Victor Hugo

Nędznicy

Tom III

Konwersja:

CZĘŚĆ TRZECIA c.d.

KSIĘGA ÓSMA
NIEGODZIWY BIEDAK
(Ciąg dalszy)

ROZDZIAŁ XX
Zasadzka

Drzwi do izby otworzyły się gwałtownie i ukazało się w nich trzech mężczyzn w niebieskich płóciennych bluzach i maskach z czarnego papieru. Pierwszy był chudy i miał w ręku długą, okutą żelazem pałkę; drugi był olbrzymem i trzymał przez środek trzonka, ostrzem na dół, wielki topór rzeźnicki. Trzeci, barczysty, nie tak chudy jak pierwszy i nie tak atletyczny jak drugi, dzierżył w garści potężny klucz, skradziony z jakiejś bramy więziennej.

Jondrette pewno tylko czekał na ich przyjście. Zawiązała się szybka rozmowa między nim a mężczyzną z pałką, owym chudzielcem.

— Wszystko gotowe? — zapytał Jondrette,

— Gotowe — odrzekł chudy.

— A gdzie jest Montparnasse?

— Pierwszy amant gada z twoją córką.

— Z którą?

— Ze starszą.

— Dorożka czeka?

— Tak.

— Bryczka zaprzężona?

— Zaprzężona.

— W dwa dobre konie?

— Doskonałe!

— Czeka tam, gdzie kazałem?

— Tak.

— Dobra! — rzekł Jondrette.

Pan Biały był bardzo blady. Rozglądał się po izbie jak człowiek, który rozumie, gdzie trafił; głowa jego, zwracając się kolejno ku wszystkim głowom, które go otaczały, obracała się z uważną, zdziwioną powolnością, lecz w postawie jego nie było nic podobnego do strachu. Zrobił sobie ze stołu zaimprowizowany szaniec; człowiek ten, który przed chwilą wyglądał tylko na poczciwego, starszego pana, przemienił się nagle w atletę i położył swą potężną pięść na poręczy krzesła nieoczekiwanie groźnym ruchem.

Starzec ten, tak zdecydowany i dzielny wobec tak wielkiego niebezpieczeństwa, wydawał się jedną z tych natur, które z łatwością i prostotą łączą odwagę i dobroć. Ojciec ukochanej kobiety nie jest dla nas nigdy obcy; Mariusz był dumny z nieznajomego.

Trzej mężczyźni o obnażonych ramionach, o których Jondrette powiedział, „to zduny”, wyciągnęli ze stosu żelastwa jeden — wielkie nożyce, drugi — obcęgi, trzeci — młot i bez słowa zatarasowali drzwi. Stary nie ruszył się z łóżka, tylko otworzył oczy. Jondrette'owa usiadła obok niego.

Mariusz pomyślał, że lada chwila będzie musiał interweniować, i podniósł prawą rękę ku sufitowi, w kierunku korytarza, gotów do strzału.

Zakończywszy rozmowę z człowiekiem z pałką, Jondrette zwrócił się znowu do pana Białego i powtórzył pytanie wtórując sobie cichym, stłumionym, straszliwym chichotem:

— A więc pan mnie nie poznaje?

Pan Biały spojrzał mu prosto w twarz i odparł:

— Nie!

Wtedy Jondrette podszedł do stołu. Pochylił się nad świecą, skrzyżował ramiona, przybliżył swą okrutną, kanciastą szczękę ku spokojnej twarzy pana Białego i choć przysunął ją najbliżej, jak mógł, tamten ani drgnął; w tej postawie dzikiego zwierza, szczerzącego kły, Jondrette wrzasnął:

— Nie nazywam się Fabantou, nie nazywam się Jondrette, nazywam się Thénardier! Jestem karczmarzem z Montfermeil! Słyszy pan? Thénardier! Teraz mnie pan poznaje?

Ledwo dostrzegalny rumieniec przepłynął po czole pana Białego, który odpowiedział cichym, zrównoważonym głosem z właściwym sobie spokojem:

— Nie więcej niż przedtem.

Mariusz nie dosłyszał tej odpowiedzi. Ten, kto ujrzałby go w tej chwili, wśród tych ciemności, zobaczyłby, że osłupiał jak rażony gromem. Kiedy Jondrette wypowiedział słowa: „Nazywam się Thénardier”, Mariusz zadrżał na całym ciele i oparł się o ścianę, jak gdyby poczuł chłód ostrza szpady przeszywającej mu serce. Po czym jego prawa ręka, gotowa w każdej chwili dać umówiony sygnał, opadła powoli, a kiedy Jondrette powtórzył: „Słyszy pan! Thénardier!”, omdlałe palce Mariusza omal nie wypuściły pistoletu. Jondrette, ujawniając, kim jest, nie wywołał żadnego wzruszenia w panu Białym, lecz wstrząsnął głęboko Mariuszem. To nazwisko „Thénardier”, którego pan Biały zdawał się nie znać wcale, było tak dobrze znane Mariuszowi! Przypomnijmy sobie, czym było dla niego! Nazwisko to, zapisane w testamencie ojca, nosił niegdyś na sercu. Teraz nosił je w myśli, nosił je w głębi pamięci, w tym świętym zleceniu: „Pewien człowiek, nazwiskiem Thénardier, uratował mi życie. Jeśli syn mój spotka go kiedykolwiek, niech zrobi dlań wszystko, co będzie w jego mocy.” To nazwisko, jak pamiętamy, było jednym z najświętszych wspomnień jego duszy; otaczał je czcią, łącząc zawsze z nazwiskiem swego ojca. Jakże to? Więc to był ów Thénardier, ów karczmarz z Montfermeil, którego od tak dawna na próżno szukał? Odnalazł go wreszcie, ale jak? Ten wybawca jego ojca był bandytą! Ten człowiek, któremu Mariusz tak żarliwie pragnął się poświęcić, był potworem! Ten wybawiciel pułkownika Pontmercy zamierzał właśnie w tej chwili dokonać gwałtu, którego istoty Mariusz wprawdzie jeszcze dokładnie nie znał, lecz który zakrawał na morderstwo; i to kogo chciał zamordować? Boże wielki! Co za fatalny splot wypadków! Jaka gorzka ironia losu! Z głębi mogiły ojciec nakazywał mu zrobić dla Thénardiera wszystko, co będzie w jego mocy. Od czterech lat Mariusz nie przestawał myśleć o tym, by spłacić dług ojca; i właśnie w chwili, gdy miał wydać w ręce sprawiedliwości zbrodniarza popełniającego zbrodnię, przeznaczenie zawołało: „To Thénardier!” Nareszcie mógł zapłacić temu człowiekowi, który uratował życie ojca pod gradem kul na bohaterskim polu Waterloo; i to zapłacić czym? Stryczkiem! Obiecywał sobie tylekroć, że jeśli odnajdzie kiedykolwiek Thénardiera, to upadnie mu do nóg. I oto odnalazł go, istotnie, ale by go wydać w ręce kata. Ojciec przykazywał mu: „Wspomóż Thénardiera”; a on odpowiadał na ten święty, umiłowany głos — gubiąc Thénardiera. Cóż to za widok dla ojca, w grobie: człowiek, który go niegdyś, wyrwał śmierci z narażeniem własnego życia, zostanie ścięty na placu Św. Jakuba, i to za sprawą syna, za sprawą Mariusza, któremu w spadku przekazał był tego człowieka! Cóż to za drwina — po to nosić tak długo na piersi ostatnią wolę ojca, spisaną jego ręką, by postąpić wbrew jej nakazom?! Ale z drugiej strony, być świadkiem tej zasadzki i nie przeciwdziałać jej? Jakże to? Poświęcić ofiarę, a oszczędzić mordercę? Czyż wobec takiego nikczemnika obowiązuje jakakolwiek wdzięczność?

Wszystkie myśli, którymi Mariusz żył od czterech lat, zostały jak przeszyte na wskroś tym nieoczekiwanym ciosem. Drżał. Wszystko zależało od niego. Trzymał w ręku los tych istot, które, nieświadome tego, miotały się przed jego oczyma. Jeśli wystrzeli z pistoletu, pan Biały ocaleje, a Thénardier będzie zgubiony; jeśli nie wystrzeli, pan Biały będzie stracony, a Thénardier — kto wie? — wyjdzie cało. Czy zgubi jednego, czy pozwoli zginąć drugiemu, i tak zawsze będzie miał wyrzuty sumienia. Co robić? Co wybrać? Sprzeniewierzyć się nakazowi pamięci, sprzeniewierzyć się najgłębszym zobowiązaniom, powziętym wobec samego siebie, sprzeniewierzyć się najświętszemu obowiązkowi, zleconemu wyraźnie w ostatniej woli ojca — czy pozwolić na popełnienie zbrodni? Zdawało mu się, że słyszy z jednej strony błagania swojej „Urszuli”, by uratował jej ojca, a z drugiej głos pułkownika, polecający mu los Thénardiera. Czuł, że ogarnia go szaleństwo. Kolana uginały się pod nim, a scena, na którą patrzył, rozgrywała się z taką gwałtownością, że nie miał nawet czasu, by ją dobrze rozważyć. Był to istny wir, przez chwilę zdawało mu się, że panuje nad nim, ale oto wir ten pochwycił i jego. Był bliski omdlenia.

Tymczasem Thénardier (nie będziemy go już odtąd nazywali inaczej) przechadzał się tam i z powrotem przed stołem w jakimś obłędnym, triumfalnym podnieceniu.

Schwycił całą garścią świecę i postawił ją na kominku tak gwałtownie, że omal nie zgasła, a łój opryskał ścianę. Po czym odwrócił do pana Białego straszliwą twarz i bluznął:

— A co! Mam cię, ptaszku! Wpadłeś na całego! Nie ujdzie ci to na sucho!

I znowu zaczął chodzić, wybuchnąwszy z niepohamowaną gwałtownością:

— A! — wołał — odnalazłem cię nareszcie, mości filantropie! Obdarty milionerze! Rozdawaczu lalek, ty stary bęcwale! Aa! pan mnie nie poznaje! Nie! To może nie ty byłeś u mnie w Montfermeil, w mojej karczmie, osiem lat temu, w wieczór wigilijny w 1823 Toku? To nie ty uprowadziłeś ode mnie dziecko Fantyny, Skowronka? To nie ty miałeś wtedy na sobie żółty surdut, co? A w ręku tobołek z przyodziewkiem, tak samo jak tutaj dziś rano?! Patrzaj no, żono, on chyba ma manię roznoszenia po domach tobołków z wełnianymi pończochami! Widzicie go, miłosierny staruch! Czy masz sklep z pończochami, mości milionerze, i rozdajesz biednym swój asortyment, świątobliwy człeku? Co za błazen! A więc nie poznajesz mnie? Ale za to ja cię poznaję! Poznałem cię od razu, jakeś tu wetknął swą mordę! No, teraz zobaczysz, że nie zawsze tak ładnie i składnie można wejść do czyjegoś domu, pod pozorem, że to tylko oberża, w nędznym ubiorze, z miną biedaka, która aż prosi o jałmużnę, oszukiwać ludzi, udając hojnego, odbierać im zarobek i odgrażać im się w lesie. A potem, kiedy się ich już zniszczyło do szczętu, obdarzać ich za wielką salopą i dwoma nędznymi, szpitalnymi kocami! Myślisz, że to wyrównało nasze rachunki, stary obwiesiu, złodzieju dzieci?!

Umilkł i zdawał się przez chwilę rozmawiać sam ze sobą. Rzekłbyś, że jego wściekłość, jak Rodan, przepadła w jakiejś podziemnej czeluści. A potem, jakby kończąc głośno to, co sobie powiedział po cichu, stuknął pięścią w stół i wrzasnął:

— Ach, ta jego dobrotliwa mina!

Po czym dalej urągał panu Białemu:

— Do diaska! Zakpiłeś sobie kiedyś ze mnie. Jesteś sprawcą wszystkich moich nieszczęść! Za tysiąc pięćset franków dostałeś dziewczynę, która była u mnie, a której rodzice byli z pewnością bogaci. Przyniosła mi już sporo pieniędzy, a mogłem żyć z niej do końca moich dni! Dziewczynę, która by mi zwróciła wszystko, com stracił w tej przeklętej garkuchni, gdzie forsa płynęła jak woda i gdzie przejadłem, jak ostatni kiep, cały dobytek. Bodaj wszystko wino, które kiedykolwiek u mnie wypito, zamieniło się w truciznę dla tych, co je wypili! Ale pal sześć! Powiedz no, musiałeś zdrowo natrząsać się ze mnie, kiedyś sobie poszedł ze Skowronkiem? Ale miałeś w lesie swoją pałkę! Byłeś silniejszy. Wet za wet! Dzisiaj moje na wierzchu! Wpadłeś, kruszyno! Wpadłeś! Ho, ho, boki zrywać ze śmiechu! Doprawdy, boki zrywać! Ale dałeś się wziąć na fundusz! Naopowiadałem mu, że jestem aktorem, że się nazywam Fabantou, że grywałem kiedyś z panną Mars, że gospodarz żąda zapłaty jutro, to znaczy 4 lutego, a on ani się spostrzegł, że przecież czynsz się płaci 8 stycznia, a nie 4 lutego. Taki dureń! I przynosi mi głupie cztery dwudziestki! Łajdak! Nie raczył nawet dać całych stu franków. A jak się dał nabrać na moje koszałki-opałki! Ubawiłem się setnie! Mówiłem sobie: „Czekaj, ty barania głowo! Mam cię! Rano liżę ci łapy! Wieczorem wyrwę ci serce z piersi!”

Thénardier umilkł. Był zadyszany. Jego wąskie, zapadnięte piersi pracowały jak kowalskie miechy. W oczach płonęła nikczemna radość istoty słabej, okrutnej i podłej, która nareszcie może powalić tego, kogo się lękała, i znieważać tego, komu schlebiała, radość karła, który postawił nogę na głowie Goliata, radość szakala, który zaczyna rozszarpywać chorego byka, na tyle martwego, żeby już się nie mógł bronić, na tyle żywego, żeby jeszcze mógł cierpieć.

Pan Biały nie przerywał mu, ale gdy on sam przerwał, rzekł:

— Nie rozumiem, co pan mówi. Pan się myli. Jestem

człowiekiem biednym, a nie żadnym milionerem. Nie znam pana. Pan mnie bierze za kogo innego.

— Aa! — ryknął Thénardier. —- Bujanie gości! Upierasz się przy tych bzdurach! Bredzisz, gagatku! A, nie przypominasz sobie? Nie widzisz, kim jestem?!

— Przepraszam bardzo — odpowiedział pan Biały uprzejmym tonem, który w podobnej chwili zabrzmiał dziwnie i mocno — widzę, że pan jest bandytą!

Któż nie zauważył, że istoty podłe łatwo się obrażają, że potwory bywają drażliwe. Na dźwięk słowa: „bandyta”, Thénardierowa zerwała się z barłogu, a Thénardier chwycił krzesło, jakby chciał je złamać w rękach.

— Nie ruszaj się! — krzyknął do żony. I zwracając się do pana Białego zawołał:

— Bandyta? Tak, wiem, że tak nas nazywacie, panowie bogacze! Ano cóż, zbankrutowałem, to prawda, ukrywam się, nie mam chleba, nie mam złamanego grosza — jestem bandytą! Od trzech dni nic nie miałem w ustach — jestem bandytą! Tak! A wy, wy sobie grzejecie nogi, macie trzewiki od Sakowskiego, nosicie watowane salopy, niczym arcybiskupi; mieszkacie na pierwszym piętrze w eleganckich domach, z portierem w bramie, zajadacie trufle, zajadacie szparagi — po czterdzieści franków pęczek w styczniu! — zielony groszek, obżeracie się, a jak chcecie wiedzieć, czy jest zimno na dworze, to sprawdzacie w gazecie, ile też stopni pokazuje termometr inżyniera Chevalier. A my? My sami jesteśmy termometrem! My nie potrzebujemy chodzić na bulwar do wieży zegarowej patrzeć, ile jest stopni, bo nam krew krzepnie w żyłach i mróz dochodzi aż do serca. I mówimy sobie: „Nie ma Boga w niebie!” A wy przychodzicie do nor — tak, do naszych nor! Nazywać nas bandytami! Ale my was zjemy! Ale, biedactwa moje, my was pożremy!

Wiedz jedno, mości milionerze: byłem człowiekiem jako tako urządzonym, miałem patent, byłem wyborcą, jestem obywatelem, ja, a pan, mój panie, może wcale nim nie jest!

Tu Thénardier postąpił krok ku ludziom stojącym przy drzwiach i dodał rozdygotanym głosem:

— I pomyśleć, że taki śmie do mnie mówić jak do kopyciarza.

Po czym zwrócił się znów do pana Białego, krzycząc w przypływie wzmożonej wściekłości:

— I wiedz jeszcze jedno, mości filantropie! Nie. jestem człowiekiem podejrzanym, nie jestem człowiekiem, którego nazwiska nikt nie zna; który łazi po domach i wykrada dzieci! Jestem dawnym żołnierzem francuskim, miałem dostać order! Byłem pod Waterloo, w bitwie uratowałem życie jednemu generałowi, co się nazywał hrabia jakoś tam. Powiedział mi swoje nazwisko: ale, miał już, cholera, tak słaby głos, że nie dosłyszałem. Usłyszałem tylko: merci. Wolałbym usłyszeć jego nazwisko niż podziękowanie. To by mi pomogło potem go odnaleźć. A ten obraz, który tu widzisz, malowany przez Davida w Brukseli, wiesz, kogo przedstawia? Mnie! David chciał uwiecznić ten bohaterski czyn. To ja dźwigam tego generała na grzbiecie i wynoszę go spod gradu kul. Tak to było! A ten generał nawet mi nic dobrego nigdy nie zrobił i tyle samo był wart co i wszyscy inni! A ocaliłem go z narażeniem własnego życia i mam na to kupę świadectw! Jestem żołnierzem spod Waterloo, do kroćset tysięcy diabłów! A teraz, kiedy łaskawie powiedziałem ci o tym, kończmy naszą rozmówkę. Potrzeba mi pieniędzy, potrzeba mi dużo pieniędzy, potrzeba mi bardzo dużo pieniędzy albo cię zamorduję, do stu piorunów!

Mariusz opanował nieco wzburzenie i słuchał. Ostatnie wątpliwości rozwiały się. Był to istotnie ów Thénardier z testamentu. Mariusz zadrżał na zarzut niewdzięczności zrobiony jego ojcu, którego on sam niemal nie potwierdził tak tragicznie. Niezdecydowanie jego wzrosło. Ponadto w słowach Thénardiera, w jego tonie, w ruchach, w spojrzeniu, które krzesała ogień z każdego słowa, w całym tym wybuchu podłej natury odsłaniającym wszystko, w tym splocie przechwałek i nikczemności, pychy i małości, wściekłości i głupoty, w tym bezwstydzie złego człowieka, upojonego rozkoszą przemocy, w tym bezczelnym obnażeniu szpetoty duszy, w tym płomiennym wybuchu cierpień i nienawiści — było coś ohydnego jak zło i przejmującego jak prawda.

Czytelnik już zgadł, że owo dzieło mistrza, ów obraz Davida, którego nabycie Thénardier proponował panu Białemu, był po prostu szyldem jego dawnej karczmy, namalowanym, jak pamiętamy, przez niego samego, ostatnim szczątkiem ocalałym z jego bankructwa w Montfermeil.

Ponieważ Thénardier usunął mu się z pola widzenia, Mariusz mógł nareszcie przyjrzeć się obrazowi i w tym nieudolnym malowidle rozpoznał rzeczywiście bitwę, tło z dymu i człowieka niosącego na plecach drugiego człowieka. Byli to Thénardier i Pontmercy, sierżant-wybawca i wybawiony pułkownik. Mariusz był jak odurzony; obraz ten zdawał się wskrzeszać jego ojca: nie był to już szyld karczmy z Montfermeil, lecz zmartwychwstanie; mogiła się otwarła i wstało z niej widmo. Mariusz słyszał, jak mu tętno bije w skroniach. W uszach grały mu działa spod Waterloo, ojciec, krwią zbroczony, namalowany niewyraźnie na tym ponurym obrazie, przerażał go: zdawało mu się, że ta bezkształtna postać spogląda na niego przenikliwie.

Thénardier, który oddychał już spokojniej, wlepił w pana Białego nabiegłe krwią źrenice i rzekł cicho, a dobitnie:

— Co masz do powiedzenia, nim ci zagramy do tańca?

Pan Biały milczał. Wśród tej ciszy jakiś ochrypły głos odezwał się z korytarza ze złowrogą drwiną:

— Wzglądem rąbania drzewa to już jestem gotów! - To cieszył się człowiek z toporem. Równocześnie przez drzwi zajrzała olbrzymia twarz, ziemista i porosła szczeciną, ukazując w ohydnym śmiechu nie zęby, lecz kły.

Była to twarz człowieka z toporem.

— Czemu zdjąłeś maskę? — krzyknął nań z wściekłością Thénardier.

— Żeby się śmiać! — odpowiedział tamten.

Od pewnego czasu pan Biały zdawał się śledzić uważnie każdy ruch Thenardiera, który, zaślepiony i oślepiony własną wściekłością, chodził tam i z powrotem po swej norze, z pewnością siebie, jaką dawało mu przeświadczenie, że drzwi są strzeżone, że trzyma zbrojną ręką bezbronnego człowieka i że jest ich dziewięciu na jednego (licząc Thénardierową tylko za jednego mężczyznę). Besztając ostro człowieka z toporem odwrócił się plecami do pana Białego. Pan Biały wykorzystał ten moment, odepchnął nogą krzesło, a pięścią stół i z niewiarogodną zwinnością, nim Thénardier zdołał się odwrócić, jednym susem znalazł się przy oknie.

Otworzyć je, skoczyć na nie, przerzucić nogę za parapet było dziełem jednej chwili. Połowa ciała znalazła się już na zewnątrz, gdy sześć mocnych rąk uchwyciło go i gwałtownie wciągnęło z powrotem do izby. To trzech „zdunów” rzuciło się na niego. Jednocześnie Thénardierowa złapała go za włosy.

Na zgiełk, który przy tym powstał, nadbiegli z korytarza inni bandyci. Stary, który siedział na łóżku i wydawał się pijany, zlazł z barłogu i zataczając się, zbliżył się także, z młotem do rozbijania kamieni w ręku.

Jeden ze „zdunów”, którego uczernioną twarz oświetlała świeca i w którym — mimo tego uczernienia — Mariusz rozpoznał Panchauda, zwanego też Wiosennym albo Urwipołciem, podniósł nad głową pana Białego rodzaj żelaznej pałki, mającej po obu końcach kule z ołowiu.

Mariusz nie mógł dłużej patrzeć na to spokojnie. „Daruj mi, ojcze!” — pomyślał. I palcem poszukał cyngla pistoletu. Już miał paść strzał, gdy nagle rozległ się głos Thénardiera:

— Nie robić mu nic złego!

Rozpaczliwy wysiłek ofiary zamiast bardziej rozwścieczyć Thénardiera, uspokoił go. Było w nim bowiem dwóch ludzi: człowiek dziki i człowiek zręczny. Do tej pory, w upojeniu triumfu wobec ofiary, powalonej i nie dającej znaku życia, przemawiał człowiek dziki; kiedy ofiara zaczęła się bronić i usiłowała walczyć, obudził się w nim człowiek zręczny i wziął górę nad dzikusem.

— Nie robić mu nic złego! — powtórzył, nie domyślając się, że tym rozkazem powstrzymał przede wszystkim gotowy do strzału pistolet i obezwładnił Mariusza; znikła bowiem konieczność natychmiastowej interwencji i wobec tej nowej sytuacji Mariusz uznał, że może jeszcze poczekać. Kto wie? Może zajdzie jeszcze jakaś pomyślna okoliczność, która uwolni go od okrutnego wyboru między wydaniem na zgubę ojca Urszuli a zgubieniem wybawcy pułkownika.

Rozpoczęła się herkulesowa walka. Jednym uderzeniem pięści w samą pierś pan Biały powalił starego na podłogę, dwoma ciosami na odlew położył dwóch innych napastników i przygniótł każdego kolanem; przyduszeni nędznicy rzęzili jak pod ciężarem młyńskiego kamienia. Lecz czterej pozostali bandyci chwycili straszliwego starca za obie ręce i za kark i trzymali go, siedzącego okrakiem na powalonych „zdunach”. W ten sposób, pokonawszy jednych, pokonany przez drugich, gniotąc tych, których miał pod sobą, dławiony przez tych, co siedzieli na nim, szamocąc się daremnie z przemocą, która się na niego zwaliła, pan Biały ginął pod skłębioną gromadą opryszków, jak odyniec pod skowyczącą sforą ogarów.

Zdołali go wreszcie powalić na łóżko stojące w pobliżu okna i tam opanować. Thénardierowa nie puściła z rąk jego włosów.

— Nie wtrącaj się do tego — rzekł jej Thénardier: — Podrzesz sobie szal. — Usłuchała, jak wilczyca słucha wilka, z niechętnym pomrukiem.

— A wy — dodał Thenardier — przetrząśnijcie mu kieszenie.

Zdawało się, że pan Biały zaniechał oporu. Przeszukano mu kieszenie. Miał w nich tylko skórzaną sakiewkę zawierającą sześć franków i chustkę do nosa.

Thénardier wsunął sobie chustkę do kieszeni.

— Co? Nie ma pugilaresu? — zapytał.

— Ani zegarka — odpowiedział jeden ze „zdunów”.

— Ano, tak — mruknął głosem brzuchomówcy człowiek w masce trzymający ogromny klucz. — To tęgi gracz.

Thénardier poszedł do kąta koło drzwi, wziął pęk postronków i rzucił go im.

— Przywiążcie go do nogi łóżka! — rzekł. I spostrzegając starego, który leżał bez ruchu na podłodze, powalony ciosem zadanym mu przez pana Białego, zapytał:

— Czy Boulatruelle zabity?

— Nie — odparł Urwipołeć. — Pijany.

— Odsuńcie go w kąt! — rzekł Thenardier. Dwóch „zdunów” nogami popchnęło pijaka w stronę kupy żelastwa.

— Babet, na co ich tylu przyprowadziłeś? — zapytał szeptem Thénardier człowieka z pałką. — To zupełnie niepotrzebne!

— Cóż chcesz — odrzekł tamten — wszyscy się napraszali. Ogórki. Nie ma widoku na żadną robotę.

Barłóg, na który powalono pana Białego, przypominał szpitalną pryczę, wspartą na czterech z grubsza ociosanych, drewnianych podpórkach. Pan Biały nie bronił się. Bandyci skrępowali go na stojąco i przywiązali mocno do nogi łóżka, w miejscu najdalszym od okna i najbliższym komina.

Gdy ostatni węzeł został zaciągnięty, Thénardier przysunął sobie krzesło i siadł prawie naprzeciw pana Białego. Odmienił się całkowicie; w ciągu paru chwil wyraz jego twarzy przeszedł od szaleńczej wściekłości do łagodnej i chytrej słodyczy. Mariusz ledwo mógł rozpoznać w tym układnym uśmiechu biuralisty bestialskie usta, które przed chwilą pieniły się złością; z osłupieniem obserwował tę fantastyczną i niepokojącą przemianę i doświadczał uczuć człowieka, który patrzyłby na tygrysa zmieniającego się w adwokata.

— Proszę pana… — zaczął Thénardier.

I oddalając ruchem ręki zbójów, którzy przytrzymywali jeszcze pana Białego, rzekł:

— Odsuńcie no się trochę i dajcie mi porozmawiać z panem.

Wszyscy cofnęli się ku drzwiom, a on ciągnął:

— Źle pan zrobił próbując wyskoczyć przez okno. Mógł pan sobie złamać nogę. Teraz, jeśli pan pozwoli, porozmawiamy spokojnie. Naprzód muszę się z panem podzielić pewnym spostrzeżeniem, jakie zrobiłem: pan jeszcze nie krzyknął ani razu.

Thénardier miał rację tak było istotnie, choć Mariusz w swoim wzburzeniu nie zwrócił na ten szczegół uwagi. Pan Biały wymówił zaledwie parę słów, nie podnosząc wcale głosu, i nawet w czasie walki przy oknie z sześcioma zbójami zachował najgłębsze i najosobliwsze milczenie. Thénardier mówił dalej:

— Gdyby pan pokrzyczał sobie trochę: „Ratunku! Ratunku!”, nie uważałbym tego za niewłaściwe. Mój ty Boże! „Na pomoc! Bandyci!”, tak się przecie zwykle woła w takich razach i jeśli o mnie chodzi, nie wziąłbym tego panu za złe. To zrozumiałe, że człowiek narobi trochę hałasu, kiedy się znajdzie w towarzystwie osób, które nie wzbudzają w nim zbytniego zaufania. I gdyby pan tak postąpił, nikt by panu nie przeszkodził; nawet nie zakneblowalibyśmy panu ust. Zaraz panu powiem, dlaczego. Otóż dlatego, że z tej izby nie przedostaje się na zewnątrz żaden hałas. Innych zalet nasza izba nie ma, ale tę jedną ma. To istny loch. Mogłaby tu bomba wybuchnąć, a na najbliższym odwachu słychać by było tyle co chrapanie pijaka. Tutaj wystrzał z armaty zmieniłby się w „bum!”, a grzmot w „paf!” Wygodne mieszkanie. No, ale pan nie narobił krzyku, to i lepiej, moje uznanie! Ale powiem panu zaraz, jaki z tego wyciągam wniosek: kiedy się krzyczy, drogi panie, to kto przychodzi? Policja. A tuż za policją? Sprawiedliwość. Otóż, pan nie krzyczał: więc widocznie, tak samo jak my, nie życzy pan sobie przybycia policji ani sprawiedliwości. Od dawna już się domyślam, że pan ma jakiś interes w tym, żeby coś ukryć. Nam też na tym zależy, możemy więc dojść do porozumienia.

Mówiąc to, Thénardier nie spuszczał wzroku z pana Białego i zdawał się przewiercać ostrzem swych źrenic najtajniejsze myśli swego więźnia. Zresztą mowa jego, nacechowana jakimś utajonym i umiarkowanym zuchwalstwem, była uprzejma, a nawet wyszukana; w tym nędzniku, który jeszcze przed chwilą był zwykłym bandytą, czuło się teraz „człowieka, który się kierował na księdza”.

Trzeba przyznać, że milczenie, jakie zachowywał więzień, ta ostrożność, posunięta aż do lekceważenia troski o własne życie, to powściągnięcie pierwszego, naturalnego odruchu, jakim jest wołanie o pomoc, wszystko to — od czasu uwagi wypowiedzianej przez Thénardiera — dręczyło i niemile dziwiło Mariusza.

Uzasadnione spostrzeżenie Thénardiera pogłębiało jeszcze w oczach Mariusza tajemniczy mrok, jaki otaczał tę dziwną, poważną postać, której Courfeyrac rzucił przezwisko „pana Białego”. Ale kimkolwiek był ten człowiek, skrępowany sznurami, otoczony przez oprawców, do połowy pogrążony, rzec można, w przepaści, w której z każdą chwilą zagłębiał się coraz bardziej, pozostał on niewzruszony, zarówno wobec wściekłości Thénardiera, jak i jego układnej słodyczy. I Mariusz nie mógł nie podziwiać w podobnej chwili tej twarzy, pełnej dostojnego smutku.

Była to najwyraźniej dusza, do której bojaźń nie ma dostępu i która nie zna uczucia paniki. Był to jeden z tych ludzi, którzy panują nad sobą w beznadziejnych sytuacjach, mimo całej rozpaczliwości swego położenia, mimo nieuniknionej katastrofy; nie było w tym wszystkim nic z konwulsyjnej agonii topielca, który otwiera pod wodą przerażone oczy.

Thénardier podniósł się bez ostentacji, podszedł do komina, odsunął parawan, oparł go o sąsiednie łóżko i odsłonił w ten sposób pełen żaru piecyk, w którym więzień mógł zobaczyć rozpalone do białości obcęgi, migocące tu i ówdzie szkarłatnymi gwiazdkami.

Po czym znów usiadł naprzeciw pana Białego.

— Wracam do naszej sprawy — rzekł. — Możemy dojść do porozumienia. Załatwimy to po przyjacielsku. Żle zrobiłem, że się uniosłem przed chwilą, sam nie wiem, co mi strzeliło do głowy, zagalopowałem się i nagadałem głupstw. Na przykład dlatego, że pan jest milionerem, powiedziałem, że żądam pieniędzy, dużo pieniędzy, mnóstwa pieniędzy! To by nie miało sensu. Mój ty Boże, co z tego, że pan jest bogaty; pan też ma wydatki, któż ich nie ma?! Nie chcę pana zrujnować, nie jestem ostatecznie zdziercą! Nie należę do ludzi, którzy — mając przewagę — wykorzystują ją w głupi sposób. Niech tam! Niech stracę i też poniosę ofiarę. Trzeba mi tylko dwustu tysięcy franków.

Pan Biały nie wyrzekł ani słowa. Thénardier ciągnął:

— Sam pan widzi, że ja do zgody jak ryba do wody. Nie znam pańskiego stanu majątkowego, ale wiem, że pan nie jest dusigroszem, człowiek tak miłosierny jak pan może dać dwieście tysięcy franków ojcu rodziny, który znalazł się w potrzebie. Pan. też na pewno jest rozsądnym człowiekiem i nie sądzi chyba, że zadałem sobie tyle trudu i urządziłem tak wszystko na dzisiejszy wieczór — a zdaniem wszystkich tu obecnych panów, to jest dobra robota! — tylko po to, aby poprosić pana o mały datek na szklaneczkę wina i kawałek mięsa! Taka robota warta jest dwustu tysięcy franków. A jak już ta bagatelka wyfrunie z pańskiej kieszeni, to ręczę słowem, że sprawa załatwiona i włos panu z głowy nie spadnie. Pan mi na to powie: „Ależ ja nie mam przy sobie dwustu tysięcy!” Och, ja nie jestem aż tak wymagający! Wcale ich nie żądam natychmiast. Proszę tylko o jedno: niechaj pan zrobi mi tę grzeczność i napisze to, co mu podyktuję!

Tu urwał, po czym dodał z naciskiem, uśmiechając się w stronę żelaznego piecyka:

— Uprzedzam, iż nie uwierzę w to, że pan nie umie pisać!

Tego uśmiechu mógłby Thénardierowi pozazdrościć sam wielki inkwizytor.

Thénardier przysunął stół aż do pana Białego, wyjął kałamarz, pióro i arkusz papieru z szuflady, którą zostawił wysuniętą. Lśniło w niej długie ostrze noża. Położył arkusz papieru przed panem Białym.

— Proszę pisać.

Więzień przemówił nareszcie:

— Jakże mam pisać? Jestem związany.

— Prawda! Przepraszam! — rzekł Thenardier. — Ma pan słuszność!

I zwrócił się do Urwipołcia:

— Odwiąż panu prawą rękę.

Panchaud, zwany Wiosennym, zwany też Urwipołciem, wykonał rozkaz Thénardiera. Kiedy więzień miał już prawą rękę wolną, Thénardier umoczył pióro w atramencie i podał mu:

— Zwracam pańską uwagę — rzekł — że jest pan w naszej mocy, że jest pan zdany całkowicie na naszą łaskę i niełaskę, że żadna siła ludzka pana stąd nie wyrwie i że byłoby nam doprawdy bardzo niemiło, gdybyśmy byli zmuszeni uciec się do przykrych ostateczności. Nie znam ani pańskiego nazwiska, ani adresu; ale uprzedzam, że pan pozostanie tu skrępowany aż do powrotu osoby, która zaniesie napisany przez pana list. A teraz proszę pisać.

— Co mam pisać? — zapytał więzień.

— Podyktuję panu.

Pan Biały ujął pióro. Thénardier zaczął dyktować: „Moja córko…”

Więzień drgnął i podniósł wzrok na Thénardiera.

— Niech pan napisze: „Kochana córko!” — rzekł

Thénardier. Pan Biały usłuchał. Thénardier dyktował dalej: „Przybądź natychmiast.” Przerwał.

— Pan do niej mówi „ty”, prawda?

— Do kogo? — zapytał pan Biały.

— Do kogóż, u licha! — odparł Thénardier. — Do tej małej, do Skowronka!

Pan Biały odpowiedział bez najmniejszego na pozór wzruszenia:

— Nie wiem, o czym pan mówi.

— Niech pan pisze dalej — rzekł Thénardier i zaczął znowu dyktować: „Przybądź natychmiast. Potrzebuję cię niezwłocznie. Osoba, która ci odda ten list, przyprowadzi cię do mnie. Czekam. Przyjdź bez obawy.”

Pan Biały napisał wszystko. Thénardier rzekł nagle:

— Lepiej niech pan skreśli: „przyjdź bez obawy”. To mogłoby nasunąć podejrzenie, że sprawa nie jest tak całkiem w porządku i można się czegoś obawiać.

Pan Biały przekreślił te trzy słowa.

— A teraz — mówił dalej Thénardier — proszę się podpisać. Jak pan się nazywa?

Więzień odłożył pióro i zapytał:

— Do kogo ten list?

— Pan wie doskonale! — odrzekł Thénardier. — Do małej. Przecież już to powiedziałem.

Widoczne było, że Thénardier wyraźnie stara się nie wymieniać imienia dziewczyny, o której była mowa. Nazywał ją „Skowronkiem”, nazywał ją „małą”, ale ani razu nie wymówił jej imienia. Była to przezorność sprytnego człowieka, który nie odsłania swej tajemnicy wobec wspólników. Powiedzieć imię, byłoby to oddać w ich ręce cały „interes” i udzielić im więcej wiadomości, niż trzeba.

Rzekł znowu:

— Proszę się podpisać. Jak się pan nazywa?

— Urban Fabre — odrzekł więzień.

Thénardier kocim ruchem sięgnął ręką do swej kieszeni i wyciągnął chustkę zabraną panu Białemu. Poszukał monogramu i przybliżył go do świecy:

— U. F. Zgadza się. Urban Fabre. Ano, to niech pan podpisze: „U. F.”

Więzień podpisał.

— Ponieważ do złożenia listu potrzebne są dwie ręce, proszę mi go dać, złożę go.

Zrobiwszy to Thénardier ciągnął:

— A teraz adres: „Panna Fabre, ulica…” Wiem, że pan mieszka niedaleko, gdzieś w okolicy kościoła Św. Jakuba, bo tam chodzicie codziennie na mszę; ale nie wiem na jakiej ulicy. Widzę, że pan rozumie swoje położenie. Jak pan nie skłamał mówiąc swe nazwisko, tak nie skłamie pan, podając swój adres. Niech pan zaadresuje własnoręcznie. Więzień namyślał się chwilę, potem wziął pióro i napisał: „Panna Fabre, mieszkanie pana Urbana Fabre, ulica Św. Dominika z Piekła, 17.”

Thénardier pochwycił list z jakimś gorączkowym pośpiechem.

— Żono! — krzyknął. Thénardierowa podbiegła.

— Bierz list, wiesz, co masz robić. Dorożka czeka na dole. Jedź co tchu i wracaj idem.

Zwracając się do człowieka z toporem rzekł:

— Ty już zdjąłeś maskę, więc pojedziesz z gospodynią. Na tylnym siedzeniu. Wiesz, gdzie zostawiłeś bryczkę?

— Wiem! — odpowiedział człowiek.

I postawiwszy topór w kącie, wyszedł za Thénardierową. Kiedy już byli w korytarzu, Thénardier wysunął głowę przez uchylone drzwi i zawołał za nimi:

— Uważaj, nie zgub listu, pamiętaj, że masz przy sobie dwieście tysięcy franków!

Ochrypły głos Thénardierowej odpowiedział:

— Nie bój się, schowałam go na brzuchu.

Nie upłynęła minuta, a usłyszano trzaśnięcia z bicza, które wnet ucichły w oddali.

— Dobra! — mruknął Thénardier. — Ruszyli z kopyta! Tak ostro jadąc, gospodyni będzie z powrotem za trzy kwadranse.

Przystawił krzesło do komina i usiadł na nim, skrzyżowawszy ramiona, przysuwając zabłocone buty do piecyka.

— Zimno mi w nogi — rzekł.

W izbie, prócz Thénardiera i więźnia, zostało tylko pięciu bandytów. Zamaskowane lub posmarowane czymś czarnym twarze tych ludzi — co. czyniło z nich stosownie do wyboru przerażonego oka węglarzów, Murzynów lub szatanów — były otępiałe i ponure; zbrodnię wykonywali najwidoczniej jak powszednią robotę, spokojnie, bez gniewu, bez litości, jakby ze znudzeniem. Stłoczyli się w jednym kącie jak bydło i milczeli. Thénardier grzał sobie nogi. Więzień znów zapadł w swoje milczenie. Posępny spokój zapanował po dzikiej wrzawie, która jeszcze przed chwilą napełniała izbę.

Świeca, na której narósł szeroki grzyb, ledwo oświetlała obszerną norę, żar przygasł, a potworne głowy rzucały bezkształtne cienie na ścianę i powałę. Poza spokojnym oddechem starego pijaka, który spał w najlepsze, nie słychać było żadnego szmeru.

Mariusz czekał, pełen trwogi, którą wszystko wzmagało. Zagadka była w tej chwili bardziej nieprzenikniona niż kiedykolwiek.

Cóż to za „mała”, którą Thénardier nazywał też „Skowronkiem”? Czyżby to była „jego Urszula”?

Więzień zdawał się nie reagować na słowo „Skowronek” i odpowiedział Thenardierowi najnaturalniej w świecie: „Nie wiem, o czym pan mówi.” Z drugiej strony wyjaśnione zostały litery „U. F.” — znaczyły one Urban Fabre, a więc „Urszula” nie nazywała się już Urszulą. Tę jedyną rzecz Mariusz widział jasno. Jakieś potworne uroczenie przykuło go do miejsca, w którym stał obserwując z góry rozgrywającą się scenę. Stał, niezdolny prawie, aby myśleć lub poruszyć się, jakby obezwładniony widokiem tych okropności widzianych. z bliska. Czekał i spodziewał się, że może coś się stanie, choć sam nie wiedział, czego się właściwie spodziewa, nie mogąc zebrać myśli, nie umiejąc powziąć żadnej decyzji. „W każdym razie — mówił sobie — wkrótce okaże się, czy to ona jest «Skowronkiem», bo Thénardierowa ma ją tu przyprowadzić. A wtedy, jeśli będzie trzeba, oddam życie i krew, byle ją ocalić. Nic mnie powstrzymać nie zdoła!”

Tak upłynęło z pół godziny. Thénardier zdawał się zatopiony w jakichś nieprzeniknionych myślach. Więzień trwał bez ruchu. Wydawało się jednak Mariuszowi, że od pewnego czasu słyszy koło niego lekki, stłumiony szmer.

Nagle Thénardier zwrócił się do więźnia:

— Panie Fabre, niech tam! Powiem panu wszystko od razu.

Te kilka słów zdawało się zapowiadać jakieś wyjaśnienie. Mariusz nadstawił ucha. Thénardier mówił dalej:

— Moja małżonka wróci tu za chwilę, niech pan będzie cierpliwy. Myślę, że Skowronek jest rzeczywiście pańską córką, i uważam za rzecz całkiem naturalną, żeby pan ją miał przy sobie. Ale niech no pan posłucha. Moja żona przyjedzie do niej z pańskim listem.

Kazałem żonie, żeby się ubrała przyzwoicie — jak pan to widział — żeby panienka bez trudności chciała jej towarzyszyć. Wsiądą obie do dorożki, z moim koleżką na tylnym siedzeniu. W pewnym miejscu za rogatkami czeka bryczuszka zaprzężona w parę doskonałych koni. Tam zawiozą pańską córeczkę. Wysiądzie z dorożki. Mój koleżka wsiądzie z nią do bryczuszki, a moja żona wróci tu i powie nam: „Załatwione!” Panience nic się nie stanie złego, bryczuszka zawiezie ją gdzieś, gdzie sobie spokojnie posiedzi, a jak tylko dostanę od pana forsę, to panienkę się panu zwróci. A jeżeli pan każe mnie aresztować, to mój koleżka pogłaszcze Skowronka. To wszystko.

Więzień nie odpowiedział ani słowem. Po przerwie Thénardier ciągnął dalej:

— Jak pan widzi, to prosta sprawa. Nic złego się nie stanie, jeśli pan sam nie zechce, aby się coś złego stało. Opowiadam panu wszystko, bez ogródek, żeby pan wiedział, czego się trzymać.

Znów umilkł na chwilę. Więzień nie przerwał swego milczenia, więc Thénardier mówił dalej:

— Jak tylko moja małżonka powróci i powie mi, że Skowronek jest już w dorożce, puścimy pana i będzie pan mógł wrócić na noc do domu. Widzi pan, że nie mamy żadnych złych zamiarów.

Straszliwe obrazy przesuwały się przez wyobraźnię Mariusza. Jak to? Więc porwana dziewczyna nie zostanie tu przywieziona? Jeden z tych potworów ma ją uprowadzić w ciemnościach… Dokąd? A jeśli to Ona? Tak, to na pewno Ona! Mariusz czuł, że mu serce przestaje bić. Co robić? Wystrzelić z pistoletu? Oddać tych nędzników w ręce sprawiedliwości? Ale wtedy straszny Człowiek z toporem i tak wymknąłby się wraz z porwaną dziewczyną, a Mariusz myślał o słowach Thénardiera i zaczynał pojmować ich krwawe znaczenie:

„Jeśli pan każe mnie aresztować, mój koleżka pogłaszcze Skowronka.”

Teraz powstrzymywało go nie tylko poszanowanie ostatniej woli pułkownika, lecz także miłość i lęk o tę, którą kochał.

Ta okropna sytuacja, która trwała już przeszło godzinę, zmieniała się co chwila. Mariusz znalazł jeszcze siłę, by rozpatrzyć po kolei wszystkie najboleśniejsze przypuszczenia, szukając nadziei i nigdzie jej nie znajdując. Zamęt jego myśli osobliwie kontrastował z grobową ciszą jaskini.

Wśród tego milczenia usłyszano trzaśnięcie drzwi wejściowych, które otwarły się, a potem zamknęły.

Więzień poruszył się w swych więzach.

— Gospodyni wraca — rzekł Thénardier.

Ledwo wymówił te słowa, kiedy rzeczywiście do izby wpadła Thénardierowa, czerwona, zasapana, zadyszana, z płonącymi oczyma i wrzasnęła uderzając się olbrzymimi łapami po udach:

— Fałszywy adres!

Bandyta, którego zabrała ze sobą, ukazał się za nią i wziął swój topór.

— Fałszywy adres? — powtórzył Thenardier. Kobieta mówiła:

— Nikogo! Żaden pan Urban Fabre nie mieszka pod numerem 17 na ulicy Św. Dominika. Nikt tam o nim nie słyszał!

Zatrzymała się, bo jej zabrakło tchu, i mówiła dalej:

— Ten stary wystrychnął cię na dudka, mości Thénardier! Teraz sam widzisz, że jesteś za dobry! Ja tam, na twoim miejscu ciachnęłabym mu na początek gębę na czworo, a jakby się stawiał, to bym żywcem go ugotowała! Musiałby powiedzieć, gdzie jest dziewczyna i gdzie jest forsa! Tak, ja bym to zrobiła! Święta racja, że mężczyźni są głupsi od kobiet. Ani żywego ducha pod numerem 17! Cały dom to tylko wielka brama. Żaden pan Fabre nie mieszka na ulicy Św. Dominika. Leć tu, człowieku, na złamanie karku, płać dorożkarzowi — i figa! Gadałam ze stróżem i ze stróżką, ładną, tęgą kobietą. Nawet o takim nie słyszeli.

Mariusz odetchnął. Ona, Urszula czy Skowronek, ta, którą nie wiedział, jakim zwać imieniem, była ocalona.

Podczas gdy rozwścieczona Thénardierowa urągała, Thénardier usiadł na stole; przez jakiś czas pozostawał tak, nie mówiąc ani słowa, bujając prawą nogą w powietrzu i wpatrując się w piecyk z wyrazem ponurej zadumy. Wreszcie odezwał się do więźnia, powoli, ze szczególnym okrucieństwem, w głosie:

— Fałszywy adres? I czegoś ty się spodziewał?

— Że zyskam na czasie! — krzyknął więzień grzmiącym głosem.

I równocześnie zrzucił swoje więzy: były przecięte. Był już tylko przywiązany do łóżka za jedną nogę.

Zanim siedmiu mężczyzn zdążyło się opamiętać i rzucić na niego, schylił się ku kominkowi, sięgnął ręką do piecyka, potem wyprostował się i nagle Thénardier, Thénardierowa i bandyci, którzy odskoczyli z przerażenia w głąb izby, zobaczyli w osłupieniu, że, prawie wolny i stojący przed nimi w groźnej postawie, podnosi w górę rozpalone do czerwoności, iskrzące się złowieszczym blaskiem dłuto.

Wszczęte później, na skutek zasadzki w ruderze Gorbeau, śledztwo sądowe wykazało, że po przeprowadzeniu rewizji żandarmii znaleźli w izbie monetę pięciocentymową, przeciętą i obrobioną w pewien szczególny sposób; groszak ten był jednym z arcydzieł rzemiosła, które cierpliwość galerników rodzi w ciemnościach i dla ciemności, owych arcydzieł, stanowiących; narzędzia ucieczki.

Te wstrętne i subtelne wytwory zdumiewającej sztuki są w jubilerstwie tym, czym przenośnie gwary złodziejskiej w poezji. Wielu jest takich. Benwenutów Cellinich na galerach, podobnie jak wielu jest Viilonów w literaturze. Nieszczęśnik, który marzy o wolności, potrafi niekiedy bez żadnych narzędzi, za pomocą kozika czy starego noża, przepiłować groszak na dwie cienkie blaszki, wyżłobić je od wewnątrz, nie naruszając odcisków stempla, naciąć gwint na wewnętrznym obrębie pieniądza, tak aby obie blaszki do siebie na nowo przylegały. Dają się dowolnie zakręcać i odkręcać, tworząc pudełeczko. W tym pudełeczku można schować sprężynę od zegarka, a ta sprężyna, umiejętnie użyta, przecina grube kajdany i żelazne kraty. Wydaje się, że nieszczęśliwy galernik posiada tylko jednego su: złudzenie, on posiada wolność! Taki to właśnie miedziak, rozkręcony na dwie połówki, znalazła w czasie późniejszych dochodzeń policja w izbie Thenardierów, pod łóżkiem koło okna. Znaleziono tam również maleńką piłeczkę z niebieskiej stali, która mogła się zmieścić wewnątrz miedziaka. Pan Biały miał go prawdopodobnie przy sobie, kiedy bandyci zaczęli przeszukiwać mu kieszenie, i zdołał jakoś ukryć w dłoni, a później, mając prawą rękę wolną, rozśrubował go i użył piłki do przecięcia więzów, co tłumaczyłoby ów lekki szmer i nieznaczne ruchy więźnia, które dostrzegł Mariusz. Nie mogąc się schylić, aby się nie zdradzić, nie przeciął więzów lewej nogi. Po pierwszym momencie zaskoczenia bandyci odzyskiwali przytomność.

— Nie bój się — rzekł Urwipołeć do Thénardiera. — Uwiązany jest jeszcze za jedną nogę i nie ucieknie! Ręczę ci za to! Sam mu wiązałem tego kulasa!

Tymczasem więzień podniósł głos:

— Jesteście nędznikami, ale życie moje nie warte jest obrony. Jeśli jednak wyobrażacie sobie, że moglibyście zmusić mnie, żebym napisał to, czego nie chcę napisać, żebym powiedział to, czego nie chcę powiedzieć, to…

Odwinął rękaw na lewej ręce i zakończył:

— Patrzcie!

Wyciągnął ramię i przytknął do nagiego ciała rozżarzone dłuto, które trzymał w prawej ręce za drewniany trzonek.

Rozległo się syczenie przypalonej skóry, po izbie rozszedł się swąd, właściwy miejscom tortur. Mariusz zachwiał się nieprzytomny ze zgrozy, nawet bandyci zadrżeli, a twarz dziwnego starca prawie nie drgnęła. i podczas gdy rozpalone żelazo zagłębiało się w dymiącej ranie, on, niewzruszony i tchnący boskim niemal dostojeństwem, utkwił w Thénardiera piękne spojrzenie, pozbawione nienawiści, w którym cierpienie rozpływało się w pogodnej powadze.

U natur wzniosłych i szlachetnych zmagania ciała i zmysłów, wydanych na pastwę fizycznego bólu, ukazują duszę i opromieniają nią czoło, podobnie jak. bunty żołdactwa zmuszają wodza do ukazania się.

— Nędznicy! — rzekł. — Możecie się mnie nie lękać tak, jak ja was się nie lękam!

I wyrwawszy żelazo z rany, cisnął je przez otwarte okno straszliwe, gorejące narzędzie znikło wirując w ciemnościach nocy i spadło gdzieś daleko, aby zgasnąć w śniegu.

Więzień powiedział jeszcze:

— A teraz róbcie ze mną, co chcecie. Był bezbronny.

— Łapcie go! — rzekł Thénardier.

Dwóch bandytów przytrzymało więźnia za ramion a człowiek w masce mówiący głosem brzuchomówcy stanął przed nim, gotów przy najmniejszym ruchu roztrzaskać mu czaszkę uderzeniem klucza.

Równocześnie Mariusz usłyszał tuż pod sobą, za przepierzeniem, ale tak blisko, że nie mógł dostrzec, kto mówi, taką rozmowę prowadzoną szeptem:

— Zostaje tylko jedno…

— Sprzątnąć go!

— Właśnie!

To małżeństwo tak naradzało się ze sobą. Thenardier podszedł wolnym krokiem do stołu, wysunął szufladę i wziął z niej nóż.

Mariusz ściskał w dłoni kolbę pistoletu. Miotała nim nieludzka rozterka. Od godziny już dwa głosy walczyły w jego sumieniu: jeden nakazywał poszanowanie ostatniej woli ojca, drugi wołał o ratunek dla więźnia. Te dwa głosy bez przerwy wiodły ze sobą bój, który go wyczerpywał śmiertelnie. Aż do taj chwili miał jeszcze cień nadziei, że znajdzie jakiś sposób pogodzenia obu obowiązków, ale nie pojawiło się żadne rozwiązanie. 'Tymczasem niebezpieczeństwo nagliło, minął ostatni okres oczekiwania: Thénardier, o kilka kroków od więźnia, rozmyślał, z nożem w ręki.

Mariusz, nieprzytomny, powiódł wzrokiem dokoła w ostatnim, instynktownym odruchu rozpaczy. Nagle drgnął.

U jego stóp, na stole, jasny promień księżyca w pełni -oświetlał i zdawał się wskazywać mu kartkę papieru. Na tej kartce przeczytał parę słów, które dzisiejszego ranka wypisała wielkimi literami starsza córka Thénardierów: „Salcesony idą!”

Myśl, jak nagły błysk światła, przemknęła Mariuszowi przez głowę: oto sposób, którego szukał, oto rozwiązanie straszliwego dylematu, który go dręczył: jak oszczędzić zabójcę i ocalić ofiarę. Ukląkł na komodzie, wyciągnął rękę, chwycił kartkę, oderwał delikatnie bryłkę wapna ze ściany, obwinął ją w kartkę i wrzucił przez szczelinę w przepierzeniu na środek izby.

Czas był najwyższy! Thénardier pokonał swe ostatnie obawy czy ostatnie skrupuły i szedł ku więźniowi.

— Coś spadło! — zawołała Thénardierowa.

— Co takiego? — zapytał mąż.

Baba podbiegła i podniósłszy kawałek wapna, owinięty w papier, podała go mężowi.

— Którędy to wleciało? — zapytał Thénardier.

— A którędy miałoby wlecieć, do licha! — odrzekła żona. — Przez okno!

— Widziałem, jak leciało! — rzekł Urwipołeć. Thénardier szybko rozwinął papier i przysunął go do świecy.

— Pismo Eponiny! O, do diabła!

Skinął na żonę, która żywo podeszła, i pokazał jej słowa napisane na kartce. Po czym dodał głuchym głosem:

— Jazda! Dawać drabinę! Zostawmy szperkę w pułapce i bierzmy nogi za pas!

— Jak to? Nie poderżniemy mu gardła? — zapytała Thenardierowa.

— Nie ma czasu!

— Którędy wiejemy? — odezwał się Urwipołeć.

— Oknem — odrzekł Thénardier. — Ponina rzuciła ten kamień przez okno, to znaczy, że z tej strony dom nie jest obstawiony.

Zamaskowany brzuchomówca położył na ziemi swój olbrzymi klucz, podniósł w górę oba ramiona i trzykrotnie, szybko otworzył i zacisnął dłonie, nie mówiąc przy tym ani słowa. Był to jakby sygnał alarmu dla załogi okrętu. Bandyci, trzymający więźnia, puścili go; w mgnieniu oka drabinka sznurowa została przerzucona przez okno i silnie przymocowana do futryny dwoma żelaznymi uchwytami.

Więzień na zwracał uwagi na to, co się działo dokoła.

Zdawał się marzyć albo modlić się. Ledwo drabina została umocowana, Thénardier, krzyknął:

— Chodź, kobieto!

I rzucił się do okna. Ale gdy już przerzucał nogę przez parapet, Urwipołeć chwycił go brutalnie za kołnierz.

— O nie, stary francie! Ty wyjdziesz ostatni!

— Ostatni! — zawyli bandyci.

— Nie bądźcie dziećmi! — rzekł Thénardier. — Tracimy czas, a te psy już nam depczą po piętach!

— No to ciągnijmy losy, kto pierwszy — odezwał się jeden z bandytów.

Thénardier wybuchnął:

— Czyście zbzikowali? Czyście poszaleli? A to kupa idiotów! Tracić czas, losować! Co! Jak wolicie, na węzełki, na słomki czy na zapałki? Czy wypisać nazwiska i wrzucić do czapki?…

— A może wolicie do mojego kapelusza? — zawołał jakiś głos od progu.

Wszyscy się odwrócili. Był to Javert. Trzymał w ręku kapelusz i nadstawiał go z uśmiechem.