Victor Hugo

Nędznicy

Tom II

Konwersja:

CZĘŚĆ DRUGA c.d.

KSIĘGA TRZECIA
SPEŁNIENIE OBIETNICY DANEJ UMIERAJĄCEJ
(dalszy ciąg)

ROZDZIAŁ VIII
JAK TO ŹLE PRZYJMOWAĆ U SIEBIE BIEDAKA, KTÓRY MOŻE JEST BOGACZEM

Kozeta nie mogła się powstrzymać, by nie spojrzeć na olbrzymią lalkę, królującą wciąż za witryną kramu z zabawkami, po czym zastukała do karczmy. Drzwi się otwarły. Na progu stanęła Thenardierowa ze świecą w ręku.

— A, to ty, hultajko! Marudziłaś, że nie daj Boże! Bawić się szczeniakowi zachciało!

— Proszę pani — rzekła Kozeta drżąc cała — ten pan przychodzi do nas na noc!

Thenardierowa prędko zmieniła gniewną minę na układny grymas — natychmiastowe przeobrażenie właściwe oberżystom — i chciwie rozejrzała się za przybyłym.

— To pan? — zapytała.

— Tak, pani! — odrzekł podróżny podnosząc rękę do kapelusza.

Bogaci podróżni nie bywają tak uprzejmi. Ten gest i badawcze spojrzenie rzucone na odzienie i zawiniątko nieznajomego sprawiły, że uprzejmy wyraz znikł z twarzy Thenardierowej, ustępując znów miejsca gniewnej minie. Rzekła sucho:

— Wejdźcie, dobry człowieku.

„Dobry człowiek” wszedł. Thenardierowa jeszcze raz rzuciła nań okiem, spojrzała uważnie na mocno zniszczony surdut, na wytarty kapelusz i ruchem głowy, zmarszczeniem nosa, mrugnięciem oka zasięgnęła rady u swego małżonka, który wciąż popijał z woźnicami. Mąż odpowiedział jej niedostrzegalnym ruchem wskazującego palca, który w połączeniu z wydęciem ust oznacza w takich wypadkach: „Zupełna nędza.” Wobec czego Thenardierowa zawołała:

— Słuchajcie no, mój człowieku, bardzo mi przykro, ale nie mamy miejsca!

— Proszę mnie umieścić gdziekolwiek, na strychu czy w stajni — odrzekł podróżny. — Zapłacę jak za pokój.

— Czterdzieści su.

— Czterdzieści su. Zgoda.

— No, to dobrze.

— Czterdzieści su — rzekł szeptem któryś z woźniców do Thenardierowej. — Przecież bierzecie tylko dwadzieścia?

— Ale on zapłaci czterdzieści — odparła, również szeptem, Thenardierowa. — Ubogich nie przyjmuję na noc za mniejszą opłatą.

— Racja — dodał słodkim głosem mąż. — Tacy ludzie psują reputację domu.

Tymczasem nieznajomy, położywszy na ławie swój kij i zawiniątko, usiadł przy stole, na którym Kozeta pospiesznie postawiła flaszkę wina i szklankę Kupiec, który domagał się wody dla konia, poszedł go sam napoić. Kozeta usiadła na swym zwykłym miejscu pod stołem i zabrała się znów do roboty na drutach.

Umoczywszy ledwie wargi w winie, które sobie nalał do szklanki, podróżny przyglądał się dziewczynce ze szczególną uwagą.

Kozeta była brzydka. Szczęście mogłoby uczynić ją ładną. Opisaliśmy już pobieżnie tę smutną postać. Kozeta była chuda i mizerna; miała prawie osiem lat, ale wyglądała zaledwie na sześć. Wielkie oczy, podkrążone głębokim cieniem, przygasły od ustawicznego płaczu. Kąciki ust miały ów rys nieustającego przerażenia, który się widzi u skazańców i u ludzi beznadziejnie chorych. Ręce jej — jak to odgadła matka — były pokryte odmrożeniami. Padający na nią w tej chwili blask ognia ukazywał sterczące kości i straszliwą chudość. Kozeta, która wciąż dygotała z zimna, przyzwyczaiła się kulić i ściskać do siebie kolana. Odziana była w łachmany, które w lecie budziły litość, w zimie budziły zgrozę. Miała na sobie podartą płócienną sukienczynę; ani nawet skraweczka wełnianej materii. Tu i ówdzie przeświecała naga skóra, pokryta sinymi i czarnymi znakami — śladami kuksańców Thenardierowej. Bose nóżki były chude i czerwone. Na płacz się wprost zbierało patrząc na wystające obojczyki. Cała postać tej dziewczynki, jej ruchy, zachowanie, brzmienie głosu, pauzy, które robiła między jednym wyrazem a drugim, jej spojrzenie, jej milczenie, jej najmniejszy gest wyrażały i zdradzały jedną myśl — strach.

Była jakby napiętnowana strachem. Strach — jeśli tak rzec można — otulał ją całą; to strach kazał jej przyciskać łokcie do bioder, chować pięty pod spódniczkę, zajmować swoją osobą jak najmniej miejsca, strach pozwalał jej ledwo oddychać i stał się tym, co można by nazwać zwykłym jej stanem, a co mogło się przeobrazić jedynie w strach jeszcze większy. W głębi jej źrenicy drgało jakieś zadziwienie, czaiła się tam groza.

Ten strach był tak wielki, że wróciwszy do domu przemoczona do nitki, Kozeta nie ośmieliła się osuszyć przy kominie, lecz milcząco powróciła do swej pracy.

Wyraz oczu tego ośmioletniego dziecka był zawsze tak ponury, a nieraz tak tragiczny, że chwilami wydawało się, iż wyrośnie z niego idiota albo szatan.

Nigdy, wspominaliśmy już o tym, nie uczono jej pacierza, nigdy też nie przestąpiła progu kościoła. „A bo to ja mam czas?” — mawiała Thenardierowa.

Człowiek w żółtym surducie nie spuszczał oczu z Kozety.

Nagle Thenardierowa zawołała:

— Ale, a chleb?

Na dźwięk podniesionego głosu Thenardierowej Kozeta — jak to było jej zwyczajem — czym prędzej wyszła spod stołu.

Zapomniała zupełnie o chlebie. Uciekła się do wybiegu dzieci wiecznie przerażonych. Skłamała.

— Piekarz był już zamknięty, proszę pani.

— Trzeba było zastukać.

— Stukałam, proszę pani.

— No i co?

— Nie otworzył.

— Jutro się dowiem, czy to prawda — powiedziała Thenardierowa. — Jeśli się okaże, że kłamiesz, to dostaniesz zdrowe lanie. A tymczasem oddawaj piętnaście su.

Kozeta wsunęła rękę do kieszeni fartuszka i zzieleniała. Pieniędzy nie było.

— Nuże! — przynaglała Thenardierowa. — Nie słyszysz czy co?

Kozeta wywróciła kieszonkę, nie było w niej nic. Gdzie się mógł podziać pieniądz? Biedaczka nie była w stanie wykrztusić słowa. Stała jak skamieniała.

— Co? Zgubiłaś pieniądze? Zgubiłaś piętnaście su? — wrzasnęła Thenardierowa. — A może chcesz mi je ukraść?

Mówiąc to wyciągnęła rękę w kierunku dyscypliny wiszącej przy kominie. Ten groźny gest przywrócił Kozecie głos. Krzyknęła:

— Pani, błagam, pani! Już nigdy nie będę!

Thenardierowa zdjęła dyscypliną.

Tymczasem człowiek w żółtym surducie sięgnął do kieszonki od kamizelki. Nikt nie zauważył tego gestu. Zresztą podróżni pili albo grali w karty, nie zwracając uwagi na to, co się dokoła nich dzieje.

Kozeta z przerażeniem wtuliła się w róg komina, kuląc się cała i starając się ukryć swoje biedne, na wpół nagie członki. Thenardierowa podniosła rękę.

— Za pozwoleniem — odezwał się człowiek w żółtym surducie — przed chwilą zauważyłem, że małej wypadło coś z fartuszka i potoczyło się po podłodze. Może to o to chodzi?

Tu schylił się i udał, że szuka czegoś przez chwilę na ziemi.

— Oto jest, proszę — powiedział prostując się. I podał monetę Thenardierowej.

— Aha, tak, to ta sama — odrzekła oberżystka.

Nie była to ta sama moneta, gdyż było to dwadzieścia su, ale Thenardierowa uważała to za swój zysk. Wsunęła pieniądz do kieszeni i rzuciwszy dziecku wściekłe spojrzenie powiedziała tylko:

— Żeby mi się to więcej nie powtórzyło!

Kozeta wróciła do swej „nory”, jak mawiała Thenardierowa. Jej wielkie, utkwione w nieznajomym oczy zaczęły nabierać wyrazu, którego nigdy przedtem nie miały; było to na razie naiwne zadziwienie, ale przebijała przez nie zdumiona ufność.

— Aha, prawda, a wieczerzać będziecie? — zapytała Thenardierowa podróżnego.

Nie odpowiedział, zamyślony nad czymś głęboko.

— Co to za jeden? — mruknęła do siebie pod nosem. — To musi być ostatni nędzarz. Pewno nie ma ani grosza na kolację. Czy aby zapłaci za nocleg? Swoją drogą dobrze, że nie przyszło mu do głowy ukraść ten pieniądz z ziemi.

W tej chwili drzwi się otwarły, weszły Eponina i Anzelma.

Były to rzeczywiście ładne dziewuszki, wyglądały raczej na dzieci z miasta niż na wieśniaczki; obie były urocze, jedna z lśniącymi, kasztanowymi splotami, druga z czarnymi, długimi warkoczami, spadającymi na plecy, obie żywe, czyściutkie, pulchne, świeże i zdrowe, aż miło było na nie spojrzeć. Ubrane były ciepło, ale dzięki macierzyńskiej pomysłowości grubość materii nie ujmowała ich stroikom wdzięku. Ochraniała przed zimą, nie tłumiąc wiośnianego uroku. Te dwie małe istotki rozsiewały dokoła siebie blask. A poza tym — królowały. Z ich stroju, wesołości, z wrzawy, którą robiły, widać było, że są tutaj paniami. Kiedy weszły, Thenardierowa rzekła, niby to zrzędząc, ale w gruncie rzeczy tonem pełnym uwielbienia:

— No więc! Zjawiłyście się nareszcie!

Po czym przyciągnęła je kolejno do siebie, przygładziła im włosy, poprawiła wstążki, a puszczając, niby to odepchnęła w ów tkliwy macierzyński sposób, mówiąc:

— Ale też się wystroiły! no, no!

Dziewczynki usiadły przy ogniu. Przyniosły ze sobą lalkę, którą obracały na wszystkie strony, szczebiocąc wesoło. Od czasu do czasu Kozeta odrywała oczy od swojej roboty i posępnie spoglądała, jak się bawiły.

Eponina i Anzelma nie patrzyły na Kozetę; była dla nich czymś w rodzaju psa. Te trzy małe dziewczynki nie miały razem dwudziestu czterech lat, a stanowiły już obraz całego społeczeństwa ludzkiego: z jednej strony zawiść, z drugiej.— pogarda.

Laika sióstr Thenardier była bardzo zniszczona, stara i połamana; Kozecie jednak wydawała się cudowna, Kozecie, która nigdy w życiu nie miała lalki, „prawdziwej lalki” — że użyjemy tu określenia, które każde dziecko zrozumie.

Nagle Thenardierowa, krzątając się po izbie, dostrzegła roztargnienie Kozety, która zamiast pracować przyglądała się zabawie dziewczynek.

— A, przyłapałam cię! — wrzasnęła. — To ty tak pracujesz? Poczekaj no! Kijem cię zapędzę do roboty.

Nie ruszając się z miejsca, nieznajomy zwrócił się do Thenardierowej.

— Niechże jej pani pozwoli się bawić — rzekł z lękliwym niemal uśmiechem.

Gdyby takie życzenie wypowiedział podróżny, który zjadł kawał pieczeni baraniej, wypił dwie butelki wina i nie wyglądał na „ostatniego nędzarza” — byłoby ono rozkazem. Ale żeby człowiek w takim kapeluszu miał jakieś zachcianki, żeby człowiek w takim surducie pozwalał sobie mieć swoją wolę — tego Thenardierowa nie myślała znosić. Odparła kwaśno:

— Ponieważ je, musi pracować. Nie po to ją żywię, żeby zbijała bąki.

— A cóż ona takiego robi? — ciągnął nieznajomy łagodnym głosem, dziwnie nie licującym z jego żebraczym strojem i barkami tragarza.

Thenardierowa raczyła odpowiedzieć:

— Pończochy, proszę pięknie. Pończochy dla moich córeczek, bo ich prawie nie mają i boso będą chodzić.

Nieznajomy spojrzał na biedne, czerwone nożyny Kozety i zapytał:

— A kiedy skończy tę parę pończoch?

— O, ten leniuch jeszcze dobre trzy albo cztery dni będzie je robił.

— Ile może być warta taka para pończoch, kiedy już będzie skończona?

Thenardierowa spojrzała nań pogardliwie.

— Co najmniej trzydzieści su.

— A sprzedałaby mi ją pani za pięć franków? — pytał dalej nieznajomy.

— Tam do diaska! — któryś z woźniców parsknął grubym śmiechem. — Pięć franków! Dobre sobie! Pięć franków to kawał grosza.

Tu Thenardier uznał, że powinien zabrać głos:

— Oczywiście, jeśli taka jest pańska fantazja, to za pięć franków oddamy panu tę parę pończoch. Nie zwykliśmy niczego odmawiać naszym gościom.

— Ale zapłacić trzeba od razu! — powiedziała Thenardierowa po swojemu, krótko, a dobitnie.

— Kupuję tę parę pończoch — odrzekł nieznajomy wyjmując z kieszeni pięć franków; położył je na stole i dokończył: — Płacę za nią.

Po czym zwrócił się do Kozety.

— Teraz twoja praca należy do mnie. Baw się, dziecko.

Woźnica był tak poruszony widokiem tej pięciofrankowej monety, że zostawił swoją szklankę i przybiegł obejrzeć ją z bliska.

— Rzeczywiście — krzyczał oglądając ją. — Pięciofrankówka niczym tylne koło! I niepodrobiona!

Thenardier zbliżył się i bez słowa wsunął monetę do kieszeni.

Thenardierowa nic na to nie mogła powiedzieć. Zagryzła wargi, a twarz jej przybrała wyraz nienawiści.

Kozeta drżąc ciągle, zaryzykowała pytanie:

— Proszę pani, czy ja naprawdę mogę się bawić?

— A baw się! — warknęła straszliwym głosem Thenardierowa.

— Dziękuję pani — odparła Kozeta.

A gdy tak ustami dziękowała Thenardierowej, cała jej mała duszyczka składała dzięki nieznajomemu.

Thenardier zasiadł znowu do picia. Żona szepnęła mu do ucha:

— Co to za jeden, ten żółty?

— Widziałem milionerów w takich surdutach — odrzekł Thenardier tonem nie znoszącym sprzeciwu.

Kozeta odłożyła swą robótkę, ale nie wyszła spod stołu, gdyż zawsze starała się jak najmniej poruszać. Wyjęła tylko z pudełka, stojącego za nią, jakieś gałganki i swoją małą, ołowianą szabelkę.

Eponina i Anzelma nie zwracały żadnej uwagi na to, co się działo w izbie. Dokonały właśnie wielkiej rzeczy: złapały małego kotka. Rzuciły lalkę na ziemię i Eponina, jako starsza, owijała go w przeróżne czerwone i niebieskie gałganki, mimo że kotek miauczał i wyrywał się. Wykonując tę poważną i niełatwą pracę, rozmawiała z siostrą; był to wdzięczny i słodki szczebiot dziecięcy, którego uroku — podobnie jak wspaniałości skrzydeł motylich — niesposób utrwalić.

— Widzisz, siostrzyczko, ta lalka jest o wiele zabawniejsza niż tamta. Rusza się, krzyczy i jest cieplutka. Będziemy się nią bawić, dobrze, siostrzyczko? To będzie moja córeczka. Ja będę panią i przyjdę do ciebie z wizytą, i ty będziesz się jej przyglądać. Aż tu nagle zobaczysz jej wąsy — i bardzo się zdziwisz. A potem zobaczysz jej uszy, a potem zobaczysz jej ogonek — i jeszcze bardziej się zdziwisz. I powiesz: „Ach, mój Boże!”, a ja ci odpowiem: „Tak, tak, proszę pani, to jest moja córeczka. Teraz małe dziewczynki takie są właśnie.”

Anzelma słuchała Eponiny z zachwytem.

Tymczasem pijący za stołem zaczęli śpiewać sprośną piosenkę i śmieli się, aż szyłby drżały. Thenardier zachęcał ich i wtórował śpiewom.

Podobnie jak ptaki potrafią uwić sobie gniazdka z byle ździebełka, tak i dzieci potrafią zrobić sobie lalkę z byle czego. I kiedy Anzelma i Eponina owijały kotka, Kozeta owinęła swoją szabelkę, wzięła ją na ręce i kołysząc do snu, nuciła jej cichutko.

Lalka — to przemożna potrzeba, a zarazem jeden z najbardziej uroczych instynktów małych dziewczynek. Troszczyć się o kogoś, okrywać, stroić, ubierać, rozbierać, ubierać na nowo, pouczać, łajać nieco, kołysać, pieścić, usypiać, wyobrażać sobie, że „coś” jest „kimś” — w tym zawiera się cała przyszłość kobiety. Tak marząc i szczebiocąc, robiąc wyprawki i pieluszki, szyjąc sukieneczki, staniczki i kaftaniki, dziecko staje się dziewczynką, dziewczynka staje się młodą dziewczyną, młoda dziewczyna — kobietą. Ostatnia lalka zamienia się w pierwsze dziecko.

Równie trudno sobie wyobrazić małą dziewczynkę bez lalki jak kobietę bez dziecka; i obie są prawie równie nieszczęśliwe.

Kozeta zrobiła sobie zatem lalkę z szabelki.

Thenardierowa podeszła do „żółtego człowieka”. „Mój mąż ma rację — myślała — a nuż to jest pan Laffitte? Bogatych trzymają się czasem takie dziwactwa…”

Przysiadła się do niego.

— Proszę pana… — zaczęła.

Na dźwięk słowa „pan” — podróżny odwrócił się. Thenardierowa do tej pory mówiła do niego „dobry człowieku” lub „mój człowieku”.

— Widzi pan — ciągnęła przybierając słodkawą minę, która była dla patrzącego jeszcze bardziej przykra niż jej groźna mina — niechby sobie dzieciak się bawił, wcale mi to nie przeszkadza, ale to dobre na ten jeden raz, bo pan jest bardzo hojny. Ale, widzi pan, ta mała nie ma nic a nic; musi więc pracować.

— Więc to nie pani córka? — zapytał podróżny.

— Ach, na Boga, panie, skądże znowu! To biedota, mała nędza, którą przygarnęliśmy tak, z litości. Trochę głupawa. Chyba musi mieć wodę w głowie, bo popatrz pan, jaką ma wielką głowę. Robimy dla niej, co możemy, ale sami nie jesteśmy bogaci. Piszemy i piszemy tam, w jej strony, ale już od pół roku nie mamy odpowiedzi. Chyba matce musiało się zemrzeć.

— Aa… — rzekł człowiek i na nowo popadł w zadumę.

— Ta matka to było nic dobrego — dodała Thenardierowa. — Porzuciła swoje dziecko.

Podczas całej tej rozmowy Kozeta nie spuszczała oczu z Thenardierowej, jak gdyby jakiś instynkt podszepnął jej, że to o niej mowa. Słyszała niewiele; czasem doleciało ją jakieś słowo.

Tymczasem biesiadnicy, dobrze już podchmieleni, w napadzie jeszcze głośniejszej wesołości powtarzali swoją sprośną piosenkę. Była to bardzo niewybredna a pieprzna śpiewka, do której wmieszano Matkę Boską i Dzieciątko Jezus. Thenardierowa przyłączyła się do wybuchów śmiechu. Siedząca pod stołem Kozeta zapatrzyła się w ogień, którego blask odbijał się w jej nieruchomych oczach i kołysząc na ręku szabelkę, owiniętą w gałganki, nuciła cichym głosikiem: „Moja mamusia umarła! Moja mamusia umarła! Moja mamusia umarła!…”

Ulegając nowym naleganiom gospodyni, żółty człowiek, „milioner”, zgodził się zjeść wieczerzę.

— A co pan sobie życzy?

— Proszę o chleb i ser — odparł człowiek.

— To jednak z pewnością żebrak — pomyślała Thenardierowa.

Pijacy śpiewali wciąż swoją piosenkę, a dziecko pod stołem śpiewało swoją.

Nagle Kozeta umilkła. Odwróciwszy się, spostrzegła tuż przy kuchennym stole lalkę, którą małe Thenardierki porzuciły dla zabawy z kotkiem.

Upuściła owiniętą w gałgany szabelkę, która połowicznie tylko mogła ją zadowolić, i wolno powiodła wzrokiem po izbie. Thenardierowa szeptała coś do męża, licząc pieniądze. Ponina i Zelma bawiły się kotkiem, podróżni jedli, pili lub śpiewali. Nikt na nią nie patrzył. Nie miała ani chwili do stracenia. Na czworakach wyczołgała się spod stołu i upewniwszy się raz jeszcze, że nikt na nią nie patrzy, szybko przysunęła się do lalki i schwyciła ją. Po chwili siedziała już nieruchomo na swoim miejscu, obrócona w ten sposób, by cień padał na lalkę, którą trzymała na ręku. Szczęście bawienia się lalką było dla niej rzeczą tak rzadką, że odczuwała gwałtowną rozkosz.

Sceny tej nie zauważył nikt z wyjątkiem podróżnego, który wolno spożywał swój skromny posiłek.

Radość Kozety trwała już blisko kwadrans.

Mimo zachowywanych ostrożności Kozeta nie zauważyła jednak, że jedna noga lalki wystawała z cienia i była oświetlona jaskrawo przez ogień na kominku. Ta różowa, jasna, wyłaniająca się z cienia noga przyciągnęła spojrzenie Anzelmy, która odezwała się do Eponiny:

— Siostrzyczko, popatrz!

Obie dziewczynki ze zdumienia aż przerwały zabawę. Kozeta ośmieliła się wziąć ich lalkę!

Eponina, nie wypuszczając z objęć kotka, podniosła się i podszedłszy do matki, zaczęła ją ciągnąć za spódnicę.

— Dajże spokój! — powiedziała matka. — Czego chcesz?

— Mamo — rzekło dziecko — spójrz no!

I wskazała palcem Kozetę, która z lalką w ramionach była pogrążona w ekstazie posiadania, głucha i ślepa na wszystko, co się wokół niej działo.

Twarz Thenardierowej przybrała ów szczególny wyraz wściekłości, wybuchającej z okazji drobnych codziennych błahostek, który sprawia, że kobiety tego typu nazwano „megiery”. Tym razem urażona duma wzmagała jeszcze gniew. Kozeta przekroczyła wszelkie granice. Kozeta ważyła się dotknąć lalki „panienek”. Carowa nie mogłaby mieć innej miny na widok muzyka przymierzającego orderową wstęgę jej dostojnego syna. Ryknęła ochrypłym z oburzenia głosem:

— Kozeta!

Kozeta wstrząsnęła się, jakby ziemia pod nią zadrżała. Odwróciła się.

— Kozeta! — powtórzyła Thenardierowa. Kozeta wzięła lalkę i położyła ją ostrożnie na ziemi z uwielbieniem i rozpaczą zarazem. Po czym, nie spuszczając z niej oczu, splotła rączki i załamała je — przerażający gest u dziecka w tym wieku. I przyszło to, czego nie mogły z niej wydobyć ani przejścia całego dnia, ani bieg przez las, ani ciężar wiadra, ani zguba pieniędzy, ani widok dyscypliny, ani nawet posępne słowa zasłyszane z rozmowy Thenardierowej — przyszły łzy. Wybuchnęła płaczem. Podróżny wstał.

— Co się dzieje? — zapytał Thenardierowa.

— Nie widzi pan? — odrzekła wskazując palcem corpus delicti leżący u stóp Kozety.

— No więc cóż takiego? — pytał dalej podróżny.

— Ta żebraczka ośmieliła się wziąć lalkę moich dzieci! — wyjaśniła Thenardierowa.

— I o to tyle hałasu? — powiedział podróżny. — A gdyby się nawet bawiła tą lalką?

— Ależ ona dotykała jej brudnymi rękami — ciągnęła Thenardierowa — swoimi wstrętnymi łapskami!

Tu Kozeta zaszlochała jeszcze głośniej.

— A będziesz ty mi cicho! — wrzasnęła Thenardierowa.

Podróżny skierował się ku drzwiom, otworzył je i wyszedł na ulicę.

Skoro tylko drzwi się za nim zamknęły, Thenardierowa skorzystała z jego nieobecności, by wymierzyć Kozecie pod stołem takiego kopniaka, że mała rozpaczliwie się rozkrzyczała.

Drzwi otworzyły się znowu. Podróżny wszedł do izby; w obu rękach trzymał ową bajeczną lalkę, o której już wspominaliśmy, a którą przez cały dzień podziwiały wszystkie dzieciaki z miasteczka. Postawił ją przed Kozetą i rzekł:

— Masz, to dla ciebie!

Należy przypuszczać, że gdy tak siedział długą godzinę pogrążony w zadumie, dostrzegł kram z zabawkami, oświetlony lampionami i świecami tak wspaniale, że wyglądał poprzez okno oberży jak jedna wielka iluminacja.

Kozeta podniosła oczy; patrzyła na człowieka, który się do niej zbliżał z lalką, tak jakby patrzyła na zniżające się do niej słońce; usłyszała te przedziwne słowa: „To dla ciebie”, spojrzała na niego, spojrzała na lalkę, potem zaczęła się z wolna cofać i zaszyła się w najgłębszy kącik pod stołem, tuż przy ścianie.

Nie płakała już, nie krzyczała; zdawało się, że nie śmie oddychać.

Thenardierowa, Eponina i Anzelma stały jak skamieniałe. Nawet pijący zamilkli. W całej karczmie zaległa uroczysta cisza. Thenardierowa, w niemym osłupieniu, snuła na nowo swe domysły. „Kimże jest ten stary? Czy to nędzarz? Czy milioner? A może i jedno, i drugie, to znaczy złodziej?”

Na twarzy małżonka Thenardier zarysował się ów wymowny grymas, który podkreśla wyraz twarzy ludzkiej, ilekroć przemożny instynkt objawia się z całą swoją zwierzęcą mocą. Oberżysta spoglądał to na lalkę, to na podróżnego, zdawał się węszyć tego człowieka, tak jakby węszył wór pieniędzy. Trwało to chwilę krótką jak błyskawica. Podszedł do żony i rzucił jej szeptem:

— Ta historia kosztuje co najmniej trzydzieści franków! Żadnych głupstw! Plackiem przed tym człowiekiem!

Natury ordynarne i natury naiwne to mają wspólnego, że nie znają stanów pośrednich i z jednej ostateczności gwałtownie przerzucają się w drugą.

— No i cóż, Kozeto? — odezwała się Thenardierowa głosem, który miał być słodki, ale w którym przebijała cierpka słodycz złej kobiety. — Dlaczego nie bierzesz swojej lalki?

Kozeta odważyła się wysunąć z kryjówki.

— Moja droga Kozeto — odezwał się czule Thenar-dier — ten pan dał ci lalkę. Weźże ją. Jest twoja!

Kozeta patrzyła na cudowną lalkę z pewnym przerażeniem. Twarzyczka jej mokra jeszcze była od łez, ale oczy zaczęły rozjaśniać się przedziwną radością jak niebo o wschodzie słońca. To, co odczuwała w tej chwili, można by porównać do tego, co by uczuła, gdyby jej ktoś nagle powiedział: „Dziewczynko, jesteś królową Francji.

Miała wrażenie, że jeśli dotknie lalki, to wyskoczy z niej piorun. Co było do pewnego stopnia prawdą, gdyż była pewna, że Thenardierowa będzie ją łajać i bić. Jednakże pokusa okazała się zbyt silna. Kozeta zbliżyła się i zwracając się do Thenardierowej szepnęła nieśmiało:

— Czy mogę, proszę pani? Żadne słowa nie oddadzą brzmienia jej głosu, w którym była i rozpacz, i strach, i zachwyt.

— A pewno! — odrzekła Thenardierowa. — Jak ten pan ci ją dał, to jest twoja.

— Naprawdę? — zapytała na nowo Kozeta. — Naprawdę, proszę pana? Naprawdę ta „piękna pani” jest moja?

Nieznajomy miał oczy pełne łez. Wydawało się, iż jest tak wzruszony, że nie mówi, by nie wybuchnąć płaczem. Skinął tylko głową i włożył rękę „pięknej pani” w małą rączkę Kozety.

Kozeta usunęła żywo rękę, jakby sparzyło ją dotknięcie „pięknej pani”, i wbiła oczy w ziemię. Musimy tu dodać, że wysunęła w tym momencie język na całą długość.

Nagle odwróciła się i pochwyciła lalkę z uniesieniem.

— Będzie miała na imię Katarzyna — zawołała.

Dziwna to była chwila, gdy łachmany Kozety zbliżyły się i przytuliły do wstążek i strojnych różowych muślinów lalki.

— Proszę pani — odezwała się znów Kozeta — czy mogę ją posadzić na krześle?

— Ależ tak, moje dziecko! — odpowiedział Thenardier.

Teraz Eponina i Anzelma patrzyły zazdrośnie na Kozetę. Umieściwszy Katarzynę na krześle, mała usiadła przed nią na ziemi i siedziała tak nieruchomo, bez słowa, w pełnym uwielbienia zapatrzeniu.

— Baw się, Kozeto — odezwał się nieznajomy.

— Oh, ja się bawię! — rzekło dziecko.

Tego nieznajomego, tego przybysza, którego chyba Opatrzność zesłała Kozecie, Thenardierowa nienawidziła w tej chwili tak jak nikogo na świecie. Jednakże musiała się opanować. I choć była przyzwyczajona do skrywania swych uczuć, usiłując naśladować w tym męża, doznawała teraz więcej wzruszeń, niż ich była w stanie znieść. Pospiesznie zapędziła do łóżka swoje córki, po czym zapytała „żółtego człowieka”, czy „łaskawie zezwoli”, by Kozeta również poszła spać, gdyż — jak dodała z macierzyńską troskliwością — jest dziś bardzo „strudzona”. Kozeta poszła spać, unosząc w objęciach Katarzynę.

Thenardierowa podchodziła od czasu do czasu do męża, który siedział w drugim końcu izby, by — jak mówiła — „ulżyć sobie na sercu.” Wymieniła z nim kilka słów z gwałtowną wściekłością, tym gwałtowniejszą, że musiała być tłumiona.

— Stary dureń, co on knuje? Przyjechał tu i spokoju nam nie daje! Zachciewa mu się, żeby się to brzydactwo bawiło! Lalki znosi! Lalki warte czterdzieści franków daje szczeniakowi, którego chętnie odstąpiłabym za czterdzieści su. Niewiele brakuje, a będzie do niej mówił: „Wasza Wysokość”, jak do księżnej de Berry. Czy to nie głupota? Całkiem chyba oszalał ten tajemniczy dziad.

— Dlaczego? — odparł Thenardier. — To przecie zupełnie proste. Widać go to cieszy. Ciebie cieszy, jak ona pracuje, a jego cieszy, jak ona się bawi. Wolno mu, no nie? Podróżny może robić, co mu się podoba, byle płacił. Jeśli ten stary jest filantropem, co ci to szkodzi? Jeśli jest głupcem, też nie twoja sprawa. Ma pieniądze — więc po co się do tego wtrącasz?

Była to mowa władcy, a rozumowanie oberżysty i ani jeden, ani drugi nie znosił sprzeciwu.

Podróżny oparł łokcie na stole i znów pogrążył się w zadumie. Inni podróżni, kupcy i woźnice, usunęli się nieco i zaniechali swych śpiewów, przyglądając mu się z daleka z pełną szacunku obawą. Ten człowiek, tak nędzne ubrany, któremu tak lekko wylatywały % kieszeni monety pięciofrankowe i który rozdawał olbrzymie lalki małym nędzarkom w sabotach, musiał być na pewno kimś wspaniałym i groźnym.

Upłynęło kilka godzin. Skończyła się pasterka, dawno minęła Wigilia, pijący odeszli, zamknięto karczmę, opustoszała dolna izba, wygasł ogień na kominie, a nieznajomy wciąż siedział bez ruchu na swoim miejscu. Od czasu do czasu zmieniał tylko rękę, na której wspierał głowę. To wszystko. Ale od chwili gdy Kozeta wyszła, nie wyrzekł ani słowa.

W izbie zostali tylko oboje Thenardierowie przez grzeczność i ciekawość.

— Czy on myśli całą noc tak przesiedzieć? — burczała Thenardierowa. Gdy wybiła druga, uznała się za pokonaną i oznajmiła mężowi: — Ja idę spać! Rób z nim, co chcesz.

Mąż zasiadł za stołem w rogu izby, zapalił świecę i zabrał się do czytania,,Kuriera Francuskiego".

W ten sposób minęła jedna godzina. Zacny oberżysta odczytał już co najmniej trzy razy całą gazetę, począwszy od daty, a skończywszy na nazwisku wydawcy. Nieznajomy się nie ruszał.

Thenardier kręcił się, pokaszliwał, chrząkał, wycierał nos, szurał krzesłem. Człowiek ani drgnął. „Śpi czy £0?” zastanawiał się Thenardier. Człowiek nie spał, ale nic nie mogło go obudzić. Wreszcie Thenardier zdjął czapkę, zbliżył się cicho i zaryzykował pytanie:

— Czy nie zechce pan udać się na spoczynek? „Czy nie pójdzie pan spać” — wydawało mu się zbyt poufałe. „Udać się na spoczynek” — było pełne wytworności i poszanowania. Takie wyrażenia mają tajemniczą i cudowną właściwość powiększania rachunku nazajutrz. Pokój, w którym się „śpi”, kosztuje dwadzieścia su; pokój, w którym się „spoczywa”, kosztuje dwadzieścia franków.

— Racja! — rzekł nieznajomy — Gdzież jest pańska stajnia?

— Panie — odparł z uśmiechem Thenardier — pan pozwoli, że go zaprowadzę.

Wziął świecę, a podróżny swój kij i zawiniątko; Thenardier poprowadził go na pierwsze piętro, do pokoju urządzonego z niebywałem zbytkiem: meble mahoniowe z owalnym łóżkiem i czerwone perkalowe firanki.

— A to co takiego? — zapytał podróżny.

— To nasz małżeński pokój — odparł karczmarz. — Teraz sypiamy z małżonką gdzie indziej. Tutaj wchodzi się zaledwie trzy lub cztery razy do roku.

— Wolałbym stajnię — odparł z żywością podróżny. Thenardier udał, że nie dosłyszał tej niezbyt uprzejmej uwagi.

Zapalił dwie nowiutkie woskowe świece, stojące na kominku, w którym trzaskał wcale suty ogień.

Na kominku tym stał pod szklanym kloszem niewieści stroik na głowę, ze srebrnych nici i kwiatów pomarańczy.

— Co to takiego? — zapytał znów podróżny.

— To ślubny wianek mojej małżonki, panie — od- powiedział Thenardier.

Podróżny rzucił na ów „wianek” spojrzenie, które zdawało się mówić: więc ten potwór także był kiedyś dziewicą!

Zresztą Thenardier kłamał. Gdy wydzierżawiał tę ruderę, aby otworzyć karczmę, zastał pokój ten już tak urządzony i kupił meble, kupił również owe kwiecie. pomarańczy, uważając, że rzuci to wdzięczne światło na „jego małżonkę” i przyda jego domowi „szacowności”, jak mówią Anglicy.

Kiedy podróżny odwrócił się, gospodarza nie było już w pokoju. Wysunął się dyskretnie, nie śmiąc życzyć dobrej nocy, bo nie chciał traktować z nadmierną poufałością człowieka, którego obiecywał sobie tego obskubać następnego ranka.

Karczmarz poszedł do swego pokoju. Żona jego leżała w łóżku, ale jeszcze nie spała. Usłyszawszy kroki męża, odwróciła się i powiedziała:

— Żebyś wiedział, że jutro wyrzucam za drzwi Kozetę!

— Ale ci spieszno! — odparł chłodno Thenardier. Nie rozmawiali już więcej i w parę chwil potem w ich pokoju świeca zgasła.

Tymczasem — po wyjściu gospodarza — podróżny złożył w kącie kij i zawiniątko, usiadł w fotelu i dumał przez jakiś czas. Potem zdjął buty, wziął do ręki jedną ze świec, zdmuchnął drugą, pchnął drzwi i wyszedł z pokoju, rozglądając się, jakby czegoś szukał. Przeszedł korytarz i dotarł do schodów. Tu usłyszał łagodny szmer, podobny do oddechu dziecka. Poszedł za nim i znalazł się wkrótce przed czymś w rodzaju trójkątnego wgłębienia, zbudowanego, a raczej utworzonego przez schody. Tu wśród połamanych koszów i starych skorup, wśród kurzu i pajęczyn, znajdowało się łóżko, jeśli można nazwać łóżkiem siennik tak podarty, że słomę widać przez dziury, i kołdrę tak podartą, że przeświecał przez nią siennik. Prześcieradła ani skrawka. Wszystko to leżało wprost na kamiennej podłodze. Na takim łóżku spała Kozeta.

Podróżny zbliżył się i przyglądał się jej przez chwilkę.

Kozeta spała głębokim snem. Była ubrana, gdyż w zimie, aby mniej marznąć, nie zdejmowała na noc sukienczyny.

W ramionkach tuliła lalkę, której wielkie, szeroko otwarte oczy błyszczały w ciemności. Od czasu do czasu dziewczynka wzdychała głęboko, jakby już miała się za chwilą obudzić, i konwulsyjnie ściskała lalkę. Przy łóżku stał tylko jeden drewniany chodak.

Obok barłogu Kozety rozwierały się drzwi na spory, ciemny pokój. Nieznajomy wszedł do niego. W głębi, poprzez oszklone drzwi, widać było dwa jednakowe bielutkie łóżka. Tam spały Eponina i Anzelma. Za nimi stała, zakryta do połowy, wiklinowa kołyska bez zasłonek; leżał w niej mały chłopczyk, ten sam, który płakał przez cały wieczór.

Nieznajomy domyślił się, że pokój ten sąsiadował z pokojem małżonków Thenardier. Zamierzał już się cofnąć, gdy wzrok jego padł na kominek, duży kominek, jaki zwykło się spotykać w oberżach, na którym pali się zawsze taki skąpy ogień — jeśli się w ogóle pali, i który jest taki dziwnie zimny dla oka. W tym kominku nie było ani ognia, ani nawet popiołu. To, co w nim zobaczył, przyciągnęło wszakże uwagę podróżnego — były to dwa zgrabne trzewiczki dziecięce różnej wielkości. Przypomniało mu to odwieczny i uroczy zwyczaj dzieci, ustawiania w dniu Bożego Narodzenia trzewiczków w kominku, by w ciemnościach nocy dobra wróżka wsunęła do nich jakiś piękny podarunek. Eponina i Anzelma pamiętały o nim i każda z nich ustawiła swój trzewiczek w kominku.

Podróżny schylił się.

Wróżka — to znaczy matka — już je odwiedziła, w każdym trzewiczku błyszczał nowiutki pieniążek — dziesięć

Nieznajomy wyprostował się i zamierzał odejść, gdy nagle dostrzegł coś w najciemniejszym kącie kominka. Przyjrzawszy się, poznał, że to drewniany chodak, szkaradny chodak ordynarnej roboty, nadłamany, pokryty popiołem i zaschniętym błotem. Był to chodak Kozety. Mała, ze wzruszającą dziecięcą ufnością, która choć zwodzona, nie zraża się nigdy, ustawiła go również w kominku.

Wzniosła i rzewna jest nadzieja dziecka, które nie zaznało w życiu niczego innego poza beznadzieją.

W chodaku nie było nic.

Nieznajomy włożył rękę do kieszeni, schylił się i wsunął w chodak Kozety lśniącego luidora.

Po czym, skradając się po cichu, wrócił do swego pokoju.