Julian Ursyn Niemcewicz

NASZE PRZEBIEGI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

Scena I.

Scena II.

NASZE PRZEBIEGI

EKLOGA DRAMATYCZNA

Niemcewicz Julian Ursyn

WSTĘP.

Z autografu, przypadkiem nabytego, ogłaszamy nieznany dotąd płód pióra J. U. Niemcewicza, rzucony zapewne na papier, w przystępach swego dobrego humoru którym prześladował w najbliższych stosunkach ze sobą zostające osoby. Czytelnik się przekona że dowcip, chociaż tu i owdzie grubszy, niewinny przecież i pełen dobroduszności, niepodobny do dzisiejszego, polegającego na karykaturze i złej wierze. Dzisiaj "Ekloga dramatyczna" Niemcewicza ma dla nas przedewszystkiem wartość obyczajowo-historyczną: prowadzi nas w świat salonowej dobroczynności ówczesnej, kreśli typy i postacie, znane nam z pamiętników i tradycyi.

Rzecz dzieje się prawdopodobnie około 1816 — 1820 roku. Wtedy wspomniany w Eklodze Zygmunt Krasiński "cudowne dziecko" miał lat sześć lub ośm (ur. 1812), Chopin (ur. 1810), lat ośm lub dziesięć.. Pani Ordynatowa Zamojska (Zofia z Czartoryskich) wedle charakterystyki A. E. Koźmiana w Pamiętnikach (Tom I. 171, 296), pięknością, rodem, tonem przewodząca w towarzystwie odznaczyła sie niepospolilitą płodnością w pomysły na cele dobroczynne. "Dobroczynność, mówi A. E. Koźmiań wielce także ożywiała spółeczeństwo warszawskie. Pani Zamoyska była główną opiekunką Towarzystwa dobroczynności, dla pomnożenia jego funduszów urządzała zawsze z wybornym smakiem widowiska rozmaite, które żywe zajęcie publiczności obudzały. Dawniej corocznie odbywały się loterye na korzyść ubogich, zbierania fantów. Wybór dam, które zasiadać miały przy stolikach w dzień ciągnienia loteryi, ozdobienie tychże stolików zajmowało zawsze przez parę tygodni dobroczynne i bawiące się towarzystwo. Następnie urządzano obrazy z osób żyjących i szarady, a w tym roku 1823 wystąpiono kilka razy z widowiskiem teatralnem. Grano i polskie i francuzkie komedyjki, należała do nich sama p. Zamoyska.

Niespieszymy z oznaczaniem innych postaci wprowadzonych do eklogi, z obawy popełnienia pomyłki tem łatwiej, że prawie nigdzie imion niepodano. Niebrak dotąd żyjącej o tych czasach tradycyi, a ta nam powie dokładniej o którym z Łubieńskich, Kossakowskich, o którym Hoffmanie i Lipińskim mowa.

K. Koźmian w III t. Pamiętników skarży się na Niemcewicza o nieprzychylność dla ordynata Zamoyskiego. "Niemcewicz, najdoskonalszy w broni sarkazmu sermierz, powszechnie jej używał. Równie na złośliwości jak na dowcipie przy wielkich cnotach i patryotyzmie mu niezbywało. Władał też opinią jak chciał, nawet z pewnym rodzajem tyranii. Z jego ust, z jego niepohamowanego języka wyszły sarkazmy nieraz na p. Zamoyskiego". Tłomaczy to może, że Niemcewicz, nie w dobrych z ordynatem stosunkach i pięknej ordynatowej niedarował.

Dał Niemcewicz swojej Eklodze orginalny tytuł; Nasze Verkehry" co miało znaczyć: "Nasze Przebiegi." Przywróciliśmy miejscami żywo przypominająca francuzczyznę polskie nazwanie jako zrozumialsze Francuzczyzna, z "Kollokacyi" Korzeniowskiego pozostała nietkniętą.

Kraków d, 15 kwietnia 1873 r.

scena na pokojach jaśnie wielmożnej Ordynatowej.

Scena I.

ORDYNATOWA (sama.)

Już blisko dwunasta, a jeszcze nikt nie przyszedł.... ach! jakże nieznośni!... Aż mi się w głowie kręci, przemyślając, co robić... Pan Antoni oznajmił, że już tylko 47 złp. w kasie dobroczynności! Zkądże tu nakarmić, odziać, opalić około 400 osób u Franciszkanów i w Grzybowej Woli znajdujących się?... Ponotowałam sobie niektóre niewinne koncepta, żeby przez nie coś grosza od publiczności szanownej zwabić, (bierze papiery).... Nr. 1 koncert, Nr. 2 loterya, Nr. 8 tableony. W koncercie ma śpiewać młody Chopin, wiek jego dziecinny zapewne ludzi sprowadzi. Przewyborny przychodzi mi koncept: mały Chopinek ma już lat 9, ale żeby większą w ludziach wzbudzić ciekawość, wydrukujemy w okazach, że Chopinek ma tylko lat trzy. Trzyletnie dziecię grające wielki koncert na klawikordzie, latające na krzyż z rączkami swemi, to na prawo, to na lewo, ah! jakże ludzie będą się zlatywać, żeby widzieć to cudo! (po chwili zastanowienia). Ale jak potem zobaczą na scenie, że Chopinek nie tak bardzo maleńki, jak się odkryje kłamstwo? Lepiej poradzić się Towarzystwa.... Ach jak się ma pan Buki i pan Krempitz?

Scena II.

Wchodzą różni członkowie Towarzystwa.

P. ORDYNATOWA.

Bon jour Mr. Antonin, comment va la caisse ?

ANTONIN.

Fort mal, Madame la Comtesse, les opiekuns ne font rien, les habitants ne donnent rien, le gouvernement ne pense à rien, et je ne penx donner quelque chose, quand il n'ya rien.

P. ORDYNATOWA. (wzdycha)

Ah! mon Dieu que cela est desolant!

(słychać straszny hałas w przedpokoju, lokaj wchodzi i kładzie na stół pęk suplik).

KOSSAKOWSKI.

Do poziądku do poziądku! nie ma świadecctwa opiekunów, nie psiechodzili psiez wydział eksaminacyjny nie psyjmować, preć, preć, preć, preć, preć!

LIPIŃSKI.

Ale może są nagle potrzebni, czegóż ich zatrzymywać. Czego chcą? dać im wszystkim po kilka dukatów.

NIEMCEWICZ.

Wiem, że po większej części same kłamstwa i szalbierstwa, ileż razy oszukani byliśmy, proszę o czytanie protokułu.

HOFMAN.

Verzeihen sie bester Herr von Niemchewitz. Ich habe hier sehr dringende Sachen. Die Polizei przysyła co dzień wiele ubogiego; niektóre poczczywego z brzytkie inne choroba, mogą oni i nasze wszystkie (jak się zofiie) anstecken. Plac u Franciszkanów nie ma jak na 150 persona, ależ mamy über 500, śpią po kurytarzacb, piecach, fszędzie.....

BERŁAMOWICZ.

Odwiedzający co dzień dom Ubogich zaświadczam prawdę tego, co kolega powiedział, i już na ostatniej sesyi podałem na piśmie ostrzeżenie, iż jeżeli tyle ubogich od policyi, często zarażonych, przysyłać będą, a obszerniejszego nieobmyślą lokalu, wcześnie zapowiadam, że zaraźliwe choroby w domu ubogich nastąpią i że zaraza ta po całem mieście rozszerzyć się musi.

KSIĘŻNA SAPIEŻYNA.

A to rzecz niesłychana, wszakże od dawne kazano pisać do prezydenta miasta: idzie tu o całość całego miasta; cóż prezydent odpisał?

SEKRETARZ.

Nic.

P. ORDYNATOWA. (wzdycha).

C'est bien malheureux, nie trzeba cierpieć, dotrzymać przynajmniej, póki cesarz nie przyjedzie, a wtenczas los nasz musi się decydować.

HOFMAN.

Ich habe die ponczochen und die Kotzen machen lassen. Mam już kolowrotka i maszynę, co sama kręcić nici. Ich habe weit laüfige Ideen, warhaftig was suberbes. Chcilem plutna robić, ale potrzebuję Bleicherei, ale gdzież potrzebnego płaca, tak strasznie ciasno, i takiego smroda.

P. BRZEZIŃSKI.

Ja potrzebować będę do wydziału ekonomicznego 2000 złp. na zboże, 3000 złp. na płutno, ubiór, leguminy, drzewo i wódkę, salvo calculo.

ANTONIN.

Prenez les, ou vous voulez!

P. ORDYNATOWA. (trzymając się za głowę).

Głowa mię boli, już prawdziwie nie wiem, co robić (cicho do pani Gutakowskiej) il ne fant pas les decourager (głośno z uśmiechem) Nie trzeba się zrażać. Trzeba się udać do zwyczajnych naszych komplementów, już mam przygotowane projekta.

NIEMCEWICZ.

Możemy zaufać, że przewyborne, ale dla porządku prosimy o przeczytanie protókułu.

SEKRETARZ. (czyta protokół)

Działo się na sesyi T.D. i t.d. 1. Po złożeniu urzędów przez sześciu opiekunów, napisano do sześciu innych pełnych ludzkości obywateli z prośbą, by obowiąski te w cyrkułach swoich przyjąć raczyli. Przykładni ci obywatele wysławiając pod nieba gorliwość, ludzkość i wytrwałość Towarzystwa, ze łzami wznosząc do Przedwiecznego modły aby tak zbawiennym przedsięwzięciom Towarzystwa błogosławić raczył, oświadczyli, iż dla domowych zatrudnień, z boleścią serc swoich ofiarowanych im obowiązków podjąć się nie mogą.

LIPIŃSKI.

Może w rzeczy samej są bardzo zatrudnieni.

Sekretarz, (czyta dalej). 2. Wezwany Julian Biurowicz, aby przyrzeczoną przez siebie, a od lat trzech zaległą, roczną opłatę do kasy Towarzystwa zaliczyć raczył, odpisał pan Biurowicz, iż lubo w rzeczy samej przyrzekł 3 złp. na rok do Towarzystwa opłacać, lecz że to było naraz tylko jeden, prosi więc, aby Towarzystwo nie chciało mu się więcej naprzykrzać.

LIPIŃSKI.

Nieborak; zapewne że nie ma z czego.

WSZYSCY.

Prosimy nie przerywać.

SEKRETARZ. (czyta dalej).

3) Biuro Ministeryi N. N zapłapłaciło za rok cały 27 złp.

LIPIŃSKI.

To zawsze było najprzykładniejsze bióro.

SEKRETARZ. (czyta dalej)

4. Raport z domu zarobkowego donosi, iż Jmć panna Wilhelmina Puthem, rodem z Berlina, od 11-stu miesięcy w domu zarobkowym będąc, dnia wczorajszego, w same południe powiła córkę, co niejakieś zgorszenie sprawiło między babami.

LIPIŃSKI.

Nie należy nam się z tego gorszyć. Znam ja tg pannę; jest wcale przystojna i najlepszych obyczajów. Że się potknęła trochę, trzeba ją podnieść, i mieć o niej staranie. Wnoszę aby osobno gotowano dla niej rosół z kurczęciem; a dla dziecięcia papkę z cukrem.

Niemcewicz. (cicho do Pani Ordynatowej; ta się odwracając:

P. ORDYNATOWA. Ale nie słucham, nie słucham, toujours des griefs pied fourchu.

HOFMAN. Schade für das arme Mensch, sie ist die beste Spinnerin im Hause. Sie wascht auch ganz sauber.

SEKRETARZ. (czyta dalej)

5. List od JWP. NN. "Mając sobie poleconem od Towarzystwa Dobroczynności, abym odwiedził wspartą już tylekroć od Towarzystwa i prywatnych, familję, i przekonał się, czy posłanego jej wsparcia używa na dobre: wszedłem z nienacka do domu jej, aleć jakie było moje zadziwienie, gdy zamiast cichości i ubóstwa, ujrzałem trzy młode zrujnowane dziewczyny, które rzuciwszy mi się na szyję, zaczęły całować; jedna z nich nazywała mię "petit choux" a potem....

P. ORDYNATOWA.

Dosyć tego, proszę dalej nie czytać.

LIPIŃSKI.

Trzebaby się jednakowo lepiej o tem przekonać, i żeby jeszcze który z nas poszedł wyegzaminować te panny.

PANI GUTAKOWSKA

(szepcze do ucha Niemcewicza: oboje śmieją się — pani Zamojska pokazuje des griffes Niemcewiczowi).

SEKRETARZ.

(czyta dalej) 6. Raporta z Domu Zarobkowego i z Grzybowej Woli. W Domu Zarobkowym znajduje się osób 248. Przyprowadzono od policyi osób ośm, między któremi dwie osoby z ospą trzy trędowate, dwie na pół paraliżem rażone, i jednę ślepą.

Kossakowski. Mnie się zdaje, że takie osoby do szpitalów, nie do Domu Zarobkowego odsyłane być powinny.

BRZEZIŃSKI.

Wszystkie szpitale tak są napełnione, że chorzy po sieniach, kurytarzach, i gdzie tylko można leżą i jęczą

NIEMCEWICZ.

Wiele też rząd daje nam za włóczęgów i chorych, których nam przysyła?

SEKRETARZ.

Nic. (czyta dalej) 7. W Woli Grzybowej niedołężnych bab i dziadów 132. NB. Jedna baba umarła, dwóch dziadów uciekło z mundurami. 8. Pan Brzeziński donosi z wydziału ekonomicznego, że już tylko na dziesięć dni jest żywności.

P. ORDYNATOWA.

Widzicie tedy WPanowie jak my jesteśmy biedni, jak wszystko zagraża nam upadkiem. Kołatamy wysoko i wyżej. Wszyscy głusi na głos nasz, a raczej na głos nieszczęśliwych. Nie zostaje nam, jak udać się do zwykłych naszych przebiegów, ale z niektóremi odmianami. Je me flatte que moi et Hr. Łubieński nous les avons perfectionnées. Wiadomo że w przyszły wtorek ma być koncert, i że mały Chopin ma grać na nim; gdybyśmy napisali w afiszach, że mały Chopin ma tylko lat trzy, jakie mnóstwo zbiegłoby się patrzyć na to cudo, ile to będzie ludzi, a dla nas ile pieniędzy!

WSZYSCY (z największą radością).

Brawo, brawo, wybornie co za szczęśliwa myśl, połóżmy w afiszach, że Chopinek ma tylko lat trzy.

KS. SAPIEŻYNA.

Mnie się zdaje, żeby więcej jeszcze impressji zrobiło na publiczności; gdyby położyć na afiszach, że małego Chopinka niańka przyniesie na ręku.

WSZYSCY.

Brawo, brawo! przedni koncept księżny Imci!

PANI ORDYNATOWA. (na boku).

Mon Dieu! je tremblais que ma fraude pieuse n' excitat quelques scrapules, ale wszystko jak przeszło. II faut avouer que notre societé est composée de bien braves gens (głośno). Teraz pójdźmy do loterji; Mr. Łubieński y a ajouté un degré de perfectibilité peu commun. Tłumaczą się. Dotychczas, kto dał fant jaki na loterję, już przez to samo miał bilet do wnijścia na teatr. Cette maniére ne repondait pas á nos hautes conceptions. Wykoncypowaliśmy, żeby oprócz danego fantu i kupionego biletu, każdy, żeby mieć prawo do wnijścia, przymuszonym był kupić jeszcze cztery bilety, przez to na czwórnasób powiększy się przychód nasz.

ANTONIN.

Je crains, que ce ne soit un peu trop fort, on crie déjá tant contre nos przebiegi.

P. ORDYNATOWA.

Que faire, on criera toujours pourvu que les pauvres ne meurent pas de faim. A propos Mr. Antonin trzeba pamiętać, co lepsze i bogatsze fanty oddzielić na bok, i posłać do sklepu ubogich.Łubieński. Nous pourrions tirer encore une partie de cette lotterie. Ścisk będzie wielki a zatem gorąco nieznośne, wszystkim będzie się chciało pić. Weźmy bufet na siebie; róbmy sami limoniadę, orszadę i poncz, do wszystkiego trzecią część tylko cukru kładąc, trzeba mieć mniejsze kubeczki, a przedawać trzy razy drożej jak zwykle.

P. ORDYNATOWA,

Que je vous envie cette heureuse idéc. Możnaby się jednak wydoskonalić. Kiedy mają być różne refraichissements, niechże będą i karmelki; a że te karmelki będą loteryjne, to jest podpadające losowi, przegranej i wygranej, niech jeden karmelek będzie prawdziwy a drugi pusty, a wszystkie zarówno przedawać.

KILKA GŁOSÓW.

Niech Bóg Panią Ordynatową błogosławi za jej tak czyste, tak niewinne przebiegi.

NIEMCEWICZ.

No, spodziewani się że temi przebiegami, osobliwie tą loterją, napełnimy na długo kasę naszą.

BRZEZIŃSKI.

Tak się to zdaje. Niech państwo zajrzy w ekspensa; żywić, opalać, leczyć, tak w domach ubogich, jak i na mieście około 700 osób; dawać pensję miesięczną, to strach, co to wychodzi. Stałego dochodu niema, cała ucieczka w przebiegach, a jak pani Zamojska na lato odjedzie, to i po nas. Trzeba więc teraz koncypować, póki tu pani jest. Czegóż się chwycimy po loterji, bo to rok trzeba czekać, nim druga przyjdzie (długa pauza, nikt nic nie mówi; nareszcie porywa się Kossakowski).

KOSSAKOWSKI.

Scigielek, scigielek, scigielek!

ŁUBIEŃSKI.

Co za szczygiełek?

KOSSAKOWSKI.

Jest Niemiec, cio pokazuje scigielka z ufryzowanym ogonkiem, cio umie citać i pisać, prosić go zięby Towazistwu pozicil, a Towazistwo na swój benefis scigielka pokazywać będzie.

NIEMCEWICZ.

To wyborna myśl, ale jak zrobić, żeby Niemiec szczygiełka swego pożyczył.

P. ORDYNATOWA.

Jabym raczej wniosła, żeby gorliwi członkowie Towarzystwa pokupowali sobie szczygiełki i kanarki, niech każdy uczy ich różnych sztuk; który pierwszy wyuczy, odda go Towarzystwu do pokazywania. Bilety do krzeseł po dukacie.

KILKA OSÓB.

Będziemy uczyć szczygiełki.

NIEMCEWICZ.

Kolega Lipiński niech spróbuje uczyć wróbelka.

P. ORDYNATOWA.

Toujours pied fourchu. (Otwierają się drzwi i wnoszą na dużej tacy wódki, śledzie, ser, masło i chleb, porywają, się wszyscy do śniadania).

ŁUBIEŃSKI.

Moi panowie, jeszcze sessja nie skończyła się, i jeszcze są podania od komisyi eksaminacyjnej, bardzo ważne.

P. ORDYNATOWA.

Jak tylko jeść, pan Niemcewicz pierwszy.

HOFFMAN.

Vortrefflicher Schinken.

BERGONZONI.

Le beurre est trés frais.

NIEMCEWICZ.

Przedni śledź.

ŁUBIEŃSKI.

Proszę na miejsca (czyta) Catharina Schurke, rodem z Wesfalii, lat 18, mająca zdrowie dobre, obyczaje mierne, nie ma ochoty do pracy, prosi o pensją miesięczną dukatów sześć.

NIEMCEWICZ.

A już też spodziewam się, że ta nie ma żadnego prawa.

LIPIŃSKI.

I czemuż nie ma prawa? Uboga, w obcym kraju; ja proszę dla niej o duk. 4 na miesiąc. To musi być biedna dziewczyna.

ŁUBIEŃSKI.

Jeżeli jej damy, cóż się zostanie na kaleków, starych i chorych? (czyta dalej). Pan Tiutyński, dawny szambelan dwora, potrzebuje 200. 000 złp. na kupienie dóbr w bardzo korzystnem położeniu, prosi żeby Towarzystwo chciało mu tę sumę awansować, zaręczając oddanie z procentem; skoro tylko interesa jego pozwolą.

Odpisać że Towarzystwo nie widziało jeszcze nigdy tak wielkiej sumy i że co dzień głową bije w ścianę, zkąd prawdziwie ubogich nakarmić. A zatem nie można.

LIPIŃSKI.

Jeżeli sami nie możemy, tobyśmy powinni na swój kredyt u kogo innego tę sumę dla biednego szambelana pożyczyć.Łubieński. (czyta dalej) Marianna Babińska mająca lat sto, córka jej

Anusia licząca lat 82.

WSZYSCY.

Dobrze opatrzyć i do Grzybowej Woli.Łubieński. (czyta) Stefan Proporzec, za Augusta II. chorąży w Łanowym regimencie, lat sto dziesięć.

WSZYSCY.

Do Grzybowej Woli.Łubieński. Na zakupienie lnu z Królewca, tudzież sto kamieni wełny do Domu Zarobkowego, potrzeba 4. 200 złp.

KS. SAPIEŻYNA.

To chyba z pomiędzy loteryjnych.

ŁUBIEŃSKI.

Paniom się zdaje, że końca nie będzie tym pieniądzom loteryjnym, to sama żywność, odzież i drzewo przy dzisiejszej drożyznie wszystko pochłonie. Na lato wszyscy się rozjadą, a dom iść musi. Trzeba dziś na długo zapasów przysposobić.

P. ORDYNATOWA.

Prawda, póki jesteśmy w kupie trzeba się jeszcze do przebiegów naszych udać.

KS. SAPIEŻYNA.

II ma vient une excellente idée, mais je n'ose la proposer.

WSZYSCY.

Niech księżna powie, byle dobry przebieg to my się zaraz chwycimy.

KS. SAPIEŻYNA.

Wiecie państwo, że pani Krasińska ma ślicznego, dowcipnego synka Zygmuntka. II est vraiment étonnant c'est un délicieux petit chien, il dit des choses les plus spirituelles et les plus aimables. A te nie znają go, jak tylko osoby w domu pani Krasińskiej bywające, a wszyscy słyszeli o nim nadzwyczajne rzeczy i ciekawi go widzieć.....

P. ORDYNATOWA. (porywa się z uniesieniem)

Le ciel méme vous a inspiré ma chére! Będziemy go pokazywać za pieniądze, po dukacie bilet; je me charge de le costumer en cheralier français, il déclamera. — Tylko nie wiem czy pani Krasińska pozwoli ?

KS. SAPIEŻYNA.

Je me charge de cela. Elle est de mes amies, et puis elle est si bonne.

ŁUBIEŃSKI

Ten ostatni przebieg godny jest zapewne Towarzystwa naszego. Uda się niechybnie. Cóż robić, żyjemy w militarno - liberalnym wieku, w którym i Towarzystwo ludzkości jak żydzi przebiegami tylko utrzymać się mogą.

KONIEC.

Koniec wersji demonstracyjnej.