Victor Hugo

Nędznicy

Tom I

Konwersja:

CZĘŚĆ PIERWSZA
FANTYNA

Dopóki istnieć będzie, mocą praw i obyczajów, potępienie społeczne, które w pełni rozwoju cywilizacji stwarza sztuczne piekła i ręką ludzką wikła przeznaczenie, które jest dziełem Boga; póki trzy problemy naszego czasu nie zostaną rozwiązane i nędza będzie sprawcą poniżenia mężczyzny, głód — upadku kobiety, a ciemnota — zatraty dziecka; póki śmierć moralna możliwa będzie w nie- których warstwach społecznych; innymi słowy i z ogólniejszego punktu widzenia rzecz biorąc: póki istnieć będzie na ziemi ciemnota i nędza, książki takie, jak ta, mogą być użyteczne.

Hauteville — House, 1 stycznia 1862.

KSIĘGA PIERWSZA
SPRAWIEDLIWY

ROZDZIAŁ I
KSIĄDZ MYRIEL

W roku 1815 biskupem Digne był ksiądz Karol Franciszek Benvenuto Myriel. Był to starzec prawie siedemdziesięciopięcioletni. Piastował tę godność od roku 1806.

Jakkolwiek szczegół ten nie dotyczy bynajmniej istoty naszego opowiadania, nie będzie może od rzeczy wspomnieć tutaj — dla samej choćby dokładności — o pogłoskach i plotkach, które krążyły na jego temat, w chwili kiedy przybył do swej diecezji. To, co się mówi o ludziach — prawda czy fałsz — częstokroć może tak samo zaważyć na ich życiu, a zwłaszcza na ich losie, jak własne ich uczynki. Ksiądz Myriel był synem radcy parlamentu w Aix; pochodził więc ze szlachty sądowniczej. Mówiono, że ojciec, przeznaczając go na swego następcę zgodnie ze zwyczajem dość rozpowszechnionym w rodzinach sadowników, ożenił go bardzo młodo, w osiemnastym czy dwudziestym roku życia. Pomimo tego małżeństwa Karol Myriel — jak powiadano — nieraz bywał brany na języki.

Zgrabny, choć niewysoki, elegancki, miły i dowcipny, pierwszą część swego życia strawił na uciechach światowych na - miłostkach. Przyszła rewolucja; wypadki potoczyły się gwałtownie, rodziny dygnitarzy sądowych rozproszyły się, zdziesiątkowane, wypędzane, prześladowane. Karol Myriel wyemigrował do Włoch w pierwszych dniach rewolucji. Żona jego zmarła tam na chorobę piersiową trapiącą ją od dawna. Dzieci nie mieli. Jak potoczyły się dalej losy Karola Myriel? Czy rozsypanie się w gruzy dawnego społeczeństwa francuskiego, upadek własnej rodziny i tragiczne widowisko 93 roku, może jeszcze bardziej przerażające dla emigrantów, którzy widzieli je z daleka przez powiększające szkła strachu, sprawiły, że poczęła kiełkować w nim myśl o wyrzeczeniu się świata i o samotności? Czy może wśród rozrywek i miłostek, wypełniających mu życie, raził go nagle jeden z tych tajemniczych a straszliwych ciosów, co godząc w serce powalają czasami człowieka, którym nie mogłyby zachwiać katastrofy ogólne, rujnujące jego byt i majątek? Nikt nie umiałby dać na to odpowiedzi; wiedziano tylko jedno: kiedy powrócił z Włoch, był już księdzem.

W roku 1804 ksiądz Myriel był proboszczem w B. (Brignolles). Był już stary i zupełnie odsunął się od świata.

W dobie koronacji jakaś drobna sprawa parafialna, nie wiadomo już dziś jaka, sprowadziła go do Paryża. Wstawiając się za swoimi parafianami u wielu wysoko postawionych osobistości, udał się i do kardynała Fescha. Pewnego dnia, gdy cesarz przybył odwiedzić swego wuja, zacny proboszcz, wyczekujący w przedpokoju, znalazł się na drodze jego cesarskiej mości. Widząc, że starzec przygląda mu się z pewną ciekawością, Napoleon odwrócił się i zapytał szorstko:

— Cóż to za poczciwiec tak mi się przygląda? — Najjaśniejszy panie — rzekł ksiądz Myriel — wasza cesarska mość patrzy na poczciwego człeka, a ja na wielkiego człowieka. Każdy z nas może na tym skorzystać.

Tego samego wieczora cesarz zapytał kardynała o nazwisko proboszcza i wkrótce potem ksiądz Myriel, dowiedział się ku swemu wielkiemu zdumieniu, że został mianowany biskupem Digne.

Ile było zresztą prawdy w tych gadkach, które krążyły na temat pierwszego okresu życia księdza Myriel? Nikt tego nie wiedział. Mało kto znał rodzinę Myriel przed rewolucją. Ksiądz Myriel musiał podzielić zwykły los nowoprzybyłych w małych miasteczkach, gdzie wiele jest ust, które mówią, a bardzo mało głów, które myślą. Musiał podzielić ten los, chociaż był biskupem i dlatego że był biskupem.

Zresztą mimo wszystko rozmowy, które obracały się wokół jego osoby, były to tylko puste rozmowy, pogłoski, słowa, mniej niż słowa, „gadanina”, jak się to mówi dobitnie w języku południowców.

Jakkolwiek tam było, po dziewięciu latach rządów biskupich w Digne wszystkie te plotki — przedmiot rozmów, które w pierwszej chwili tak zajmują małe miasteczko i małych ludzi — poszły w całkowite zapomnienie. Nikt nie śmiałby o nich wspomnieć; nikt nie śmiałby nawet o nich pamiętać.

Ksiądz Myriel przybył do Digne w towarzystwie swej siostry Baptystyny, starej panny, młodszej od niego o lat dziesięć.

Całą ich służbę stanowiła rówieśniczka panny Baptystyny zwana panią Magloire, która dawniej była służącą księdza proboszcza, a która teraz nosiła podwójny tytuł pokojowej panny Baptystyny i gospodyni księdza biskupa.

Panna Baptystyna była osobą wysoką, bladą, szczupłą i łagodną — idealne uosobienie tego, co określa się słowem „szanowna”; wydaje się bowiem, że kobieta musi zostać matką, aby nosić miano czcigodnej. Nigdy nie była ładna; całe jej życie — jedno pasmo świątobliwych uczynków — sprawiło, że promieniowała z niej jakaś świetlistość i biel; i na starość zyskała to, co można by nazwać pięknem dobroci.

Szczupła w młodości, w wieku dojrzałym stała się przezroczysta, a poprzez tę przejrzystość przezierał anioł. Była raczej duchem niż dziewicą. Jej postać zdawała się utkana z cienia; ciała tyle zaledwie, ile potrzeba, aby zaznaczyć płeć; odrobina materii przesycona blaskiem, wielkie oczy zawsze spuszczone — tylko pretekst, aby duszę zatrzymać na ziemi.

Pani Magloire była małą staruszką, siwiutką, okrągłą, zażywną, wiecznie krzątającą się i wiecznie zadyszaną z powodu swej ruchliwości przede wszystkim, ale także z powodu astmy.

Po przyjeździe wprowadzono księdza Myriel do pałacu biskupiego ze wszystkimi honorami przewidzianymi przez dekrety cesarskie, które stawiają biskupa bezpośrednio po generale brygady.

Mer i prezydent pierwsi złożyli mu wizytę; on zaś, ze swej strony, pierwszy złożył wizytę generałowi i prefektowi. Kiedy ksiądz Myriel urządził się już u siebie, miasto oczekiwało z zaciekawieniem, jak jego biskup zabierze się do pracy.

ROZDZIAŁ II
KSIĄDZ MYRIEL ZOSTAJE EKSCELENCJĄ BENVENUTO

Pałac biskupi w Digne przylegał do szpitala.

Pałac biskupi był obszernym i pięknym budynkiem z kamienia, wybudowanym w ubiegłym stuleciu przez jego ekscelencję Henryka Pugeta, doktora teologii uniwersytetu paryskiego, opata Simore, który w 1712 roku był biskupem Digne. Pałac ten był siedzibą prawdziwie wielkopańską. Wszystko tu było zakrojone na wielką skalę: apartamenty biskupa, salony, pokoje gościnne, szeroki dziedziniec z podcieniami na starą modłę florencką, ogrody pełne przepięknych drzew.

W sali jadalnej, długiej i wspaniałej galerii, która mieściła się na parterze i wychodziła na ogrody, jego ekscelencja Henryk Puget podejmował 20 lipca 1714 roku obiadem ich ekscelencje Karola Brulart de Genlis, księcia arcybiskupa Embrun, Antoniego de Mesgrigny, kapucyna, biskupa Grasse, Filipa de Vendome, Wielkiego Jałmużnika Francji, opata z Saint-Honore de Lerins, biskupa Franciszka de Bertok de Grillon, barona na Vence, biskupa Cezarego de Sabran de Forcalquier, pana na Glandeve, i biskupa Jana Soanen, kapelana i kaznodzieję królewskiego, pana na Senez. Portrety tych siedmiu wielebnych osób zdobiły salę, a pamiętna data 29 lipca 1714 roku została wyryta złotymi zgłoskami na tablicy z białego marmuru.

Szpital był ciasnym i niskim jednopiętrowym domkiem z małym ogródkiem.W trzy dni po przyjeździe do Digne biskup odwiedził szpital. Po skończonej wizycie poprosił dyrektora, aby zechciał przyjść do niego.

— Ilu ma pan w tej chwili chorych, panie dyrektorze? — zapytał.

— Dwudziestu sześciu, ekscelencjo.

— I ja tylu naliczyłem — rzekł biskup.

— Łóżka — ciągnął dalej dyrektor — stoją bardzo blisko obok siebie.

— Zauważyłem to.

— Sale szpitalne to właściwie pokoiki; bardzo trudno dobrze je przewietrzyć.

— Tak i mnie się wydaje.

— A poza tym nasz ogródek, z którego w dniach słonecznych mogą korzystać rekonwalescenci, jest bardzo mały.

— Właśnie o tym myślałem.

— Podczas epidemii — w tym roku mieliśmy tyfus, dwa lata temu gorączkę potną — bywa czasami po stu chorych. Nie wiadomo wtedy, co począć.

— To również przyszło mi na myśl.

— Cóż robić, ekscelencjo — rzekł dyrektor — trzeba się z tym pogodzić.

Rozmowa ta toczyła się w sali jadalnej na parterze.

Po chwili milczenia biskup zwrócił się żywo do dyrektora szpitala.

— Jak pan sądzi — rzekł — ile łóżek zmieściłoby się w tej sali?

— W sali jadalnej waszej ekscelencji? — zawołał zdumiony dyrektor.

Biskup rozglądał się po sali, zdawał się mierzyć ją oczyma i robić jakieś obliczenia.

— Tak, zmieściłoby się tu z łatwością dwadzieścia łóżek — rzekł jakby mówiąc do siebie, głośniej zaś dodał: — Coś panu powiem, dyrektorze. To oczywista pomyłka. Wy gnieździcie się w dwadzieścia sześć osób w pięciu czy sześciu małych pokoikach; nas jest tu troje, a miejsca mamy na sześćdziesiąt osób. To pomyłka, mówię panu. Pan ma moje mieszkanie, a ja zajmuję pańskie. Oddaj mi pan mój dom. Pański dom jest tutaj.

Nazajutrz dwudziestu sześciu biedaków zostało umieszczonych w pałacu biskupim, a biskup zamieszkał w szpitalu.

Ksiądz Myriel nie miał majątku, rodzina jego została zrujnowana przez rewolucję. Siostra jego miała rentę dożywotnią w wysokości pięciuset franków rocznie, która na plebanii wystarczała jej na wydatki osobiste. Ksiądz Myriel jako biskup otrzymywał od rządu pensję w wysokości piętnastu tysięcy franków. Ksiądz Myriel ustalił raz na zawsze sposób, w jaki suma ta ma być zużyta, tegoż dnia, w którym sprowadził się do budynku szpitalnego.

Przepisujemy tu jego własnoręczną notatką:

Moje wydatki domowe:

Na niższe seminarium duchowne: 1 500 liwrów

Dla Bractwa Misyjnego: 100

Dla lazarystów z Montdidier: 100

Seminarium Misji Zagranicznych w Paryżu: 200

Bractwo Ducha Św.: 150

Instytucje religijne w Ziemi Świętej: 100

Stowarzyszenie Opieki nad Matkami: 300

Dla tegoż Stowarzyszenia w Arles: 50

Towarzystwo Reformy Więzień: 400

Towarzystwo Pomocy Więźniom: 500

Na wykup ojców rodzin z więzienia za długi: 1000

Dodatek do pensji ubogich nauczycieli w diecezji: 2 000

Na spichrz zapasowy w departamencie Wysokich Alp: 100

Stowarzyszenie Pań w Digne, w Manosque i w Sisteron, na bezpłatną naukę ubogich dziewcząt: 1 500

Na biednych: 6 000

Moje wydatki osobiste: 1000

Razem: 15 000 liwrów

Przez, cały czas sprawowania rządów biskupich w Digne ksiądz Myriel w niczym nie zmienił tej decyzji. Nazywał to — jak widzimy — „ustaleniem wydatków domowych”.

Decyzja ta została przyjęta przez pannę Baptystynę z całkowitą uległością. Dla tej świątobliwej, istoty ekscelencja z Digne był zarazem bratem i biskupem; przyjacielem, według praw natury, i przełożonym, według praw Kościoła.

Po prostu kochała go i czciła. Gdy coś mówił — zgadzała się; gdy coś czynił — stawała u jego boku. Jedynie gospodyni, pani Magloire, szemrała nieco. Ksiądz biskup, jak to można było zauważyć, zostawił dla siebie tylko tysiąc liwrów, co wraz z rentą panny Baptystyny stanowiło tysiąc pięćset franków rocznie. Za te tysiąc pięćset franków żyły te dwie staruszki i ten starzec.

Ale gdy któryś z wiejskich proboszczów przyjeżdżał do Digne, ksiądz biskup mógł go jednak ugościć, a to dzięki surowej oszczędności pani Magloire i mądrej gospodarce panny Baptystyny.

Pewnego dnia, mniej więcej po trzech miesiącach pobytu w Digne, biskup rzekł:

— Bardzo mi jednak brak pieniędzy.

— Ja myślę — zawołała pani Magloire — ekscelencja nie zażądał nawet dodatku, który mu się należy od departamentu na koszta utrzymania karety w mieście i na objazdy diecezji. To weszło w zwyczaj za dawnych biskupów.

— Rzeczywiście, masz słuszność, pani Magloire — powiedział biskup.

I upomniał się o te pieniądze.

Po pewnym czasie Rada Główna rozpatrzyła jego prośbę i przyznała mu trzy tysiące franków rocznie jako dodatek dla księdza biskupa na koszta karety, karetki pocztowej i na koszta objazdów pasterskich.

Wywołało to wielkie oburzenie wśród miejscowego mieszczaństwa i z tej okazji pewien senator cesarstwa, dawny członek Rady Pięciuset, przychylny osiemnastemu brumaire'owi, posiadający wspaniałą siedzibę nie. opodal Digne, napisał do ministra wyznań, Bigota de Preameneu, poufny liścik, pełen irytacji, z którego cytujemy te autentyczne słowa:

Koszta karety? Na cóż kareta w mieście, które ma mniej niż cztery tysiące mieszkańców? Koszta objazdów? — Przede wszystkim po co te objazdy? — A następnie, jak używać karetki pocztowej w górskiej okolicy? Nie ma dróg. Jeździ się tylko konno. Nawet most na Durance w Chateau-Arnoux może ledwie utrzymać ciężar wozu zaprzężonego w woły. Tacy są wszyscy ci księża! Chciwi i skąpi! Ten po przyjeździe udawał dobrego pasterza. Teraz postępuje już tak samo jak inni. Potrzeba mu karety i karetki pocztowej! Trzeba mu przepychu jak dawnym biskupom! O, te klechy! Panie hrabio, nie będzie się działo Bobrze, póki cesarz nas nie uwolni od katabasów! Precz z papieżem (stosunki z Rzymem psuły się właśnie). Jeśli o mnie chodzi, uznaję jedynie Cezara… itd., itd.

Pani Magloire natomiast ucieszyła się bardzo z takiego obrotu rzeczy.

— Ano, tak — powiedziała do panny Baptystyny — ekscelencja zaczął od innych, ale w końcu przecie zatroszczył się i o siebie. Rozdał już wszystkie jałmużny. Te trzy tysiące franków są dla nas. Nareszcie!

Tego samego wieczoru biskup napisał i wręczył siostrze notatkę tej treści:

Koszta karety i objazdów:

Na rosół dla chorych w szpitalu: 1 500 liwrów

Na Stowarzyszenie Opieki nad Matkami w Aix: 250

Na Stowarzyszenie Opieki nad Matkami w Draguignan: 250

Na podrzutków: 500

Na sieroty: 500

Razem: 3 000 liwrów

Taki był budżet księdza Myriel.

Jeśli zaś chodzi o dochody kościelne: opłaty za zapowiedzi, dyspensy, chrzty, kazania, poświęcanie kościołów czy kaplic, śluby itd., biskup tym bezwzględniej ściągał pieniądze z bogatych, że dawał je biednym.

Wkrótce zaczęły obficie napływać datki pieniężne. Zarówno posiadający, jak i potrzebujący kołatali do drzwi księdza Myriel, jedni składając jałmużnę, drudzy przychodząc po nią. Nie upłynął rok, a biskup stał się skarbnikiem wszystkich miłosiernych uczynków i kasjerem wszelkiego strapienia. Przez ręce jego przechodziły znaczne sumy, ale nic nie mogło sprawić, aby zmienił w czymkolwiek tryb życia i pozwolił sobie na najmniejszy zbytek poza tym, co było niezbędnie konieczne.

Przeciwnie. Ponieważ zawsze więcej jest jeszcze nędzy w dole niż uczuć braterskich w górze, pieniądze szybciej się rozchodziły, prawdę mówiąc, niż wpływały; była to jakby woda wylana na suchą ziemię. Choćby nie wiem ile biskup dostawał pieniędzy, nigdy ich nie miał. A więc dawał ze swoich.

Stosownie do zwyczaju biskup umieszcza swoje chrzestne imiona w nagłówku orędzi i listów pasterskich. Miejscowi biedacy wiedzeni tkliwym instynktem wybrali sobie spomiędzy imion biskupa to, które miało dla nich szczególny sens, i nie nazywali go inaczej jak biskupem Benvenuto. Pójdziemy za ich przykładem i również tak będziemy go nazywać. Zresztą podobało się to samemu biskupowi. „Lubię to imię — mówił — Benvenuto łagodzi znacznie tytuł ekscelencji.”

Nie utrzymujemy, że skreślony przez nas wizerunek jest prawdopodobny, ograniczamy się jedynie do stwierdzenia, że jest podobny.

ROZDZIAŁ III
DOBRY BISKUP W TRUDNEJ DIECEZJI

Chociaż ksiądz biskup zamienił karetę na jałmużny, nie zrezygnował jednak z objazdów pasterskich. Diecezja Digne należy do bardzo uciążliwych. Równin jest w niej mało, gór — wiele; dróg, jak już wspomniano, nie ma prawie wcale; trzydzieści dwa probostwa, czterdzieści jeden wikariatów i dwieście osiemdziesiąt pięć kościołów filialnych. Objechać wszystkie to trud nie lada. Ale biskup potrafił temu podołać: jeśli było niedaleko — szedł pieszo, jechał bryczką — jeśli droga wiodła przez niziny, w koszu zaś na mule — jeśli przez góry. Towarzyszyły mu zazwyczaj obie staruszki; kiedy droga była dla nich zbyt męcząca, podróżował sam.

Pewnego razu przyjechał do Senez, dawnego miasta diecezjalnego, na ośle. Sakiewka, świecąca pustką w tej chwili, nie pozwoliła mu na wynajęcie innego pojazdu. Mer miasta wyszedł, aby go przywitać u drzwi biskupiego pałacu, i patrzył ze zgorszeniem, jak biskup zsiada z osła. Kilku mieszczan stojących koło niego śmiało się.

— Panie merze — rzekł biskup — panowie mieszczanie! Rozumiem dobrze, co was tak zgorszyło: uważacie, iż jest wielką pychą ze strony biednego księżyny, że jeździ na ośle tak samo jak Jezus Chrystus. Zapewniam was, że zrobiłem to z konieczności, a nie przez próżność.

Podczas objazdów pasterskich był wyrozumiały i dobrotliwy; gawędził raczej z wiernymi, niż wygłaszał kazania. Żadnej z cnót nie stawiał na nieosiągalnych wyżynach. Argumentów i przykładów nie szukał daleko. Mieszkańcom jednej wsi dawał za wzór sąsiadów. W okręgach, gdzie nie okazywano serca ubogim, mawiał:

„Spójrzcie na ludzi z Briancon; u nich biedacy, wdowy i sieroty mają prawo kosić łąki na trzy dni przed wszystkimi innymi. A gdy chaty ich się walą, odbudowują je im za darmo. Toteż cieszą się błogosławieństwem bożym: od stu lat nie było w ich okolicy ani jednego mordercy.”

Do wieśniaków chciwych zysku mówił: „Spójrzcie na ludzi z Embrun. Tam, jeśli w czasie żniw który z ojców rodziny ma synów w służbie wojskowej, córki na służbie w mieście, a sam jest chory lub niezdolny do pracy, proboszcz w czasie kazania poleca go swoim parafianom i w niedzielę, po mszy, wszyscy mieszkańcy wioski — mężczyźni, kobiety, dzieci — idą żąć na pole tego biedaka i odnoszą mu cały zbiór do spichrza.”

Do rodzin powaśnionych na tle pieniężnym i spadkowym mówił: „Przyjrzyjcie się góralom z Devolny, z okolicy tak surowej, że słowika nie usłyszysz tam nawet raz na pięćdziesiąt lat. Otóż tam, gdy w rodzinie umrze ojciec, synowie idą w świat szukać zarobku, zostawiając ojcowiznę siostrom, aby łatwiej mogły znaleźć sobie mężów.”

W okręgach, gdzie pieniło się pieniactwo i gospodarze rujnowali się na opłaty sądowe, zwykł był mówić: „Spójrzcie na tych poczciwych wieśniaków z doliny Queyras. Jest ich trzy tysiące. Mój Boże! To jakby mała republika. Nie znają ani komornika, ani sędziego. Wszystko załatwia mer. On wymierza podatki, on nakłada je na każdego według własnego uznania, on — za darmo — rozstrzyga spory i dzieli ojcowizny, on — bez żadnych opłat — wydaje wyroki i słuchają go wszyscy, bo jest to człowiek sprawiedliwy wśród ludzi prostych.”.

W wioskach, gdzie nie było nauczycieli, znowu dawał za przykład mieszkańców. Queyras: „Wiecie, jak oni sobie radzą? — mówił. — Ponieważ mała wioska z dwunastu czy trzynastu dymów złożona nie zawsze może utrzymać bakałarza, mają nauczycieli opłacanych przez całą ludność doliny, którzy chodzą od wioski do wioski, tu nauczając tydzień, tam znów dziesięć dni. Ci bakałarze chodzą na jarmarki, tam ich widziałem. Można ich. poznać po gęsich piórach zatkniętych za opaskę kapelusza. Ci, którzy tylko uczą czytać, noszą I jedno pióro; ci, co uczą czytania i rachunków — dwa, ci zaś, co uczą czytania, rachunków i łaciny, mają trzy pióra. To są wielcy uczeni. Ale co to za wstyd być nieukiem. Róbcież tak jak ludzie z Queyras.”

Przemawiał tak z powagą i po ojcowsku; w braku przykładów wymyślał przypowieści zmierzając prosto do celu przy pomocy obrazów i niewielu słów, tak jak musiał mówić Chrystus; przekonywał, bo wierzył w to, co mówił.

ROZDZIAŁ IV
JAKIE SŁOWA - TAKIE CZYNY

Ksiądz Myriel był w rozmowie uprzejmy i wesoły. Przystosowywał się do poziomu obu staruszek, które pędziły żywot u jego boku; gdy śmiał się, był to śmiech uczniaka.

Pani Magloire chętnie tytułowała go „wasza wysokość”.

Pewnego dnia biskup wstał z fotela i podszedł do biblioteki po jakąś książkę. Książka stała na jednej z wyższych półek. Biskup, który był niewielkiego wzrostu, nie mógł jej dosięgnąć.

— Pani Magloire — powiedział — podaj mi, proszę, krzesło. Moja wysokość nie sięga tej półki!

Pewna daleka krewna biskupa, hrabina de Lo, korzystała prawie z każdej okazji, aby w jego obecności wyliczać to, co nazywała „widokami na przyszłość” swoich synów. Dama ta miała wielu starych, nad grobem stojących krewnych, których spadkobiercami w prostej linii byli jej synowie.

Najmłodszy miał odziedziczyć po ciotecznej babce dobre sto tysięcy franków renty; drugi miał dostać tytuł książęcy po wuju; najstarszy — godność para po dziadku. Biskup przysłuchiwał się zazwyczaj w milczeniu tym niewinnym, łatwym do wybaczenia przechwałkom dyktowanym macierzyńską dumą. Pewnego razu jednak wydawał się bardziej zamyślony niż zazwyczaj, gdy hrabina de Lo wyliczała znów szczegółowo owe sukcesje i widoki. Hrabina przerwała swoje wywody z pewnym zniecierpliwieniem:

— Na Boga! O czym tak myślisz, kuzynie?

— Myślę — odrzekł — o pewnym dziwnym zdaniu, które jest, zdaje się, u Św. Augustyna: „Pokładaj swe nadzieje w tym, po kim się nie dziedziczy.”

Innym razem, otrzymawszy zawiadomienie o śmierci pewnego szlachcica z okolicy, zawiadomienie, gdzie na całej stronie wypisane były nie tylko godności zmarłego, ale tytuły szlacheckie i rodowody wszystkich jego krewnych, zawołał:

— Ach! mocne bary ma śmierć! Jakiż wspaniały ciężar tytułów każą jej beztrosko dźwigać. I jakże ludzie są pomysłowi, skoro tak potrafią wykorzystać grób dla swej próżności!

Czasem posługiwał się dobrotliwą drwiną, w której prawie zawsze kryła się poważna myśl. Kiedyś — w okresie wielkiego postu — przyjechał do Digne młody wikary i wygłosił kazanie w katedrze. Mówił dość dobrze. Tematem kazania było miłosierdzie. Zachęcał bogaczy, aby wspierali biednych, jeśli chcą uniknąć piekła, które odmalował najokropniej, jak tylko mógł, i zasłużyć na raj, który wyposażył we wszystkie powaby i rozkosze. Wśród słuchaczy znajdował się pewien bogacz, dawny kupiec i po trosze lichwiarz, nazwiskiem Geborand, który na handlu suknem, szarszą, kordelatem i suknem hańskim dorobił się pół miliona.

Przez całe życie pan Geborand nie dał jałmużny nieszczęśliwemu. Ale po tym kazaniu zauważono, że co niedziela daje jeden su starym żebraczkom siedzącym u wejścia do katedry. Było ich sześć do podziału. Pewnego dnia biskup zobaczył kupca dającego jałmużnę i rzekł z uśmiechem do siostry:

— Popatrz na pana Geborand, który kupuje sobie za pięć centymów nieba.

Jeśli chodziło o dobroczynność nie zrażała go nawet odmowa; znajdował wówczas odpowiedź, która zmuszała do zastanowienia. Pewnego razu kwestował na biednych w jednym salonie w Digne. Znajdował się tam markiz de Champtercier, stary, bogaty i skąpy, który potrafił w jakiś sposób połączyć skrajnie monarchistyczne poglądy ze skrajnym wolterianizmem. Zdarzały się i takie okazy. Biskup zbliżył się do niego i dotknął jego ramienia:

— Panie markizie, musi mi pan coś ofiarować! Markiz odwrócił się i odparł sucho:

— Ekscelencjo, mam swoich biednych.

— Niech mi pan ich odda, markizie — odrzekł biskup.

Pewnego dnia w katedrze wygłosił takie kazanie: „Najmilsi bracia, drodzy przyjaciele! We Francji jest milion trzysta dwadzieścia tysięcy chat wieśniaczych, które mają tylko po trzy otwory; milion osiemset siedemnaście tysięcy, które mają dwa otwory: jedno okno i drzwi, i trzysta czterdzieści sześć tysięcy, posiadających jedynie jeden otwór: drzwi. A to dlatego, że istnieje u nas rzecz zwana podatkiem od drzwi i okien. Wyobraźcie sobie, że w tych lepiankach gnieżdżą się całe rodziny biedaków, staruszki, małe dzieci, i pomyślcie, jak pienią się tam choroby i złośliwa gorączka!

Niestety! Pan Bóg daje ludziom powietrze, prawo je sprzedaje. Nie oskarżam prawa, ale błogosławię Boga. W departamencie Izery, Vairu, Alp Niskich i Wysokich wieśniacy nie mają nawet taczek i nawóz noszą na plecach; nie mają świec i palą łuczywo lub sznurek umoczony w smole żywicznej. I tak jest w całym okręgu górnego Delfinatu. Ludzie robią chleb na sześć miesięcy, piekąc go w piecu opalonym wysuszonym nawozem krowim. W zimie rąbią ten chleb siekierą i moczą go przez dwadzieścia cztery godziny w wodzie, aby nadawał się do jedzenia. Bracia! Bądźcie miłosierni, zobaczcie, ile cierpienia jest wokół was!"

Rodem z Prowansji, biskup łatwo przyswoił sobie wszystkie dialekty południowe, mówił równie dobrze narzeczem dolnej Langwedocji jak Niskich Alp czy górnego Delfinatu. Podobało się to ludziom i niemało przyczyniło się do pozyskania wszystkich umysłów. W chatach wiejskich i w górach czuł się jak u siebie. W najbardziej prostackiej gwarze umiał powiedzieć rzeczy bardzo wzniosłe. Mówiąc każdym językiem, docierał do każdej duszy.

Zresztą był taki sam dla ludzi z wielkiego świata jak i dla ludu.

Nic pochopnie nie potępiał, nim nie poznał dokładnie wszystkich okoliczności. Zwykł był mówić: „Zobaczmy, jaką drogą zło tu dotarło.”

Będąc, jak to z uśmiechem nazywał, „byłym grzesznikiem”, daleki od wszelkiej pryncypialności, bez groźnych min surowych wzorów cnoty wyznawał głośno zasady, które można by streścić w ten mniej więcej sposób:

„Człowiek ma ciało, które jest mu ciężarem i pokusą zarazem. Dźwiga je i ulega mu.

Musi go pilnować, trzymać na wodzy, ujarzmiać; ulegać mu zaś tylko w ostateczności. Ale nawet ta uległość może również być grzechem; tylko że jest to grzech powszedni. To upadek, zapewne! ale upadek na kolana, który może skończyć się modlitwą.

Być świętym — to wyjątek. Być sprawiedliwym — i to zasada. Błądźcie, upadajcie, grzeszcie — ale bądźcie i sprawiedliwi!

Jak najmniej grzeszyć — oto ludzkie prawo. Nie grzeszyć wcale — to marzenie anioła. Wszystko, co ziemskie, podlega grzechowi. Grzech jest ciążeniem ku ziemi."

Kiedy widział, że wszyscy wokół głośno i pochopnie oburzają, się na coś, mówił z uśmiechem: „Oho! wydaje się, że chodzi tu o jakiś powszechnie popełniany wielki błąd. Przerażona obłuda protestuje co prędzej i odżegnuje się od podejrzeń.”

Dla kobiet i biedaków, na których ciąży brzemię społeczeństwa, był bardzo wyrozumiały. „Błędy kobiet, dzieci, sług, ludzi słabych, biednych i ciemnych — mawiał — są błędami mężów, ojców, zwierzchników, ludzi silnych, bogatych i wykształconych.”

I mówił jeszcze: „Nauczajcie, jak tylko w waszej mocy, tych, co są ciemni; społeczeństwo jest winne, że nie daje bezpłatnego nauczania; jest odpowiedzialne za noc, którą wytwarza. Grzech łatwo się lęgnie w duszy pełnej mroku. Nie jest winny ten, kto grzech popełnił, lecz ten, kto mrok szerzy.”

Jak widać, ksiądz biskup miał dziwny i bardzo swoisty sposób oceniania rzeczy. Podejrzewam, że zaczerpnął go z Ewangelii.

Kiedyś przysłuchiwał się w salonie rozmowie o pewnej sprawie kryminalnej, w której właśnie toczyło się śledztwo i która miała być niebawem sądzona. Jakiś nieszczęśnik, z nędzy doprowadzony do ostateczności, z miłości dla kobiety i dziecka, które z nią miał, zaczął fałszować pieniądze.

Fałszowanie pieniędzy było jeszcze w owych czasach karane śmiercią. Kobietę aresztowano w chwili, gdy puszczała w obieg pierwszą fałszywą monetę. Uwięziono ją, ale dowody były tylko przeciwko niej. Ona jedna mogła oskarżyć swego kochanka i zgubić go wyznając prawdę. Wyparła się wszystkiego. Nalegano. Z uporem wypierała się nadal. Wtedy prokurator królewski wpadł na świetny pomysł: zmyślił historię o niewierności kochanka i doprowadził do tego, że na podstawie sprytnie dobranych fragmentów listów udało mu się przekonać nieszczęsną kobietę, że ma rywalkę i że ten człowiek ją zdradza. Wówczas, nieprzytomna z zazdrości, wydała kochanka, wyznała wszystko, na wszystko przedstawiła dowody. Człowiek ów był zgubiony. W niedługim czasie miał być wraz ze wspólniczką sądzony w Aix. Opowiadano tę historię i każdy zachwycał się zręcznością prokuratora. Grając na uczuciu zazdrości, z wybuchu gniewu wydobył prawdę; z zemsty — sprawiedliwość. Biskup słuchał w milczeniu. Gdy skończono opowiadać, zapytał:

— Gdzie będą sądzeni ci ludzie?

— Przed sądem przysięgłych. Biskup pytał dalej:

— A gdzie będzie sądzony prokurator królewski? Zdarzył się raz w Digne tragiczny wypadek. Pewien człowiek został skazany za morderstwo na karę śmierci. Był to nieszczęśnik, nie całkiem ciemny, ale i też niezbyt wykształcony, który zajmował się pokazywaniem sztuczek kuglarskich na jarmarkach i pisywaniem pozwów chłopom.

Proces ten poruszył całe miasto. W wilię dnia wyznaczonego na stracenie skazańca zachorował kapelan więzienny. Potrzebny był ksiądz, który by asystował przy ostatnich chwilach delikwenta. Udano się do proboszcza. Odmówił podobno w tych słowach:

„To nie moja rzecz. Nie będę sobie zawracał głowy całą tą historią i tym kuglarzem. Jestem chory, zresztą to nie moja rola.” Powtórzono tę odpowiedź biskupowi, który rzekł: „Ksiądz proboszcz ma rację. To nie jego rola, ale moja.”

Niezwłocznie udał się do więzienia, zszedł do celi „kuglarza”, zawołał go po imieniu, ujął za rękę i przemówił doń. Zapominając o śnie i jedzeniu siedział przy nim przez cały dzień i noc, zanosząc modły do Boga za duszę skazańca i prosząc skazańca, by ten modlił się za niego. Mówił mu o prawdach największych, które są prawdami najprostszymi. Był mu ojcem, bratem, przyjacielem; biskupem tylko po to, aby go pobłogosławić. Pouczał krzepiąc go i pocieszając. Ten człowiek miał umrzeć z rozpaczą w sercu. Śmierć była dlań ciemną otchłanią: stał drżący nad jej brzegiem i cofał się ze zgrozą. Nie był na tyle ciemny, aby być zupełnie obojętnym. Wyrok skazujący — ten potężny wstrząs — rozerwał niejako tu i ówdzie ową przegrodę, która oddziela nas od tajemnic rzeczy i którą nazywamy życiem. Patrzył nieustannie poza ten świat przez te złowrogie szczeliny i widział tylko ciemności. Biskup ukazał mu światłość.

Nazajutrz, kiedy przyszli po nieszczęśnika, biskup był u niego. Podążył z nim razem. Ukazał się oczom tłumu w fioletowych biskupich szatach i z krzyżem na piersi obok skrępowanego sznurami skazańca.

Razem z nim siadł na wózek, razem z nim wszedł na szafot. Skazaniec, wczoraj tak ponury i zgnębiony, promieniał pogodą. Czuł, że dusza jego jest pogodzona z Bogiem, i w Bogu miał nadzieję. Biskup uścisnął go i nim nóż się opuścił, rzekł:

— Tego, kogo człowiek zabija, wskrzesza Bóg; ten, kogo bracia wypędzają, znajduje Ojca. Módl się, wierz, wkraczasz w życie! Ojciec twój czeka na ciebie.

Kiedy zszedł z szafotu, w jego spojrzeniu było coś takiego, że tłum rozstępował się przed nim. Nie wiadomo, co było bardziej godne podziwu, bladość czy pogoda rozlana na jego obliczu. Wróciwszy do skromnego mieszkanka, które nazywał ze śmiechem „swoim pałacem”, biskup rzekł do siostry: — Celebrowałem pontyfikalnie, jak na biskupa przystało.

Ponieważ jednak rzeczy najbardziej wzniosłe często są rzeczami najmniej zrozumiałymi, znaleźli się w mieście ludzie, którzy roztrząsając postępowanie biskupa mówili, że „to przesada”! Mówiono tak zresztą jedynie w salonach. Lud, który nie doszukuje się obłudnej gry w świętych uczynkach, był wzruszony i pełen uwielbienia.

Jeśli zaś chodzi o biskupa, owo zetknięcie się z gilotyną było dlań przeżyciem, z którego długo nie mógł się otrząsnąć.

Istotnie, gilotyna wzniesiona na placu straceń ma w sobie coś upiornego. Można z pewną obojętnością odnosić się do kary śmierci, nie mieć określonego zdania w tej sprawie, mówić tak i nie, póki się na własne oczy nie zobaczy gilotyny, ale skoro się raz ją zobaczy, wstrząs jest gwałtowny i trzeba zająć zdecydowane stanowisko: wypowiedzieć się albo za, albo przeciw. Jedni ją wielbią, jak de Maistre, inni przeklinają, jak Beccaria. Gilotyna to ucieleśnienie prawa, imię jej vindicte. Ona nie jest obojętna i nie pozwala człowiekowi pozostać obojętnym. Każdego, kto ją ujrzy, przenika tajemny dreszcz. Wszystkie zagadnienia społeczne stawiają wokół tego noża swoje znaki zapytania. Gilotyna — to upiór. Gilotyna to nie rusztowanie, gilotyna to nie maszyna, gilotyna to nie bezduszny mechanizm złożony z drzewa, żelaza i sznurów. To — zda się — istota obdarzona ciemną wolą działania; rzec by można, że to rusztowanie widzi, że ta maszyna słyszy, że ten mechanizm rozumie, że te sznury, to żelazo, to drewno czegoś pragną.

W ponurej zadumie, która ogarnia duszę na jej widok, gilotyna zjawia się jak widmo straszliwe, biorące świadomy udział w tym, czego dokonuje. Gilotyna jest wspólniczką kata; pozera, karmi się ciałem, poi krwią. Gilotyna to potwór zbudowany przez sędziego i przez cieślę, upiór, który, zda się, żyje jakimś przerażającym życiem i życie swoje czerpie z tych wszystkich śmierci, które zadaje.

Nie dziw więc, że widok jej zrobił wrażenie straszne i głębokie; następnego dnia po egzekucji i jeszcze przez wiele dni potem biskup wydawał się przybity. Znikł przejmujący spokój złowieszczej chwili śmierci; widmo sprawiedliwości społecznej trapiło go bezustannie. On, który zazwyczaj wracał po spełnieniu swych obowiązków z radosnym zadowoleniem, tym razem wyglądał tak, jakby czynił sobie wyrzuty. Czasami mówił coś do siebie i wiódł półgłosem ponure monologi. Oto jeden z nich, który pewnego wieczoru usłyszała i zapamiętała jego siostra: „Nie myślałem nigdy, że to może być aż tak potworne. Błędem, jest zagłębić się w prawie bożym do tego stopnia, żeby nie dostrzegać praw ludzkich. Śmierć należy tylko do Boga. Jakim prawem ludzie ośmielają się dotykać tej rzeczy nieznanej?”

Z biegiem czasu wrażenie to osłabło, a prawdopodobnie zatarło się zupełnie. Zauważono jednak, że odtąd biskup omijał zawsze miejsce straceń.

W każdej chwili można było wezwać księdza Myriel do łoża chorych czy konających. Wiedział, że był to jego najpoważniejszy obowiązek i najważniejsza praca. Osierocone rodziny nie potrzebowały go prosić, przychodził sam. Umiał siedzieć w milczeniu przez długie godziny przy mężu, który stracił ukochaną żonę, czy przy matce, która utraciła dziecię.

Ponieważ wiedział, kiedy należy milczeć, wiedział także, kiedy należy mówić. O, niezrównanym był pocieszycielem! Nie starał się umniejszyć smutku wskazując na zapomnienie, ale czynił go wznioślejszym i bardziej dostojnym ukazując nadzieję. Mówił: „Baczcie na to, w jaki sposób zwracacie się do zmarłych. Nie myślcie o tym, co ulega rozkładowi. Patrzcie uważnie. Ujrzycie w głębi nieba waszego ukochanego zmarłego.” Wiedział, że wiara jest zdrowiem. Starał się pouczyć i ukoić człowieka zrozpaczonego, wskazując mu rezygnację, i zmienić rozpacz, która patrzy w grób, na boleść, która patrzy w gwiazdy.

ROZDZIAŁ V
O TYM, ŻE JEGO EKSCELENCJA ZBYT DŁUGO NOSIŁ SWOJE SUTANNY

Życie wewnętrzne księdza Myriel przepojone było tym samym duchem co jego życie publiczne. Dobrowolne ubóstwo, w którym żył biskup Digne, byłoby dla każdego, kto mógłby je oglądać, widokiem pełnym powagi i czaru.

Jak wszyscy starcy i jak większość myślicieli sypiał niewiele. Ten krótki sen był głęboki. Rano przez godzinę rozmyślał w skupieniu, po czym odprawiał mszę, bądź w katedrze, bądź w swojej kaplicy. Po mszy jadł śniadanie składające się z żytniego chleba maczanego w mleku od własnych krów. Następnie zabierał się do pracy.

Biskup jest człowiekiem bardzo zajętym: co dzień musi przyjąć sekretarza diecezji, który jest zwykle kanonikiem, prawie co dzień generalnych wikariuszy. Przeprowadza kontrolę kongregacji, nadaje przywileje, przegląda wydawnictwa kościelne, modlitewniki, katechizmy diecezjalne, książki do nabożeństwa itd., pisze listy pasterskie, zatwierdza kazania, godzi między sobą proboszczów i merów, prowadzi korespondencję z władzami kościelnymi i z władzami administracyjnymi; tu — państwo, tam — stolica apostolska, słowem, tysiąc spraw.

Czas, który mu zostawał po załatwieniu owego, tysiąca spraw, po nabożeństwach i brewiarzu, poświęcał przede wszystkim potrzebującym, chorym i strapionym; czas, który mu zostawiali potrzebujący, chorzy i strapieni — poświęcał pracy. Albo kopał w swoim ogródku, albo czytał lub pisał. Oba te zajęcia określał zresztą jednym słowem „ogrodnictwo”. „Umysł jest ogrodem” — mawiał.

W południe jadł obiad. Obiad podobny był do śniadania.

Około godziny drugiej, jeśli była pogoda, wychodził na spacer, przechadzał się po polach lub po mieście, wstępując często do nędznych lepianek. Widziano, jak kroczył samotnie, zatopiony w myślach, z oczyma spuszczonymi, wspierając się na wysokiej lasce, ubrany w fioletową watowaną i bardzo ciepłą pelerynkę, fioletowe pończochy, grube buty i płaski kapelusz, u którego przy każdym z trzech rogów zwisał złoty chwast.

Pojawienie się biskupa budziło wszędzie radość. Zdawać by się mogło, że obecność jego rozgrzewa i rozjaśnia wszystkie serca. Starcy i dzieci wylęgali na próg na widok biskupa jak na widok słońca. On błogosławił i jego błogosławiono. Dom jego wskazywano każdemu będącemu w potrzebie.

Tu i ówdzie biskup przystawał, gwarzył z dziećmi, uśmiechał się do matek. Odwiedzał biednych, dopóki miał pieniądze; gdy ich zabrakło, odwiedzał bogatych.

Ponieważ sutanny nosił bardzo długo, a nie chciał, aby to zauważono, wychodził zawsze na miasto w fioletowej pelerynce. W lecie było to dość uciążliwe.

O wpół do dziewiątej jadł wieczerzę razem z siostrą; pani Magloire stała za ich krzesłami i usługiwała. Trudno o skromniejszy posiłek. Jeżeli jednak biskup gościł u siebie któregoś z proboszczów, pani Magloire korzystała z okazji, żeby podać jego ekscelencji jakąś wyśmienitą rybę jeziorną lub wyborną zwierzynę górską. Wizyta każdego proboszcza była pretekstem do smacznego obiadu; biskup patrzył na to przez palce. Ale kiedy indziej kolacja jego składała się niezmiennie z gotowanych jarzyn i zupy na oliwie. Toteż mówiono na mieście: „Kiedy biskup nie jada jak proboszcz, to jada jak trapista.”

Po kolacji gawędził pół godziny z panną Baptystyną i panią Magloire, po czym wracał do swego pokoju i zasiadał do pisania; pisał albo na luźnych kartkach papieru, albo na marginesie jakiejś księgi. Był człowiekiem wykształconym, a nawet poniekąd uczonym. Zostawił pięć czy sześć dość ciekawych rękopisów, między innymi rozprawę na temat wersetu z Księgi Rodzaju: „Na początku duch Boży unosił się nad wodami.” Porównuje ten werset z trzema innymi, tekstami: z wersją arabską, która mówi: „Wiatry Boże wiały”, z Józefem Flawiuszem, który powiada: „Wiatr z góry spadał na ziemię”, wreszcie z parafrazą chaldejską Onkelosa, która opiewa: „Wiatr, pochodzący od Boga, wiał po powierzchni wód.” W innej rozprawie bada dzieła teologiczne biskupa Ptolemaidy, Huga (pradziada tego, który pisze tę książkę), i ustala, że należy przypisać temu biskupowi różne dzieła, wydane w ubiegłym wieku pod pseudonimem Barleycourta.

Nieraz w trakcie czytania, bez względu na to, jaką książkę miał w ręku, zapadał nagle w głęboką zadumę, a ocknąwszy się kreślił kilka wierszy na kartach trzymanej książki.

Słowa te częstokroć nie mają nic wspólnego z książką, do której zostały wpisane. Mamy przed oczyma notatkę, umieszczoną na marginesie książki pod tytułem: Korespondencja lorda Germain z generałami Clintonem, Cornwallisem i admirałami okrętów stacjonujących w Ameryce, wydane w Wersalu u księgarza Poincot i w Paryżu u księgarza Pissot, bulwar Augustynów. A oto notatka:

O Ty, któryś jest!

Eklezjasta zowie Cię Wszechmocą, Machabeusze zowią Cię Stwórcą, list do Efezjan zwie Cię Wolnością, Baruch zwie Cię Nieskończonością, Psalmy zwą Cię Mądrością i Prawdą, Jan zwie Cię Światłem, Królowie zwą Cię Panem, Księga Wyjścia zwie Cię Opatrznością, Księga Lewitów — Świętością, Ezdrasz — Sprawiedliwością, wszelkie stworzenie zwie Cię Bogiem, człowiek zwie Cię Ojcem, ale Salomon zwie Cię Miłosierdziem — i to jest najpiękniejsze ze wszystkich Twoich imion.

Około godziny dziewiątej wieczór obie kobiety szły na pierwsze piętro do swoich pokoi, zostawiając biskupa samego na dole aż do rana.

I tu należy dać czytelnikowi dokładny opis mieszkania księdza biskupa Myriel.