.

— Ale jeśli ojciec — powiedział — nie znajdzie dla nas ratunku, poszukam go sam i znajdę, taki czy inny!

Kobiety starały się nakłonić go do spokoju, cierpliwości, rozwagi.

— Jutro — powiedziała Lucja — ojciec Cristoforo przyjdzie tu na pewno. Zobaczysz, już on obmyśli coś takiego, o czym nam, biedakom, ani się nie marzy.

— Spodziewam się — odparł Renzo. — Ale choćby i nie, potrafię znaleźć dla siebie sprawiedliwość.

Na podobnych rozmowach upłynął schyłek dnia i zaczęło się ściemniać.

— Dobrej nocy — smutnie odezwała się Lucja do Renza, który nie mógł się zdecydować na odejście.

— Dobrej nocy — odpowiedział jeszcze smutniejszym tonem.

— Dopomoże nam któryś ze świętych pańskich — dodała Lucja. — Bądź jeno rozważny i cierpliwy.

Matka dorzuciła także ze swej strony podobne przestrogi. Młodzieniec odszedł z burzą w sercu, powtarzając raz po raz dziwaczne słowa: „Jest przecież w końcu sprawiedliwość na świecie." Dowodzi to, jak dalece człowiek przywalony cierpieniem sam nie wie, co mówi.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Słońce nie wyjrzało jeszcze całkowicie spoza widnokręgu, kiedy ojciec Cristoforo wyruszył ze swego klasztoru w Pescarenico zdążając w stronę domku, w którym go oczekiwano. Pescarenico jest małą wioską na lewym brzegu Addy, a raczej jeziora, niezbyt daleko od mostu: ot, grupka chat zamieszkałych przeważnie przez rybaków, zdobna w rozwieszone do suszenia sieci i więcierze. Klasztor leżał (mury jego stoją po dziś dzień) poza obrębem wioski, u wejścia do niej, obok drogi wiodącej z Lecco do Bergamo.

Niebo było czyste i w miarę jak wznosiło się ukryte jeszcze za górą słońce, światło jego schodziło coraz niżej z przeciwległych szczytów i rozlewało się szybko, obejmując stopniowo dolinę. Jesienny wietrzyk odrywał z gałęzi morw zeschnięte liście i niósł je chwilę, pozwalając im opaść w odległości paru kroków od macierzystego drzewa. Po obu stronach drogi, w winnicach, rozpięte łozy mieniły się rozmaitymi odcieniami czerwieniejących liści. Świeżo zorana, brunatna ziemia odcinała się ostro od białawych, błyszczących rosą ściernisk. Wesoły to był krajobraz, ale ilekroć pojawiła się na jego tle postać ludzka, widok jej napełniał smutkiem wzrok i myśl patrzącego. Raz po raz spotykało się żebraków, wychudłych i obdartych, takich, którzy zestarzeli się w swym procederze, i takich, których smutna konieczność popchnęła ostatnio do wyciągania ręki. W milczeniu mijali oni ojca Cristoforo spoglądając ku niemu żałośnie i choć nie mogli spodziewać się od niego jałmużny, gdyż kapucyni pieniędzy nawet do ręki nie brali, przecież kłaniali mu się w podzięce za to, czym ich klasztor już wspomógł, lub za to, co dopiero spodziewali się tam dostać.

Widok nielicznych pracujących na polach ludzi miał w sobie bodaj jeszcze coś boleśniejszego od widoku żebraków. Jedni szli rzucając siewne ziarno — rzadko, oszczędnie, jakby z przymusem, jak ktoś, kto ryzykuje rzecz zbyt cenną. Inni z wysiłkiem Wbijali w ziemię rydel, odrzucając skiby powoli i niechętnie. Wychudzona dziewczynka ciągnęła na postronku równie chudą krowinę, patrząc w ziemię i raz po raz schylając się szybko, aby podkraść zwierzęciu jakieś ziele, które w czas głodowy nauczyli się jeść i ludzie. Podobne widoki z każdą chwilą wzmagały smutek zakonnika, który kroczył zatroskany, z przykrym przeczuciem jakiegoś nieszczęścia.

Czemuż to tak bardzo troszczył się on o Lucję? Dlaczego na pierwsze jej wezwanie ruszył skwapliwie w drogę, niczym na rozkaz ojca prowincjała? Kimże był ten ojciec Cristoforo? Trzeba nam na te wszystkie pytania dać odpowiedź.

Ojciec Cristoforo z był mężczyzną bliższym już sześćdziesiątki aniżeli pięćdziesiątki. Jego łysa głowa, okolona tylko, zgodnie z regułą kapucyńską, wąskim wianuszkiem włosów, unosiła się, bywało, ruchem zdradzającym pewną przyrodzoną wyniosłość i jakiś jak gdyby niepokój. Zaraz jednak pochylała się znowu pod nakazem pokory. Długa biała broda, zakrywająca policzki i podbródek, tym silniej uwydatniała śmiało wyrzeźbione zarysy górnej części twarzy, którym . długotrwała asceza dodała powagi, nie odbierając wyrazistości. Głęboko osadzone oczy spuszczone były zazwyczaj ku ziemi, czasem jednak rzucały nagłe, niespodziewane błyskawice, niby dwa narowiste konie prowadzone ręką woźnicy, o której wiedzą z doświadczenia, że twarda jest i niepokonana, a przecież usiłują czasem stanąć dęba, płacąc natychmiast za tę próbę bolesnym szarpnięciem wędzidła.

Ojciec Cristoforo nie zawsze był taki; nie zawsze też zwał się Cristoforo. Na chrzcie dano mu imię Lodovico. Był synem kupca z (wszystkie te gwiazdki są przejawem ostrożności naszego anonima), który w ostatnich swych latach uznawszy, że dosyć zgromadził już bogactw, porzucił handel i wraz z synem jedynakiem zaczął żyć iście po pańsku. A im więcej pławił się w próżniactwie, tym mocniej wstydził się tego okresu swego życia, który zużył był na robienie czegoś na tym świecie. Stało się to u niego istną manią: głowił się nieustannie, jakby tu dopiąć tego, by ludzie zapomnieli o jego kupieckiej przeszłości.. Sam pragnąłby zapomnieć o niej także. Cóż, kiedy sklep, bele sukna, księgi handlowe i łokieć wciąż na nowo jawiły się w jego pamięci — niby duch Banka Makbetowi — w czasie uczt, pośród pochlebnych uśmiechów darmozjadów. Nie podobna opisać, ile starania kładli ci wszyscy biedacy w wystrzeganie się każdego słówka, które mogłoby się wydać przytykiem do dawnej kondycji społecznej pana domu. Pewnego dnia na przykład uczta miała się już ku końcowi i wesołość biesiadników dosięgła szczytu; trudno orzec, kto bardziej był rad z siebie: czy goście gorliwie opróżniający stoły, czy gospodarz, który je tak obficie zastawił. Podochocony pan domu począł z łaskawą wyższością podrwiwać sobie z jednego ze swych gości, niezrównanego obżartucha, ten zaś odezwał się bez cienia złośliwej intencji, ot, tak, z dziecięcą naiwnością, dla podtrzymania żartu: „Nie słyszę, nie słyszę, kupieckie mam ucho."

Zaledwie wymknęło mu się z ust to fatalne słowo, sam poczuł, jak niewłaściwie ono zabrzmiało. Spojrzał niepewnie w nagle spochmurniałe oblicze gospodarza. Obaj usiłowali przywołać na twarze wyraz, który gościł na nich przed chwilą, było to jednak niemożliwe. Pozostali goście gorączkowo szukali sposobu zażegnania skandalu, namyślali się, co by tu powiedzieć, ale namyślając się trwali w milczeniu i w ciszy tej skandal jakby coraz silniej rozbrzmiewał. Każdy starał się uniknąć spojrzenia w oczy pozostałym. Każdy czuł, że inni także opanowani są tą samą myślą i tak samo pragną ją ukryć. Dnia tego nie powróciła już wesołość, a nierozważny — słuszniej będzie powiedzieć: niefortunny — gość nie został nigdy więcej zaproszony.

Tak to ojciec Lodovica przeżył ostatnie swe lata w nieustannej udręce, wciąż bojąc się, by ktoś z niego nie zadrwił, i nie myśląc zgoła o tym, że sprzedawanie nie jest bynajmniej czymś śmieszniejszym aniżeli kupowanie i że ostatecznie ten fach, którego tak bardzo teraz się wstydził, uprawiał otwarcie przez wiele lat, nie odczuwając żadnych skrupułów. Synowi zapewnił edukację szlachcica w takich granicach, w jakich zezwalało mu na to prawo i obyczaj. Dał mu nauczycieli, zarówno mistrzów słowa, jak i sztuk rycerskich. W końcu umarł, pozostawiając syna bogatego i niedojrzałego.

Lodovico nasiąkał od dzieciństwa pańskim obyczajem. Pochlebcy, pośród których się wychował, traktowali go z wielkim szacunkiem i przyzwyczaili go do tego. Ale kiedy próbował zbliżyć się do najświetniejszej młodzieży rodzinnego miasta, spotkał się tam z odmiennym zgoła przyjęciem. Rychło zrozumiał, że aby dostać się, jak tego pragnął, do ich towarzystwa, musiałby przejść ciężką szkołę cierpliwości i pokory; stać zawsze nieco niżej od innych i raz po raz przełykać jakąś gorzką pigułkę. Taki sposób życia nie był zgodny ani z charakterem Lodovica, ani z wychowaniem, jakie otrzymał, toteż odsunął się urażony. Odtąd trzymał się od złotych młodzieńców z daleka, ale w duszy czuł gorycz. Wciąż bowiem wydawało mu się, że to właśnie oni powinni być jego towarzyszami. Pragnąłby tylko, żeby okazali się bardziej przystępni.

Tak to, czując równocześnie pociąg do nich i urazę, nie mogąc ani obcować z nimi jako przyjaciel, ani też wyrzec się wszelkiego z nimi zetknięcia, zaczął rywalizować z nimi w zbytku i rozrzutności, zdobywając sobie w ten sposób wrogów, budząc zawiść i narażając się na drwiny. Z biegiem czasu jednak charakter jego, prawy i gwałtowny zarazem, zawiódł go w inne, poważniejsze szranki; żywił on wrodzoną i szczerą nienawiść do wszelkiej krzywdy i ucisku, a nienawiść wzmagała się w nim jeszcze, w miarę jak przekonywał się, że krzywdzicielami są najczęściej ci sami ludzie, do których z dawna czuł urazę. Idąc za głosem tych różnorodnych swoich popędów, czy to dla pobudzenia jednych, czy dla poskromienia drugich, stawał chętnie w obronie słabych i uciśnionych, gromił wyzyskiwaczy, pośredniczył w sporach, ściągając przez to kłopoty na własną głowę. Stopniowo stał się powszechnie znany jako opiekun krzywdzonych i mściciel wszelkiej niegodziwości. Uciążliwe to było zadanie i łatwo możecie sobie wyobrazić, że Lodovico wielu miał wrogów, wiele trosk i obowiązków. Oprócz kampanii, jakie prowadzić musiał dokoła, dręczyły go ciągle wewnętrzne rozterki. Gdyż aby przeprowadzić swoją wolę, zwłaszcza wobec tych, którzy stali wyżej od niego, zmuszony był nieraz sam uciekać się zarówno do krętactw, jak i do użycia siły, przeciwko czemu buntowało się jego sumienie. Musiał otoczyć się sporą liczbą zabijaków; przy tym, tak gwoli własnego bezpieczeństwa, jak i dla zapewnienia sobie skutecznej pomocy w swych poczynaniach, wybierał do swej drużyny ludzi na wszystko gotowych, a co za tym idzie, najgorszych łotrów. Jednym słowem — umiłowanie sprawiedliwości zmuszało go do życia pośród łajdaków. Nieraz też opuszczała go odwaga, czy to po jakimś pożałowania godnym zwycięstwie, czy w obliczu grożącego niebezpieczeństwa, czy kiedy nieustanna konieczność ochrony i towarzystwo bravich nadmiernie mu obrzydło, czy wreszcie, kiedy w oczy zajrzała mu troska o przyszłość, jako że mienie jego topniało szybko, uszczuplane przez czyny miłosierne i awanturnicze wybryki. W takich chwilach niejednokrotnie przelatywała mu przez głową myśl wstąpienia do klasztoru; w owych czasach było to najczęściej stosowane wyjście z wszelkiego rodzaju kłopotów. Lecz to, co pozostałoby może do końca jego dni przelotną tylko zachcianką, dzięki pewnemu wydarzeniu, najpoważniejszemu w dotychczasowym życiu Lodovica, stało się niezłomnym postanowieniem.

Pewnego dnia szedł ulicą swego rodzinnego miasta; za nim postępowali dwaj bravi, a u jego boku niejaki Cristoforo, niegdyś sprzedawca w sklepie, a po jego zamknięciu zarządzający domem swego pana. Był to mężczyzna około pięćdziesiątki, ogromnie przywiązany do Lodovica, którego znał od urodzenia, a który teraz, hojnie opłacając jego usługi i obdarzając jeszcze ponadto, umożliwiał mu dostatnie życie i utrzymanie licznej rodziny.

Idąc tedy ulicą, Lodovico ujrzał nagle przed sobą pewnego bogacza, powszechnie znanego pyszałka i krzywdziciela ubogich. Nigdy dotychczas nie zamienił z nim ani słowa, mimo to wiedział, że tamten jest jego śmiertelnym wrogiem, i odpłacał mu podobnym uczuciem; jest to bowiem jeden z przywilejów tego świata, że na to, by nienawidzić i być nienawidzonym, nie potrzeba wcale znać swego wroga.

Człowiek ów, za którym postępowało czterech bravich, zbliżał się wyprostowany, dumnym krokiem, z głową wzniesioną wysoko, krzywiąc usta wyrazem pychy i pogardy. Obaj szli od strony muru, ale Lodovico, zważcie to dobrze, miał mur po swej prawej stronie. Powszechnie przyjęty obyczaj dawał mu więc prawo (gdzież bowiem prawo nie zdoła wetknąć swoich trzech groszy?) trzymać się strony muru i nie ustępować z drogi nikomu; w owym czasie wiele sobie z tego robiono. Tamten jednak był mniemania, że prawo to przysługuje jemu, jako szlachcicowi, i że Lodovico powinien zejść na środek ulicy, co zresztą również było prawem zwyczajowym. Był to więc często spotykany wypadek, kiedy zderzają się ze sobą dwa sprzeczne prawa, bez żadnej podstawy do orzeczenia, które z nich jest słuszne; jest to doskonała sposobność do rozpętania wojny, o ile jeden uparciuch natknie się na drugiego osobnika tego samego pokroju.

Ci dwaj kroczyli naprzeciw siebie — tak mocno przywarci do muru, jakby byli dwiema wędrującymi płaskorzeźbami. Kiedy spotkali się twarzą w twarz, ów zmierzył Lodovica od stóp do głów wyniosłym spojrzeniem i powiedział, władczo marszcząc brwi, odpowiednim do wyrazu twarzy głosem:

— Dać drogę.

— Dajcie wy drogę, panie — odparł Lodovico. — Prawa strona do mnie należy.

— Z takimi jak asan zawsze należy do mnie.

— Pewnie, gdyby zuchwalstwo takich jak asan było dla takich jak ja prawem.

Bravi obu młodych ludzi stanęli, każdy za swoim panem, spoglądając spode łba na przeciwników, z dłońmi na rękojeści szpady, gotowi do bitki. Przechodnie przystawali, z dala obserwując zajście; obecność widzów podniecała tym bardziej obu przeciwników.

— Na środek, hołyszu, albo wnet cię nauczę, jak masz gadać ze szlachcicem.

— Kłamiesz asan, nie jestem hołyszem.

— Sam kłamiesz, o kłamstwo mnie pomawiając. — Była to odpowiedź nakazana rycerskim obyczajem. — Gdybyś był, jak ja, szlachcicem, przekonałbym cię ze szpadą i kapą w ręku, że kłamcą jesteś ty.

— Dobra racja, by wymigać się od poparcia obraźliwych słów czynem.

— Zepchnąć mi w błoto tego łajdaka — rzekł szlachcic odwracając się ku swoim.

— Obaczym — odparł Lodovico, szybko cofając się o krok i ujmując szpadę.

— Zuchwalcze! — krzyknął tamten wyciągając swoją. — Połamię ją, kiedy ją twoja krew splugawi!

Skoczyli ku sobie, a słudzy obu rzucili się bronić swoich panów. Walka była nierówna tak z powodu niejednakowej liczby bravich, jak i dlatego, że Lodovico starał się raczej odpierać ciosy i rozbroić, nie zaś zabić przeciwnika, tamten natomiast chciał jego śmierci za wszelką cenę. Już Lo-dovica ugodził w ramię sztylet jednego z bravich i policzek miał lekko draśnięty, już główny' przeciwnik gotował się do ostatecznego ciosu; widząc swego pana w śmiertelnym niebezpieczeństwie, Cristoforo rzucił się z puginałem ku jego obronie. Szlachcic, cały swój gniew zwracając ku nowemu przeciwnikowi, przeszył go szpadą na wskroś. Na ten widok Lodovico stracił panowanie nad sobą i wbił szpadę w brzuch wroga, który padł śmiertelnie raniony niemal w tej samej, co nieszczęsny Cristoforo, chwili.

Widząc taki koniec walki, bravi szlachcica rzucili się do ucieczki. Ci, którzy towarzyszyli Lodovicowi, również mocno poturbowani, nic już nie mając do roboty, a nie chcąc mieć do czynienia z rosnącym tłumem widzów, ulotnili się w przeciwną stronę. Lodovico pozostał w tym tłumie sam, mając za jedynych, posępnych towarzyszy dwie nieruchome postacie u swoich stóp.

— Jak to się stało?

— Jeden?

— Nie, dwóch.

— Ale mu kałdun przedziurawił!

— Kogo zabito?

— Tego pyszałka!

— Och, Matko Święta, takie jatki!

— Kto szuka, znajdzie...

— Oberwał jeden za wszystkich.

— Już on swoje skończył...

— Ale go dźgnął...

— Nie o byle co im poszło!

— A ten drugi nieszczęśnik... Na miłosierdzie boże, co za widok!

— A toż ratujcie!

— Już on ma dość także... Widzicie, ludzie, jaki pokiereszowany... gdzie spojrzeć, krwawi...

— Toć uchodźcie, panie, nie dajcie się wziąć!...

Te ostatnie słowa, częściej od innych dające się słyszeć w zmieszanym zgiełku głosów, wyrażały powszechny sąd o rzeczy; a w ślad za radą przyszła i pomoc. Bójka miała miejsce tuż obok kościoła kapucynów; stanowił on azyl, którego pogwałcić nie ośmielały się straże miejskie i cała ta plątanina ludzi i rzeczy, zwana służbą sprawiedliwości. Tam też tłum pociągnął na pół przytomnego i rannego zabójcę; oddał go w ręce mnichów, polecając go ich opiece tymi słowami:

— To zacny człek, zabił niegodziwego pyszałka. Bronił swego życia, tamten zanadto nadeptywał mu na palce.

Nigdy, aż do tego dnia, Lodovico nie przelał krwi człowieka. I chociaż zabójstwa były w owych czasach rzeczą tak powszednią, że wszystkie uszy musiały przywyknąć do słuchania o nich, a oczy — do krwawych widoków, przecież wrażenie, jakiego doznał na widok tych dwóch zabitych — jednego, który zginął w jego obronie, i drugiego, który padł z jego ręki, było dlań nowe i wstrząsające. Zbudziły się w nim zupełnie nie znane mu dotychczas uczucia. Ten osuwający się na ziemię wróg, ta twarz, z której w jednej chwili znikła wściekłość i groźba, ustępując miejsca uroczystemu spokojowi śmierci — dokonały przewrotu w duszy zabójcy. Wepchnięty do klasztoru, nie zdawał sobie sprawy ani z tego, gdzie się znajduje, ani co się dokoła niego dzieje. Przytomność odzyskał na łóżku w infirmerii. Przy nim krzątał się brat-chirurg — kapucyni miewali zazwyczaj chirurga w każdym klasztorze — opatrując szarpiami i bandażując dwie rany, jakie w starciu otrzymał. Inny mnich, którego specjalną funkcją było odwiedzanie konających i który często zmuszony był pełnić swoje obowiązki na ulicach miasta, podążył natychmiast na miejsce walki. Wrócił wkrótce i wszedłszy do infirmerii zbliżył się do łóżka, na którym leżał Lodovico.

— Pociesz się, synu — powiedział mu — bowiem śmierć miał dobrą. Za moim pośrednictwem prosi cię o przebaczenie i swoje również ci przesyła.

Słowa te do reszty powróciły nieszczęśliwemu Lodovicowi przytomność, a z nią odżyły w jego pamięci i przybrały na sile zawiłe i niejasne uczucia sprzed chwili: żal za przyjacielem, lęk i wyrzuty sumienia z powodu śmiertelnego ciosu, jaki zadała własna jego ręka, dojmująca litość dla człowieka, którego zabił.

— A ten drugi? — z niepokojem zapytał mnicha.

— Drugi wyzionął ducha, zanim przybyłem. Tymczasem otoczenie klasztoru i wszystkie wiodące doń wejścia roiły się od ciekawych. Niebawem jednak zjawiła się straż miejska, rozpędziła tłum i zaciągnęła warty w pewnej odległości od wrót, tak by nikt nie mógł wejść lub wyjść nie zauważony. Przybył też brat zabitego z dwoma kuzynami i starym wujem, wszyscy od stóp do głów uzbrojeni, mając ze sobą spory oddział bravich. Poczęli krążyć w sąsiedztwie klasztoru, groźnie i wzgardliwie spoglądając na gromadki ludzi, na których twarzach jasno wypisane były słowa: „dobrze mu tak", choć nikt nie odważał się wypowiedzieć ich głośno.

Zaledwie Lodovico zdołał zebrać nieco myśli, wezwał do siebie jednego z braci spowiedników i prosił go, aby udał się w jego imieniu do żony Cristofora z prośbą o przebaczenie za nieszczęście, jakiego stał się mimowolną przyczyną, i aby jej równocześnie oznajmił, że całą rodzinę zabitego on, Lodovico, bierze pod swoją opiekę. Rozmyślając nad własnym swym losem poczuł silniej niż kiedykolwiek owo pragnienie zostania mnichem, które już dawniej przelotnie pojawiło się w jego duszy. Wydało mu się, że sam Bóg postawił go na tej drodze i dał mu wyraźny znak swej woli, wskazując mu w złej przygodzie klasztor jako schronienie. Natychmiast też powziął decyzję. Wezwał gwardiana i oznajmił mu swoje pragnienie. Odpowiedziano mu, że należy strzec się zbyt nagłych postanowień; jeżeli jednak w swym pragnieniu wytrwa, nie będzie mu odmówione. Wówczas Lodovico sprowadził z kolei notariusza i podyktował mu akt darowizny wszystkiego, co mu pozostało — a była to jeszcze niemała fortuna — rodzinie Cristofora: pewną sumę wdowie jako odszkodowanie, resztę ośmiorgu pozostawionym przez zmarłego dzieciom.

Postanowienie Lodovica przyniosło wielką ulgę jego gospodarzom, którzy z jego przyczyny znaleźli się w niemałym kłopocie. Odesłać go z klasztoru, wydać w ręce sprawiedliwości, właściwie na pastwę mściwych wrogów — tego nawet pod rozwagę brać nie było można. Oznaczałoby to rezygnację z przywileju, obniżenie powagi klasztoru w opinii ludzkiej, potępienie ze strony wszystkich kapucynów całego świata za to, że dopuszczono do pogwałcenia powszechnie uznanego prawa; oznaczałoby zatarg z wyższymi kościelnymi władzami stojącymi, we własnym pojęciu, na straży tego prawa.

Z drugiej strony rodzina zabitego, potężna sama przez się i wysoko skoligacona, uparła się żądać pomsty i każdego, kto by tę pomstę utrudniał, gotowa była uznać za wroga. Czy krewni boleli tak bardzo nad tym zabójstwem, o tym milczy historia. Nie wiadomo nawet, czy choć jedna łza została z tego powodu w rodzinie wylana. Wiadomo natomiast, że wszyscy krewni pałali żądzą dostania zabójcy w swoje szpony, żywego lub martwego. Przywdzianie przez niego kapucyńskiego habitu rozwiązywało wszystkie trudności. Równało się to uczynieniu publicznej pokuty, przyznaniu się do winy i wycofaniu ze szranków; było to, jednym słowem, złożenie przez przeciwnika broni.

Krewni zabitego mogli uwierzyć i głosić do woli publicznie, że zabójca został mnichem z rozpaczy i trwogi. Bądź co bądź doprowadzić człowieka do tego, by wyrzekł się mienia, ogolił głowę, chodził boso, spał na sienniku i żył z jałmużny — taka ciężka pokuta 'mogła zaspokoić największą pychę.

Ojciec gwardian udał się do brata zmarłego i po tysiącznych zapewnieniach szacunku, jaki żywił dla tak znakomitego domu, powiadomił go z umiarkowaną pokorą o żalu, jaki odczuwa Lodovico, i o jego postanowieniu, dając do zrozumienia, że czcigodna rodzina powinna powitać tę decyzję z całkowitym zadowoleniem. Po czym dodał ze słodyczą i w nader kunsztownej formie, że postanowienie to jest nieodwołalne, czy się podoba, czy też nie. Szlachcic wpadł w istną furię; kapucyn czekał cierpliwie, aż gospodarz się wykrzyczy, od czasu do czasu wtrącając parę słów o „aż nadto słusznej boleści". Tamten oświadczył, że rodzina zabitego potrafi, jeśli tylko zechce, uzyskać należną satysfakcję w każdym wypadku, kapucyn zaś, cokolwiek o tym myślał, nie zaprzeczył jego słowom. Na koniec gospodarz wyraził jeszcze życzenie, a nawet postawił to za warunek, aby zabójca jego brata opuścił niezwłocznie miasto. Gwardian, który już wcześniej postanowił to samo, odpowiedział, że tak się stanie, pozwalając swemu rozmówcy uznać to, jeśli zechce, za, dowód uległości; na tym zakończono rozmowę. Rodzina była rada, że wyszła z całej sprawy z honorem; mnisi — że ocalili i człowieka, i swoje" zagrożone przywileje, nie przysparzając sobie wroga; zadowoleni byli miłośnicy spraw honorowych widząc tak przykładne zakończenie zatargu. Lud cieszył się, że człowiek przezeń kochany jest poza niebezpieczeństwem, a zarazem podziwiał piękny przykład nawrócenia. Ale największą radość — radość wśród cierpienia — odczuwał nasz Lodovico na myśl, że rozpoczyna żywot pokuty i służby bliźnim, który wprawdzie nie mógł naprawić nieszczęścia, ale mógł je przynajmniej okupić, stępiając ostrze dręczących go wyrzutów sumienia.

Początkowo przykra mu była świadomość, że decyzję jego przypisują ludzie tchórzostwu, ale pocieszył się myślą, że to niesłuszne posądzenie jest częścią jego kary i jednym więcej sposobem ekspiacji. Tak więc w trzydziestym roku życia przywdział wór pokutny. A że obyczaj nakazywał mu porzucić własne imię i przybrać inne, wziął sobie takie, które w każdej chwili życia miało mu przypominać, za co pokutuje: nazwał się bratem Cristoforo.

Natychmiast po uroczystej ceremonii przywdziania habitu gwardian oznajmił mu, że nowicjat odbyć ma w*** , o sześćdziesiąt mil odległym, i że wyruszy tam nazajutrz. Nowy brat skłonił się nisko i poprosił o jedną łaskę.

— Pozwólcie mi, ojcze — powiedział — zanim opuszczę to miasto, w którym przelałem krew człowieka i pozostawiam rodzinę tak okrutnie skrzywdzoną, dać jej to przynajmniej zadośćuczynienie, że okażę, jak bardzo boleję nad tym, co się stało; że poproszę brata zmarłego o przebaczenie i złagodzę, jeśli Bóg zechce pobłogosławić mojej intencji, słuszny jego gniew.

Gwardian pomyślał, że taki postępek nie tylko byłby sam przez się chwalebny, ale dopomógłby przywrócić zgodę pomiędzy możną rodziną a klasztorem. Niezwłocznie też udał się do imć brata, aby przedłożyć mu prośbę brata Cristoforo.

Szlachcic zdumiał się na tak nieoczekiwaną propozycję; wspomnienie obrazy zawrzało w nim z nową siłą, a równocześnie doznał uczucia zadowolenia.

— Niech przyjdzie jutro — rzekł po chwilowym namyśle i oznaczył godzinę.

Gwardian poszedł zanieść nowicjuszowi upragnioną zgodę.

Szlachcic pomyślał, że im uroczyściej i głośniej odbędzie się ta ceremonia, tym bardziej wzrośnie jego znaczenie w rodzinie i w mieście. Będzie to też (że użyję tu nowoczesnego, wytwornego określenia) piękna karta w historii rodu. Kazał natychmiast powiadomić wszystkich krewnych, iż prosi, aby nazajutrz w południe raczyli przybyć wszyscy do jego domu i wspólnie wysłuchać kajania się zabójcy.

O oznaczonej porze pałac zaroił się szlachtą wszelkiego wieku i obojga płci. W oczach mieniło się od strojnych delii, dumnie sterczących piór, błyszczących szpad zwisających u boku; dostojnie falowały nakrochmalone, marszczone kryzy, szeleściły pokryte sztywnymi haftami szaty. W sieniach, na dziedzińcu i ulicy mrowił się tłum służby, paziów, bravich i po prostu gapiów. Brat Cristoforo widząc tę niezwykłą krzątaninę natychmiast odgadł jej znaczenie i poczuł dojmującą przykrość. Ale zaraz powiedział sobie: „Słuszne to. Zabiłem publicznie, w obecności tylu jego wrogów. Jaki był czyn, takie musi być i zadośćuczynienie."

Z oczyma spuszczonymi, mając towarzysza-mnicha u swego boku, wszedł w bramę pałacu, minął dziedziniec, gdzie ciżba ludzka przypatrywała mu się z natarczywą ciekawością, przeszedł schody i znowu ujrzał się pośród tłumu, ale tłumu panów, którzy się przed nim rozstępowali; odprowadzany setką spojrzeń znalazł się przed obliczem pana tego domu. W otoczeniu najbliższych krewnych stał on pośrodku sali wyprostowany, wzrok mając wbity w ziemię, ale dumnie wzniesiony podbródek; lewą rękę trzymał na gardzie szpady, prawą zaciskał na piersi kołnierz delii.

Bywa czasem w twarzy i ruchach człowieka tyle wyrazu, takie, można by rzec, promieniowanie ducha, że cały tłum patrzących musi o nim wydać sąd zgodny i jedyny. Twarz i zachowanie brata Cristoforo mówiły jasno, że tym, co kazało mu przywdziać habit i przywiodło do tego domu, w którym miał się upokorzyć, nie był żaden ludzki strach; wszyscy obecni ujrzeli go w innym świetle. On zaś, widząc przed sobą tego, którego obraził, przyspieszył kroku, ukląkł przed nim, skrzyżował na piersi ramiona i chyląc nisko ogoloną głowę rzekł:

— Jam jest zabójcą waszego brata, panie. Bóg widzi, że chętnie oddałbym własną krew, by mu wrócić życie. Nie mogąc jednak nic krom późnej i na nic nie przydatnej prośby o odpuszczenie, zaklinam was, panie, byście ją w imię boże przyjęli.

Wszystkie oczy wpatrzone były w nowicjusza i w tego, do kogo przemawiał. Wszystkie uszy słuchały w napięciu. Gdy brat Cristoforo umilkł, przez całą salę przeszedł szmer współczucia i szacunku. Szlachcicem, który z truciem zmusił się był do łaskawej postawy i do spokoju, słowa te wstrząsnęły do głębi. Pochylił się ku klęczącemu.

— Powstańcie — powiedział rwącym się głosem — znie waga... tak jest, w istocie... przecież sukienka, którą nosicie... i nie tylko przez to... lecz dla was. Wstańcież, ojcze... mój brat, nie mogę negować, był kawalerem... był człowiekiem nieco porywczym... zbyt żywym. Co się dzieje, dzieje się za wolą bożą; dość o tym... ale, ojcze, nie przystoi wam ta pozycja... — i, ująwszy mnicha pod ramiona, podniósł go na nogi.

Brat Cristoforo stojąc, ale nie unosząc głowy, zapytał:

— Mogę więc mieć nadzieję waszego, panie, przebaczenia? A jeśli od was je otrzymam, któż inny mógłby mi go odmówić? Ach, gdybym mógł usłyszeć z ust waszych, panie, to słowo: „Przebaczam!"

— Przebaczenie?—odparł gospodarz. — Nie potrzebujecie go już, ojcze. Skoro go jednak pożądacie, przebaczam wam z całego serca, ja i wszyscy...

— Wszyscy! Wszyscy! — zakrzyknęli jednym głosem zgromadzeni.

Twarz mnicha rozjaśniła się radosną wdzięcznością, przez którą przebijał zresztą wyraz głębokiej pokory i żalu za czyn, którego ludzkie przebaczenie nie mogło naprawić. Szlachcic poruszony tym widokiem i podniosłym nastrojem obecnych otoczył ramionami szyję mnicha, dając mu i otrzymując od niego pocałunek pojednania.

— Brawo! Brawo! — rozległy się dokoła okrzyki. Wszyscy poruszyli się i ciasno otoczyli brata Cristoforo. Równocześnie pojawiła się służba, wnosząc napoje. Gospodarz przysunął się do Cristofora, który gestami dawał do poznania, że pragnie już odejść, i rzekł:

— Ojcze, zechciejcie pokosztować czegoś. Dajcie mi ten dowód przyjaźni.

I zaczął go częstować przed innymi; mnich wzbraniał się jednak.

— Te rzeczy — mówił — już nie dla mnie. Ale niech Bóg broni, bym miał odmówić waszego, panie, daru... Czeka mnie podróż; każcie, panie, podać mi chleba, abym mógł powiedzieć, że korzystałem z waszej gościnności, że pożywałem chleb wasz na dowód, żeście mi wybaczyli.

Wzruszony szlachcic wydał natychmiast odpowiednie rozkazy; zaraz też zjawił się pokojowiec w galowej liberii z bochenkiem chleba na srebrnej tacy i skłonił się przed kapucynem. Ten wziął chleb, podziękował, włożył go do swej sakwy i poprosił o pozwolenie odejścia. Uścisnąwszy raz jeszcze pana domu oraz tych wszystkich, którzy stali bliżej i zdołali się do niego docisnąć, z trudem wydostał się z sali. W sieniach zmuszony był wywalczyć sobie przejście przez tłum służby i bravich, wszyscy bowiem chcieli całować kraj jego habitu, sznur i kaptur zakonny. Wreszcie znalazł się na ulicy, niesiony jak tryumfator przez tłum ludu, który towarzyszył mu aż do bramy miejskiej. Stamtąd rozpoczął swoją pieszą wędrówkę do miejsca, w którym odbywać miał nowicjat.

Tak to brat zabitego i wszyscy jego krewniacy, którzy spodziewali się upajać dnia tego ponurym tryumfem swej pychy, zaznali na to miejsce spokojnej radości odpuszczenia i dobrej woli. Całe towarzystwo pozostało jeszcze czas pewien w domu krewnego, odnosząc się do siebie wzajem niezwykle życzliwie i serdecznie, prowadząc rozmowy, jakich się nikt, idąc tam, nie spodziewał. Nie rozprawiano o krwawych sporach, pomszczonych zniewagach, ale chwalono postępek nowicjusza, sławiono zgodę i wzajemną życzliwość. Ten, kto miał już na końcu języka opowieść — pięćdziesiąt razy przez wszystkich słyszaną — o tym, jak jego ojciec, hrabia Muzio, potrafił w jakimś słynnym sporze osadzić na miejscu margrabiego Stanislao, powszechnie znanego samochwała — zamiast tego sławił pokorę i zadziwiającą cierpliwość pewnego brata Simone, zmarłego przed kilku laty. Gospodarz, zupełnie wytrącony z równowagi, długo jeszcze po rozejściu się gości ze zdumieniem przebiegał myślą to wszystko, co tego dnia usłyszał i co sam mówił.

— Diabeł z tego mnicha — mruczał przez zęby (czujemy się w obowiązku przytoczyć tu bez zmiany jego słowa). — Diabeł z tego mnicha! Gdyby tak klęczał jeszcze chwilę dłużej, sam zacząłbym go przepraszać za to, że mi brata ubił...

Od tego dnia — czytamy to wyraźnie w naszym rękopisie — szlachcic ten nie był już takim pasjonatem i łatwiej z nim było dojść do ładu.

Tymczasem ojciec Cristoforo wędrował, czując w sobie radość, jakiej nie zaznał ani przez chwilę od owego tragicznego dnia, którego odkupieniu poświęcić miał całą resztę swego życia. Zachowywał milczenie, jakie reguła nakazywała nowicjuszom, nawet tego nie spostrzegając, tak dalece pogrążony był w rozmyślaniu o trudach, wyrzeczeniach i upokorzeniach, jakie pragnął przecierpieć dla odpokutowania swego grzechu. W porze przeznaczonej na posiłek zatrzymał się w domostwie jednego z dobrodziejów klasztoru i z przedziwną radością w duszy zjadł swój chleb pojednania, zachowując w sakwie mały jego kawałek na wieczną rzeczy pamiątkę.

Nie mamy tu zamiaru opowiadać o jego życiu zakonnym. Wystarczy wspomnieć, że wypełniając sumiennie i zawsze chętnie obowiązki, jakie nań nakładano, to jest kaznodziejstwo i asystowanie konającym, nie zaniedbywał też nigdy dwóch innych, które sam sobie narzucił: godzenia sporów i bronienia uciśnionych. Grały tu pewną rolę, choć sam Cristoforo nie zdawał sobie z tego sprawy, dawne jego przyzwyczajenia i ostatnie ślady wojowniczego ducha, którego pokora i umartwienia nie zdołały całkowicie zeń wyplenić. Mowa jego była zazwyczaj pokorna i stateczna; ilekroć jednak wypadło stanąć w obronie prawdy i sprawiedliwości, budziła się w nim dawna gwałtowność, co w połączeniu z pewną uroczystą emfazą, będącą nawykiem kaznodziejstwa, nadawało mowie ojca Cristoforo szczególną siłę. Jego wygląd i zachowanie nosiły piętno zaciętych i długotrwałych walk, „toczonych pomiędzy zapalczywym, skorym do gniewu i uraz usposobieniem a niezłomną wolą, przeważnie zwycięską, zawsze zaś czujną, zawsze posłuszną wyższym nakazom. Jeden z jego współbraci i bliski, dobrze go znający przyjaciel przyrównał go kiedyś do pewnych słów, zbyt ostrych w swym właściwym brzmieniu, a wymawianych często przez wykształconych nawet, ale popędliwych ludzi, niewyraźnie, w niedbałym skrócie; przecież nawet w tej kalekiej postaci zachowują owe słowa coś ze swej pierwotnej energii.

Gdyby jakaś nie znana mu, uboga dziewczyna, znalazłszy się w położeniu Lucji, zwróciła się o ratunek do ojca Cristoforo, niewątpliwie pospieszyłby na jej wezwanie. Z tym większą skwapliwością wyruszył w drogę, skoro chodziło o Lucję, którą znał i której urok niewinności go zachwycał, a niebezpieczeństwo, jakie jej zagrażało; już przedtem napełniało go troską. Haniebne zakusy, jakich stała się przedmiotem, budziły w nim święte oburzenie. Przy tym pamiętał radę, jakiej poprzednio jej udzielił: żeby była spokojna i nic nie mówiła nikomu; teraz obawiał się, czy rada ta nie okazała się zgubną w skutkach; Toteż oprócz zwykłej gotowości pomagania bliźnim odczuwał dręczący niepokój, do jakiego tylko dobrzy ludzie są zdolni.

Podczas kiedy opowiadaliśmy tu dzieje ojca Cristoforo, on sam doszedł do celu i ukazał się w drzwiach. Obie kobiety zerwały się na jego widok od furkoczących kołowrotków, wypuściły z ręki motowidła i zawołały obie równocześnie:

— O ojcze Cristoforo! Niech ojca Bóg błogosławi!

ROZDZIAŁ PIĄTY

Ojciec Cristoforo zatrzymał się na progu. Pierwsze zaraz spojrzenie na obie kobiety powiedziało mu, że jego obawy nie były płonne.

— A więc? — odezwał się tonem, który zdawał się wybiegać złym wieściom naprzeciw; uniósł przy tym brodę ku górze, lekko odchylając do tyłu głowę i patrząc pytającym wzrokiem.

Odpowiedział mu wybuch płaczu Lucji. Matka zaczęła bąkać jakieś usprawiedliwienia, że ośmieliły się... ale mnich wszedł do izby, usiadł na niskim trójnogu i uciął krótko te przepraszania mówiąc do Lucji:

— Uspokój się, biedna córko moja. A wy — zwrócił się do Agnese — opowiedzcie mi wszystko po porządku.

Poczciwa niewiasta rozpoczęła, jak umiała, ponurą opowieść; słuchając jej kapucyn mienił się na twarzy, to wznosił oczy ku niebu, to znów tupał gniewnie nogą. Kiedy Agnese zamilkła, ukrył twarz w rękach i wykrzyknął: — Święty Boże! Jak długo jeszcze... Urwał i, nie kończąc zdania, zwrócił się do kobiet.

— Biedaczki — rzekł. — Bóg was doświadczył. Biedna Lucja!

— Ojciec nas nie opuści? — zapytała szlochając dziewczyna.

— Opuścić was! — powiedział. — Jakimże czołem mógłbym prosić Boga o łaskę dla siebie, gdybym was opuścił? W takim położeniu! Was, które On mi  powierzył! Nie traćcie otuchy. On wam dopomoże. On widzi wszystko; może posłużyć się tak marnym jak ja człowiekiem, aby pognębić takiego... ale teraz pomyślmy, co nam czynić wypada.

To rzekłszy podparł twarz dłonią, a łokieć kolanem, drugą ręką ścisnąwszy podbródek ruchem znamionującym napięcie myśli. Ale im głębiej się zastanawiał, tym jaśniej uprzytamniał sobie, jak dalece zawiła i groźna była ta sprawa i jak nieliczne, wątpliwe i niebezpieczne środki ratunku. „Zawstydzić don Abbondia, ukazać mu, jak bardzo sprzeniewierzył się swoim "obowiązkom? Zarówno wstyd jak obowiązek nic dla niego nie znaczą, kiedy się boi. A więc nastraszyć go? Jakiż mam sposób wzbudzenia w nim trwogi większej niż ta, jaką odczuwa na myśl o kuli w plecy? Powiadomić o wszystkim arcybiskupa, powołać się na jego władzę? To długo potrwa. Cóż zatem? A nawet gdyby ta biedna dziewczyna była zaślubiona, czy byłoby to hamulcem dla tego człowieka? Któż zdoła przewidzieć, do czego on jest zdolny? Oprzeć mu się siłą? Ach, gdybym zdołał — rozmyślał zgnębiony — uzyskać pomoc moich braci tutejszych i tych w Mediolanie! Ale to nie jest zwykła sprawa; nie stanęliby przy mnie. Ten człowiek mieni się przyjacielem klasztoru, protektorem kapucynów. Małoż to razy jego bravi u nas się chronili! Byłbym sam jeden. Okrzyczano by mnie niespokojnym duchem, warchołem, zawadiaką. A co gorsza, mógłbym nierozważnym jakimś krokiem pogorszyć jeszcze położenie tej biedaczki."

Rozważywszy wszystkie za i przeciw każdej z tych możliwości, kapucyn doszedł do wniosku, że najlepszym wyjściem będzie stawić czoło samemu don Rodrigowi, spróbować odwieść go od jego niecnych zamysłów albo prośbą, albo groźbą kary na tamtym, a może i na tym świecie. W najgorszym razie zdoła może tą drogą dowiedzieć się, jak dalece ten człowiek chce się upierać przy swojej niegodziwości, odkryje jego zamiary i wyciągnie stąd wskazówki do dalszego działania.

Podczas gdy kapticyn trwał tak w rozmyślaniach, Renzo, z przyczyn, które każdy łatwo odgadnie, nie mogąc wytrzymać z dala od tego domu, ukazał się we drzwiach. Ale widząc pogrążonego w myślach mnicha i kobiety na migi nakazujące ciszę, zatrzymał się u progu w milczeniu. W końcu brat Cristoforo podniósł głowę chcąc oznajmić kobietom swoje plany, spostrzegł młodzieńca i powitał go z serdeczną życzliwością, spotęgowaną jeszcze przez współczucie.

— Czy powiedziano już ojcu? — zapytał Renzo głosem nabrzmiałym niepokojem.

— Niestety. Dlategom tu przyszedł.

— I co ojciec mówi o tyra łajdaku?

— A cóż o nim rzec mogę? Nie ma go tutaj, nie wysłucha. Na cóż się zdadzą moje słowa? Tobie, Renzo, mówię natomiast: zaufaj Bogu, a Bóg cię nie opuści.

— Błogosławione słowa ojca! — wykrzyknął młodzieniec. — Ojciec nie z tych, co każdą winę zrzucają na biedaków! Ale ksiądz proboszcz, ale ten doktor od zatraconych spraw...

— Nie zaczynaj znów tego, Co na nic się nie zda, a jeno ciebie na darmo rozjątrza. Jestem tylko ubogim braciszkiem, ale com rzekł tym niewiastom, to i tobie powtarzam: co w mojej mocy leży, w tym wam dopomogę.

— Ach, ojciec nie jest taki, jak ci wszyscy moi rzekomi przyjaciele!, Łgarze! Kto wierzyłby w to wszystko, co mi kładli w głowę w szczęśliwych czasach! Ha, ha! Radzi by krwi dla mnie utoczyć! Broniliby mnie przeciw samemu diabłu! Miałbym wroga? Toć starczyłoby rzec im słówko: wnet już by chleb jeść przestał! A dziś? Żeby ojciec słyszał, jak się odżegnują...

Spojrzawszy w twarz mnicha zrozumiał nagle, że powiedział coś, co raczej przemilczeć należało. Próbował się wycofać, ale zamiast tego zaplątał się jeszcze gorzej:

— To jest... chciałem rzec... nie myślałem, by... chciałem oto...

— Cóż takiego rzec chciałeś? Hę? Czyżbyś zaczął psuć moje plany, zanim jeszcze mogłem w czyn je wprowadzić? To i lepiej, że ci się zawczasu otwarły oczy. Jakże to? Próbowałeś zbierać przyjaciół? I jakich?! Takich, co gdyby nawet chcieli, nie zdołaliby ci pomóc. Czyś chciał utracić tego jedynego, który dopomóc chce i zdolen? Nie wiesz li o tym, że Bóg jest przyjacielem skrzywdzonych, którzy Mu ufają? Nie wiesz, że słaby nic nie zyska na tym, jeśli wysunie pazury? A gdyby nawet...

Tu uchwycił mocno ramię Renza. Na twarzy jego odmalował się obok dostojnej powagi wyraz głębokiej skruchy. Wzrok opuścił ku ziemi i powiedział zwolna głosem, który jakby wydobywał się spod ziemi:

— A gdyby nawet... Straszliwy byłby to tryumf... Renzo! Czy zechcesz mi zaufać? Co mówię? Mnie? Nędznemu człeczynie, pokornemu braciszkowi?... Czy chcesz zaufać Bogu?

— O, tak — rzekł Renzo. — Ten ci jest Panem naprawdę!

— Dobrze więc. Przyrzeknij mi, że nie obrazisz, nie zaczepisz nikogo, że pozwolisz mi się poprowadzić.

— Przyrzekam.

Lucja odetchnęła głęboko, jakby wielki jakiś ciężar spadł jej z piersi, a Agnese powiedziała:

— Doskonale, synu.

— Posłuchajcie, dzieci — podjął brat Cristoforo. — Pójdę dzisiaj pomówić z tym człowiekiem. Może Bóg. zapuka do jego serca i da siłę moim słowom. A jeśli nie, wskaże mi pewnie inną jakąś drogę. Wy tymczasem zostańcie tutaj cicho i cierpliwie, nie pokazujcie się wiele, unikajcie pogwarek z ludźmi. Dziś wieczór, najdalej jutro rano, oczekujcie mnie tu znowu.

To rzekłszy odszedł nie słuchając podziękowań i błogosławieństw i wrócił do klasztoru. Przybył tam w sam czas, by odśpiewać sekstę, po czym zjadł śniadanie i wyruszył znowu, udając się do jaskini bestii, którą próbować miał ugłaskać.

Zamczysko don Rodriga stało na kształt samotnej skały na szczycie jednego z pagórków wznoszących się w pobliżu jeziora. Do tego określenia nasz anonim dodaje tylko, że miejsce to (na dobrą sprawę byłoby lepiej, gdyby wyjawił po prostu jego nazwę) leżało powyżej rodzinnej wioski dwojga młodych, odległe od niej może o trzy mile, a od klasztoru o cztery. U podnóża pagórka, ku południowi, czyli w kierunku jeziora, widniała grupka chat zamieszkałych przez wieśniaków, poddanych don Rodriga; była to jak gdyby mała stolica jego państewka. Dość było przejść tamtędy, by nie mieć żadnych wątpliwości co do obyczajów panujących w tej wiosce i warunków, w jakich żyli jej mieszkańcy. Rzuciwszy okiem do wnętrza niskich izb, o drzwiach przeważnie otwartych, dostrzegało się wszędzie porozwieszane na ścianach strzelby, trąby, motyki, grabie, słomiane kapelusze, siatki, rogi do prochu — wszystko pomieszane. Ludzie, którzy się tam kręcili, byli na ogół krępi, ciemni, z wielką, zmierzwioną, ujętą w siatkę grzywą na głowie. Widziało się starców, których wojowniczy wygląd sprawiał wrażenie, że wciąż jeszcze byli gotowi na byle jaką zaczepkę wyszczerzyć bezzębne już dziąsła. Kobiety miały twarze niemal męskie i muskularne ramiona, którymi na pewno umiały się nieźle posłużyć w bójce, ilekroć nie starczyło im samych języków.

Nawet dzieci bawiące się na drodze miały w ruchach i zachowaniu coś bezczelnego i zaczepnego.

Brat Cristoforo minął wioskę i stromą, ślimakowato wijącą się drogą dostał się na mały placyk przed zamkiem. Brama była zamknięta na znak, że pan tego domu ucztuje i nie chce, by mu przeszkadzano. Nieliczne i wąskie okna od strony drogi miały zmurszałe i obluźnione ramy, ale opatrzone były za to mocnymi kratami. Okna parteru umieszczone były tak wysoko, że chcąc ich dosięgnąć musiałby człowiek stanąć na ramionach drugiego. Cisza panowała tam niezmącona, tak że przechodzień mógłby wziąć zamek za opuszczoną siedzibę, gdyby cztery postacie — dwie żywe i dwie martwe — symetrycznie rozmieszczone na zewnątrz bramy, nie świadczyły, że jest inaczej. Na obu połowach wrót przybite były dwa ogromne sępy z rozpostartymi skrzydłami i zwisającymi w dół głowami; jeden wyleniały i mocno dotknięty zębem czasu, drugi jeszcze świeży i w pełnym upierzeniu. Poniżej, na dwóch ławkach po obu stronach bramy siedziało w niedbałej postawie dwóch bravich, trzymając straż w oczekiwaniu chwili, kiedy zostaną wezwani do uraczenia się resztkami z pańskiego stołu.

Mnich przystanął, gotując się do cierpliwego czekania. Ale jeden z bravich podniósł się z ławy mówiąc:

— Raczcież wejść dalej, ojcze. Tutaj nie daje się czekać kapucynom; jesteśmy przecie klasztorowi życzliwi. A ja sam niejeden raz tam zajrzałem, kiedy na zewnątrz powietrze było dla mnie niezdrowe. Gdyby ojcowie zamknęli mi wtedy drzwi przed nosem, marny byłby mój los.

To rzekłszy uderzył dwukrotnie młotkiem w bramę. Na dźwięk ten odpowiedziało z wnętrza groźne ujadanie i hałaśliwy jazgot szczeniaków, a w chwilę potem nadszedł stary odźwierny zrzędząc mrukliwie. Kiedy jednak zobaczył przybyłego, zgiął się w głębokim ukłonie, krzykiem i machaniem rąk uciszył psy, wprowadził gościa na wąski podwórzec i zamknął na powrót bramę. Następnie, wiodąc go do sali i przyglądając mu się z podziwem, spytał niepewnie:

— Czy ojciec nie jest... ojcem Cristoforo z Pescarenico?

— Jam jest.

— Ojciec... tutaj?

— Jak widzicie, poczciwy człecze.

— Chyba jakiś dobry uczynek tu ojca sprowadza... Wszędzie — ciągnął mamrocząc przez zęby — wszędzie widać można dobrze czynić!...

Minąwszy dwie czy trzy ciemne sale stanęli u drzwi tej, w której ucztowano. Dochodził stamtąd głośny hałas, szczęk widelców, noży, kieliszków i talerzy, a zwłaszcza zgiełk pomieszanych, donośnych głosów, z których każdy usiłował przekrzyczeć pozostałe. Mnich chciał się wycofać, ale podczas gdy spierał się ze starym sługą tłumacząc mu, że chce doczekać się końca uczty w jakimś ustronnym kącie zamku, drzwi otworzyły się nagle. Niejaki hrabia Attilio, siedzący na wprost wejścia (był to ów krewniak don Rodriga, o którym była już uprzednio wzmianka, chociaż bez imienia), spostrzegłszy wygoloną głowę i zakonną suknię, widząc też skromne wycofywanie się mnicha począł wołać głośno:

— Hej, tam, nie uciekajcie nam, ojcze wielebny! Prosim tutaj!

Don Rodrigo, nie domyślając się przyczyny tych odwiedzin, doznał jednak jakiegoś niejasnego przeczucia, które ostrzegało go przed gościem. Ale skoro ten paliwoda Attilio tak się zachował, nie wypadało mu pozostać w tyle, rzekł więc:

— Proszę wejść, ojcze, proszę.

Mnich zbliżył się, ukłonem witając gospodarza i odpowiadając gestami obu rąk na powitania obecnych.

Myśląc o człowieku uczciwym, stojącym oko w oko z niegodziwcem, ludzie (nie wszyscy, oczywiście) lubią go sobie wyobrażać z wzniesionym czołem, pewnym siebie spojrzeniem, w dumnej postawie, przemawiającego płynnie i śmiało. W rzeczywistości jednak na przyjęcie takiej postawy musi się złożyć wiele rozmaitych okoliczności, które w rzadkich tylko wypadkach zachodzą wszystkie naraz. Nie dziwcie się zatem, że brat Cristoforo, mając czyste sumienie i silne przeświadczenie o słuszności sprawy, której przyszedł bronić, odczuwając przy tym względem don Rodriga mieszaninę odrazy i litości, przecież w pokornej i nieśmiałej postawie zjawił się przed obliczem tegoż don Rodriga widząc go u szczytu stołu w jego własnym domu, ba — we własnym królestwie, otoczonego przyjaciółmi, hołdami, wszelkimi oznakami potęgi, z wyrazem twarzy takim, że przybyłemu słowa zamierały na ustach. Nawet słowa prośby; a cóż dopiero mówić o udzielaniu rad, o napomnieniach, o gromieniu...

Po prawej ręce gospodarza siedział hrabia Attilio, jego kuzyn i — czyż trzeba dodawać — towarzysz hulanek i wszelkich wybryków, przybyły do niego z Mediolanu na kilkudniową wilegiaturę. Po lewej — z drugiej strony stołu — zasiadał w postawie pełnej szacunku dla gospodarza, ale z wyrazem pewności siebie i samochwalstwa, imć podesta, ten sam, który w zasadzie winien byłby wymierzyć sprawiedliwość Renzowi Tramaglino, a don Rodrigowi przytrzeć rogów. Miejsce naprzeciw podesty zajmował, całą swoją postacią wyrażając najczystszy, najgłębszy, niczym nie zmącony szacunek, nasz doktor Azzecca-garbugli w czarnym płaszczu i z nosem bardziej jeszcze niż zazwyczaj purpurowym. Wreszcie naprzeciw obu kuzynów siedziało dwóch pośledniejszych gości, o których tyle tylko wiadomo, że jedli, kiwali uprzejmie głowami, uśmiechali się i potakiwali każdemu słowu, które jeden z biesiadników wypowiedział, a żaden inny mu nie zaprzeczył.

— Krzesło dla ojca — rozkazał don Rodrigo. Natychmiast lokaj podał krzesło i brat Cristoforo usiadł, usprawiedliwiając się przed gospodarzeni z przybycia tak nie w porę.

— Pragnąłbym pomówić w cztery oczy, za łaskawym zezwoleniem, w nader poważnej materii — dodał ciszej, nachylając się do ucha don Rodriga.

— Dobrze, dobrze, pomówimy — odpowiedział tamten. — Ale najpierw niechże tu podadzą ojcu coś do picia.

Mnich próbował się wymawiać, ale don Rodrigo podnosząc głos pośród rozbrzmiewającego na nowo gwaru wykrzyknął:

— Nie, na honor, tego. mi ojciec nie uczyni! Nie będzie powiedziane, że kiedykolwiek kapucyn wyszedł z tego domu nie skosztowawszy mego wina, a natrętny wierzyciel — kijów z mego lasu!

Słowa te wywołały ogólny śmiech, przerywając na chwilę gorący jakiś spór pomiędzy biesiadnikami. Służący wniósł na tacy flaszkę wina wraz z wysmukłym kielichem i postawił je przed gościem. Ów nie chcąc dłużej opierać się tak usilnemu zaproszeniu ze strony człowieka, którego życzliwości bardzo w tej chwili potrzebował, nalał sobie wina i zaczął sączyć je powoli.

— Na nic się nie zda powoływać na Tassa, czcigodny panie podesto! Jest on zgoła przeciwnego niźli waćpan mniemania — zaczął znów wrzeszczeć don Attilio. — Ów mąż uczony, ów mąż wielki, co w małym palcu miał wszelki rycerski obyczaj, kazał przecie wysłańcowi Arganta, zanim tenże wyzwał chrześcijańskich rycerzy, prosić o zezwolenie pobożnego Gotfryda...

— Toż to — niemniej krzykliwie zareplikował podesta — jest jeno jeden więcej poetycki ornament, skoro poseł jest z natury swej nietykalny, wedle prawa narodów — jure gentium; nie szukając nawet tak daleko, mówi przecie przysłowie: „Poseł winy nie ponosi." A przysłowia, panie hrabio, są mądrością ludzkiego rodzaju. Skoro zaś poseł nie rzekł nic od siebie, jeno wręczył wyzwanie na piśmie...

— A czyż waćpan nie pojmujesz, że ów wysłannik był zuchwałym osłem bez żadnej zgoła ogłady?

— Za pozwoleniem waćpanów — wtrącił się don Rodrigo nie chcąc dopuścić, by kłótnia zaszła zbyt daleko — oddajmy spór pod sąd ojca Cristoforo i zgódźmy się na to, co on orzeknie.

— Przednio, doskonale — rzekł hrabia Attilio, któremu myśl poddania sprawy honorowej pod sąd kapucyna wydała się niezwykle dworna; natomiast podesta, bardziej zajadły i głębiej biorący ów spór do serca, z trudem panował nad sobą, a wyraz jego twarzy jasno mówił: „dziecinada".

— Ależ, z tego, co tu usłyszałem, wnoszę, że nie są to sprawy, na których bym się rozumiał — bronił się kapucyn.

— Zwykłe wymówki, zwykła skromność wielebnych ojców — odparł don Rodrigo. — Nie uda się ojcu wymigać. No, śmiało, toć wiadomo nam, że ojciec nie urodził się w zakonnym kapturze i znał świat w swoim czasie. Otóż rzecz jest taka...

— To było tak... — przerwał krzykliwie don Attilio.

— Pozwólże mówić mnie, jako z boku patrzącemu — ciągnął don Rodrigo. — Sprawa jest taka: pewien hiszpański kawaler posyła wyzwanie mediolańczykowi; posłaniec, nie zastawszy wyzwanego w domu, powierza pismo jego bratu. Ów brat odczytuje wyzwanie i jako odpowiedź łoi kijem wysłańca. Otóż chodzi o to...

— Dobrze pomyślane, dobrze wykonane! — wrzasnął don Attilio. — To było istne natchnienie...

— ...szatana — dokończył podesta. — Obić posła! Osobę świętą! Chyba przyzna ojciec, że nierycerski to postępek.

— Owszem, mości panie, zgoła rycerski! — krzyczał hrabia. — Pozwól to sobie powiedzieć, że wiem, co szlachcicowi przystoi. Gdyby to poszło na pięści, ha — to rzecz inna. Ale kij nie kala niczyjej ręki. Pojąć nie mogę, czemu tak się waćpan troszczysz o plecy byle obwiesia!

— Któż tu mówi o plecach, mości hrabio? Przypisujesz mi wasza miłość myśli, jakie mi ani w głowie nie postały.

O funkcji mówiłem, nie o plecach. Prawo narodów przede wszystkim! Niechże mi wasza miłość odpowie, jeśli łaska, czy fecjałowie, których starożytni Rzymianie posyłali do innych ludów z wypowiedzeniem wojny, pytali kogo, zali im wolno poselstwa dopełnić? A może wskaże mi hrabia takiego pisarza, który wspomina o tym, by jakikolwiek fecjał został kiedy wygrzmocony kijem?

— A co mnie obchodzą jakowiś oficjali starożytnych Rzymian? Może byli oni i niegłupi, przecie w tej materii byli daleko, daleko za nami. Za to wedle nowożytnego rycerskiego obyczaju, któren jest jedyny prawdziwy i słuszny, powiadam i obstaję przy tym: posłaniec, jeśli ma czelność wręczyć szlachcicowi wyzwanie nie otrzymawszy odeń zezwolenia, jest zuchwalcem po stokroć tykalnym, po stokroć bijalnym...

— Proszę p rozważenie takiego sylogizmu...

— Nie! Nie i nie!

— A toć posłuchajże, mości hrabio, posłuchajże: napadać na bezbronnego jest czynem zdradzieckim; atqui wysłannik de quo znajdował się bez broni; ergo...

— Powoli, powoli, mości podesto!

— Co powoli?

— Powoli, mówię. Cóż mi to waćpan prawisz? Czyn zdradziecki to pchnięcie szpadą od tyłu albo strzał w plecy; a nawet i to w poniektórych wypadkach... ale wracajmy do rzeczy. Zgadzam się, iż gdyby to o inną szło osobę, można by taką rzecz mienić czynem zdradzieckim; ale dać parę kijów hołyszowi! To by dopiero pięknie było, gdyby tak trzeba było go ostrzegać: „Uwaga! Zamierzam wyłoić asana!", jak mówi się szlachcicowi: „Dobywaj szpady!" No a waćpan, czcigodny mości doktorze, miast uśmiechać się drwiąco i na migi pokazywać, że moje mniemanie podzielasz, czemu nie podeprzesz moich wywodów swoją niezgorszą kołatką, aby pojmóc mi perswadować temu panu?

— Ja — odpowiedział doktor zmieszany — z rozkoszą się tej uczonej dyspucie przysłuchuję; wdzięczny jestem szczęśliwemu przypadkowi, który tak piękną batalię umysłów wywołał. Wreszcie nić przystoi mi tu wypowiadać swego mniemania, skoro jego wielmożność raczył już powołać sędziego — tego oto wielebnego ojca.

— To prawda — odezwał się don Rodrigo. — Ale jakże chcecie, by sędzia przemówił, skoro wojujące strony ani na moment zamilknąć nie chcą?

— Już jestem niemy — powiedział don Attilio.

Podesta zacisnął wargi i uniósł dłoń do góry gestem poddania.

— Ach, niechaj niebu będą dzięki! Na was kolej, ojcze! — rzekł don Rodrigo z nieco drwiącą powagą.

— Za pozwoleniem, nie rozumiem się na tym, jakom rzekł już przedtem — odparł brat Cristoforo oddając swój kielich pachołkowi.

— Mizerna wymówka! — zawołali obaj kuzyni. — Czekamy wyroku!

— Skoro już koniecznie — podjął mnich — to rzekę: wedle mego skromnego mniemania, nie powinno być ani wyzwań, ani posłańców, ani kijów!

Biesiadnicy spojrzeli na siebie wzajem, osłupieni.

— No, toś już ojciec przeholował — odezwał się hrabia Attilio. — Wybaczy ojciec, ale to już za wiele. Widać w samej rzeczy, że ojciec nie zna świata.

— On? — rzekł don Rodrigo. — Alboż muszę ci to przypominać, kuzynie? Zna on świat równie dobrze jak ty. Nieprawdaż, ojcze? Zali ojciec nie miał takoż pewnych sprawek na sumieniu?

Przemilczawszy to uprzejme zapytanie mnich powiedział sobie w duchu: „Teraz zabiorę się do ciebie. Przecie nie wolno ci zapomnieć, braciszku, żeś nie przyszedł tu dla siebie i to, co ciebie jeno dotyczy, nie ma tu znaczenia."

— Może być — odparł kuzyn. — Ale ojciec... jakże ojcu na imię?

— Ojciec Cristoforo — odpowiedziało kilku biesiadników.

— A zatem, ojcze Cristoforo, ojcze przewielebny, z takimi maksymami chciałby chyba ojciec świat wywrócić do góry nogami. Bez wyzwań! Bez kijów! A cóż by się stało z honorem? Bezkarność dla wszelkiego łajdactwa! Szczęśliwie, zaiste, że to nigdy nastąpić nie może!

— Dalej, doktorze! — wykrzyknął don Rodrigo rad ożywić dysputę i rozszerzyć ją na resztę obecnych. — Dalej! Toć przecie jesteś waćpan mężczyzną, mimo że zwykłeś każdemu przyznawać rację. Obaczmyż, jak też waćpan dokażesz tego, by przyznać rację bratu Cristoforo.

— W istocie — rzekł doktor z uniesionym w górę widelcem zwracając się do mnicha — w istocie pojąć nie mogę, że ojciec Cristoforo, doskonały sługa boży i mąż światowy w jednej osobie, nie zastanowił się, iż jego maksyma, słuszna, piękna i powagi pełna, póki na papierze, przecież funta kłaków niewarta, nie obrażając nikogo, w dyspucie między szlachetnie urodzonymi. Ale ojciec wie lepiej, ode mnie, jako każda rzecz dobra jest na przynależnym jej miejscu; mniemam zatem., że sobie z nas jeno zażartował, by się tym sposobem wymigać od wydania wyroku.

Cóż można było odpowiedzieć na te wywody zrodzone z mądrości tak odwiecznej, a zawsze świeżej? Nic. Tak też uczynił nasz kapucyn.

Lecz don Rodrigo, chcąc przeciąć dyskusję na jeden temat, rozpętał za to inną.

— Ale, ale — powiedział. — Słyszałem, jakoby w Mediolanie mówiło się o układach.

Jak czytelnikowi wiadomo, w roku tym wrzała walka o sukcesję księstwa Mantui. Po śmierci Vincenza Gonzagi, który nie pozostawił legalnego potomstwa, Mantuą zawładnął, jako najbliższy krewny, książę Nevers. Ludwik XIII, a raczej kardynał Richelieu, popierał tego księcia jako swego stronnika i naturalizowanego Francuza.

Filip IV, a właściwie hrabia Olivares, powszechnie zwany „hrabią-księciem", z tych samych powodów nie życzył sobie księcia Nevers w Mantui i wypowiedział mu wojnę. A ponieważ księstwo to stanowiło lenno cesarskie, obie strony prośbą i groźbą starały się wymóc na cesarzu Ferdynandzie II — jedna, aby nadał nowemu księstwu inwestyturę, druga, aby inwestytury odmówił oraz dopomógł wypędzić księcia z państwa.

— Nie trudno mi uwierzyć — powiedział hrabia Attilio — że sprawy mogą się ułożyć. Mam po temu pewne dane...

— Nie wierz temu, mości hrabio, nie wierz temu — przerwał podesta. — Wiem ja coś o tym, choć siedzę w moim kącie; pan kasztelan hiszpański, który raczy darzyć mnie swoją przyjaźnią, a będąc synem ulubieńca hrabiego-księcia wie dobrze, co się święci...

— A ja powiadam waćpanu, że nie ma i dnia w Mediolanie, żebym nie gadał z ważniejszymi odeń personami. Wiem z pewnego źródła: papież, któremu na pokoju wielce zależy, przedłożył propozycje...

— I tak właśnie być powinno. Jego świątobliwość spełnia swój obowiązek. Rzeczą papieża jest zawsze dążyć do zgody pomiędzy chrześcijańskimi książętami. Ale hrabiaksiążę ma swoją własną politykę i...

— Eh, wiesz waćpan, co sobie o tym myśli cesarz? Zdaje się waćpanu, że na Mantui świat się kończy? Ma cesarz wiele innych rzeczy do myślenia... czy masz waćpan, na przykład, pojęcie, jak dalece może dziś cesarz ufać temu swojemu księciu Valdistano czy Vallistai, czy jak go tam zwą, lub czy...

— Prawdziwe jego nazwisko w niemieckim języku — przerwał znowu podesta — jest Vagliensteino; nierazem słyszał, jak nasz kasztelan hiszpański tak to wymawiał. Otóż, choćby nie wiem jak chciał...

— Mnie chcesz waćpan uczyć? — przerwał hrabia. Ale don Rodrigo rzucił mu spojrzenie mówiące jasno, by wreszcie, na miły Bóg, przestał się kłócić. Hrabia zamilkł, podesta zaś, niby statek uwolniony z mielizny, wypłynął pod pełnymi żaglami na fale swej elokwencji.

— O Vagliensteina nie troskam się zbytnio; hrabiaksiążę ma oko na wszystko i gdyby Vagliensteinowi przyszła chętka pobrykać, potrafi go ukrócić bądź łagodnością, bądź srogością. Ma oko na wszystko, powtarzam, i ręce ma długie; a skoro zechciał wbić ćwiek tak, a nie inaczej, skoro umyślił sobie jako mądry polityk, którym jest bez wątpienia, że książę di Nivers nie ma w Mantui zapuścić korzeni, to ich książę di Nivers nie zapuści; zaś wielebny kardynał di Riciliù próżno będzie się starał robić w wodzie dołki. Śmiech mnie bierze, kiedy wspomnę tego poczciwca, pana kardynała: nastawiać rogi na takiego męża jak nasz hrabia-książę, na Olivaresa! Jak mi Bóg miły, chciałbym urodzić się na nowo za dwieście lat i usłyszeć, jak też potomni osądzą zachciankę tak zuchwałą! Sama zawiść — to jeszcze mało. Tutaj potrzeba tęgiej głowy, a drugiej takiej głowy jak hrabiego-księcia nie znajdziesz na świecie... — ciągnął podesta, wciąż mając wiatr od rufy i sam dziwiąc się nieco, że żadnych raf na swoim szlaku nie spotyka. — Hrabia-książę, moi panowie, to szczwany lis (mówię to z należytym respektem), który każdemu trop zmylić potrafi; patrzy niby to na prawo — bądźcie spokojni, na pewno w lewą stronę da nura. Nie znajdziecie takiego, kto by mógł się poszczycić, że przejrzał jego zamysły. Nawet ci, co je wykonują, ci, co piszą pod jego dyktando, takoż nic nie pojmują. Wiem ci ja dobrze, co mówię; ten zacny nasz kasztelan zaszczyca mnie, jak wiecie, pewną konfidencją. Hrabia-książę, ba, ten dobrze wie, co się warzy w garnkach wszystkich dworów. Zaledwie ci wielcy politycy (a są sprytni pośród nich, nie mogę negować) coś obmyślą, już hrabia-książę odgadnie wszystko od A do Z przy pomocy tej swojej głowy, tych swoich krętych ścieżek, tych nici, co je wszędy tajemnie poprzeciąga... Kardynał Riciliu, biedaczysko, miota się tu, węszy tam, poci się, głowę sobie łamie... i co mu z tego? Gdzie mu się uda minę podkopać, tam wnet natknie się na kontrminę, którą hrabia-książę zdążył już podłożyć...

Niebu tylko wiadomo, kiedy nareszcie podesta zawinąłby do portu; ale don Rodrigo, widząc, jak kuzyn wykrzywia twarz w przeróżnych grymasach, odwrócił się jakby pod wpływem nagłego natchnienia do lokaja i kazał mu przynieść pewną wiadomą mu flaszę.

— Imć podesto i zacni panowie — powiedział — wznoszę kielich na cześć hrabiego-księcia; osądźcie, zali to wino godne jest osoby.

Podesta odpowiedział ukłonem wyrażającym uczucie głębokiej wdzięczności. Cokolwiek bowiem mówiło się albo czyniło na cześć hrabiego-księcia, zwykł był przyjmować jako należne po części jemu samemu.

— Tysiąc lat niechaj żyje don Gasparo Guzman, hrabia Olivares, książę san Lucar, wielki privato wielkiego króla Filipa, pana naszego! — wykrzyknął wznosząc kielich w górę.

Privato, nie wszyscy to wiedzą, był to często w owym czasie używany termin oznaczający faworyta panującej osoby.

— Tysiąc lat! — zakrzyknęli wszyscy w odpowiedzi.

— Nalejcie ojcu — rzekł don Rodrigo.

— Proszę o wybaczenie — odpowiedział mnich. — Postąpiłem już wbrew regule i doprawdy...

— Jak to? — zawołał don Rodrigo. — Toast na cześć hrabiego-księcia! Chciałżeby ojciec dać nam do poznania, jakoby trzymał z Nawarczykami?

Tak nazywano pogardliwie Francuzów od książąt Nawarry, którzy w osobie Henryka IV objęli wówczas nad nimi panowanie.

Na takie dictum wypić należało koniecznie. Wszyscy biesiadnicy poczęli wydawać okrzyki i chwalić wino. Wszyscy z wyjątkiem doktora, którego wzniesiona głowa, wytrzeszczone oczy i zaciśnięte usta mówiły więcej, niż zdołałyby wyrazić słowa.

— Cóż waćpan o tym powiesz, doktorze? — zagadnął don Rodrigo.

Wyciągnąwszy z kielicha swój nochal, bardziej niż wino purpurowy i lśniący, doktor przemówił uroczyście, z naciskiem rozdzielając sylaby:

— Mówię, orzekam tudzież wyrokuję, jako jest to Olivares pośród win; censui, et in eam ivi sententiam, jako równego temu likworu nie znajdziesz w żadnej z dwudziestu dwóch krain pod berłem najjaśniejszego naszego pana, którego oby Bóg chronił, pozostających. Oświadczam ponadto, jako uczty jaśnie wielmożnego don Rodriga przewyższają słynne uczty Heliogabala, zaś głód wypędzony jest na wieczne czasy z tego zaniku, którym wspaniałość włada niepodzielnie!

— Dobrze mówi! Znakomicie! — wołali jednym głosem biesiadnicy.

Ale słowo „głód", przypadkiem przez doktora rzucone, zwróciło raptem wszystkie umysły w tym jednym, posępnym kierunku i wszyscy zaczęli mówić o klęsce' głodu. W tej materii wszyscy, w zasadzie, byli zgodni. Mimo to zgiełk powstał jeszcze większy, niż gdyby zdania były rozbieżne. Mówili wszyscy naraz.

— Głodu nie ma — ktoś stwierdził. — To jeno hurtownicy.

— I piekarze! — zawołał ktoś drugi. — Chowają zboże. Powywieszać ich!

— Pewnie! Powywieszać bez miłosierdzia!

— Wytoczyć ciężkie procesy! — krzyczał podesta.

— Jakie tam procesy! — przekrzykiwał go hrabia Attilio. — Bez sądu! Wziąć trzech czy czterech, pięciu czy sześciu takich, o których wiadomo, że najbogatsi i najchytrzejsi, i powiesić!

— Przykładu trzeba, przykładu! Bez przykładu nic się nie zdziała.

— Powiesić! Powiesić! Wnet się zboże zewsząd posypie! Ktokolwiek przechodząc przez plac targowy natknął się kiedy na zespół muzykantów w chwili, kiedy między jednym a drugim kawałkiem stroją instrumenty i każdy stara się wydobyć ze swego głos najdonośniejszy, aby go mógł dosłyszeć w otaczającym hałasie, ten może zdoła sobie wyobrazić, jaką harmonię tworzyły poszczególne głosy w tej, jeśli godzi się ją tak nazwać, rozmowie. Głośne pochwały takiego czy innego wina mieszały się z opiniami sądowo-gospodarczymi, tak że najdonośniej i najczęściej rozbrzmiewały w powszechnym zgiełku dwa wyrazy: „ambrozja" i „powiesić".

Don Rodrigo raz po raz rzucał okiem na jedynego spośród obecnych, który trwał w milczeniu. Widział go wciąż nieporuszonego, nie przejawiającego zniecierpliwienia czy pośpiechu, nie usiłującego wcale przypominać, że czeka; było jednak coś w jego wyglądzie, co mówiło jasno, że człowiek ten nie odejdzie, dopóki nie zostanie wysłuchany. Gospodarz bardzo byłby raz pozbyć się go i uniknąć rozmowy. Ale odprawić kapucyna, nie udzieliwszy mu posłuchania, byłoby sprzeczne z jego polityką. Skoro zaś nie było możliwe uniknąć tej nieprzyjemności, postanowił stawić jej czoło natychmiast i jak najprędzej mieć to już za sobą. Wstał więc od stołu, a w ślad za nim cała zaczerwieniona od picia kompania, nie zaprzestając zresztą swych wrzasków. Przeprosił gości i zbliżył się uprzejmie do mnicha, który podniósł się był wraz z innymi.

— Jestem na rozkazy ojca — powiedział i poprowadził go do drugiej sali.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

— W czym mogę ojcu być przydatny? — przemówił don Rodrigo zatrzymując się na środku sali. Tak brzmiały słowa; ale ton, jakim były wypowiedziane, mówił jasno: „Bacz, przed kim stoisz, licz się ze słowami, a nade wszystko — spiesz się."

Nie było pewniejszego i szybszego sposobu na dodanie odwagi naszemu bratu Cristoforo niż aroganckie potraktowanie jego osoby. On, który idąc za panem domu szukał niepewnie w myśli właściwych słów ii przesuwał w palcach paciorki zawieszonego u pasa różańca, jakby w którymś z nich spodziewał się znaleźć natchnienie do trudnej rozmowy, teraz, po odezwaniu się don Rodriga, poczuł, że na usta ciśnie mu się więcej słów, niżby należało. Ale równocześnie pomyślał, że nie wolno mu psuć własnej — a raczej, co ważniejsza, cudzej sprawy; powstrzymał się więc od wypowiedzenia zdań, które mu się nasuwały, i przemówił z umiarkowaną pokorą:

— Przychodzę prosić o pewną łaskę, a raczej o akt sprawiedliwości. Nieuczciwi ludzie posłużyli się imieniem waszej wielmożności dla nastraszenia pewnego biednego proboszcza, wzbraniając mu spełnienia jego obowiązku i wyrządzając ciężką krzywdę dwojgu Bogu ducha winnym ludziom. Jednego słowa waszej wielmożności starczy, by poskromić onych zuchwalców, przywrócić prawu jego moc, zaś tym dwojgu skrzywdzonym — spokój i radość. Wasza wielmożność może to uczynić; a zatem sumienie i honor...

— O moim sumieniu będzie mi ojciec prawił, kiedy przyjdę spowiadać się u niego. Co zaś się tyczy mego honoru, stróżem jego jestem ja i nikt inny. A ktokolwiek rościłby sobie prawo do troszczenia się oń wraz ze mną, poczytałbym go za zuchwalca, a jego zakusy za zniewagę.

Słowa te ostrzegły brata Cristoloro, że jego rozmówca umyślnie przekręca sens tego, co słyszy, i że chce doprowadzić do kłótni, by w ten sposób nie dać mu dojść do sedna sprawy; przywołał więc cały zasób cierpliwości, na jaki było go stać, postanawiając ścierpieć wszystko, cokolwiek tamtemu spodobałoby się powiedzieć, i rzekł tonem pełnym uległości:

— Jeśli uraziłem czymś waszą wielmożność, stało się to bez wątpienia wbrew mojej intencji. Proszę zgromić mnie i pouczyć, skoro nie umiem mówić tak, jak mi przystoi, ale błagam, niechaj wasza wielmożność raczy mnie wysłuchać. Zaklinam na miłość Boga, tego Boga, przed którego obliczem wszyscy kiedyś stanąć musimy... — to mówiąc ujął w palce i podsunął przed oczy swego gniewnego interlokutora małą, rzeźbioną w drzewie czaszkę, zawieszoną na końcu różańca — aby wasza wielmożność nie upierał się przy odmowie tego czynu sprawiedliwego, tak wszakże łatwego do spełnienia, a tak słusznie onym biedakom należnego. Pamiętajmy, iż oczy Boga są na nich zwrócone, a jęki ich i westchnienia słyszane są w niebiesiech. Niewinność posiada moc, która...

— Ech, ojcze — przerwał gwałtownie don Rodrigo — szacunek, jaki wobec waszej sukienki odczuwam, jest niemały; ale jeśli coś może sprawić, bym o nim zapomniał, to chyba widok onej sukienki na kimś, kto odważa się szpiegować mnie w moim własnym domu!

Słowa te wywołały płomienie na twarz kapucyna. Przełknął je jednak, niby bardzo gorzkie lekarstwo, i podjął:

— Wasza wielmożność sam nie wierzy, bym zasługiwał na takie słowa. Nie wątpię, iż w głębi serca czuje wasza wielmożność, że to, co czynię, nie jest nikczemne ani pogardy godne. Proszę mnie wysłuchać, don Rodrigo. Oby nigdy nie nadszedł dzień, w którym musiałbyś wasza wielmożność żałować, żeś nie zechciał mnie wysłuchać... Nie dozwólcie, panie, by wasza pycha... i jaka pycha, don Rodrigo!... wobec ludzi... i wobec Boga... wasza wielmożność potężny jest na tym padole, a przecież...

— Wie ojciec — przerwał don Rodrigo gniewnie, jakkolwiek w głosie jego brzmiało coś jakby strach — wie ojciec, że jeśli kiedy przychodzi mi zachcianka posłuchać kazania, potrafię pójść do kościoła jak każdy... Ale w domu! Och.— ciągnął z wymuszonym uśmiechem wzgardy — ojciec bierze mnie za możniejszego, niż jestem w istocie... Kaznodzieja domowy! Toć trzymają ich jedynie książęta...

— Bóg żąda od książąt zdania rachunku z tych słów Jego, które docierają do ich pałaców; On też żąda od możnych miłosierdzia, posyłając do nich swego sługę, nędznego może i niegodnego, ale przecież sługę bożego, aby prosił za niewinną dziewczyną...

— Z tego wszystkiego, ojcze — przerwał znów don Rodrigo, robiąc ruch, jakby chciał odejść — nie mogę wyrozumieć, do czego w samej rzeczy ojciec zmierza. Jedno widzę jasno, że jakowaś dzierlatka wielce mu leży na sercu. Niechże więc ojciec idzie ze swymi zwierzeniami, dokąd mu się żywnie podoba, ale nie zabiera swymi bredniami czasu szlachcicowi...

Widząc ruch don Rodriga, nasz zakonnik zastąpił mu drogę stanowczo, choć w pozie pełnej szacunku. Wznosząc ręce, zarazem błagalnie i rozkazująco, powiedział:

— Leży mi ona na sercu, to prawda. Nie więcej przecie aniżeli wasza wielmożność. O dwie te dusze, zarówno jedną, jak drugą, troszczę się bardziej niźli o krew własną. Don Rodrigo! Nic więcej dla waszej wielmożności nie mogę uczynić, jeno modlić się, ale to czynić będę z całego serca. Proszę mi nie odmówić! Proszę uwolnić tę biedną dziewczynę od trwogi i rozpaczy! Jedno słowo waszej wielmożności mogłoby zdziałać wszystko!

— A więc — rzekł don Rodrigo — skoro ojciec sądzi, iż los tej osoby w moim jest ręku tudzież skoro ta osoba tak dalece ojca obchodzi...

— A więc? — zapytał ojciec Cristoforo niespokojnie, ponieważ wygląd i ton głosu don Rodriga nie dopuszczały doń nadziei, chociaż jego słowa zdawały się ją przynosić.

— A więc niech jej ojciec doradzi, aby powierzyła się mojej opiece. Niczego jej tu nie zbraknie, nikt też nie ośmieli się jej, pod opieką rycerza będącej, napastować.

Na tę propozycję oburzenie mnicha, dotychczas siłą powściągane, wybuchło całą mocą. Wszelkie postanowienia, że będzie oględny i cierpliwy," rozwiały się jak dym. Dawny, tkwiący w nim człowiek stanął u boku nowego; w takich chwilach brat Cristoforo wystarczał doprawdy za dwóch.

— Wasza opieka! — wykrzyknął cofając się dwa kroki w tył i stając w bojowej postawie z prawą stopą wysuniętą, prawą ręką wspartą na biodrze, lewą zaś oskarżającym gestem wyciągając ku Rodrigowi. Rozpłomienione oczy utkwił w jego twarzy. — Wasza opieka! Dobrze, żeście to wyrzekli, tę waszą niecną propozycję! Przepełniliście miarę: już się was teraz nie lękam!

— Jak mówisz do mnie, klecho!

— Tak jak się mówi do tego, kogo Bóg opuścił i kto nikogo przerazić już nie jest zdolen! Wasza opieka! Wiedziałem ja i pierwej, że to dziewczę pod boską znajduje się opieką; ale wyście mi to teraz ukazali tak wyraźnie, iż nie waham się już mówić do was o tym. O Lucji mówię. Popatrzcież, wymawiam to imię z czołem podniesionym, patrząc wam prosto w oczy!

— Co! W moim domu...

— Żal mi tego domu. Klątwa nad nim zawisła... Ujrzycie sami, czy sprawiedliwość boska kamień na kamieniu tu zostawi, czy się ulęknie waszych kilku zbirów. Czyście sądzili, że po to Bóg stworzył istotę na swój obraz i podobieństwo, byście mieli z dręczenia jej uciechę? Czyście sądzili, że Bóg nie potrafi jej obronić? Wzgardziliście Jego przestrogą. Sam na siebie wydaliście wyrok. Serce Faraona równie było, jak wasze, stwardniałe, przecież Bóg potrafił je skruszyć. Lucja bezpieczna jest przed wami: ja wam to mówię, mizerny braciszek. A co do was, słuchajcie dobrze, co wam przyrzekam, nadejdzie dzień...

Aż do tej chwili don Rodrigo trwał w oszołomieniu będącym mieszaniną zdumienia i wściekłości, nie znajdując słów. Ale kiedy usłyszał początek przepowiedni, do wściekłości dołączyła się jakaś niejasna, tajemna trwoga. Uchwycił ową groźnie wyciągniętą dłoń i krzyknął głośno, chcąc zagłuszyć złowróżbnego proroka:

— Wynoś mi się stąd natychmiast, nikczemny zuchwalcze, tchórzu zakapturzony!

Słowa te, tak jasne, uspokoiły momentalnie ojca Cristoforo. Wymysły i obelgi od tak dawna i tak nierozerwalnie zrosły się w jego umyśle z pojęciem cierpliwości i milczenia, że na krzyki don Rodriga gniew i zapał mnicha opadł, ustępując niezłomnej woli wysłuchania w spokoju wszystkiego, cokolwiek Rodrigowi spodoba się jeszcze dodać. Potem łagodnie wysunąwszy dłoń z uchwytu szlachcica pochylił głowę i znieruchomiał niby drzewo, które po opadnięciu podmuchu gwałtownej nawałnicy prostuje swe gałęzie i przyjmuje grad, jaki niebo mu zsyła.

— Ty gburze nieokrzesany — ciągnął don Rodrigo — na co się ze mną ważysz? Podziękuj tej salopie, co twój grzbiet łajdacki okrywa i broni cię od takiego pogłaskania, jakim się podobnych tobie uczy przystojnej mowy. Tym razem wynosisz się na własnych nogach. Ale obaczym jeszcze!

To mówiąc ukazał wzgardliwym, rozkazującym gestem drzwi na wprost tych, którymi weszli byli do sali. Ojciec Cristoforo pochylił głowę i wyszedł pozostawiwszy don Rodriga przemierzającego plac boju wściekłymi krokami.

Zamknąwszy drzwi za sobą, mnich zobaczył w sąsiedniej izbie przemykającego się chyłkiem, pod samą ścianą, człowieka, który najwidoczniej nie chciał być dostrzeżony z sali, gdzie toczyła się rozmowa. Poznał w nim starego sługę, który przyjął go był przy bramie. Przebywał on w tym domu około czterdziestu lat, czyli dłużej niż od urodzenia don Rodriga. Wstąpił niegdyś na służbę do jego ojca, który był człowiekiem zgoła innego niż syn pokroju. Po śmierci starego pana młody rozpędził całą służbę i zebrał sobie nową; zatrzymał przecież tego jednego, po części ze względu na jego podeszły wiek, po części dlatego, że choć stary krańcowo różnił się od swego pana zasadami życiowymi i pojęciami o dobrych obyczajach, defekt ten równoważyły dwie zalety: wysokie mniemanie o godności domu, w którym służył, oraz niedościgła biegłość w kwestiach ceremoniału dworskiego, którego najstarsze tradycje i najdrobniejsze szczegóły znał lepiej niż ktokolwiek inny. W obecności pana biedny starowina nie pozwoliłby sobie nigdy objawić nawet mrugnięciem, nie mówiąc już o słowach, jak dalece potępiał to, na co od rana do nocy zmuszony był patrzeć; co najwyżej mruczał przez zęby i wydawał okrzyki zgrozy wobec swoich kolegów-lokajów. Tamci zaś śmieli się z niego i często podjudzali go umyślnie dla większej uciechy, tak że staruszek folgował sobie bardziej, niżby powinien, i piał hymny na cześć dawnych dobrych czasów tego domu. Sądy jego docierały do uszu pana w postaci wesołych anegdotek opowiadanych przez resztę domowników, tak że don Rodrigo bawił się nimi, nie żywiąc do starego urazy. Za to w dni uroczystych przyjąć staruszek stawał się osobą poważaną, o wielkim znaczeniu.

Ojciec Cristoforo spojrzał na niego przechodząc, skinął mu głową i poszedł dalej. Ale starowina przysunął się z tajemniczym wyrazem twarzy, położył palec na ustach, po czym tym samym palcem wskazał kapucynowi wejście do ciemnego korytarzyka.

— Wszystko słyszałem, ojcze — odezwał się szeptem, kiedy znaleźli się obaj w owym zakamarku — i muszę z ojcem pomówić.

— Mówcież tedy nie zwlekając, poczciwy człecze.

— Nie tu. Gdyby tak mój pan usłyszał! Wiem ci ja różne rzeczy. Przyjdę jutro do klasztoru.

— Są jakieś zamysły?

— Coś jest na pewno w powietrzu; jużem ja to wypenetrował. Będę zważał pilnie i tak myślę, że wszystko wyniucham. Może ojciec zdać się na mnie... widzę ja tu i słyszę niemało... piekielne to sprawy. W takim domu służyć mi przyszło! Duszę własną chcę przecie ratować!

— I pobłogosławi wam Pan! — mówiąc te słowa mnich położył rękę na głowie poczciwca, który choć o tyle starszy, stał przed nim kornie pochylony niby syn przed ojcem. — Bóg wam to nagrodzi. Nie omieszkajcie jeno przyjść jutro.

— Przyjdę — odpowiedział stary. — Ale ojciec niech stąd co rychlej odejdzie i, na miłosierdzie boskie, nie zdradzi mojego imienia...

Mówiąc to rozejrzał się trwożnie dokoła i wyszedł drugą stroną korytarza do salki łączącej się z podwórcem. Przekonawszy się, że droga jest wolna, skinął na mnicha, którego twarz wyrażała odpowiedź na prośbę starca jaśniej niż najsolenniejsze, głosem wypowiedziane, zapewnienia. Milcząc stary ukazał ręką wyjście i gość odszedł, również w milczeniu.

Człowiek ten podsłuchiwał pod drzwiami swego pana. Czy dobrze uczynił? I czy słusznie chwalił go za to brat Cristoforo? Według ogólnie przyjętych i przez nikogo nie kwestionowanych zasad — rzecz to bardzo brzydka. Czy jednak nie był to zupełnie wyjątkowy wypadek? Lecz czy mogą istnieć wyjątki od ogólnie przyjętych i przez nikogo nie kwestionowanych zasad? Są to pytania wielkiej wagi, ale niechże je sobie czytelnik sam rozstrzygnie, jeśli ma po temu ochotę. Sąd do nas nie należy: naszą rzeczą jest wiernie powtórzyć fakty.

Znalazłszy się za bramą tej ponurej siedziby brat Cristoforo odetchnął z ulgą i ruszył śpiesznie w dół zbocza; twarz mu pałała i czuł się, łatwo to sobie wyobrazić, do głębi wstrząśnięty zarówno tym, co usłyszał, jak i tym, co sam powiedział. Ale niespodziewane wynurzenia starego sługi dodały mu jednak sporo otuchy; wydało mu się to widomym znakiem opieki niebios. „Oto nić — pomyślał brat Cristoforo — którą Opatrzność daje mi do ręki. I to w tym samym domu. I nawet bez żadnego z mej strony starania, bo ani w głowie nie postałoby mi tam jej szukać!"

Tak rozmyślając podniósł wzrok ku zachodniej stronie nieba, popatrzył na słońce, które stoczyło się już nisko i' niemal dotykało wierzchołka góry; pomyślał, że dnia pozostało już niewiele, więc choć czuł w kościach rozliczne trudy, przyśpieszył kroku, by zdążyć jeszcze zdać swoim protegowanym sprawę z ostatnich wydarzeń i przed zapadnięciem nocy wrócić do klasztoru. Było to bowiem jedno z najsurowiej przestrzeganych prawideł kapucyńskiej reguły.

W tym samym czasie w domku Lucji omawiano i roztrząsano plany, o których wypada powiadomić naszych czytelników. Po odejściu mnicha troje pozostałych trwało czas jakiś w milczeniu; Lucja smutno krzątała się około przygotowania posiłku; Renzo wciąż zbierał się do odejścia, nie mogąc znieść widoku jej przygnębienia, ale nie mogąc też zdecydować się na rozstanie; Agnese pochłonięta była na pozór swym kołowrotkiem, w rzeczywistości jednak zajęta była obmyślaniem pewnego projektu, a kiedy wydał się jej całkowicie dojrzały, przerwała ogólne milczenie tymi słowy:

— Słuchajcie, dzieci. Byle starczyło wam odwagi i sprytu, byleście zaufali waszej matce (na to słowo „waszej" Lucja drgnęła gwałtownie), to myślę, że uda mi się wydobyć was z tej biedy, kto wie, czy nie lepiej i nie prędzej od ojca Cristoforo, choć to nie byle jaki człek...

Lucja wpatrzyła się w matkę; w spojrzeniu jej więcej się malowało zdumienia niż wiary w spełnienie tak pięknej obietnicy.

A Renzo rzekł śpiesznie:

— Odwagi? Sprytu? Mówcież, mówcie prędko, co możemy uczynić.

— Czyliż nieprawda — ciągnęła Agnese — że gdybyście byli poślubieni, to byłoby już trochę lepiej? I że na wszystko inne łatwiej już byłoby znaleźć lekarstwo?

— No, chyba — przytaknął Renzo. — Gdybyśmy byli poślubieni! Toć wszędzie na świecie można żyć. Toć o dwa kroki stąd, za bergamską granicą, każdego, co umie prząść jedwab, przyjmą z otwartymi ramionami. Wiadomo wam przecie, ile razy mój krewniak Bortolo namawiał mnie, bym przy nim tam osiadł. Powiadał, że będę tam bogaczem, takim jak on sam. Żem nigdy go nie posłuchał, to jeno dlatego, że, co tu gadać, serce tutaj mnie ciągnęło. Gdybyśmy byli poślubieni... toż wywędrowalibyśmy wszyscy pospołu, zagospodarowali się tam i żyli sobie spokojnie, z dala od pazurów tego zbója, z dala od pokusy popełnienia jakowegoś szaleństwa... Czyż nie, Lucjo?

— Pewnie — odparła. — Ale jak...

— Tak, jako wam rzekłam — przerwała jej matka. — Potrzeba jeno odwagi i sprytu. Byleby ich nie zbrakło, rzecz jest łatwa.

— Łatwa! — powtórzyło jednocześnie tych dwoje, dla których rzecz ta stała się tak niepojęcie i boleśnie trudna.

— Łatwa, trzeba jeno się do niej zabrać, jak należy — podjęła Agnese. — Posłuchajcież mnie uważnie, wnet wam wszystko wyłożę. Słyszałam ja od. takich, co wiedzą, a i sama widziałam takie jedno wydarzenie: rzecz w tym, że przy ślubie ksiądz być musi, wiadomo. Jeno nie musi on się na ten ślub zgadzać. Dość, jeśli będzie.

— Jakoż to być może? — zapytał Renzo.

— Posłuchajcie, to i pojmiecie. Trzeba mieć dwóch świadków zręcznych i chętnych. Idzie się do proboszcza; w tym rzecz, by go zaskoczyć niespodzianie, by zaś nie zdołał umknąć. Mąż mówi: „Księże proboszczu, oto moja żona"; zaś niewiasta: „Księże proboszczu, oto mój mąż." Trzeba, by ksiądz słyszał i by słyszeli świadkowie. Ot i macie ślub najprawdziwszy, jakby sam ojciec święty go wam dawał. Skoro już raz te słowa będą wyrzeczone, może sobie proboszcz krzyczeć i złościć się jak sam diabeł, na nic się to nie zda, jesteście mężem i żoną.

— Możeż to być? — wykrzyknęła Lucja.

— Jakże? — obruszyła się Agnese. — Zda wam się, jako przez te trzydzieści lat, którem przebyła na tym świecie, zanim wyście się narodzili, niczegom się nie nauczyła? Tak jest w samej rzeczy, jako wam rzekłam. A nawet miałam ci ja niegdyś przyjaciółkę, co chciała wydać się za jednego chłopca bez pozwolenia ojca i matki i w takim właśnie sposobie zdobyła, czego chciała. Proboszcz nawet coś podejrzewał i miał się na baczności; przecież tych dwoje diabłów tak sprytnie rzecz obmyśliło, że zaskoczyli go znienacka, wyrzekli, co trzeba, i byli już mężem i żoną; choć, prawdę rzekłszy, nieboraczka pożałowała tego poniewczasie, bodaj już trzeciego dnia.

Agnese miała słuszność zarówno w tym, co tyczyło samej możliwości takiego rozwiązania, jak i związanego z tym ryzyka. Rzecz zrozumiała: do takich sposobów uciekali się ci jedynie, którzy w zwykłym trybie postępowania natrafiliby na trudności czy odmowę. Księża zatem starali się unikać takiego wymuszonego wspólnictwa; ilekroć udało się takiej parze zaskoczyć swego proboszcza niespodzianie, dokazywał on cudów zręczności, by, niby Proteusz, wymknąć się z rąk natrętów chcących zmusić go siłą do spełnienia kapłańskiej funkcji.

— Gdybyż to było prawdą,. Lucjo! — powiedział Renzo spoglądając na nią wyczekująco i błagalnie.

— Jak to! Gdyby było prawdą? — zawołała Agnese. — I ty także mniemasz, że głupstwa gadam? Ze skóry dla was wyłażę, a wy mi nie wierzycie? Ano, dobrze, radźcie sobie sami, jak potraficie, ja umywam ręce.

— Ach, nie, nie opuszczajcie nas przecie — prosił Renzo. — Jeśli tak mówię, to dlatego, że mi się to nazbyt piękne wydaje. Oddaję się w wasze ręce. Toć jesteście dla mnie jako rodzona matka!

Słowa te rozwiały urazę poczciwej niewiasty; puściła też w niepamięć swoją groźbę, której zresztą zbyt poważnie nie traktowała.

— Ale, matko — odezwała się nieśmiało Lucja — co mi dziwno, to że ta rada nie przyszła na myśl ojcu Cristoforo?

— Na myśl? — powtórzyła Agnese. — Bądź spokojna, że na myśl tomu to przyszło, a jakże. Ale widać nieskładnie mu było wspominać o tym.

— Czemu? — zapytali równocześnie oboje młodzi.

— Bowiem... bowiem, jeśli już tak koniecznie chcecie wiedzieć, zakonnicy powiadają, jako nie jest to rzecz bardzo chwalebna.

— Jakże to być może? Rzecz nie bardzo chwalebna, a jeśli się uda szczęśliwie, tedy jest już przecie całkiem uczciwa — zastanawiał się Renzo.

— Cóż ja wam rzec mogę? — odparła Agnese. — Prawa obmyślają panowie, jako im się podoba; my, prostaczkowie, nie potrafimy wszystkiego wyrozumieć. A wreszcie wieleż to rzeczy... Widzicie, to jest tak, jak kiedy się bliźniego wyrżnie kułakiem. Nie jest to dobrze, wiadomo; ale skoroś oberwał i sam papież już ci tego kułaka nie odbierze.

— Jeśli to nie jest rzecz uczciwa — rzekła Lucja — nie powinniśmy jej uczynić.

— Skądże! — zaoponowała Agnese. — Zaliżbym ci doradzała coś przeciwnego bojaźni bożej? Gdybyś chciała stawać na przekór woli rodziców, brać sobie jakiegoś urwipołcia... Ale skoro ja, matka, jestem temu rada, skoro chodzi o tego oto poczciwego chłopaka... kto tu chce bruździć, ten jest łajdakiem i kwita. Zaś ksiądz proboszcz...

— Rzecz jasna, każdy to przyzna — wtrącił Renzo.

— Ojcu Cristoforo nie ma co o tym gadać, póki rzecz nie skończona — ciągnęła Agnese. — A skoro już się zrobi wszystko pomyślnie, jakże się tobie zdaje, co ci ojciec Cristoforo rzeknie? Rzeknie ci: „Ach, córko, na cóżeś się ważyła! Ale już się stało." Pewnie, zakonnikowi przystoi tak mówić. Przecie, wierz mi, w głębi duszy i on rad będzie z tego.

Lucja nie wiedziała, co odpowiedzieć na te wywody, nie wydawała się jednak wcale przekonana. Renzo natomiast pełen był otuchy.

— Skoro tak, to rzecz zrobiona — powiedział.

— Powoli — rzekła Agnese. — A świadkowie? Trzeba znaleźć dwóch takich, którzy się zgodzą, zaś do czasu potrafią trzymać język za zębami. A jak przyłapać księdza proboszcza, skoro od dwóch dni zaszył się w domu niczym w norze? I jeszcze przytrzymać go, by nie uciekł? Toć on, choć z przyrodzenia ociężały, niech was jeno przed sobą zobaczy, zrobi się zwinny jak kot, umknie wam niczym diabeł od święconej wody.

— W tym to już moja głowa — rzekł Renzo uderzając w stół pięścią, aż zadźwięczały przygotowane do obiadu naczynia. I wyłożył swój pomysł, który Agnese zaaprobowała w całości i bez zastrzeżeń.

— To krętactwo — rzekła na to Lucja. — Nie są to proste drogi. Do tej pory byliśmy uczciwi; bądźmyż tacy dalej, a Bóg nam pomoże. Tak prawił ojciec Cristoforo. Czyńmy tak, jak on radzi.

— Daj się prowadzić mędrszym od siebie — powiedziała Agnese z powagą. — Na cóż tu jeszcze czyje rady? Bóg mówi: „Pomagaj sam sobie, a ja ci pomogę." Ojcu powiemy, kiedy będzie po wszystkim.

— Lucjo — rzekł Renzo — chciałażbyś mnie teraz opuścić? Czyśmy nie czynili wszystkiego, jak na dobrych chrześcijan przystało? Czyliż nie mieliśmy być już mężem i żoną? Czyż nie naznaczył nam ksiądz dnia i godziny? Czyjaż to wina, jeśli musimy teraz pomagać sobie własną głową? Nie, nie możesz mnie opuścić! Idę i wnet wracam z odpowiedzią.

To rzekłszy pożegnał Lucję proszącym spojrzeniem, Agnese zaś porozumiewawczym i wyszedł śpiesznie.

Zmartwienia zaostrzają umysł człowieka; Renzo, który na prostej, gładkiej drodze dotychczasowego swego życia . nie miał wiele okazji do wyostrzania swojego, teraz obmyślił fortel, jakiego nie powstydziłby się sprytny doradca prawny. Zgodnie z tym planem udał się prosto do pobliskiego domku niejakiego Tonią. Znalazł  go w kuchni wspartego kolanem o krawędź kominka; jedną ręką przytrzymywał umieszczony na gorącym popiele kociołek, drugą mieszał przy pomocy zakrzywionej kopyści niewielką ilość szarawej polenty. Matka, brat i żona Tonia siedzieli dokoła stołu. Obok ojca skupiło się troje czy czworo malców, czekając z utkwionymi w kociołek oczyma, kiedy nadejdzie wymarzona chwila podziału. Nie było to jednak owo przyjemne uczucie oczekiwania, jakie daje widok posiłku temu, kto na niego pracą zasłużył; rozmiary polenty były bowiem takie, jakie nakazywał głodowy rok, nie zaś ilość i apetyty biesiadników — Każdy z nich, rzucając z ukosa na potrawę zazdrośnie czułe spojrzenia, rozmyślał o tym, czy też po podziale zostanie jeszcze dokładka?

Podczas gdy Renzo wymieniał z obecnymi pozdrowienia, Atonio przełożył polentę na bukową misę, przygotowaną na

jej przyjęcie; w wielkim obłoku pary wyglądała jak maleńki księżyc. Mimo to kobiety zapytały uprzejmie Renza, czy można mu nałożyć? Jest to pytanie, jakiego wieśniak w Lombardii — a pewnie i w wielu innych krajach — nie omieszka nigdy zadać gościowi, który go zastał przy jedzeniu, choćby nawet przebyły był bogatym obżartuchem, który dopiero co powstał od stołu, a on sam miał już tylko ostatni kęs chleba.

— Dzięki — odpowiedział Renzo. — Przyszedłem tylko rzec słówko Toniowi. Może pójdziemy przekąsić co i pogadać w gospodzie miast przeszkadzać tu niewiastom, co, Tonio?

Propozycja została przyjęta tym milej, im mniej była spodziewana. Kobiety i dzieci (które w tego rodzaju materii wcześnie zaczynają rozumować) nic nie miały przeciwko temu, by od polenty odpadł jeden, i to najgroźniejszy współzawodnik. Tonio, nie pytając wiele, wyszedł czym prędzej wraz z Renzem.

Weszli niebawem do gospody; mogli tam rozmawiać swobodnie, w całkowitej samotności, jako że powszechna nędza odzwyczaiła wszystkich dawnych, bywalców od uczęszczania do tego przybytku rozkoszy. Kazali sobie podać, co jest, było jednak niewiele. Wychylili po lampce wina; Renzo pochylił się ku Toniowi z tajemniczą miną i powiedział:

— Jeśli chcesz oddać mi jedną niewielką przysługę, ja oddam ci dużą w zamian.

— Gadaj, a żywo! Rozkazuj! — odpowiedział Tonio dolewając wina. — Dzisiaj dla ciebie w ogień bym skoczył.

— Masz dwadzieścia pięć lirów długu u księdza proboszcza za to pole, coś od niego dzierżawił zeszłego roku?

— Ach, Renzo, Renzo, psujesz swój dobry uczynek. Cóżeś mi to przypomniał? Cała moja ochota poszła w diabły.

— Skorom o tym długu napomknął — podjął Renzo — to dlatego, że jeśli tylko zechcesz, dam ci możność zapłaty.

— Prawdę gadasz?

— Prawdę. A co, byłbyś rad?

— Rad! Do diaska! Czy byłbym rad? Już choćby dlatego, by nie słyszeć więcej tych przytyków, nie widzieć tego kiwania głową, co mi ich proboszcz nie skąpi, ile razy się na niego natknę! Cięgiem tylko: „Pamiętaj, Tonio; Tonio, kiedyż cię obaczę w naszej sprawie?" Ba, do tego doszło, że w czasie kazania, niech jeno na mnie zwróci oczy, to aż cierpnę cały, że mi rzeknie w pełnym kościele: „Tonio,, dwadzieścia pięć lirów!" Niech diabli wezmą jego dwadzieścia pięć lirów! Gdybym je zapłacił, musiałby mi on także zwrócić złoty łańcuszek mojej żony. Ile polenty mielibyśmy za niego... Ale...

— Ale, ale, jeśli chcesz mi oddać maleńką przysługę, to dwadzieścia pięć lirów czeka gotowe.

— Gadajże przecie!

— Jeno! — Renzo przyłożył palec do ust.

— Trzebaż mi to mówić? Nie znasz to mnie?

— Ksiądz proboszcz wywleka jakieś racje bez żadnego zgoła sensu, aby tylko odwlec mój ślub. Mnie znów, rzecz jasna, pilno do niego. Powiadają mi jako rzecz pewną, że dość, by dwoje narzeczonych stanęło przed nim w przytomności dwóch świadków i bym ja wyrzekł:' „Oto moja żona", zaś Lucja: „Oto mój mąż", a ślub będzie już dokonany. Pojąłeś mnie?

— Chcesz, bym wam posłużył za świadka?

— W rzeczy samej.

— I zapłacisz za mnie owe dwadzieścia pięć lirów?

— Takem sobie właśnie obmyślił.

— Głupi by nie przystał.

— Potrzebny jeszcze i drugi świadek.

— Mam go. Tego przygłupka, mego brata. Gervaso uczyni wszystko, co mu każę. Zafundujesz mu coś do picia?

— Ba, i do jedzenia. Zabierzem go tutaj i będziem się po społu weselili. Ale będzież on wiedział, co ma robić?

— Ja go pouczę. Toć wiadomo, że to źdźbło rozumu, co jemu miało przypaść, mnie się dostało.

— Jutro...

— Przednio.

— Ku wieczorowi...

— Doskonale!

— Ale — i Renzo znowu położył palec na ustach.

— Ha — odpowiedział Tonio przekrzywiając głowę na prawe ramię i wznosząc w górę lewą dłoń z miną zdającą się mówić: „Krzywdzisz mnie."

— A jak cię twoja kobieta zapyta? A zapyta przecie, bez wątpienia.

— Ba, co się tyczy łgarstw, to śmiało rzec mogę, żem

jest mojej żony dłużnikiem, i to na tyle, że póki życia, nie zdołam bodaj tego rachunku wyrównać. Już ja tam coś wymyślę, by mi głowy nie suszyła.

— Jutro rano —r zakończył Renzo — porozmawiamy jeszcze swobodnie, by wszystko było jasne.

Wyszli z oberży; Tonio skierował się ku domowi, namyślając się nad jakąś zgrabną bajeczką dla swoich kobiet, Renzo zaś poszedł zdać sprawę z zawartej umowy.

Tymczasem Agnese na próżno wysilała się, by przekonać córkę, która wszystkim argumentom przeciwstawiała niezmienną odpowiedź, jedno z dwojga: albo rzecz to zła, a zatem nie wolno tak postąpić, albo nie jest zła — a w takim razie czemu miałaby ją zataić przed ojcem Cristoforo?

Renzo nadszedł z miną zwycięzcy i zdał swój raport, kończąc go tryumfalnym: „Ha!" Ta jedna sylaba wyrażać miała bardzo wiele; znaczyła: „No, cóż? Zali nie jestem mężczyzną? Zali obmyśliłby kto coś lepszego? A wam zali przyszłoby to do. głowy?" — oraz ze sto podobnych pytań.

Lucja potrząsała głową z powątpiewaniem. Ale dwoje zapaleńców nie zwracało na to uwagi; odnosili się do niej jak do dziecka, któremu trudno jest wytłumaczyć przyczynę jakiejś rzeczy, ale przecież uda się w końcu nakłonić je prośbą lub rozkazem do tego, czego się odeń oczekuje.

— No, dobrze, dobrze — rzekła Agnese. — Przecież jednak nie o wszystkim pomyślałeś.

— A czegóż tu brak? — zapytał Renzo.

— A Petpetua? Zapomniałeś o Perpetui. Tonia z bratem to ona wpuści. Ale was dwoje? Ma, ani chybi, nakazane strzec przed wami domu niby dojrzałej gruszy przed chłopakami.

— Jakże tedy zrobimy? — rzekł Renzo mocno zakłopotany.

— Ano, o tym jużem ja pomyślała. Pójdę z wami, a mam ci ja sposób na to, by ją przynęcić i tak jej głowę zawrócić, że ani się spostrzeże, jak się do domu wśliźniecie. Wywołam ją i tak jej zagram... obaczycie sami.

— Boże wam błogosław! — zawołał Renzo. — Zawszem powiadał, jako wy w każdej biedzie umiecie być pomocni!

— Ale wszystko to na nic się nie zda — rzekła Agnese — jeśli jej nie zdołamy tego wyperswadować; cięgiem się upiera, że to grzech.

Z kolei Renzo wysilił całą swoją elokwencję; ale Lucja nie dawała się wzruszyć.

— Nie potrafię nic odrzec na te wszystkie wasze wywody — mówiła. — Aleć to widzę jasno, że by dokonać tego, coście sobie umyślili, trzeba działać podstępem, łgarstwem i udawaniem. Ach, Renzo! Nie takeśmy zaczynali! Chcę być twoją żoną — nie potrafiła wymówić tych słów, pomyśleć o tych zamiarach bez rumieńca — chcę być twoją żoną, ale prostą drogą, z bojaźnią bożą, przed ołtarzem. Zdajmy się na Tego, który jest w górze. Nie chceszli, by On sam ukazał nam drogę, lepszą niż ta, którą my byśmy znaleźć zdołali przy pomocy tego całego oszukaństwa? I po cóż zatajać coś przed ojcem Cristoforo?

Tak ciągnął się ten spór i nie zdawał się wcale zmierzać ku końcowi, kiedy dał się słyszeć spieszny tupot sandałów i szum trzepoczącego na wietrze habitu, podobny do łopotania żagli w podmuchach burzy. Jedno i drugie zwiastowało przybycie ojca Cristoforo. Wszyscy zamilkli, tylko Agnese zdążyła jeszcze szepnąć do ucha Lucji:

— Pilnuj się jeno dobrze, byś mu nic nie zdradziła.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Ojciec Cristoforo przybywał w postawie dzielnego wodza, który bez własnej winy przegrawszy ważną bitwę, zmartwiony, lecz nie zniechęcony, pogrążony w myślach, lecz nie ogłuszony ciosem, spiesznie, lecz nie w popłochu, podąża tam, dokąd wzywa go potrzeba, by umocnić zagrożone pozycje, zebrać rozproszone wojska, wydać nowe rozkazy.

— Pokój niechaj będzie z wami — odezwał się od progu. — Po tamtym człowieku nic dobrego nie możemy się spodziewać. Tym bardziej trzeba nam nadzieję w Bogu położyć. Mam ja też znak pewien Jego opieki.

Żadne z tych trojga nie budowało wiele na przedsięwzięciu ojca Cristoforo, trudno było bowiem przypuścić, żeby ktoś tak możny wyrzekł się jakiejś zamierzonej niegodziwości nie będąc do tego zmuszonym, po prostu gwoli spełnienia prośby nie mogącego mu niczym zagrażać człowieka; taki wypadek byłby już nie rzadkością, ale czymś wręcz niesłychanym. Mimo to odczuli smutną wiadomość jako dotkliwy cios. Kobiety żałośnie zwiesiły głowy; natomiast w duszy Renza gniew silniejszy był niż przygnębienie. Słowa mnicha padły w chwili, kiedy młodzieniec i tak ponad wszelką miarę był rozgoryczony tyloma niespodzianie walącymi się nań zmartwieniami, tyloma próżnymi wysiłkami, zgasłymi nadziejami, a teraz jeszcze, na dobitkę, uporem i niechęcią Lucji.

— Chciałbym wiedzieć — wykrzyknął zgrzytając ze złości zębami i podnosząc głos, na co nigdy dotychczas nie pozwoliłby sobie w obecności ojca Cristoforo — chciałbym wiedzieć, jak ten podły pies tego dowodził, czemu to moja narzeczona nie ma być moją żoną?

— Biedny mój Renzo —odpowiedział mnich poważnym, współczującym głosem, patrząc nań wzrokiem pełnym miłości, ale nakazującym spokój — gdyby możni tego świata, chcąc popełnić czyn niesprawiedliwy, musieli tłumaczyć, czemu tak czynią, nie tak wyglądałby ten świat!

— Jakże to? Rzekł, że nie chce, bo nie chce, i już?

— Nie rzekł nawet tego, Renzo drogi! Już by i to coś znaczyło, gdyby choć wyznał otwarcie, że jakowąś niegodziwość zamyśla.

— Ale coś przecie musiał rzec! Cóż tedy mówił ten piekielnik?

— Słyszałem jego słowa i nie potrafiłbym ich powtórzyć. Słowa złego człowieka, który obdarzony jest potęgą, nadlecą i pierzchną; taki zdolen jest wybuchnąć gniewem na myśl, że go podejrzewasz, i wnet potem dać ci poznać, jako słuszne jest twoje podejrzenie; zdolen jest znieważać krzycząc, że to jego znieważają; zionąć pogardą i zadawać pytania, straszyć i uskarżać się, być bezwstydnym i nieposzlakowanym zarazem. Nie pytaj mnie o to. Nie wypowiedział on imienia tego dziewczęcia ani też twego; ani okazał nawet, że wie o waszym istnieniu, nie rzekł nic, jakoby czegoś żądał. A przecież... przecież musiałem to pojąć, niestety, iż jego zamysły są nieodwołalne. Jedno, co pozostaje — ufać Bogu!" Wy, biedaczki, nie traćcie ducha; ty zaś, Renzo... o, wierz mi, potrafię zrozumieć, co czujesz, co się dzieje w twoim sercu. Cierpliwość! Mizerne to i gorzkie słowo dla tych, którzy nie wierzą. Ale ty! Zali nie użyczysz Bogu jednego czy dwóch dni, aż przyjdzie czas, w którym zatryumfuje sprawiedliwość? Czas jest Boga własnością. A wszakże obiecał nam go tak wiele. Zdaj się na Niego, Renzo, i wiedz... wiedzcie wszyscy, iż mam już w ręku moim nić, która sprowadzi pomoc. Nie mogę rzec więcej w tej chwili. Jutro tu nie przyjdę; trzeba mi siedzieć w klasztorze cały dzień dla waszej sprawy. Ty, Renzo, postaraj się tam przyjść. A gdybyś miał jakąś przeszkodę, poślij kogo zaufanego, jakiegoś rozgarniętego chłopaczka, bym mógł przez niego dać wam wiadomość. Zmierzcha się, czas mi wracać do klasztoru. Miejcie ufność i odwagę. Z Bogiem.

To rzekłszy wyszedł śpiesznie i ruszył w dół stromą, kamienistą drożyną, to biegiem, to posuwając się wielkimi susami. Obawiał się spóźnić do klasztoru, przez co naraziłby się na ostrą odprawę albo nawet, co gorsza, na pokutę w zamknięciu. Przeszkodziłoby mu to być nazajutrz w gotowości do wszystkiego, czego mogłaby wymagać sprawa ratowania jego protegowanych.

— Słyszeliście, co on powiadał o tej jakowejś nici, którą ma, ku naszej pomocy? — rzekła Lucja. — Trzeba mu wierzyć. To człek, który skoro obieca dziesięć...

— Ba, gdyby o to chodziło! — przerwała Agnese. — Szkoda, że nie powiadał jaśniej, trzeba było choć mnie odwołać na stronę i wyłożyć...

— Gadanie! Nic, jeno gadanie! Nadto go, ale ja mu koniec położę! — wybuchnął Renzo chodząc tam i na powrót po izbie; zarówno głos jego, jak wyraz twarzy nie pozostawiały wątpliwości co do sensu tych słów.

— Och, Renzo! — wykrzyknęła Lucja.

— Co chcesz rzec? — pytała Agnese.

— A na cóż tu gadanie? Skończę z nim. Choćby miał sto, choćby tysiąc diabłów w sobie, przecież jest i on z mięsa i kości...

— Nie, nie, na miłość boską!... — zaczęła Lucja, ale płacz nie dał jej mówić.

— Nie godzi się tak mówić, choćby żartem — rzekła Agnese.

— Żartem? — zakrzyknął Renzo stając tuż przed siedzącą niewiastą i wlepiając w nią dwoje półprzytomnych oczu. — Żartem! Obaczycie, jaki to żart!

— Och, Renzo — wyjąkała wśród łkania Lucja. — Nigdym cię takim nie widziała!

— Nie powiadaj takich rzeczy, na miły Bóg — powiedziała szybko, zniżając głos, Agnese. — Nie wiesz to, ile rąk ma on na każde zawołanie? A choćby nawet... Boże, zmiłuj się! Sprawiedliwość jest zawsze przeciwko biedakom.

— Sprawiedliwość? Sam ją wymierzę! Czas już na to. Rzecz, to nie łatwa, wiem o tym. Strzeże on się dobrze, ten pies, morderca! Wie on, jak rzeczy stoją. Nic to. Jeno mocno chcieć i mieć cierpliwość... aż trafi się sposobna chwila... Tak, ja sam sprawiedliwość wymierzę: uwolnię całą okolicę. Wielu mnie będzie błogosławić! A potem — w nogi!

Zgroza, jaką napełniły Lucję te słowa, aż nadto jasne, stłumiła jej płacz i dodała sił. Odjąwszy ręce od zalanej łzami twarzy zwróciła się do Renza, mówiąc zasmuconym, ale stanowczym głosem:

— Nie dbasz już tedy o to, by mnie mieć za żonę. Przyrzekłam człowiekowi, który Boga miał w sercu... Ale taki, który by... Och, choćby był bezpieczny od kary, od pomsty, choćby nawet był królewskim synem...

— To nie! — krzyknął Renzo wzburzony. — Nie będę cię miał, ale i on cię mieć nie będzie! Ja tu ostanę bez ciebie, ale on...

— Ach, nie, nie, na miłość boską, nie mów tak, nie patrz takimi oczami! Nie mogę, nie chcę widzieć takim! — błagała Lucja szlochając i wznosząc splecione dłonie.

Agnese wykrzykiwała raz po raz imię młodzieńca, klepała go po ramionach i rękach, usiłowała go uspokoić. On stał chwilę bez ruchu, w milczeniu wpatrując się w błagalną twarz Lucji. Nagle cofnął się, spojrzał ponuro, wskazując Lucję wyciągniętą ręką, i krzyknął:

— Ją! Ją chce mieć! Musi sczeznąć!

— A ja cóżem ci złego uczyniła, byś mnie o śmierć przyprawiał? — krzyknęła Lucja rzucając się przed nim na kolana.

— Ty? — odpowiedział głosem, w którym brzmiał gniew, inny co prawda, ale przecież gniew. — Ty? Alboż mnie ty miłujesz? Jakże mi to okazujesz? Alboż cię nie prosiłem, nie błagałem? A ty wciąż jedno: nie i nie.

— Tak! Tak! — powiedziała Lucja śpiesznie. — Pójdę do proboszcza jutro czy zaraz, kiedy zechcesz... Bądź jeno, jaki byłeś... pójdę.

— Przyrzekasz mi to? — zapytał Renzo, którego głos i twarz nagle złagodniały.

— Przyrzekam.

— Przyrzekłaś, pamiętaj!

— Bogu niech będą dzięki! — wykrzyknęła Agnese, podwójnie uradowana.

Czy miotany gniewem Renzo zdawał sobie sprawę z korzyści, jaką mogło mu przynieść przerażenie Lucji? Czy nie podniecał tego gniewu z rozmysłem, chcąc zebrać z niego plon? Nasz autor zaklina się, że nic mu o tym nie wiadomo, ja zaś sądzę, że i sam Renzo nie wiedział tego dokładnie. Faktem jest, że był bezgranicznie rozsierdzony na don Rodriga, a także, że gorąco pragnął uzyskać zgodę Lucji. A kiedy dwie silne namiętności równocześnie dochodzą do głosu w sercu człowieka, nikt chyba, ani on sam, nie jest w stanie odróżnić jednego z tych głosów od drugiego i powiedzieć z całą pewnością, który z nich przeważa.

— Przyrzekłam ci — powtórzyła Lucja tonem nieśmiałego i czułego wyrzutu. — Aleś i ty mi przyrzekł nie popełnić nijakiego szaleństwa i zdać się ze wszystkim na ojca...

— Bodaj cię! Alboż nie miłość jest przyczyną, żem się wściekł? Chciałażbyś się teraz cofnąć? Zrobić ze mnie głupca?

— Nie, nie — broniła się Lucja, na nowo przerażona. — Com przyrzekła, to i dotrzymam. Ale i ty pamiętać musisz, coś mi obiecał. Niech Bóg broni...

— Po cóż te ponure przewidywania, Łucjo? Bóg widzi, że nie czynimy nikomu nic złego.

— Przyrzeknij mi, że to będzie już ostatnie...

— Tak będzie, jakem uczciwy chłopak.

— I dotrzymaj tym razem — dodała Agnese.

Tutaj autor manuskryptu wyznaje, że jednej rzeczy nie jest pewien: oto czy Lucja tak bardzo znów  była zmartwiona, że zmuszono ją do wyrażenia zgody. I my również mamy co do tego wątpliwości.

Renzo ciągnąłby chętnie dłużej rozmowę; chciał też omówić szczegółowo, co było do zrobienia nazajutrz. Ale zapadła już ciemność i obie niewiasty życzyły mu dobrej nocy. Nie wydawało im się bowiem odpowiednie, by młody człowiek przebywał u nich o tak późnej porze.

Noc ta była zresztą dla wszystkich trojga o tyle tylko dobra, o ile mogła nią być noc następująca po dniu tak pełnym podniecenia i niepomyślnych wydarzeń, a poprzedzająca ważne i ryzykowne przedsięwzięcie. Renzo pojawił się znowu wczesnym jeszcze rankiem i jął omawiać z kobietami, a raczej z Agnese, planowaną na wieczór wyprawę, to wysuwając, to rozstrzygając przeróżne trudności, starając się przewidzieć możliwe przeszkody, i na wyścigi oboje opowiadali szczegółowo o całym owym zamachu, jak gdyby był on, już rzeczą dokonaną. Lucja przysłuchiwała się im, nie pochwalając słowami tego, czego nie potrafiła pochwalić w duszy, obiecywała jednak zrobić wszystko, co będzie w jej mocy.

— Pójdziesz do klasztoru rozmówić się z ojcem Cristoforo, jak ci to mówił wczoraj wieczór? — zapytała Renza

Agnese.

— A jużci! Toć wiecie, jakie diabelskie ojciec ma oko! Wyczytałby mi z twarzy, niczym z książki, że coś w powietrzu wisi; a jakby mnie zaczął gnębić, a rozpytywać, nie wywinąłbym się z tego. Zresztą lepiej, bym tu na miejscu dawał baczenie. A wy raczej kogo poślijcie.

— Poślę Menica.

— Dobrze —  rzekł Renzo.

I wyszedł, by jak powiedział, „dawać baczenie".

Agnese udała się do sąsiedniego domu, aby sprowadzić Menica, rozgarniętego chłopaczka około lat dwunastu, który drogą zawiłych koligacji' był dla niej czymś na kształt siostrzeńca. Poprosiła jego rodziców, by „wypożyczyli" jej chłopca na cały dzień.

— Chodzi tu o pewną przysługę — powiedziała.

Uzyskawszy zgodę, zabrała malca do swojej kuchni, nakarmiła go i poleciła pójść do Pescarenico. Miał tam pokazać się ojcu Cristoforo, który w odpowiedniej chwili odeśle go z powrotem z pewną wiadomością.

— Ojciec Cristoforo, wiesz, ten piękny starzec z białą brodą, ten, co to go nazywają świętym.

— Toć wiem — odparł Menico. — To ten, co gładzi po głowach wszystkie dzieciaki, a czasami daje nam święte obrazki.

— Właśnie, Menico. A jeśli ci rzeknie, żebyś zaczekał krzynę, to nie wałęsaj się, jeno bądź na podorędziu. Pamiętaj, nie daj się chłopakom namówić na jezioro, patrzeć, jak tam ryby łowią, ani się nie zabawiaj sieciami, co się tam suszą; nie zamarudź też przy tych twoich ulubionych „kaczkach".

Trzeba wiedzieć, że Menico był niedościgły w puszczaniu „kaczek" na wodę, wiadomo zaś, że wszyscy, wielcy czy mali, chętnie robimy rzeczy, które umiemy lepiej od innych. Nie tylko te, co prawda.

— Ba, ciotko! Nie jestem już dzieckiem.

— Dobrze więc. Miej rozum. A jak wrócisz z odpowiedzią, popatrz no tu: te dwie piękne nowe parpagliole będą twoje.

— Dajcie mi je zaraz, przecie wam wszystko jedno.

— A, nie. Przegrałbyś je. Idź, a spraw się dobrze, to może i więcej dostaniesz.

W dalszym ciągu tego długiego przedpołudnia zaszły pewne wypadki, które zwiększyły niepokój i tak już dręczący obie kobiety. Jakiś żebrak, ale nie tak wynędzniały i obdarty, jak to oni bywają zazwyczaj, przy tym mający w sobie coś dziwnie ponurego i złowróżbnego, wszedł prosząc o jałmużnę, równocześnie jednak rzucał tu i owdzie szpiegujące spojrzenia. Dano mu kawałek chleba, który wziął i odłożył ze źle skrywaną obojętnością. Ociągał się z odejściem, rozglądał się natrętnie i jakoś niepewnie zarazem, zadając przy tym najrozmaitsze pytania, na które Agnese dawała szybkie, ale wręcz sprzeczne z prawdziwym stanem rzeczy odpowiedzi. Kiedy ruszył się wreszcie do odejścia, otworzył, zamiast właściwych, drzwi wiodące na schody, rzekomo przez pomyłkę, i zdążył zapuścić tam szybkie, badawcze spojrzenie.

— Ej, tam! —  zawołano za nim. — Dokąd to? Nie tędy! Cofnął się więc i skierował do drzwi, które mu wskazano, mamrocząc przeproszenia z udaną uległością i pokorą, do których z trudem układały się twarde, ponure rysy jego twarzy. Wkrótce po nim zaczęły się pojawiać raz po raz inne niezwykłe postacie. Jakiego rodzaju byli to ludzie, trudno byłoby określić; jedno nie ulegało wątpliwości, że nie byli to uczciwi podróżni, za jakich chcieli uchodzić. Jeden z nich zaszedł pod pozorem zapytania o drogę; inni zwalniali kroku mijając wrota i rzucali spojrzenia spode łba poprzez podwórze do wnętrza domku, jak gdyby chcieli je zbadać nie budząc podejrzeń. Ta niemiła procesja ustała wreszcie około południa. Agnese podnosiła się raz po raz z miejsca, wychodziła na podwórze, przystawała u wrót, rozglądała się na prawo i lewo i wracała do domu, mówiąc: „Nikogo." Wymawiała to słowo z uczuciem ulgi i z taką samą ulgą słyszała je Lucja, choć żadna z nich nie wiedziała właściwie dlaczego. Ludzie ci pozostawili po sobie w duszach obu kobiet jakieś dziwne uczucie niepokoju, odbierając im, a zwłaszcza Lucji, zapas odwagi, jaki starała się zebrać na wieczorną wyprawę.

Czytelnik jednak powinien dowiedzieć się czegoś więcej o owych tajemniczych włóczęgach; w tym celu musimy cofnąć się o krok i powrócić do don Rodriga, którego pozostawiliśmy wczoraj samotnie w jednej z zamkowych sal po odejściu ojca Cristoforo.

Don Rodrigo, jak już było powiedziane, przemierzał krokami tam i z powrotem ową salę, z której ścian spoglądały wizerunki rodzinne wielu pokoleń. Ilekroć, doszedłszy do końca sali, zawracał, znajdował się oko w oko z jednym ze swych antenatów, srogim wojownikiem, postrachem wrogów i własnych żołnierzy, mężem o posępnym spojrzeniu, krótkich, sztywnych włosach, kręconych, długich i spiczastych wąsach, sterczących na tle policzków i ostro ściętym podbródku; sztywno wyprostowany rycerz w pancerzu, nagolennikach, naramiennikach, rękawicach — wszystko z żelaza; prawa dłoń wsparta o biodro, lewa na rękojeści szpady. Don Rodrigo patrzył na niego chodząc, a ilekroć znalazł się tuż pod nim i zawracał, widział na wprost siebie innego znów przodka, sędziego, postrach niegdyś zarówno procesujących się stron, jak i ich adwokatów. Mąż ów siedział w ogromnym fotelu obitym szkarłatnym aksamitem, spowity w fałdy czarnej togi. Wszystko na nim było czarne oprócz białego kołnierza z szerokim, nakrochmalonym żabotem oraz odrzuconej poły podbitego gronostajami płaszcza. (Był to strój przysługujący wyłącznie senatorom; nosili go oni zimą jedynie i tym tłumaczy się fakt, że nikt nigdy nie widział portretu senatora w letnim odzieniu.) Antenat ten był chudy, miał groźnie zmarszczone brwi, w ręku trzymał jakąś suplikę i zdawał się mówić: „Rozpatrzmy to." Obok widniał wizerunek matrony, która była, dla odmiany, postrachem swojej służby. Z drugiej strony opat, przed którym drżeli podlegli mu mnisi. Wszystkie te osobistości siały za życia trwogę dokoła siebie i zdawało się, że bije ona nadal z tych płócien.

W obliczu takich obrazów przeszłości don Rodrigo tym mocniej się zżymał, palił się ze wstydu, nie mógł zaznać spokoju na myśl, że byle mnich ośmielił się przyjść do niego i upominać go niby prorok Natan Dawida. Układał plany zemsty, porzucał je, szukał sposobu zaspokojenia zarazem swojej żądzy i tego, co nazywał swoim honorem. Chwilami dźwięczały mu jeszcze w uszach pierwsze słowa nie dokończonej przepowiedni; czuł wtedy, jak przechodzą go ciarki, i był (czy uwierzycie?) niemal gotów wyrzec się jednego i drugiego zadośćuczynienia. Na koniec, czując potrzebę jakiegokolwiek działania, zawołał sługę i kazał mu wytłumaczyć go przed gośćmi, mówiąc, że zatrzymują go pilne sprawy. Sługa wrócił po chwili meldując, że ci panowie odjechali, przekazawszy dlań wyrazy należnego szacunku.

— A hrabia Attilio? — zapytał nie zaprzestając wędrówki don Rodrigo.

— Odjechał razem z nimi, wasza wielmożność.

— Dobrze. Sześciu ludzi natychmiast! Szpada, płaszcz, kapelusz, a żywo!

Sługa odszedł skłoniwszy się głęboko. Powrócił niebawem, niosąc bogato zdobioną szpadę, którą sobie pan jego przypasał; płaszcz, który zarzucił na ramiona; kapelusz z ogromnymi piórami, który wcisnął sobie na głowę mocnym a dumnym uderzeniem, co było u niego oznaką burzliwego nastroju. Ruszył ku drzwiom, gdzie czekało nań już sześciu uzbrojonych drabów: ustawili się szpalerem, a po przejściu pana ruszyli za nim.

Wyszedł z zamku bardziej jeszcze burkliwy, zmarszczony i pyszałkowaty niż zazwyczaj i ruszył pieszo w stronę Lecco. Wieśniacy i rzemieślnicy usuwali się na jego widok, przywierali niemal do muru i stamtąd, odkrywszy głowy, witali go głębokimi ukłonami, na które wcale nie odpowiadał. Równie głęboko kłaniali się i tacy, którzy w oczach owej biedoty byli także „panami". Nikt bowiem w okolicy nie mógłby się mierzyć z don Rodrigiem znakomitością rodu, bogactwem, stosunkami oraz ambicją wynoszenia się nad innych. „Panom" odpowiadać zwykł don Rodrigo z wyniosłą łaskawością. Jeśli natomiast spotykał hiszpańskiego kasztelana, co się tego dnia nie zdarzyło, ukłony były równie głębokie z obu stron; tutaj sprawa rozgrywała się między dwoma potentatami, z których żaden nie potrzebował ustępować drugiemu, przecież dobre obyczaje nakazywały im honorować nawzajem swe stanowiska. Chcąc poprawić sobie humor i inne, weselsze obrazy przeciwstawić wciąż powracającemu wspomnieniu mnicha, don Rodrigo udał się do pewnego domu, w którym bywało zazwyczaj bardzo gwarno. Powitano go tam z ową gorliwą i pełną uszanowania gościnnością, jaką darzy się zwykle osoby bardzo kochane albo takie, których się bardzo bać należy. Kiedy noc zapadła, powrócił do swego zamku, równocześnie prawie z hrabią Attilio. Zastawiono stół, ale don Rodrigo był przez cały czas wieczerzy zamyślony i małomówny.

— Kiedyż, kuzynie, uiścisz się z zakładu? — zapytał złośliwie hrabia Attilio, zaledwie uprzątnięto stół i odeszła służba.

— Nie minął jeszcze święty Marcin.

— Równie dobrze możesz zaraz zapłacić. Albowiem miną wszyscy święci z kalendarza, zanim...

— To jeszcze zobaczymy.

— Kuzynie, bawisz się w polityka. Alem ja przejrzał wszystko i tak jestem pewien wygranej, żem gotów już drugi zakład zaproponować.

— Ano, posłuchajmy.

— Że ów ojciec... Ojciec... jakże mu tam? No, ten mnich, jednym słowem, nawrócił ciebie!

— Jeszcze jeden głupi koncept!

— Nawrócił cię, kuzynie. Nawrócił, powiadam. Co do mnie, raduję się tym szczerze. Pomyśl, co to za przedni będzie widok — ty, nabożnie skupiony, ze spuszczonymi oczyma! I jaka chwała dla takiego mnicha! Wrócił pewnie do siebie aż nadęty z pychy. Taką rybkę nie co dzień się złowi i nie każdym niewodem. Bądź pewien, będzie cię obnosił wszędzie jako chwalebny przykład. A kiedy mu wypadnie udać się z misją w dalekie strony, rad będzie i tam głosić twoją historię. Jakbym go już słyszał. — Tu zaczął nosowym głosem, szeroko gestykulując, kaznodziejskim tonem: — Jest ci takowe miejsce na tym świecie, którego nazwę z należnym przemilczę respektem, kędy żył, bracia najmilsi, i po dziś dzień żyje, kawaler pewien wielce rozpustny, bardziej niewiastom niźli zacnym mężom przychylny, który, przywykłszy z każdego ziela wiązać snopek, obrócił oczy swe na...

— Dość! Dość! — przerwał mu don Rodrigo, na pół rozśmieszony, na pół rozgniewany. — Jeśli chcesz podwoić stawkę, gotów jestem i ja.

— Do diaska! Czyżbyś to ty nawrócił mnicha?

— Nie wspominaj mi o nim! A co się tyczy zakładu, święty Marcin rozstrzygnie.

Ciekawość hrabiego była do ostatnich granic podniecona. Zasypywał kuzyna pytaniami, ten jednak pozostawiał wszystkie bez odpowiedzi, odwołując się wciąż do dnia rozstrzygającego. Nie chciał zwierzać się przeciwnikowi ze swych planów, zanim zaczął wprowadzać je w czyn lub choćby ustalił ostatecznie.

Nazajutrz don Rodrigo zbudził się rano jako dawny don Rodrigo. Niejasna trwoga, jaką wlały w jego serce złowróżbne słowa: „Nadejdzie dzień", rozwiała się wraz z nocnymi majakami. Pozostała tylko wściekłość, rozjątrzona jeszcze zawstydzeniem z powodu tej przelotnej słabości. Świeższe obrazy tryumfalnej przechadzki, ukłonów, przyjęć, poza tym złośliwe docinki kuzyna przyczyniły się niemało do wskrzeszenia w nim zwykłego animuszu. Zaraz po wstaniu kazał zawołać Grisa.

„Grubsza jakowaś awantura" — pomyślał sobie posłany z tym rozkazem pachołek. Bowiem człowiek, który nosił to przezwisko, był nie kim innym jak komendantem bravich, i pan jego powierzał mu wykonanie najbardziej ryzykownych i najniegodziwszych zamysłów. Był to najpewniejszy z ludzi don Rodriga, oddany mu całą duszą, zarówno przez wdzięczność, jak i gwoli korzyści. Zdarzyło mu się kiedyś zabić człowieka w biały dzień na ludnym placu. Udał się wtedy pod opiekę don Rodriga błagając go o ratunek. Ten zaś przyodział go w liberię swego domu, osłaniając tym samym przed wszelkimi zakusami sprawiedliwości. Tak więc zabójca, zobowiązując się do popełnienia każdej zbrodni, jakiej odeń zażądają, zapewnił sobie bezkarność co do tej pierwszej, jaką popełnił. Dla don Rodriga był to nabytek nie do pogardzenia. Griso bowiem nie tylko był z całej jego drużyny bezsprzecznie najdzielniejszy, ale stanowił też żywy dowód, że jego pan może z powodzeniem przeciwstawiać się prawu. Dzięki temu wzrosła jeszcze jego potęga, zarówno w rzeczywistości, jak i w opinii ludzkiej.

— Griso! — rzekł don Rodrigo. — "W tej potrzebie okaże się, wiele jesteś wart. Zanim jutro zaświta, owa Lucja musi się znaleźć w moim domu.

— Nie będzie nigdy powiedziane, by Griso wymówił się od spełnienia rozkazu swego wielmożnego i znakomitego pana.

— Weź tylu ludzi, ilu ci trzeba, dysponuj nimi, jak ci się zda najlepiej, byleby rzecz pomyślnie była dokonana. A nade wszystko czuwaj, by ona jakiego szwanku nie poniosła.

— Wasza wielmożność, ździebełko strachu nie zawadzi, żeby nie narobiła zbytniego wrzasku. Bez tego ani rusz.

— Strach... no, rozumiem, tego się nie da uniknąć. Ale

niech jej włos z głowy nie spadnie. A zwłaszcza, potraktować ją z całym respektem. Zrozumiano?

— Wasza wielmożność, nie da się uszczknąć kwiatka z krzaka i przynieść go waszej wielmożności, a nie tknąć go przy tym. Ale nie uczynim nic ponad to, co konieczne.

— Ty za to odpowiadasz. A... jakoż to chcesz zrobić?

— Nad tym właśnie myślę, wasza wielmożność. Mamy szczęście, że dom jest na skraju wsi. Trzeba nam miejsca pewnego, gdziebyśmy założyli kwaterę. No i jest tam właśnie nie opodal takie domostwo opuszczone i samotne, w polu... To domostwo... waszej wielmożności pewno nie wiadomo nic o tej historii; dość, że ten dom spłonął przed niewielu laty, gospodarz nie miał grosza, by go odbudować, opuścił go, a teraz nachodzą go strzygi... ale że dziś nie sobota, to mi strzygi nie straszne. To zaś chłopstwo tak pełne jest zabobonów, że nikt by" tam nosa. nie pokazał w żadną nockę tygodnia ani za wszystko złoto świata. Tedy możem się tam zaczaić bezpiecznie i z pewnością nikt nie zajrzy, by nam bruździć.

— No dobrze. A co dalej?

Griso zaczął przedstawiać swoje projekty, a don Rodrigo rozważać je; na koniec ustalili wspólnie plan doprowadzenia przedsięwzięcia do pomyślnego . końca, tak by sprawcy nie pozostawili po sobie żadnych śladów, a także, by za pomocą fałszywych poszlak skierować podejrzenia W inną stronę. Obmyślili, jak zmusić do milczenia biedną Agnese, zaś Renzowi napędzić takiego strachu, by zapomniał o swej krzywdzie i nie próbował odwoływać się do sprawiedliwości czy w ogóle skarżyć się przed kimkolwiek. Jednym słowem, obmyślili wszelkie uboczne łajdactwa, niezbędne dla powodzenia łotrostwa głównego.

Nie zamierzamy tu zdawać szczegółowo sprawy z tej narady, ponieważ jak to czytelnik sam zobaczy, nie jest to konieczne do zrozumienia dalszego biegu tej historii. Zresztą i my sami będziemy radzi nie przysłuchiwać się dłużej rozmowie tych dwóch obmierzłych łotrów. Wystarczy powiedzieć, że kiedy Griso już odchodził, aby przystąpić do działania, don Rodrigo przywołał go raz jeszcze, mówiąc:

— Posłuchaj; gdyby los tak zdarzył, że ten zuchwały dureń wpadłby wam w pazury dziś wieczór, nie byłoby źle zostawić mu zawczasu uczciwą pamiątkę na grzbiecie.

Przyczyni się to niemało do tego, by rozkaz trzymania języka za zębami, jaki jutro dostanie, uczynił na nim należyte wrażenie. Ale sami go nie szukajcie, byście nie zepsuli tego, co najważniejsze. Pojąłeś mnie?

— Wasza wielmożność może się zdać na mnie — odparł Griso z ukłonem uniżonym i chełpliwym zarazem, po czym odszedł.

Ranek użyty został na wywiady mające na celu dokładne rozpoznanie terenu, a owym fałszywym żebrakiem, który natrętnie wprosił się do ubogiego domku, był nie kto inny jak sam Griso chcący obejrzeć i zapamiętać wnętrze mieszkania; fałszywi podróżni byli to jego podkomendni; mogli oni poprzestać na bardziej powierzchownych oględzinach, jako że mieli działać nie samodzielnie, lecz pod rozkazami swego przywódcy.

Rozejrzawszy się, nie pokazywali się więcej, by nie budzić niepotrzebnych podejrzeń.

Kiedy wszyscy powrócili do zamczyska, Griso zdał sprawę z rekonesansu i przedstawił bardziej szczegółowy plan działania, rozdzielił role, dał każdemu potrzebne instrukcje. Wszystko to nie mogło odbyć się tak po cichu, by ów stary sługa, mający oczy otwarte i nastawione uszy, nie zdołał spostrzec, że knuje się coś poważnego. Zdwoiwszy swą czujność, rozpytując, chwytając to tu, to tam jakiś strzępek wiadomości, doszukując się sensu jakiegoś niejasnego słówka czy tajemniczo wyglądającej czynności, zdołał jakoś sklecić całkowity obraz tego, co miało być tej nocy dokonane. Niestety, zanim do tego doszedł, noc była już bliska i już mały oddziałek bravich wyruszył jako straż przednia zaczaić się w zrujnowanym domu. Biedny starowina, jakkolwiek wiedział dobrze, jak ryzykowną grę podejmuje, i obawiał się, że i tak przyjdzie poniewczasie, przecież nie chciał zawieść zaufania. Wyszedł pod pozorem odetchnięcia świeżym powietrzem i ruszył śpiesznie w stronę klasztoru, by zanieść ojcu Cristoforo obiecaną wiadomość.

Wkrótce potem wyruszyli z zamku pozostali bravi, rozproszeni, by nie wyglądało na to, że idą w jednym kierunku. Sam Griso wyruszył na końcu, pozostawiając tylko ludzi z lektyką, która miała być zaniesiona do opuszczonego domu po zapadnięciu nocy, co też zostało wykonane. Skoro wszyscy stanęli na miejscu, Griso wysłał trzech bravich do oberży wioskowej; jeden miał trzymać się w pobliżu wejścia, dawać baczenie na to, co się będzie działo na ulicy, i zaobserwować, kiedy wszyscy mieszkańcy znikną już w swoich domach. Dwom pozostałym kazał siedzieć wewnątrz, zabawiać się i popijać zwracając baczną uwagę na wszystko i wyszpiegować, co będzie do wyszpiegowania. Sam Griso z resztą bravich pozostał w zasadzce i czekał.

Stary dreptał wciąż jeszcze drogą wiodącą do klasztoru; trzech zwiadowców zbliżało się do swojej placówki; słońce chyliło się ku zachodowi; w tym czasie Renzo zaszedł do swych niewiast i powiedział:

— Tonio i Gervaso czekają przed domem. Idę z nimi do gospody przegryźć coś niecoś, a kiedy zadzwonią na Anioł Pański, wrócimy tu po was. Odwagi, Lucjo! Jedna chwila i będzie po wszystkim!

Lucja westchnęła i powtórzyła: „Odwagi", tonem, który przeczył temu słowu.

Kiedy Renzo i jego towarzysze stanęli u drzwi oberży, ów osobnik pełnił już tam swoją wartę. Stał oparty plecami o odrzwia, ze splecionymi na piersi ramionami, zagradzając połowę wejścia; rzucał spojrzenia to w prawo, to w lewo, łyskając drapieżnie to białkiem, to czarną tęczówką oczu. Płaski beret z karmazynowego aksamitu, na bakier nałożony, zakrywał do połowy grzywę rozdzieloną na ponurym czole, odczesaną z obu stron za uszy i zakończoną na karku dwoma spiętymi grzebieniem warkoczami. W dłoni trzymał grubą pałkę; innej broni nie było na nim widać; ale spojrzawszy mu w twarz, nawet dziecko nie miałoby wątpliwości, że ma jej sporo ukrytej pod odzieniem.

Kiedy Renzo idący na czele trójki doszedł do drzwi i zamierzał wejść, tamten, nie ruszając się z miejsca, wlepił w niego uporczywe spojrzenie. Ale młodzieniec, zdecydowany unikać wszelkich starć, jak przystało temu, kto ma do spełnienia ryzykowny i trudny czyn, udał, że tego nie spostrzega, nie powiedział nawet: „Ustąpcie mi z drogi", ale przesunął się bokiem, po drugiej strome drzwi, ciasnym przejściem pozostawionym przez groźną kariatydę. Obaj towarzysze, chcąc dostać się do środka, zmuszeni byli pójść jego śladem.

W izbie ujrzeli tych dwóch, których głosy słychać było już z zewnątrz — dwóch zuchów grających w morę na rogu stołu i wrzeszczących równocześnie, czego zresztą gra wymaga. Nalewali sobie gęsto, raz jeden, raz drugi, z ogromnej, stojącej między nimi flaszy. Ci również przyjrzeli się badawczo przybyłym; jeden zwłaszcza znieruchomiał z uniesioną w górę dłonią o szeroko rozstawionych trzech palcach, z ustami rozwartymi, bo właśnie w tym momencie wrzasnął był: „Sześć!" Obejrzawszy Renza od stóp do głów, łypnął okiem do swego kompana, a potem do tego w drzwiach, który kiwnął głową w odpowiedzi.

Zaniepokojony Renzo spojrzał niepewnie na swych gości, jak gdyby spodziewał się od nich wyjaśnienia tych dziwnych znaków. Ale z twarzy ich nie wyczytał nic oprócz dobrego apetytu. Oberżysta patrzył na niego pytająco, oczekując poleceń. Renzo skinął na niego, przeszli do sąsiedniej izby i tam kazali sobie podać wieczerzę.

—- Kto to ci obcy? — zagadnął półgłosem Renzo oberżystę, kiedy ten pojawił się na nowo, niosąc gruby obrus pod pachą, a flaszę w ręku.

— Nie znam ich — odpowiedział rozpościerając obrus.

— Jakże to? Ani jednego?

— Wiadomo wam przecie — odparł tamten, obu rękami wygładzając obrus na stole — że pierwszą regułą naszego cechu jest nie wtykać nosa w cudze sprawy. Nawet nasze niewiasty nie są ciekawe. Ładnie byśmy wyglądali, na tyle luda, co się tu przewinie! Toć tu aż się roi, chcę rzec, kiedy rok jest pomyślny. Ale przecie wrócą kiedyś dobre czasy, nie traćmy ducha! Cóż, dla nas byle goście byli zacni, to czy oni są tym, czy owym, nam nic do tego. Wnet wam tu przyniosę misę takich pulpetów, jakich pewnie nie jedliście jeszcze, odkąd żyjecie.

— Jakże możecie wiedzieć... — zaczął Renzo, ale oberżysta, który już zawrócił był do kuchni, nie zatrzymał się wcale. Podczas kiedy brał z ognia rynkę wyżej wspomnianych pulpetów, zbliżył się do niego nieznacznie ów bravo, który uprzednio tak się Renzowi przyglądał, i zapytał z cicha:

— Co to za ludzie?

— Poczciwe chłopaki z tej wioski — odpowiedział oberżysta wyjmując pulpety na miskę.

— Ale jak się zowią? Kto oni? — nalegał tamten ostrym głosem.

— Jeden zowie się Renzo — odpowiedział półgłosem oberżysta. — Zacny chłop, stateczny; przędzie jedwab i dobrze zna swoje rzemiosło. Drugi zwie się Tonio; wesoły chłopina, dobry kompan, szkoda, że z groszem krucho: przepuściłby tu u mnie wszystko. Trzeci to półgłówek, ale jeść potrafi zdrowo, byle mu tylko dać. Za pozwoleniem...

To mówiąc wykręcił się na pięcie, przemknął między kominem a swoim rozmówcą i poniósł potrawę, gdzie należało.

— Skąd możecie wiedzieć — zagadnął ujrzawszy go Renzo — czy są zacni, skoro ich nie znacie?

— Z czynów, mój drogi. Człeka poznaje się po jego czynach. Ci, którzy piją wino bez wydziwiania, płacą nie zwlekając, nie wszczynają kłótni z innymi gośćmi, a jak chcą kogo poczęstować nożem, to czekają na niego na dworze, daleko stąd, by zaś biedny oberżysta nie miał z tym kłopotów — zacni to ludzie bez wątpienia. Jeśli da się ich poznać bliżej, jak nie przymierzając my czterej się znamy, tym lepiej. Ale po licha wam rozpytywać się o to wszystko teraz, kiedyście przecie pan młody i zgoła co inszego powinniście mieć w głowie? I to mając przed sobą takie pulpety, co umarłego by wskrzesiły!

To rzekłszy zawrócił do kuchni.

Jak widać, oberżysta ten miał dwa, zgoła niejednakowe systemy zaspokajania ciekawości swych klientów. Nasz autor robi w związku z tym uwagę, że widać był on już tego rodzaju człowiekiem, co przy każdej okazji mieni się przyjacielem wszystkich zacnych ludzi na świecie, w rzeczywistości jednak darzy znacznie większą życzliwością tych, którzy słusznie czy niesłusznie uchodzą za hultajów. Szczególny to zaiste rodzaj człowieka, nieprawdaż?

Wieczerza nie była zbyt wesoła. Obaj zaproszeni chętnie uraczyliby się do woli, ale gospodarz tego bankietu, pochłonięty myślami o znanych czytelnikom sprawach, podrażniony i nieco zaniepokojony dziwnym zachowaniem się nieznajomych, niecierpliwie czekał pory odejścia. Rozmawiali z racji owego sąsiedztwa cicho, półgębkiem jakoś, bez animuszu.

— Pięknie się to składa — wyrwał się jak Filip z konopi Gervaso — że Renzo się żeni i że mu trzeba...

Renzo spojrzał na niego ze złością.

— Będziesz ty cicho, durniu — mruknął Tonio, dodając do tego epitetu szturchnięcie łokciem.

Rozmowa rwała się coraz bardziej i była coraz chłodniejsza. Renzo, mało co jedząc i pijąc, dolewał swoim świadkom gościnnie, ale z umiarem, tak aby nabrali nieco animuszu, ale nie stracili głowy. Po uprzątnięciu stołu i zapłaceniu rachunku przez tego, który najmniejszy zrobił w potrawach uszczerbek, zmuszeni byli znowu przejść obok tamtych ludzi, którzy w tym momencie odwrócili się, jak na komendę, w stronę Renza, tak samo jak w chwili jego wejścia do izby. Oddaliwszy się o parę kroków od oberży Renzo odwrócił się nagle i przekonał się, że ci dwaj, których dopiero co pozostawił w kuchni, idą teraz w ślad za nim. Zatrzymał się więc razem ze swymi towarzyszami, jak gdyby mówił: „Zobaczmyż, czego te zuchy chcą ode mnie." Tamci, widząc, że się ich obserwuje, przystanęli również, pogadali cicho między sobą i zawrócili. Gdyby Renzo znajdował się dostatecznie blisko, by słyszeć ich rozmowę, wydałaby mu się ona nader osobliwa.

— Byłby to niemały honor, nie mówiąc już o zarobku — powiedział jeden z łotrzyków — gdybyśmy tak mogli pochwalić się na zamku, żeśmy mu mimochodem wygarbowali skórę, sami z siebie, a imć Griso nic z tym nie miał do czynienia.

— I popsuć, to, co ważniejsze — odparł drugi. — A ot, już coś zmiarkował: stanął i patrzy. Ach, gdyby to było później! Zawracajmy, żeby nie budzić podejrzeń. Popatrz no, ile ludzi nadchodzi ze wszystkich stron. A bodajby się rozleźli już po swoich kurnikach!

Nastała właśnie owa chwila zamętu i gwaru, jaką daje się zauważyć na wsi, kiedy wieczór zapada; niebawem miała ona ustąpić uroczystej ciszy nocnej. Kobiety wracały z pól z niemowlętami na plecach, starsze dzieci prowadząc za rękę i wysłuchując po drodze ich wieczornego pacierza. Szli mężczyźni niosąc na ramionach rydle i motyki. Otwierały się drzwi, ukazując gdzieniegdzie łyskające ogieńki, rozniecone dla przygotowania ubogiej wieczerzy. Słychać było na drodze życzenia dobrej nocy, czasem niewesołe pogwarki o marnych plonach, o głodowym roku. Ale głośniej od rozmów rozlegały się miarowe uderzenia dzwonu, oznajmiające koniec dnia.

Widząc, że dwaj natręci zawrócili, Renzo ruszył dalej pośród gęstniejących ciemności; po drodze dawał półgłosem ostatnie wskazówki to jednemu, to drugiemu z braci. Kiedy przyszli do domku Lucji, noc już panowała zupełna.

Czas, jaki upływa między pierwszym zamysłem niebezpiecznego projektu a jego wykonaniem (jak powiedział pewien nie pozbawiony bystrości barbarzyńca), podobny jest do snu pełnego majaków i trwóg. Lucja od wielu już godzin doznawała udręki takiego właśnie stanu, zaś Agnese, nawet Agnese, autorka owego projektu była zamyślona, niespokojna i z trudem znajdowała słowa mające dodać córce otuchy. Jednak w momencie przebudzenia, czyli przystąpienia do czynu, stan ducha ulega zazwyczaj gruntownej przemianie. Uprzednie trwogi i porywy odwagi pierzchają ustępując innym trwogom i innym porywom. Cały zamysł ukazuje się oczom ducha w nowej, odmienionej postaci. Coś, co pierwej przerażało, wydaje się naraz zupełnie łatwe i proste. Natomiast jakaś przeszkoda, na którą przedtem ledwie zwróciło się uwagę, urasta do niezwyciężonych wprost rozmiarów. Wyobraźnia cofa się, strwożona. Członki odmawiają posłuszeństwa. Serce zamiera na myśl o danym lekkomyślnie przyrzeczeniu.

Ciche pukanie Renza u drzwi napełniło Lucję takim przerażeniem, że gotowa była w tym momencie ścierpieć raczej wszystko, nawet rozłąkę z nim na zawsze, niż wykonać postanowienie. Ale kiedy ukazał się w drzwiach mówiąc: „Oto jestem, idziemy",. kiedy wszyscy okazali swą gotowość bez najmniejszego wahania, traktując to jako rzecz postanowioną i nieodwołalną, Lucji zabrakło siły, a nawet czasu, by się opierać. Jakby pchana jakąś obcą siłą, z drżeniem ujęła ramię matki i ramię narzeczonego i poszła razem z awanturniczą gromadką.

Wyszli z domu cichutko, bezszelestnym krokiem, w ciemność nocy i skręcili na dróżkę, z dala okrążającą osiedle. Byłoby im bliżej przez wieś drogą wiodącą wprost do domu don Abbondia; wybrali jednak tamtą, aby przejść niepostrzeżenie. Klucząc pomiędzy sadami, przez pola, doszli do plebanii i tam się rozdzielili. Narzeczem ukryli się za węgłem domu, Agnese obok, ale nieco bliżej wejścia, by zdążyć na czas, kiedy ukaże się Perpetua, i odciągnąć ją na stronę; Tonio z głupkowatym Gervasem, który sam nie potrafił nic zdziałać, a bez którego nic zdziałać nie było można, podeszli śmiało do drzwi i zastukali.

— A któż tam o tej porze? — zabrzmiał głos z okna, które się w tym momencie rozwarło. Był to głos Perpetuy. — Nikt nie zachorzał, o ile mi wiadomo. Zdarzyło się komu jakie nieszczęście?

— To ja jestem — odpowiedział Tonio. — To ja i brat mamy sprawę do księdza proboszcza.

— Alboż to przyzwoita godzina? — zawołała Perpetua ze złością. — To ci natręctwo! Przyjdźcie jutro.

— Słuchajcie: przyjdę albo i nie przyjdę. Wpadło mi nieco grosza, to i chciałem zapłacić ten mały dłużek, co to wiecie. Mam ci tu dwadzieścia pięć pięknych nowiutkich berling. No, ale jak nie można, to nie. Nie trapię się o to, na co by je wydać. A jak uskładani sobie znowu, to wrócę.

— Zaczekajcież, czekajcie. Idę i wnet wracam. Ale czemuście przyszli o takiej godzinie?

— Dopierom co je dostał. I tak pomyślałem, jako wam mówię: jak prześpię z nimi noc, kto wie, czy mi się do jutra nie odmieni? No, ale skoro wam pora nie przypada do gustu, to cóż mi tam o to; jestem, a jak mnie nie chcecie, to sobie pójdę.

— Nie, nie, zaczekajcie krzynę. Wnet wracam z odpowiedzią. — To mówiąc zamknęła okno. Teraz Agnese odłączyła się od młodej pary i szepnąwszy Lucji: „Odwagi, to jedna chwilka, jak wyrwanie zęba" — podeszła do dwóch braci stojących pod drzwiami. Zaczęła gawędzić z Toniem, tak, by Perpetui, kiedy przyjdzie otworzyć, wydało się, że przechodziła tu przypadkiem i że ją Tonio na chwilę zatrzymał.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZESNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej