Victor Hugo

Nędznicy

Tom IV

Konwersja:

CZĘŚĆ CZWARTA c.d.

KSIĘGA CZTERNASTA
MAJESTAT ROZPACZY

ROZDZIAŁ I
SZTANDAR — AKT PIERWSZY

Nic jeszcze się nie działo. Na wieży kościoła Św. Mederyka wybiła dziesiąta; Enjolras i Combeferre z karabinami w ręku usiedli w pobliżu przejścia przy wielkiej barykadzie. Nie rozmawiali ze sobą; nadsłuchiwali starając się pochwycić odgłos kroków, choćby najcichszy i najdalszy.

Nagle, gdzieś jak gdyby od strony ulicy Św. Dionizego, rozległ się wśród posępnej ciszy głos dźwięczny, młody i wesoły, który śpiewał na nutę starej ludowej piosenki Przy świetle księżyca te słowa, zakończone okrzykiem imitującym pianie koguta:

Oj! Z nosa mi kapie,

Miły mój Bugeaud!

Daj tu swych żandarmów,

Powiem ja im coś!

Niebieskie mundury,

Pełno jest ich tu,

A na czapach kury,

Ku-ku-ku-ry-ku!

Ścisnęli się za ręce.

— To Gavroche — rzekł Enjolras.

— Ostrzega nas — rzekł Combeferre.

Tupot biegnących nóg zmącił spokój bezludnej ulicy; jakaś drobna, zręczniejsza od linoskoczka istota wdrapała się na omnibus i zadyszany Gavroche wskoczył w środek barykady krzycząc:

— Gdzie mój karabin? Idą!

Wstrząs elektryczny przebiegł całą barykadę, słychać było, jak ręce sięgają po karabiny.

— Chcesz mój karabin? — zapytał Enjolras chłopca.

— Chcę tę dużą strzelbę — odparł Gavroche. I wziął karabin Javerta.

Dwóch wartowników cofnęło się i wróciło na barykadę prawie równocześnie z Gavroche'em; była to straż z końca ulicy Konopnej i z uliczki Małej Żebraczej. Straż z ulicy Dominikańskiej zastała na posterunku, co oznaczało, że od strony mostów i Hal nic nie nadchodzi.

Ulica Konopna, której tylko niewielki kawałek bruku był widoczny w blasku światła padającego na sztandar, wydawała się powstańcom wielką czarną bramą, lekko uchyloną wśród mgły.

Każdy zajął swoje stanowisko.

Czterdziestu trzech powstańców, wśród nich Enjolras, Combeferre, Courfeyrac, Bossuet, Joly, Bahorel i Gavroche, klęczało na wielkiej barykadzie trzymając głowy na równej linii ze szczytem szańca, wsunąwszy lufy karabinów między kamienie jak w strzelnice; byli uważni, milczący, gotowi do strzału. Sześciu innych pod wodzą Feuilly ustawiło się w oknach obu pięter „Koryntu”, z wycelowanymi strzelbami.

Upłynęło jeszcze kilka chwil; nagle od strony Saint-Leu rozległ się wyraźny odgłos kroków, miarowych, ciężkich, gromadnych. Odgłos ów, zrazu słaby, potem wyraźny, wreszcie mocny i dudniący, zbliżał się powoli, uparcie, bez przerwy, z jakąś ciągłością spokojną i przeraźliwą. Tylko to było słychać. Była to jednocześnie i cisza, i stąpanie posągu Komandora; lecz ten kamienny krok — ogromny i zwielokrotniony — nasuwał myśl o tłumie, a zarazem myśl o widmie. Zdawało się, że zbliża się straszliwy posąg — któremu na imię Legion.

Krok zbliżał się, zbliżył się jeszcze i zatrzymał. Z końca ulicy dochodził jakby oddech wielu ludzi. Jednakże nie widać było nic, tylko w głębi, w gęstym mroku ukazało się mnóstwo jakichś drucików, cienkich jak igły i ledwo dostrzegalnych. Drgały niczym owe nie dające się opisać siatki fosforyczne, które widzimy niekiedy przed zaśnięciem pod zamkniętą powieką w pierwszych oparach snu. Ta daleki odblask pochodni oświetlał niewyraźnie bagnety i lufy karabinów.

Nastąpiła jeszcze chwila przerwy, jak gdyby obie - strony na coś czekały. Nagle z dna mroku rozległ się. głos, tym bardziej złowieszczy, że nie widać było nikogo i zdawało się, że to sama ciemność przemówiła.

Głos ten zawołał:

— Kto tam?

Równocześnie rozległ się szczęk odwodzonych kurków.

Enjolras odpowiedział głosem wibrującym ze wzruszenia i wyniosłym:

— Rewolucja Francuska!

— Ognia! — odpowiedział głos.

Błyskawica oblała purpurą fasady wszystkich domów, jak gdyby nagle otworzyły się i zatrzasnęły znowu drzwiczki rozżarzonego pieca.

Straszliwa detonacja wstrząsnęła barykadą. Czerwony sztandar upadł. Salwa była tak gwałtowna, pociski siekły tak gęsto, że przecięły drzewce sztandaru, czyli koniec dyszla omnibusu. Kule, odbite od gzymsów domów, upadły na barykadę i zraniły wielu ludzi.

Ta pierwsza salwa wywarła przerażające wrażenie; atak był gwałtowny i nawet najodważniejszych mógł skłonić do zastanowienia. Nie ulegało wątpliwości, że powstańcy mają do czynienia a co najmniej całym pułkiem.

— Towarzysze! — zawołał Courfeyrac. — Nie marnujmy prochu! — Czekajmy, aż wejdą w ulicę!

— A przede Wszystkim — powiedział Enjolras — podnieśmy sztandar.

I podjął z ziemi sztandar, który upadł u jego stóp. Po drugiej strome barykady słychać było stuk stempli w lufach; wojsko ponownie nabijało broń. Enjolras odezwał się znowu:

— Kto się zdobędzie na odwagę? Kto na nowo zawiesi sztandar na barykadzie?

Nikt nie odpowiedział. Wejście na barykadę, w chwili gdy żołnierze wzięli ją na pewno znowu na cel, było równoznaczne ze śmiercią. Najodważniejszy człowiek waha się, nim dobrowolnie pójdzie na pewną zgubę. Nawet Enjolrais zadrżał. Powtórzył:

— Nikt się nie zgłasza?

ROZDZIAŁ II
SZTANDAR — AKT DRUGI

Odkąd powstańcy przybyli do „Koryntu” i rozpoczęli budowę barykady, nikt nie zwracał już uwagi na ojca Mabeuf Pan Mabeuf nie opuścił jednak oddziału. Wszedł do parterowej sali szynku, usiadł za ladą i tu jakby się zatracił. Zdawało się, że nie patrzy i nie myśli. Courfeyrac i inni powstańcy nagabywali go parokrotnie, ostrzegali przed niebezpieczeństwem, namawiali, by odszedł, ale starzec jakby ich nie słyszał. Kiedy nikt do niego nie mówił, wargi jego poruszały się, jak gdyby komuś odpowiadał, z chwilą gdy zwracano się do niego, usta mu nieruchomiały, a oczy traciły wszelki wyraz. Kilka godzin przed rozpoczęciem ataku na barykadę usiadł w pozycji, której już nie zmienił: obie pięści oparł na kolanach, głowę zwiesił w dół, jakby patrzał w przepaść. Nic nie zdołało go wyrwać z tego stanu — duchem zdawał się być poza barykadą. Kiedy wszyscy zajęli swe stanowiska, w izbie gospody pozostał tylko Javert przywiązany do słupa, powstaniec z obnażoną szablą pilnujący więźnia i pan Mabeuf. W momencie ataku huk detonacji wstrząsnął nim; jak obudzony ze snu, podniósł się nagle, przeszedł przez izbę i gdy Enjolras powtarzał swe wezwanie: „Nikt się nie zgłasza?”, starzec ukazał (się w progu szynku.

Jego widok wywarł wstrząsające wrażenie. Rozległo się wołanie:

— To jeden z tych, co głosowali. To członek Konwentu! Przedstawiciel ludu!

Zapewne wcale tego nie słyszał.

Szedł prosto na Enjolrasa, a powstańcy rozstępowali się przed nim z religijną czcią. Wyrwał sztandar z rąk Enjolrasa, który cofnął się osłupiały. Nikt nie ośmielił się przeszkodzić ani dopomóc temu osiemdziesięcioletniemu starcowi, który z trzęsącą się głową zaczął pewną stopą powoli wstępować na kamienne stopnie, ustawione wewnątrz barykady. Było to tak groźne i talk wzniosłe, że wszyscy dokoła zawołali: „Czapki z głów!” Za każdym stopniem, na który pan Mabeuf wstępował,. widok nabierał większej grozy: siwe włosy, poszarzała twarz, zapadnięte policzki, wysokie, łyse i poorane zmarszczkami czoło, wpadnięte oczy, otwarte, zdziwione usta, starcze ramię wznoszące w górę czerwony sztandar — wyłaniały się z cienia i olbrzymiały w krwawym blasku pochodni; zdawało się, że to widmo 1793 roku wychodzi spod ziemi ze sztandarem terroru w ręku.. Kiedy starzec był już na najwyższym stopniu, kiedy ta zjawa, drżąca i straszliwa, stojąc na stosie gruzów, naprzeciw tysiąca dwustu niewidocznych karabinów, wyprostowała się w obliczu śmierci, jak gdyby silniejsza od niej, cała barykada przybrała w ciemności wygląd nadnaturalny i potężny.

Zapadła cisza, jaka 'towarzyszy tylko cudom.

Wśród tej ciszy starzec potrząsnął czerwonym sztandarem i krzyknął:

— Niech żyje Rewolucja! Niech żyje Republika! Braterstwo, równość — i śmierć!

Za barykadą rozległ się szybki, cichy szept, przypominający szmer modlitwy odmawianej w pośpiechu przez księdza. To zapewne na drugim końcu ulicy komisarz policji wydawał urzędowe polecenia.

Po czym ten sam donośny głos, który przed chwilą krzyknął: „Kto tam?”, zawołał:

— Usunąć się!

Pan Mabeuf, trupio blady, półprzytomny, ze źrenicami roziskrzonymi ponurym Wąsikiem obłędu, wzniósł sztandar nad głowę i zawołał:

— Niech żyje Republika!

— Ognia! — rozkazał głos.

Druga salwa, niby ogień kartaczy, runęła na barykadę.

Pod starcem ugięły się kolana; wyprostował się, wypuścił z rąk sztandar i sztywno jak kawał drewna padł na wznak, z rozkrzyżowamymi ramionami.

Spod ciała popłynęły strugi krwi. Twarz starca, blada i smutna, zdawała się spoglądać w niebo.

Powstańcy, przejęci wzruszeniem, silniejszym od człowieka, które sprawia, że zapomina się nawet o własnej obronie, zbliżyli się do trupa z pełnym czci przerażeniem.

— Cóż to za ludzie, ci królobójcy! — rzekł Enjolras. Courfeyrac nachylił się do jego ucha:

— Coś ci powiem, ale tylko tobie, bo nie chcę osłabiać entuzjazmu. To nie był wcale królobójca. Znałem go. Nazywał się ojciec Mabeuf. Nie wiem, co mu się dzisiaj stało. To dzielny safanduła. Spójrzcie na jego twarz!

— Twarz safanduły, a serce Brutusa! — rzekł Enjolras.

Po czym podniósł głos:

— Obywatele! Oto przykład, jaki starcy dają młodym. Myśmy się wahali — on stanął! Myśmy się cofali — on wystąpił. Oto, czego ci, którzy drżą ze starości, uczą tych, którzy drżą ze strachu! Ten starzec okrył się chwałą wobec ojczyzny. Miał długie życie i wspaniałą śmierć! A teraz musimy osłaniać jego zwłoki. Niech każdy z nas broni tego zabitego starca tak, jakby bronił swego żywego ojca, i niech jego obecność pośród nas uczyni tę barykadę nie do zdobycia!

Szmer aprobaty ponurej i stanowczej odpowiedział jego słowom.

Enjolras z groźnym wyrazem twarzy schylił się, uniósł głowę starca i ucałował go w czoło, po czym rozsunął jego ręce i dotykając zmarłego z tkliwą ostrożnością, jak gdyby się bał sprawić mu ból, zdjął z niego surdut, pokazał wszystkim jego krwawe dziury i rzekł:

— Oto nasz sztandar!

ROZDZIAŁ III
GAVROCHE LEPIEJ BY ZROBIŁ, GDYBY WPIĄŁ KARABIN ENJOLRASA

Ciało ojca Mabeuf przykryto długim czarnym szalem wdowy Hucheloup. Sześciu ludzi zrobiło ze strzelb nosze, umieścili na nich zwłoki i z odkrytymi głowami, uroczyście, powoli zanieśli je do izby na parterze, gdzie złożyli na dużym stole.

Ludzie ci, pochłonięci swoją poważną i świętą czynnością, zupełnie zapomnieli o grożącym im niebezpieczeństwie.

Gdy zwłoki niesiono obok obojętnego na wszystko Javerta, Enjolras powiedział do szpiega:

— Zaraz nadejdzie twoja kolej!.

Tymczasem małemu Gavroche'owi, który jedyny nie opuścił swego stanowiska i czuwał, wydało się, że widzi ludzi skradających się cichaczem ku barykadzie. Zawołał nagle:

— Baczność!

Courfeyrac, Enjolras, Jan Prouvaire, Comibeferre, Joly, Bahorel i Bossuet wypadli tłumnie z gospody. Czas był najwyższy! Ujrzano rozmigotany gąszcz bagnetów falujący nad barykadą. Rośli gwardziści miejscy wdzierali się do środka, jedni po omnibusie, drudzy przez przejście pod murem, napierając na chłopca, który cofał się przed nimi, lecz nie uciekał.

Chwila była krytyczna. Był to ów pierwszy moment powodzi, gdy rzeka dochodzi do wysokości grobli i woda zaczyna się przesączać przez szczeliny w tamie. Jeszcze sekunda, a barykada byłaby wzięta.

Bahorel rzucił się na pierwszego gwardzistę, który wdarł się do środka, i położył go strzałem z karabinu;. drugi gwardzista zabił Bahorela pchnięciem bagnetu. Inny powalił już Courfeyraca, który wołał: „Do mnie!” Największy ze wszystkich, olbrzym prawie, szedł z bagnetem prosto na Gavroche'a. Chłopiec uniósł w drobnych rękach wielki karabin Javerta, rezolutnie wymierzył w olbrzyma i pociągnął za kurek. Karabin nie wystrzelił. Javert go nie nabił. Gwardzista wybuchnął śmiechem i zamierzył się bagnetem na dziecko. -

Nim bagnet dotknął Gavroche'a, karabin wypadł z rąk żołnierza, kula trafiła go w środek czoła i runął na wznak. Druga kula ugodziła prosto w pierś gwardzistę, który walczył z Courfeyrakiem i powaliła go na bruk. To Mariusz wszedł na barykadę.

ROZDZIAŁ IV
BARYŁKA PROCHU

Mariusz, ukryty za węgłem ulicy Zakręt, patrzył na początek walki pełen niezdecydowania i trwogi. Nie mógł wszakże opierać się dłużej temu tajemniczemu i przemożnemu przyciąganiu, które można by nazwać wołaniem przepaści. Wobec bliskości niebezpieczeństwa, śmierci pana Mabeuf — tej posępnej zagadki, śmierci Bahorela, słysząc wołanie Courfeyraca: „Do mnie”, widząc w śmiertelnym niebezpieczeństwie dziecko i towarzyszy, którzy czekali na jego pomoc lub pomstę — Mariusz przestał się wahać i z dwoma pistoletami w ręku rzucił się w wir walki. Pierwszym strzałem ocalił Gavroche'a, drugim oswobodził Courfeyraca.

Na odgłos strzałów, na krzyki rannych gwardzistów atakujący wdarli się na barykadę; spoza jej szańca wyłonił się teraz cały tłum żołnierzy gwardii miejskiej, pułków liniowych i podmiejskich oddziałów gwardii narodowej, wychylonych do połowy, z karabinami w ręku. Zdobyli już przeszło dwie trzecie szańca, ale nie zeskakiwali do środka barykady, jakby się wahali, bojąc się jakiejś zasadzki. Zaglądali do ciemnego wnętrza jak do jaskini lwa. Blask pochodni oświetlał tylko bagnety, futrzane bermyce i górną część niespokojnych i gniewnych twarzy.

Mariusz nie miał broni, bo odrzucił wystrzelone pistolety, ale dostrzegł w izbie szynku blisko drzwi baryłkę z prochem.

Kiedy odwrócił się patrząc w tamtą stronę, jakiś żołnierz wycelował w niego. W tej samej chwili czyjaś dłoń zasłoniła lufę karabinu. Ktoś rzucił się na pomoc: był to młody robotnik w welwetowych spodniach. Padł strzał, kula przeszyła rękę — a może nie tylko rękę, bo chłopak upadł — ale nie dosięgła Mariusza. W gęstym dymie ledwo spostrzeżono to zdarzenie; Mariusz, który wchodził właśnie do iżby, prawie nie zwrócił uwagi na to, co zaszło. Jednakże zamajaczyła mu przed oczami wycelowana w niego lufa karabinu i dłoń, która ją zasłoniła; słyszał także huk strzału. Ale w podobnych chwilach rzeczy przed oczami migają, przepływając szybko, i człowiek nie zatrzymuje się na nich. Coś tajemnego popycha w gęstszy jeszcze mrok i wszystko staje się mglistym obłokiem.

Powstańcy, zaskoczeni, ale nie przestraszeni, szybko się opamiętali. Enjolras krzyknął: „Czekajcie! Me strzelajcie na ślepo!” Istotnie w pierwszym zamieszaniu -mogli zranić jedni drugich. Większość stanęła w oknach pierwszego piętra i mansardy, skąd górowali nad atakującymi. Najdzielniejsi — z Enjolrasem, Courfeyrakiem, Janem Prouvaire i Combeferrem, dumnie oparli się o ściany domów stojących w głębi i niczym nie osłonięci stawiali czoło szeregom żołnierzy i gwardzistów, wychylających się zza barykady.

Odbyło się to wszystko bez pośpiechu, z dziwną i złowieszczą powagą, która poprzedza chaos bitwy. Przeciwnicy celowali do siebie z bliska, dzieliła ich bowiem tak mała odległość, że mogliby ze sobą rozmawiać. Gdy brakowało już tylko iskry, oficer z blachą pod szyją i w sutych epoletach wyciągnął szablę i zawołał:

— Złóżcie broń!

— Ognia! — odpowiedział Enjolras.

Salwy gruchnęły z obu stron równocześnie i dym przesłonił wszystko.

Dym ostry i dławiący, w którym ze słabym, głuchym jękiem czołgali się konający i ranni.

Gdy dym się rozwiał, ujrzano oba szeregi walczących, przerzedzone, ale stojące na swoich pozycjach i w milczeniu nabijające broń.

Nagle jakiś grzmiący głos zawołał:

— Precz stąd, albo wysadzę barykadę!

Wszyscy odwrócili się w stronę, z której rozległ się ów głos.

Mariusz wszedł do izby szynku, wziął baryłkę prochu i korzystając z dymu i tej jakby ciemnej mgły, która wypełniła wnętrze barykady, poczołgał się wzdłuż szańca aż do kamiennej wnęki, w której umieszczona była pochodnia. Wyrwać pochodnię, wstawić w jej miejsce baryłce, podsunąć stos kamieni pod baryłkę, której dno wyskoczyło natychmiast ze straszliwym posłuszeństwem — wszystko to zajęło Mariuszowi tyle czasu, ile trzeba, aby się schylić i wyprostować. A teraz wszyscy — gwardziści narodowi, gwardziści miejscy, oficerowie, żołnierze — zebrani na drugim końcu barykady, patrzyli w osłupieniu, jak jedną nogą wsparty o wyrwane kamienie, z pochodnią w ręku, z dumną twarzą jaśniejącą tragicznym postanowieniem — Mariusz pochyla płonącą pochodnię nad tym groźnym rumowiskiem, gdzie widać było pękniętą beczkę prochu, i rzuca przeraźliwe słowa:

— Precz stąd, albo wysadzę barykadę.

Mariusz tu, na tej barykadzie, po osiemdziesięcioletnim starcu, był wizją młodej rewolucji po ukazaniu się starej.

— Wysadzisz barykadę — odezwał się jakiś sierżant — ale i siebie.

— I siebie! — odrzekł Mariusz.

I przybliżył pochodnię do beczki z prochem.

Ale na barykadzie nie było już nikogo. Napastnicy, porzuciwszy swoich zabitych i rannych, pierzchli w nieładzie na kraniec ulicy i znowu roztopili się w ciemnościach. Był to popłoch.

Barykada była wolna.

ROZDZIAŁ V
KONIEC POEMATU JANA PROUVAIRE

Wszyscy otoczyli Mariusza. Courfeyrac rzucił mu się na szyją.

— To ty!

— Co za szczęście — zawołał Combeferre.

— W samą porę przyszedłeś! — rzekł Bossuet.

— Gdyby nie ty, już bym nie żył! — powiedział Courfeyrac.

— Gdyby nie pan, miałbym się z pyszna! — dodał Gavroche.

Mariusz zapytał:

— Kto jest dowódcą?

— Ty! — odrzekł Enjolras.

Żar myśli, które przez cały dzień rozsadzały głowę Mariusza, przemienił się teraz w wir. Zdawało mu się, że wir ten jest poza nim i unosi go. Miał wrażenie, że od życia dzieli go już niezmierna odległość. Dwa promienne miesiące radości i miłości, które nagle zakończyły się straszną przepaścią, utrata Kozety, ta barykada, śmierć pana Mabeuf za Republikę, wreszcie on sam, jako przywódca powstańców, wszystko to wydawało mu, się jakimś potwornym snem. Musiał wytężać umysł, aby zdać sobie sprawę, iż to, co go otacza, jest rzeczywistością. Za krótko jeszcze żył, aby wiedzieć, że, najbliżej nas jest to, co niemożliwe, i że należy zawsze przewidywać nieprzewidziane. Patrzył na własny dramat jak na niezrozumiałe widowisko.

W tym zamroczeniu myśli nie poznał Javerta, który — przywiązany do słupa — nie poruszył nawet głową podczas ataku na barykadę i patrzył na otaczającą go burzliwą rewoltę z rezygnacją męczennika i majestatem sędziego. Mariusz nawet go nie zauważył.

Tymczasem napastnicy nie ponawiali natarcia. Słychać było ich kroki i poruszanie się na końcu ulicy, nikt nie zapuszczał się jednak w kierunku szańca, czy to dlatego, że napastnicy czekali na rozkaz, czy też — na posiłki, nim ruszą do szturmu na tę niezdobytą redutę. Powstańcy rozstawili straże, a niektórzy z nich, studenci medycyny, zabrali się do opatrywania rannych.

Wyrzucono wszystkie stoły z szynku z Wyjątkiem dwóch przeznaczonych na szarpie i naboje i trzeciego, na którym spoczywały zwłoki ojca Mabeuf. Dorzucono 'je do barykady, a na ich miejsce rozpostarto materace z łóżek matki Hucheloup i służących. Na tych materacach ułożono rannych. Nikt nie wiedział, co się stało z trzema nieszczęsnymi mieszkankami. „Koryntu”. Po jakimś czasie odnaleziono je ukryte w piwnicy.

Bolesne wzruszenie przyćmiło radość ocalonej barykady.

Zarządzono apel. Jednego powstańca brakowało. Kogo? Najmilszego i najdzielniejszego — Jana Prouvaire. Szukano go między rannymi — na próżno. Szukano go między poległymi — na próżno. Widocznie dostał się do niewoli.

Combeferre rzekł do Enjolrasa:

— Mają naszego przyjaciela; ale my mamy ich agenta. Czy bardzo zależy ci na tym szpiclu?

— Bardzo — odpowiedział Enjolras — ale mniej niż na życiu Jana Prouvaire.

Działo się to w parterowej izbie, tuż przy słupie, do którego przywiązany był Javert.

— A zatem — rzekł Combeferre — przywiążę do laski białą chustkę i pójdę jako parlamentariusz zaproponować im wymianę jeńców.

— Posłuchaj — powiedział Enjolras kładąc mu dłoń na ramieniu.

Na końcu ulicy rozległ się charakterystyczny szczęk broni.

Męski głos zawołał:

— Niech żyje Francja! Niech żyje przyszłość! Poznali głos Prouvaire'a.

Mignęła błyskawica i huknął strzał.. I znów.zapanowała cisza.

— Zabili go — zawołał Combeferre. Enjolras spojrzał na Javerta i rzekł:

— Twoi przyjaciele rozstrzelali cię!

ROZDZIAŁ VI
AGONIA ŚMIERCI PO AGONII ŻYCIA

Osobliwością tego rodzaju wojny jest to, że natarcie na barykadę prawdę zawsze idzie od czoła i że oblegający rezygnują zwykle z okrążania nieprzyjaciela, lękając się zasadzek lub nie mając odwagi zapuszczać się w kręte uliczki. Toteż cała uwaga powstańców skupiała się na wielkiej barykadzie, niewątpliwie najbardziej zagrożonej, gdzie niezawodnie walka miała rozpocząć się od nowa. Mariusz pomyślał jednak o małej barykadzie i poszedł ją zlustrować. Była pusta, strzegł jej tylko lampion kołyszący się między kamieniami. Na uliczce Zakręt i w rozgałęzieniach ulic Małej Żebraczej i Łabędziej panował głęboki spokój. Wracając po dokonaniu oględzin Mariusz usłyszał słaby głos wołający go w ciemnościach:

— Panie Mariuszu!

Zadrżał, bo poznał głos, który przed dwiema godzinami zawołał nań przez kratę na ulicy Plumet. Tylko teraz głos ten był słaby jak tchnienie. Rozejrzał się dokoła i nie dostrzegł nikogo.

Pomyślał, że się pomylił, że padł ofiarą złudzenia, które jego wyobraźnia dodała do tych wszystkich niezwykłych wydarzeń rzeczywistych kłębiących się wokół niego. Zrobił krok naprzód, by wyjść z załamania murów, gdzie stała barykada.

— Panie Mariuszu! — powtórzył głos.

Tym razem nie mógł już wątpić, usłyszał wyraźnie; spojrzał — i znowu nic nie dostrzegł.

— U pana stóp — rzekł głos.

Schylił się i zobaczył w ciemnościach jakiś 'kształt, który pełznął ku niemu. Coś czołgało się po bruku i właśnie to coś wołało go. Światło lampionu pozwoliło dojrzeć bluzą, podarte spodnie z szarego welwetu, bose nogi i coś, co wyglądało na kałużę krwi. Mariusz zobaczył również wzniesioną ku niemu bladą twarz i usłyszał pytanie:

— Pan mnie nie poznaje?

— Nie.

— Jestem Eponina.

Mariusz schylił się szybko. Była to istotnie ta nieszczęśliwa dziewczyna, przebrana za mężczyznę.

— Skąd się tu wzięłaś? Co tu robisz?

— Umieram — odrzekła.

Są słowa i wydarzenia, które budzą z najcięższego przygnębienia.

Mariusz zawołał, jakby nagle wyrwany ze snu:

— Jesteś ranna! Poczekaj, zaniosę cię do izby. Tam zrobią ci opatrunek. Czy to ciężka rana? Jak cię mam wziąć, żeby nie urazić? Gdzie cię boli? Na pomoc! Mój Boże! Ale po coś tu przyszła?

I usiłował wsunąć pod nią rękę, aby ją unieść.

Podnosząc ją dotknął jej dłoni.

Eponina wydała słaby okrzyk.

— Czy cię uraziłem? — spytał Mariusz.

— Trochę.

— Przecież dotknąłem tylko ręki.

Podniosła dłoń do jego oczu i Mariusz zobaczył na środku dłoni czarną dziurę.

— Co ci się stało w ręką? — zapytał.

— Jest przebita.

— Przebita?

— Tak.

— Czym?

— Kulą.

— W jaki sposób?

— Czy widział pan karabin wycelowany w pana? — Tak, i widziałem rękę, która zasłoniła lufę.

— To była moja ręka. Mariusz zadrżał.

— Co za szaleństwo! Biedne dziecko! Ale tym lepiej, jeżeli tylko to, rana nie jest groźna. Pozwól, zaniosę cię na łóżko. Zrobią ci opatrunek; nie umiera się z powodu przestrzelonej dłoni.

Dziewczyna szepnęła:

— Kula przebiła dłoń, a wyszła przez plecy. Nie warto mnie stąd ruszać. Powiem panu, jak mnie pan może opatrzyć lepiej od chirurga. Niech pan siądzie przy mnie na tym kamieniu.

Usłuchał; Eponina położyła mu głowę na kolanach i nie patrząc nań rzekła:

— O jak przyjemnie! Jak mi dobrze! Już mnie nic nie boli!

Milczała chwilę, po czym z wysiłkiem odwróciła twarz i spojrzała na Mariusza.

— Wie pan, panie Mariuszu, złościło mnie, że pan wchodzi do tego ogrodu. To było bardzo głupie z mojej strony, bo przecież sama pokazałam panu ten dom i powinnam dobrze wiedzieć, że taki człowiek jak pan…

Przerwała i przedarłszy się przez strefę ciemności, która zapanowała już w jej umyśle, zapytała z rozdzierającym uśmiechem:

— Pan uważał, że jestem brzydka, prawda?

Ciągnęła dalej:

— Widzi pan, jest pan zgubiony. Nikt już nie wyjdzie z tej barykady. I to ja pana tu sprowadziłam. Pan umrze. Liczę na to. A jednak, jak zobaczyłam, że ten żołnierz wziął pana na cel, zasłoniłam ręką lufę. To śmieszne, ale cóż? Chciałam umrzeć przed panem. Kiedy mnie kula trafiła, doczołgałam się tutaj; nikt mnie nie widział, nikt mnie nie zabrał. Czekałam na pana i mówiłam sobie: „Czy on nigdy nie przyjdzie?” Och, gdyby pan wiedział! Tak mnie bolało, że gryzłam bluzę! Ale teraz jest mi dobrze. Pamięta pan, jak weszłam kiedyś do pana pokoju i przeglądałam się w pana lusterku? A jak spotkałam pana na bulwarze, koła praczek? Jak wtedy ptaki śpiewały! To nawet było nie bardzo dawno! Pan dał mi pięć franków, a ja powiedziałam, że nie chcę pana pieniędzy. Czy pan aby podniósł je z ziemi? Przecież pan nie jest bogaty, a ja zapomniałam panu powiedzieć, że trzeba je podnieść. Słońce wtedy świeciło, było ciepło. Pamięta pan, panie Mariuszu? Ach, jestem szczęśliwa! Wszyscy umrą!

Twarz jej miała wyraz błędny, skupiony i przejmujący. Rozdarta bluza ukazywała nagą pierś. Mówiąc przyciskała przebitą dłoń do piersi, gdzie widniał również otwór od kuli, z którego wypływał co chwila strumień krwi, jak wino z odemkniętego otworu beczki.

Mariusz patrzył z głębokim współczuciem na to nieszczęsne stworzenie.

— Och! — zawołała nagle. — Znowu boli. Duszę się! I zaczęła gryźć bluzę; nogi jej coraz sztywniej wyciągały się na bruku.

W tej chwili na barykadzie rozległ się koguci głosik małego Gavroche'a. Chłopiec wdrapał się na stół, aby nabić karabin, i wesoło wyśpiewywał tak popularną wówczas piosenkę:

Gdy idzie Lafayette

Żandarmi krzyczą wnet:

«Zmykajmy co tchu! Zmykajmy co tchu!»

Eponina uniosła się nadsłuchując i szepnęła:

— To on.

Po czym zwróciła się do Mariusza:

— Tam jest mój brat, nie chcę, żeby mnie zobaczył. Skrzyczałby mnie!

— Twój brat? — zapytał Mariusz, który w głębi serca myślał z przejmującą goryczą i bólem o obowiązkach, jakie ojciec przekazał mu względem Thenardierów — Kto jest twoim bratem?

— Ten mały.

— Ten, co śpiewa?

— Tak.

Mariusz poruszył się.

— Och, niech pan nie odchodzi — szepnęła Eponina. — To już nie potrwa długo.

Usiadła prawie, ale głos jej był bardzo cichy i przerywany czkawką. Chwilami rzężenie przerywało jej słowa. Przysunęła twarz jak najbliżej do twarzy Mariusza i powiedziała jakimś dziwnym tonem:

— Niech pan posłucha, nie chcę panu robić głupich kawałów. Mam w kieszeni list do pana. Od wczoraj. Kazano mi go odnieść na pocztę. Schowałam go. Nie chciałam, żeby doszedł do pana. Ale może gniewałby się pan o to na mnie tam, gdzie się za chwilę spotkamy. Bo się spotkamy prawda? Niech pan weźmie swój list.

Schwyciła konwulsyjnie rękę Mariusza swoją przebitą dłonią, ale zdawała się już nie czuć bólu. Włożyła dłoń Mariusza w kieszeń swojej bluzy. Mariusz wyczuł tam rzeczywiście kartkę papieru.

— Niech pan weźmie! — rzekła. Mariusz wziął list.

Uczyniła ruch wyrażający zadowolenie i zgodą.

— A teraz, za to, co zrobiłam, niech mi pan obieca… Urwała.

— Co? — zapytał Mariusz.

— Niech mi pan obieca!…

— Obiecuję!

— Niech mi pan obieca, że jak umrę, pocałuje mnie pan w czoło. Poczuję to.

Głowa jej opadła na kolana Mariusza, powieki zamknęły się. Miał wrażenie, że jej biedna dusza już uleciała. Eponina leżała bez ruchu. A kiedy Mariusz sądził, że już usnęła na wieki, nagle otworzyła powoli oczy, w których jawiła się ciemna głębia śmierci, i szepnęła do niego głosem, którego tkliwość zdawała się już pochodzić z innego świata:

— Bo widzi pan, panie Mariuszu, ja chyba byłam w panu trochę zakochana.

Spróbowała jeszcze uśmiechnąć się i skonała.