Borisav Stanković

NIECZYSTA KREW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

Xl

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

XXVIIII

XXIX

XXX

XXXI

XXXII

XXXIII

NIECZYSTA KREW

Powieść obyczajowa z  życia południowo-wschodniej Serbii z lat 1877-1880

Stanković Borisav

I.

O jej prapradziadach i pradziadach więcej wiedziano i mówiono niż o jej ojcu, a nawet o niej — Sofce.

Domostwo ich było stare — bodaj tak stare jak i samo miasto. Było też kolebką całego rodu. Z dawien dawna biskupi w wielkie święta, po nabożeństwie, udawali się z życzeniami najpierw do nich, a potem dopiero do innych domów, równie starych i znanych. W cerkwi mieli własne ławki, a na cmentarzu — własne groby. Wyróżniał się tam grobowiec cały z marmuru, z płonącymi dniem i nocą lampami.

Nie zgłębiano tajemnicy, który mianowicie z przodków dom ten postawił, ale wiedziano, że od niepamiętnych już czasów byli tacy bogaci. Dopiero o hadżiTrifunie, od. którego poczęli się i oni tytułować hadżimi, wiedziało się, że to on pierwszy miał odwagę, po pielgrzymce do Ziemi Świętej, całe bogactwo — dotąd ukrywane i gromadzone, po piwnicach, spichrzach i stajniach — wydobyć, porozkładać i porozwieszać, ażeby „ludzie widzieli“. On to wybudował bramę sklepioną i masywną jak grodzisko. On nadbudował piętro, pobielił i ozdobił rzeźbą. Pokoje zbytkownie przystroił najkosztowniejszymi kilimami i starymi, drogimi obrazami z Peci, Świętej Góry i Rila; na półkach poustawiał srebrne misy i złote czarki. Na dole, pod bramą, zmajstrował marmurowy stopień, z którego dosiadał słynne swoje wierzchowce. Sam zaś zawsze, jak pamięcią sięgnąć, latem i zimą nosił futrzaną burkę z pasem na naboje, pistolety i jatagan, a na nogach ciężkie, mocne buty z cholewami. Odtąd Turek-policjant nie śmiał przejść obok domu, a tym bardziej przystanąć, całymi zaś nocami musiała przed bramą płonąć latarnia i drzemało trzech lub czterech stróżów. Pradziad Sofki, hadżi-Trifun, prowadząc handel po największych miastach i stykając się z najznakomitszymi ludźmi, mógł dzięki znajomościom, a jeszcze bardziej dzięki bogactwu nie tylko policjantów i urzędników, ale nawet i paszów zmieniać dowolnie na stanowiskach lub zsyłać na wygnanie. We wszelkich sprawach ogólnonarodowych — gdy szło o nową szkołę lub cerkiew, o wzniesienie lub odnowienie klasztoru czy też o jeszcze poważniejszą sprawę — gdy na przykład zachodziła potrzeba usunięcia jakiegoś kata lub ciemiężyciela — wiedziano, że z tym trzeba iść do niego. Wiedzieli też wtedy wszyscy, że najpierwsi obywatele miasta przesiadywali całe noce na górze, w ozdobnej komnacie, na naradach; w końcu zawsze jemu pozostawiano wszystko do załatwienia, jak tam zechce i za słuszne uzna. On zaś szybko wykonywał, co zamierzył — przekupstwem (to było najskuteczniejsze), a jak nie, to choćby i kulą za pośrednictwem człowieka obcej wiary, ot, choćby jakiegoś albańskiego zbójnika. Za to złota lampka oliwna ich domu paliła się przed samym krzyżem w cerkwi, a miejsce tuż obok tronu biskupiego przysługiwało tylko jemu i nikt, prócz członków jego rodziny, nie śmiał tam się zbliżyć w czasie nabożeństwa. Biedakom i więźniom na Wielkanoc, Boże Narodzenie i sławy przez trzy doby posyłał jadło i napoje.

Ostry i porywczy, był postrachem nie tylko rodziny, ale i całej gromady dzierżawców. Dla dzierżawców, parobków z Rataju i młynarzy z Sobini był wszystkim. Niejednego też podobno uśmiercił. Przez cały czas, gdy w sprawach kupieckich podróżował po Turcji — a zazwyczaj bawił tam całe lato — krewni pamiętali o nim i używali jego imienia dla postrachu. Zwłaszcza wdowy, których synowie, gdy podrośli, zamiast myśleć o domostwie i zastępować gospodarzy; poczynali marnotrawić mienie — zawsze straszyły ich „ojcem“, jak go wszyscy w rodzie nazywali, mówiąc:

— Czekaj, czekaj! Wiesz, że on wraca? Wczoraj byłam tam i słyszałam, że tylko go patrzeć. A ja już nie chcę trząść się przed nim przez ciebie; nie chcę, żeby na mnie oczy wytrzeszczał, jak do niego przyjdę: „Słuchaj no, czemu kryjesz tego swego nicponia?... Czy to ja nie wiem, nie słyszę, co on wyprawia, gdzie się włóczy i ile wydaje? Łeb mu ukręcę jak wróblowi! Ani ty, ani on na oczy mi się nie pokazujcie!“ Nic nie chcę przed nim ukrywać i już nie chcę tego wszystkiego potem. I wszystko mu powiem, jak przyjedzie, zobaczysz! — kończyły.

To skutkowało. Budziło lęk, bo wiadomo było, co działoby się po jego przyjeździe. Rzeczywiście, ledwo wracał z drogi, zbierała się cała rodzina: żony, ciotki, stryjny. Mężczyźni, zda się, nie śmieli stanąć przed nim pierwszego dnia; uważali, że gdyby miał do nich jaką sprawę, wydałby rozkaz przez ich żony i zarządził, co trzeba.

Każda więc podążała na górę, na wykusz, gdzie zwykle przesiadywał, pokornie, ze strachem, nie śmiejąc nawet spojrzeć na niego — tak wydawał się wielki i groźny. Witały go:

— Wróciliście, ojcze?

— Wróciłem — padała odpowiedź krótka i niechętna. Kiedy którą po imieniu wołał do siebie, każda truchlała. Wiadomo, gdy wzywał kobietę imiennie, to niczego dobrego nie można się było spodziewać. Pewno jej mąż coś przeskrobał. Albo nie zwrócił pieniędzy pożyczonych na obroty handlowe, albo ich zgoła w te obroty nie wkładał, tylko oszukiwał go, a pieniądze na co innego zużył. Ale mimo surowości nie zapominał o najbiedniejszej i najdalszej nawet krewniaczce; każdej przywoził z drogi gościniec i każdą czymś ucieszył.

Nie mówił nigdy wiele, lecz cokolwiek powiedział, miało wagę. Długo pamiętano jego słowa i posługiwano się nimi.

— E, jest właśnie tak a tak, bo tak mawiał nieboszczyk hadżi-Trifun...

Gdy nie podróżował, nie opuszczał domu; latem siedział na górze, w wykuszu, zimą — na dole w wielkiej przestronnej komnacie. Siadywał tam całymi dniami, palił, pił kawę i rozkazywał.

Ale choć wszystko zawsze musiało dziać się wedle jego woli, przecież z synem-jedynakiem w żaden sposób nie mógł dojść do ładu. Córki wydał za mąż, urządził ich życie tak, jak sam pragnął... Z synem natomiast, który mu się urodził późno, na starość, gdy już przestano się spodziewać, aby jeszcze przyszło na świat dziecko, a zwłaszcza syn — dziedzic (było to więc ostatnie dziecko, „wyskrobek“) — z tym synem, kiedy mu podrósł, nie mógł sobie poradzić w żaden sposób. On, najmłodszy, jakby się uparł, ani rusz nie chciał być mu powolny.

„A kto go tam wie dlaczego?“ — myślał stary. Może dlatego, że on, taki już wiekowy, nie zdoła jak dawniej prowadzić interesów, a więc, nie zarabiając, nie ma powagi takiej jak ongi, albo — i to najmocniej gniewało starca — może jest ktoś, kto syna przeciw niemu buntuje i podburza. Pewnie to matka, bo póki nie urodziła syna, nie słychać było nawet, że żyje. Wprawdzie ani wtedy, ani teraz, nawet przy synu nie śmie sprzeciwiać mu się w oczy czy przeciwstawiać jego rozkazom, ale czuł dobrze, że jednak odmieniła się nieco. Wygląda to tak, jak gdyby, zbrzydziwszy sobie wreszcie wieczny strach przed mężem, odsunęła się od niego i zostawiając mu nadal zarządzanie, rozkazywanie, gnębienie służby oraz dzierżawców, całkowicie poświęciła się synowi, wciąż tylko o niego się troszcząc. Z synem wychodziła z domu i szła do krewnych, do córek, nieraz zaś wszyscy razem chodzili po folwarkach, po odpustach, obchodzili też wspólnie rodzinne uroczystości. Wszystkie kobiety, siostry i matka prześcigały się w dogadzaniu chłopcu. Cokolwiek uczynił, czegokolwiek zażądał — wszystko było dla nich święte. Nie wyobrażały sobie, by mógł popełnić coś brzydkiego i niegodnego. Hadżi-Trifun, częściowo z zazdrości, a także obserwując, jak syn wskutek owego rozpieszczania nadmiernie niewieścieje, ustawicznie nań się boczył. Mówiąc nie patrzył mu w oczy. Ale bić, jak innych, nie mógł, bo bardzo go kochał w gruncie rzeczy, co prawda, nie przyznał się do tego nigdy. I nawet gdy chłopak się rozchorował, starzec nie chciał zejść na dół, by go zobaczyć, podnieść ręki na syna, jak na służbę i dzierżawców, nie miał siły. Gdy jednak na dodatek młodzieniec począł zadawać się tylko z Turkami i begami, z nimi pić, ba! wstępować do ich haremów i zalecać się do dziewcząt i kobiet, starego ogarnęła wściekłość.

— Tego mu się zachciewa — dyszał wściekły — wie coś o tym hadżi-Trifun. Sam był kiedyś młody... Aleć są przecie folwarki, a na nich — chłopki... Po cóż mu Turczynki,, niewierne? Tak, tam na cztery kobiety przypada jeden tylko mąż, więc gorącej są krwi i nieoporne. Wysysają też one człowieka! I dlatego — kombinował starzec — syn jego jest taki blady, suchy i wątły; raczej kobieta zeń niż mężczyzna. I dlatego stary nawet nie ma ochoty go oglądać.

Kiedy naprzeklinawszy do syta znowu usłyszał, że syn nabroił gdzieś z jakimiś begami, wszczynał awanturę i o świcie wrócił do domu — wtedy nie jego wołał, ale matkę:

— Słyszałaś?

Ona, choć słyszała, udawała jednak, że o niczym nie wie:

— Co?

— Jakto, co? — wybuchał i już zaczynał zdejmować trzewiki, żeby w nią cisnąć. — Jakto, nic nie słyszałaś? Na jakim ty świecie żyjesz? Jakto, nic? Czy myślisz, że jeśli nie schodzę na dół, to już nic nie słyszę i nie widzę? Kiedy wrócił wczoraj? Hę?

— Kiedy? — dziwiła się uparcie. — Dziecko przyszło wcześnie, położyło się i przecie jeszcze śpi.

Nie mógł już wtedy wytrzymać. Ciskał w nią butem albo cybuchem.

— Precz! Niech i ciebie nie widzę! — i rozzłoszczony rzucał się na poduszki. Nie tyle wówczas bywał zły i rozżalony na syna, ile na nią, że ciągłym kłamstwem usiłuje bronić młodego z takim uporem, jak gdyby ona tylko go kochała, jak gdyby był synem tylko jej i tylko ona życzyła mu dobrze.

A stary przecież doskonale wie, kiedy tamten przyszedł w nocy. Słyszał, jak jeden tylko raz uderzył kołatką w bramę, a matka zaraz wybiegła z domu; snadź nie spała wcale, czekając. Nawet nie dała otworzyć bramy odźwiernemu, który jak zwykle, uzbrojony spał u wrót, lecz odpychając go rzekła:

— Daj pokój! Hałasujesz zanadto i jeszcze starego obudzisz...

A przecież to nie była troska, by go ten hałas nie wybił ze snu, jeno lęk, aby nie słyszał, że jej syn przychodzi o świcie, zamiast wrócić, jak Bóg przykazał.

W takich to wiecznych zatargach, swarach i rozdźwiękach z synem starzec dokonał życia. I jakby na złość wszystkim, a najbardziej żonie, nie chciał w chorobie odezwać się do nikogo, na nic się pożalić, leżał tylko na górze w wykuszu, obcując jedynie ze służbą. Aż pewnego dnia znaleziono go martwego.

I odtąd, od śmierci hadżi-Trifuna, zaczęło płynąć w ich domu życie dostatnie, pełne przepychu, pięknych kobiet, zbytkownej odzieży i jeszcze zbytkowniejszych potraw czy łakoci. Piekarka, która by pracowała tylko dla nich, miałaby dość zarobku, tyle się tam miesiło i piekło.

Żyli zamknięci dla świata, nigdy z ich domu nie dochodził, jak z innych w sąsiedztwie, odgłos kłótni, bitki, krzyk dzieci. Nikt nie mógłby się pochwalić nawet, że dosłyszał jakie głośno wymówione szpetne słowo. A choćby tam i były zwady, niesnaski czy nawet wypadki śmiertelne — wszystko to odbywało się bez rozgłosu. Dbali nade wszystko, aby życie ich toczyło się jak najciszej, jak najpiękniej i w jak największym dostatku; żeby pokoje były zawsze jednako schludnie i przytulnie urządzone; żeby w domu i na podwórzu szeleściły miękkie suknie kobiece; żeby wzrok napotykał lica białe, delikatne, wypielęgnowane i dobrze utrzymane. Wokół domostwa ciągle dokupywano sąsiednie place i zabudowania gospodarskie. Stodoły odsuwano coraz dalej ku krańcom, aby zwózka zboża i wszelkich płodów nie zakłócała spokoju domowego. Za to ogród rozszerzano, a były tam najpiękniejsze, w najlepszych gatunkach morwy, czereśnie i wiśnie, przeróżne szlachetne odmiany róż, karłowate jabłonki z delikatnymi owocami, których rodziły po kilka tylko na rok.

Kobiety umiały jak najpiękniej się stroić, przyrządzać najwięcej cudzoziemskich dań i dziergać jak najtrudniejsze, najzawilsze hafty. I jedyną ich troską było, by najdłużej zachowały kobiecość i urodę, ciało śnieżne i chętne pieszczotom. Ustawicznie przemyśliwano, która z nich, wciąż się pielęgnując i zdobiąc, prześcignie pięknością inne, wszystkich zaś mężczyzn w domu — tez względu na wiek czy pokrewieństwo — oszołomi i zdobędzie.

Podobnie rzecz się miała z mężczyznami, oni też żyli „dla siebie“. Niczym się nie zajmowali. Chociaż mieli sklep w górze miasta, w głównej dzielnicy handlowej, a znajdował się w nim hurt soli oraz konopi, dla nich było to raczej miejsce obrachunków z dzierżawcami, bo często wypuszczali ziemię w dzierżawę, niż miejsce handlu. Jednak i w tym sklepie nie siadywał nigdy żaden z nich, tylko ich główny subiekt. Rzadziej jeszcze bywali na folwarkach i w winnicach. Zaglądali jedynie na folwark w Dolnym Vranju; lecz tam chodziło się raczej dla przechadzki. Folwark położony był na odległość strzału; można tam było, zwłaszcza latem i jesienią, odpoczywać wśród ciszy i chłodu. Leżał samotnie za polami, z wieżą wystającą spośród zieleni, otoczony zewsząd murem i rzędami wysokich topoli, które nieustannie szeleściły usypiająco. Z folwarkiem, a szczególnie z wieżą, tyle się wiązało opowiadań i bajek, tyle się o nich słyszało! I tylko tam mogłeś spotkać którego z tych mężczyzn, nigdzie indziej, bo całe ich życie schodziło tylko na zbytkownym strojeniu się i nieustannych staraniach o jak najdłuższy żywot. Pełno ich było w okolicznych kąpieliskach, gdzie wypoczywali po bujnym życiu, by potem móc znowu, przy pierwszej sposobności, podczas jakiejś biesiady lub święta patrona, do syta najadać się i popijać. Gdy zbliżała się sława ich domu, tak zwany Święty Dziurdzic. rozpoczynali przygotowania na dwa tygodnie z góry. Bliższe i dalsze krewne, szczególnie zaś uboższe ciotki i stryjny, przychodziły i nocowały nawet, by możliwie najwięcej przygotować i urządzić. Nieraz po trzykroć rozczyniano to samo ciasto, jeśli się nie udało bez zarzutu. O praniu, szorowaniu, sprzątaniu i zdobieniu pokoi mówiło się na kilka dni przedtem. Szyto nowe ubiory dla wszystkich, od najmniejszego dziecka do najstarszego z domowników. Przerabiano również odzież i dla służby, zwłaszcza dla dziewcząt, których zawsze było. kilka, a pochodziły przeważnie z folwarków Trifunowych. Dawano im wtedy nie stare, lecz tylko parę razy noszone suknie, które barwą lub krojem wyszły z mody. Szczegóły przygotowywano i obmyślano z góry, by na dzień patrona wyglądało wszystko jak trzeba. Rozumiało się bowiem samo przez się, że u nich musi być najpiękniej, ażeby goście, gdy przyjdą, byli zmuszeni podziwiać przyjęcie, a potem opowiadać całymi miesiącami. Najpierw kobiety wykrzykną: „Oo, czego u tych hadżi-Trifunów nie było!" A mężczyźni na mieście będą wspominali, jak to, przyjętym zwyczajem, dalszy ciąg zabawy i wypitki odbywał się na folwarku w Dolnym Vranju... Tam zamknąwszy się w gronie co znamienitszych Greków, Cyncarów  i najpierwszych begów, Turków, których z powodu ich wyznania nie mogli przyjmować w domu, wyprawiali istne orgie. Sprowadzali tancerki ze Skoplja, śpiewaków i zurlaszów z Masuricy, Cyganki — i to nie te prawdziwe, z miasta, z cygańskiej dzielnicy, ale tak zwane Dziorgówki, mieszkające po okolicznych dużych wsiach i w karczmach przy gościńcach, a słynne z gibkich, gorących ciał i lubieżnych spojrzeń. I wtedy z folwarku, gdzie się zabawiali (muzykantów umieszczali w drugiej izbie, ażeby nie patrzyli na te zberezeństwa), przez kilka dni dochodziły aż do miasta huki strzałów i widać było puszczane race. Później opowiadano sobie w tajemnicy, na ucho, jak to jednej nocy przyszła do nich sławna Saweta, która nie była zwykłą, pospolitą kobietą sprzedajną. Była bogata; miała po mężu ogromny majątek. Otóż opowiadano, że ona także była potajemnie u nich, hulała z nimi i piła. I że potem cała ta zabawa skończyła się ową okropną grą w kostkę, w którą gospodarze, posłuszni zwyczajowi i nakazom honoru, przegrywali całe nieraz niwy i winnice.

Na tym polegał żywot tych ludzi, bo życie, które spędzali na ulicy, w gościnie u sąsiadów, w sklepach na mieście, nie tylko powierzchownie ich dotykało, lecz sami zabiegali coraz usilniej, by czynnościom tym poświęcać jak najmniej czasu. Czynili zawsze ogromne wysiłki, by swój dom, majątki i folwarki jak najbardziej oddalić od miasta. Zdawało się, że właśnie w owym dążeniu, by się od wszystkich odosobnić, tkwił dla nich cały urok życia. Żeby zaś osiągnąć to w całej pełni, starali się we wszystkim różnić od innych. Tak było z potrawami, które u nich nigdy nie mogły przypominać potraw u innych ludzi, mocno przypieczonych, tłustych, zbyt ostrych — musiały być zawsze lekkostrawne, słodkie, przyrządzone tylko na maśle, nie na ciężkostrawnym wieprzowym tłuszczu. Różnili się też sposobem mówienia, gdyż wskutek ciągłego przestawania z Grekami, Cyncarami i Turkami mieli wszyscy cudzoziemską, miękką wymowę. Lecz najbardziej wyróżniali się ubiorem. Nikt u nich nie nosił wysokich trzewików ani butów z cholewami, ale zawsze płytkie, lakierowane obuwie. Wprawdzie ich szarawary były szerokie, płócienne, z tyłu opadające w ciężkich fałdach, lecz nogawice nigdy zbyt długie, szerokie, obszyte galonem, ale wąskie, krótkie, aby jak najbardziej odsłaniały biel skarpetek. Różańce, które nosili, także wyróżniały się specjalnie: były drobne, czarne, kosztowne i tak misterne, że nawet najdłuższe z nich mogły zmieścić się w dłoni. Wyróżniali się także sposobem golenia i strzyżenia włosów. Znamionował ich wszystkich ten sam wyraz twarzy — surowy, obojętny, wszyscy też nosili jednakie krótkie, przystrzyżone wąsy, nigdy nie sięgające poza kąciki ust.

Żeby jednak świat nie zapomniał o nich całkiem, regularnie ukazywali się na odpustach i wszelakich obchodach. Słali hojne datki na budowę szkół i cerkwi. Dlatego też zawsze, przy wyborze opiekunów jakiegokolwiek majątku publicznego, wybierano kogoś z ich rodu — nie tyle po to, by przejmował się tym i pracował, ile dla szczodrych darów, jakich można było oczekiwać. Nikt się im nie chciał narazić, wiedziano bowiem, że gdyby kiedy, przy najbłahszej bodaj okazji tego rodzaju, żaden nie został wybrany, dumny ten ród przyjąłby takie pominięcie nie z goryczą, ale z obojętnością nie pozbawioną obrazy: „Wiadomo przecież i tak, że nie ma tam dla kogo trudzić się i pracować..." Widocznie ze względu na ten niewdzięczny świat, który otaczał ich dookoła, a od którego tak odgradzali się i odsuwali, pełni lęku zarazem, gdyż przez zawiść był zawsze gotów śmiać się z nich i szydzić złośliwie — od dawna, jak było powszechnie wiadomo, kryli starannie i taili wszystko, cokolwiek wydarzyło się w rodzinie. Najzaciętsze waśnie przy podziale majątku, najnędzniejsze namiętności i nałogi, a także i choroby ukrywali pod korcem. Nikomu nie wolno było słyszeć o tym. Opowiadano także, iż w takich razach ktoś, komu wypadło pójść do miasta, nie ufając sobie, przeglądał się przed wyjściem w zwierciadle, aby sprawdzić, czy go przypadkiem nie zdradzi wyraz twarzy i oczu.

A tymczasem — ileż było do słuchania, widzenia i opowiadania! Zwłaszcza w ostatnich czasach, odkąd zaczęły się działy majątku, odkąd każdy brat — stryj Sofki — chciał mieć własny dom, budynek we wszystkim podobny do głównego.

Sofka zawsze z dreszczem i strachem przypominała sobie, co dzieckiem jeszcze słyszała od babki, matki, ciotek i stryjenek, gdy były same i sądziły, iż ich nikt nie usłyszy, a Sofka, taka mała, nic na pewno nie zrozumie i nie zapamięta. Przypominała też sobie to, co i sama, podrósłszy, na własne widziała oczy.

Już o prababce jej, sławnej Conie, wszyscy opowiadali nie tylko w rodzinnym mieście, lecz i w miastach okolicznych. Sławna była z przepychu, jaki ją otaczał, i ze swobody obyczajów. Owdowiawszy nie wychodziła powtórnie za mąż. Co drugi mężczyzna w mieście zostawał bezżenny w nadziei, że go wybierze, gdy się postarzeje i potrosze urodę zacznie tracić. Lecz ona nie patrzyła na nikogo, a domem potrafiła zarządzać po męsku. Udając się na folwarki, żeby majątku doglądać, jechała konno. Towarzyszyła jej po obu stronach służba trzymając ręce na zadzie końskim. Nie tylko paliła tytoń, ale i bronią władała. Sam też jej chód, postawa, zwłaszcza zaś silnie wygięte łuki brwi i owal nieco pociągłej twarzy, wyróżniały ją spomiędzy innych kobiet.

Jakoż nie umarła tak jak inne. Niestrudzenie, nie opuszczając ani jednego święta, chodziła do cerkwi, by tam w rodzinnych stallach, tuż przy tronie biskupa, stać przez całe nabożeństwo. W owym czasie przybył do miasta nowy nauczyciel, Nikolcza, słynny ze swego śpiewu i niezrównanego głosu. W nim wreszcie zakochała się, tutaj, w cerkwi, zasłuchana w jego śpiew.

Kto wie, jak się poznali, jak i gdzie spotykali. Zauważono, że on, skoro tylko dostrzegł z chóru jej obecność w świątyni, zaczynał śpiewać przedziwnie porywająco, brzmiało też w jego głosie coś, co nie przystoi modlitwie, świętym słowom pieśni, pobożnym, wzniosłym i surowym, coś tak świeckiego i namiętnego, że wszyscy czuli się strwożeni i przejęci. Słyszano nawet, jak biskup, gdy Nikolcza po śpiewie zbliżał się do niego po błogosławieństwo, błogosławiąc go, mawiał:

— Brawo, synu! Wspaniale! Tylko, synku, zbyt po świecku. Bardzo silny i dziwny masz głos!

Jak umiała ukryć przed światem swój romans z Nikolczą, miłość, trochę spóźnioną ze względu na jej lata, choć wciąż piękna i świeża była jeszcze, tak samo zdołała zapobiec wykryciu się wszystkiego, kiedy odbywała poród. Cicho i zręcznie odebrała sobie życie. Pewnego dnia znaleziono ją w kąpieli martwą, z przeciętymi żyłami...

Albo sławny dziad Sofki, Kawarola... Zamiast siedzieć w domu, jako brat starszy (młodszy chorował ciągle), choć poślubił najpiękniejszą pannę ze Skoplja, z jakiejś na pół greckiej rodziny, wytrzymał zaledwie kilka miesięcy małżeńskiego pożycia i dalej podróżował po miastach; a w rzeczywistości wiódł jak przedtem rozpustne życie z tancerkami, Cygankami i innymi kobietami podobnego rodzaju. Żona musiała sama siedzieć w, domu, obsługiwać i pielęgnować chorowitego szwagra, doglądać go i stale z nim przebywać. Na odpustach podczas świąt patronów musiała pokazywać się z nim właśnie. Bóg też raczy wiedzieć, kiedy i jak, dość, że podobno zaczęła z nim grzeszyć.

To tylko, że grzeszyła z umysłowo chorym szwagrem, mogło tłumaczyć mnóstwo cierpień i upokorzeń, jakie znosiła później od męża. Ów, dowiedziawszy się zapewne, że zbłądziła, ile razy tylko wrócił do domu niesłychane wyprawiał awantury i brewerie.

Przyprowadzał ze sobą nierządne dziewczyny i bawił się z nimi w najlepsze, a żona usługiwać im musiała. Wówczas czeladź cichaczem wynosiła młodszego jego brata, nieprzytomnego ze strachu, i kryła go u sąsiadów, aby go Kawarola nie zarżnął. Żona sama słała łoże mężowi — ba, doszło do tego, że własnoręcznie musiała go wraz z nierządną kobietą nakrywać kołdrą. To nie plotka. Żyją jeszcze ludzie, którzy to zeznają pod przysięgą. Wkrótce żona Kawaroli umarła, brat w klasztorze Świętego Ojca Prohora skończył życie w obłędzie. A temu znów zapachniała podróż i włóczęga. Córki z pomocą stryjów i krewniaczek zastępowały ojca w prowadzeniu domu. Musiał wszakże po wielekroć w roku przyjeżdżać, aby się jego tryb życia nie rzucał w oczy, żeby nie zaczęto mówić o nim na mieście.

Lecz nie koniec na tym. Prowadząc nadal hulaszcze życie, pod starość już, wydawszy córki za mąż, Kawarola ku powszechnemu zgorszeniu ożenił się powtórnie. Wziął nie wdowę, ale dziewczynę. I rzekłbyś: wszystkim na złość wyprawił tak huczne i wspaniałe wesele, jak gdyby żenił się po raz pierwszy. Oblubienica była wprawdzie nie pierwszej młodości, lecz przedziwnie piękna. I ona też pochodziła z greckiej rodziny, zamieszkałej w tym samym mieście, tuż obok cerkwi. Nie była to jednak córka tej rodziny ani siostra, tylko jakaś daleka krewna. Przyjechała tu, gdy już była wcale doletnia, nikt dobrze nie wie dlaczego. Z nią miał tylko jedno dziecko, syna, który pierwszy zaczął nosić się po europejsku. Ale pono cała jej przepyszna uroda trwała tylko do ślubu, zaraz potem zwiędła. Żeby zachować bodaj tę zwiędłą urodę, całe życie trawiła na leczeniu, pielęgnowaniu i kąpaniu ciała. Opowiadają, że prawie nie wychodziła z łaźni.

Albo znowu rodzona siostra dziada Sofki, „biedna Naza", jak ją nazywano. Trzy razy uciekała jako młoda dziewczyna. Turczyła się trzy razy. Cały prawie jeden folwark poszedł na wykupienie jej i sprowadzenie na powrót. Później zaś, by ukryć to wszystko, rodzina wydała ją za kogoś ze służby; kupiono młodym domek, prawie na krańcu miasta, i darowano kilka zagonów oraz winnic, aby mieli z czego żyć Gdy się zestarzała, nigdy nie bywała u swoich. Przychodziła jedynie na „przeprosiny", w czasie wielkiego postu, kiedy według zwyczaju cała rodzina musiała się schodzić i nawzajem prosić o przebaczenie, by utrzymywać między sobą miłość i pokój. Za to jej mąż, dawny sługa, „pociot", jak sam siebie nazywał, nigdy nie wychodził z domu bogatych krewniaków. Dumny był, że należy do rodziny, że może z nimi za stołem jadać i pijać. Wszystkim był niemiły, wszyscy na niego patrzyli niechętnie nie dlatego, że z nimi zasiadał, ale że był żywym przypomnieniem tego, co się stało...

Tak to się działo, coraz gorzej i gorzej. Tylu obłąkanych, paralityków, tyle dzieci urodzonych z otwartymi ranami! A te zgony w kwiecie wieku, ciągłe wizyty słynnych lekarzy, cyrulików, położnych, a owe zamawiania, zlewania różnymi wodami, wodzenia do. znachorek mieszkających w jakichś ruinach po amulety, a owe wyjazdy do wszystkich miejscowości leczniczych w okolicy!

Sofka i teraz jeszcze, ilekroć przypomni sobie pomylonego wuja Ristę, aż wzdryga się cała z obrzydzenia. Pamięta, że z tego powodu w dzieciństwie nie chciała nigdy chodzić do wujostwa, a tym bardziej pozostawać tam na dwa lub trzy dni, jak u innych.

Nie wiadomo właściwie, dlaczego zwariował. Po długiej chorobie, w czasie której paraliż tknął całe jego ciało, uroił sobie, że kiedy chorował, żona zdradzała go z najstarszym subiektem ze sklepu. Zaczął pić. Wtedy oszalał. Trzymali go i żywili związanego na górnym piętrze. Gdy czasem Sofka z resztą dzieci, gnana ciekawością, szła na górę przyjrzeć się wujowi i wstąpiwszy na schody zaglądała przez szparę w drzwiach, on zauważywszy je, rozebrany, w kalesonach tylko i koszuli, wysoki, blady, podskakiwał ku nim, krzycząc:

— Och, kurwa Maria!

Ze związanymi nogami w białych nowych skarpetkach, podskakując ciągle, wrzeszczał dalej:

— Och, och!... Kurwa Maria!...

Ciotka, słysząc to, nadbiegała pośpiesznie. Dziatwę odpędzała, a jego siłą wlokła z powrotem do pokoju. W nocy bywało jeszcze gorzej. Sofka, przykryta kołdrą wraz z innymi dziećmi, które, otrzaskane z widokiem chorego wuja, dawno już spały, w żaden sposób usnąć nie mogła; wciąż bowiem dochodziły ją z góry, przez powałę, echa jego podrygów. A co się działo, kiedy ciotka poszła go leczyć!... Sofka nie wiedziała dokładnie, na czym polegało to leczenie, słyszała tylko wyraźnie jego skomlenia i wrzaski:

— Wody dawaj! Wody, czarownico! Zginę bez słodkiej wody! Auu!

Straszliwy krzyk, hałas, szamotanie, wiązanie do łóżka. A potem powrót ciotki, jej zmęczenie i wyczerpanie. Te jej znaki krzyża, gdy rozbierała się do snu, te westchnienia i modły: — Boże, zabierz do siebie! Boże, uwolnij!

II

Dlatego Sofka nigdy nie lubiła myśleć o przodkach. Wiedziała, że zawsze wtedy, przez trzy dni i dłużej, będzie chodziła po domu jak błędna, chora, kryjąc się sama przed sobą.

Rodzonych dziadków pamiętała jak przez mgłę. Obraz babki był dla niej zawsze trochę wyraźniejszy.

Wiecznie siedziała na dole w pokoju, oparta plecami o ścianę łaźni, jakby nawet w lecie chciała grzać się i parzyć. Wystający nos, wystająca broda, dziwnie wysokie czoło, oczy głębokie, tajemnicze, z wyraźnymi, długimi, skroni sięgającymi brwiami, z gęstą jak cień rzęsą. Co najgorsze, z mężem swym, dziadkiem Sofki, była spokrewniona — wprawdzie nie przez ojca ani matkę, tylko przez jakiegoś stryja. Suto musiał groszem sypnąć, zanim ją poślubił. Później, może dlatego, że się pobrali mimo tak bliskiego pokrewieństwa, chodziła pono zawsze z obwiązaną głową, która ją od chwili ślubu ciągle bolała i którą leczyła przeważnie tęgą, przepalaną wódką. Dziadek nazywał żonę „mamusią" i omal nie nosił na rękach.

Jedno tylko przypominało jej dziadka. Gdy Sofka podrosła, nauczyła się sama jeść i siedzieć za stołem, dziadek zarządził, by i przed nią, jak przed nim i resztą, członków rodziny, stała lampka wina. To tylko go przypominało, nic więcej. Opowiadano jej później, że kiedy ojciec dorósł i — jak tego wymagał obyczaj oraz godność tak możnego domu — wyjechał nie tylko do Salonik, lecz i do Carogrodu (chciał jak najwięcej podróżować i uczyć się), dziadkowie nigdy już nie przesiadywali w domu. Zdawszy na subiekta Tonka sklep w śródmieściu, w górze miasta, a dom na służącą, Magdę, którą jeszcze dzieckiem wzięli i przygarnęli, sami przebywali na folwarkach. Tam mieszkali u dzierżawców, byle tylko jak najwięcej pieniędzy posłać ojcu Sofki, efendi-Micie, aby żył możliwie beztrosko, uczył się, by wiele mógł się nauczyć.

Jakoż kiedy ojciec Sofki wrócił, był pierwszym „efendim", był panem. Nie znało miasto przystojniejszego człowieka. Lepiej mówił po turecku, grecku, arabsku. niż ojczystym językiem. Wydawał się człowiekiem obcym, cudzoziemcem — dla wszystkich, zwłaszcza dla licznych swoich krewnych; owszem, rozmawiał czasem i witał się z nimi, ale raczej ze zwyczaju niż z ochoty. Nie wdawał się w rozmowy nawet z ojcem czy matką, chyba w okolicznościach wyjątkowych. Ba, nie jadał z nimi razem na dole. W gościnnym pokoju na piętrze musiano dlań osobno gotować i nakrywać — takie miał kaprysy. Radością jego i dumą było tylko to, że poczęli go zapraszać do siebie najpierwsi begowie i paszowie doceniający w nim uczoność i wytworność. I to nie dawni begowie, którym tytuł dało bogactwo, lecz i inni, którzy byli nie tylko bogaci, ale tak samo jak on wykształceni i światli, a którzy zaczęli napływać do miasta w ostatnich czasach, obejmując stanowiska w urzędach i sądzie. Ci właśnie zapraszali go do siebie i przyjaźnili się z nim. Przy rozprawach sądowych, na posiedzeniach bywał, jako tłumacz, poniekąd łącznikiem między nimi a ludem, nad którym sprawował „sądy i rządy". Prosili go również na uczty, przyjmowali w domach, on zaś odwzajemniał im się pięknym za nadobne, dbając wielce, by ich prześcignąć zbytkiem i niezwykłością potraw. On to był także najlepszym i najwytrawniejszym znawcą urody kobiet, które sprowadzali sobie begowie.

Później, gdy trzeba było pomyśleć o ożenku, a w mieście brakło już bogatych jak dawniej dziewcząt ze znakomitych domów, jedno mu pozostawało: albo wziąć chłopkę z wielkim wianem, bo tylko wiejskim dziewczętom, wnoszącym z sobą majątek, godziło się przenosić do miasta i wchodzić w stare rody, albo zacząć przebierać i wziąć w końcu piękną, choć zupełnie ubogą.

Wybrał to drugie. Matka Sofki była najmłodszą z sióstr, a rodzina jej, wprawdzie niegdyś dość zamożna, w owym czasie podupadła mocno; żyła z czynszu pobieranego za kilka nędznych sklepików na krańcach miasta. Dziadek Sofki po kądzieli, wiecznie chory, prawie niewidomy — zawsze też rozchełstany i nieubrany, jakby dopiero co wstał z łóżka — stale przesiadywał w domu z sinym papierem na oczach bojąc się porażenia słonecznego. Siostry jej przebolały dawno utratę bogactwa i powychodziły za drobnych kupców, sklepikarzy-dorobkiewiczów. Atoli matka Sofki, Todora, różniła się od wszystkich sióstr. Przypominała mężczyznę raczej, niż kobietę. Wysmukła była, sucha, ciemnowłosa. Nikt by nie przypuścił, że wyrośnie z czasem na piękność. Ale nie zwiodło to efendi-Mity. Ledwo ją zobaczył, wnet odgadując przyszły rozkwit urody, ku zdumieniu wszystkich, a z niemałą ujmą dla swej dotychczasowej pychy i pańskiej dumy, pojął ją za żonę. Rzeczywiście nie pomylił się. W rok po wyjściu za mąż Todora rozwinęła się i wypiękniała niepospolicie.

Rychło jednak przesycił się małżeństwem i powrócił do dawnego życia. Jak za kawalerskich czasów tak i teraz musiano mu nosić na górę obiad i wieczerzę. Rzadko schodził do nich, jeszcze rzadziej rozmawiał, o tym zaś, aby się w domu czym zajął, czego dopilnował — nie było mowy. Później, gdy żona urodziła Sofkę, musiała usunąć mu się całkiem sprzed oczu i sypiać na dole z świekrem i świekrą, ażeby miał zupełną ciszę i spokój. I znowu, przy lada sposobności, starał się jak najczęściej wyruszać w podróż, rzekomo w celach kupieckich. Co prawda, wówczas jeszcze dla braku pieniędzy nie trwały długo te podróże, zdarzały się jednak często. Najczęściej przypadały w porze roku, w której ongi, młodzieńcem jeszcze, jeździł na wycieczki i na nauki. Podczas tych podróży umarli rodzice, dziadkowie Sofki. Podobno umyślny nie mógł na czas go znaleźć, toteż Mita nie zdążył nawet na pogrzeb.

Ale mimo jego samotnictwa i odosobnienia od domowników, rodziny i własnej żony, życie toczyło się w domu tak samo w dostatku, nawet zbytkownie. Matka Sofki, niezmiennie wdzięczna, że Mita poślubił ją i niejako podniósł wyżej, jako godną siebie, dokazała więcej, niż się po niej spodziewano. Tak przystroiła pokoje, przyrządzała potrawy, podejmowała gości i krewnych, jak gdyby była z najpierwszego i najbogatszego domu. W dalszym ciągu cała rodzina skupiała się u niej. Każda slawa była dla matki Sofki okazją pozwalającą wystąpić najpiękniej i najwystawniej. Nigdy bodaj wyrazem twarzy, ruchem, tym bardziej słowem nie poskarżyła się na stałe samotnictwo męża, stronienie od wszystkich, więc i od niej także.

Dopiero później, gdy Sofka podrosła, ojciec jął okazywać — raczej jej zresztą niż matce — jakby trochę tkliwości i niekiedy pokazywał się na dole. Sam zaczął uczyć Sofkę czytać i pisać. Czasem, kiedy wracał wieczorem, a na dole przed kuchnią, z matką i resztą kobiet, stała Sofka i wybiegała mu naprzeciw, on, obejmując córkę, razem z nią wchodził do domu. Sofka czuła wtedy na policzkach ręce ojca, palce głaszczące ją po szyi, brodzie i kędzierzawych włosach. I teraz na myśl o tym poczynała Sofka przypominać sobie woń tych palców, suchych, delikatnych i nieco zmarszczonych na czubkach, zapach ubrania, zwłaszcza rękawów. z których wysuwały się ręce, obdarzające ją pieszczotą.

— No, cóż tam, moja Sofeczko? Byłaś grzeczna? — pytał pochylając się nad nią, gdy bywał w dobrym usposobieniu. Przystawał z Sofką przed kuchnią, rozmawiał z matką albo witał się z innymi kobietami, a nie śpieszył zaraz, jak zazwyczaj, prosto na górę, do swego pokoju nie zatrzymując się nawet i nie patrząc na nikogo.

Wszyscy wtedy nabierali odwagi, zwłaszcza matka, która, zaledwie dostąpiwszy zaszczytu pomówienia i pożartowania z mężem, co jej schlebiało ogromnie — zwłaszcza ze względu na inne kobiety — zaczynała niby to łajać Sofkę:

— Ładnie mi grzeczna! Cały dzień biega i lata po ogrodzie. Nie mogę jej upilnować. Zrywa tylko kwiatki, a potem je ciska na ziemię...

Sofka, wciąż czując na sobie rękę Mity, ściskając mu kolana w szerokich sukiennych szarawarach, wiedząc, choć wtedy jeszcze taka mała, że matce sprawi tym radość, zaczynała szczebiotać usprawiedliwiając się przymilnie:

— Nie, efendi! Nie, tatusiu! Nie, jak tatę kocham!

On, wziąwszy ją na ręce, niósł na górę do swego pokoju.

A gdy zapadał zmrok i na dole u matki nie było nikogo już z gości, zaczynał bawić się z Sofką.

Najczęściej, rzuciwszy ją na poduszki, ukląkłszy przed nią, zarzucał sobie na szyję jej rączki, kładł głowę na maleńkich kolanach i patrzył na córkę szerokimi, dziwnymi, głębokimi oczyma.

Wydawało się wtedy, że łzy wzbierają w jego oczach, usta wilgotnieją i poczynają drżeć. Nie mógł się dość napatrzyć córeczce, jakby w jej oczach i ustach odnajdywał coś ciągle i przypominał sobie. Któż wie co? Może coś nieziszczalnego i nieodżałowanego? Może to, że ta oto śliczna Sofka nie jest chłopcem, jego dziedzicem? Może jej delikatne wargi, dziecięce, ale już gorąco czarne oczy i mała ciemna główka o długich włosach przypominały mu jej matkę, gdy ją po raz pierwszy ujrzał i pierwszy raz się zachwycił?

Nosząc ją na rękach po pokoju, tuląc maleńką, mówił:

— Sofeczka!. Tatusiowa Sofeczka!...

I obejmował ją coraz mocniej, tak że Sofka do dziś jeszcze pamięta świeżo ogoloną brodę, która wtedy drapała ją po twarzy.

Jeżeli tego niespodziewanie dobrego humoru nie popsuło czyjeś przyjście czy coś w tym rodzaju — wołał także i matkę. Wtedy jedli razem wieczerzę, razem siedzieli na górze w jego pokoju. I Sofka nie pamięta milszych wieczorów nad te właśnie.

Potem nastawały równie błogie dni. Wozem wyjeżdżali do Dolnego Vranja na folwark. Nikt prócz nich trojga i Magdy.

Na pierwszym miejscu siadał on. Jak zawsze rozparty na siedzeniu, z wyciągniętą jedną nogą i opartą na niej ręką, w ubraniu sukiennym, ale nie takim, jak mieli inni, lecz odznaczającym się jemu tylko właściwym krojem. Szarawary nosił dosyć wąskie, bez galonu, lżejsze od innych, a kosztowniejsze z powodu staranniejszej roboty. Twarz sucha, ściągła, nieco koścista, lecz o skupionym zawsze wyrazie oczu i ust, o czole cokolwiek wysokim i przeciętym jedną poprzeczną brózdą pod włosami. Spod czoła patrzyły wiecznie znużone, wiecznie półprzymknięte oczy. Drugą ręką trzymał na kolanie Sofkę wystrojoną wówczas jak dorosła dziewczyna. Włosy miała z tyłu związane, a koło czoła i uszu loczki poprzeplatane wstążkami. Na wprost nich dwojga siedziała matka. Wykąpawszy się na tę wycieczkę, jaśniała w rumieńcach i błyskach oczu. Oczy te, owe słynne, wielkie oczy, pod długą brwią nad pałającymi policzkami świeciły przedziwnie, usta zaś drżały ze szczęścia.

Wóz zjeżdżał niżej. Wtaczał się na groblę, wąską, wpartą między sadzone wierzby a wykopane rowy, lecz za to pełną świeżości. Potem zjeżdżał i toczył się ku równinie, jednostajnie płaskiej, zasadzonej kukurydzą i tytoniem. Wtedy mknęli coraz prędzej. Magda, na koźle obok woźnicy, pośród koszyków i węzełków z jadłem i napojami, nie mogła wytrzymać, żeby nie pozdrawiać przechodzących chłopów i robotników i nie zagadywać do nich. Zresztą ona jedna odpowiadała na ich pozdrowienia, gdyż rozparty na siedzeniu efendiMita z Sofką na kolanie nie patrzył na nikogo i na nic, tylko na swoją wyciągniętą nogę i lakierowane, płytkie, prawdziwe tureckie trzewiki. Albo może udawał, że tylko na to patrzy, ażeby nie przyjmować pozdrowień i nie być zmuszonym odpowiadać na nie.

Na folwarku, otoczonym murem i topolami, pełnym świeżości i cienia, a nawet chłodu podczas lata, tuż nad rzeką, spędzali dni kilka. Ojciec całymi dniami przebywał na dole, w ogrodzie, wyciągnięty na poduszkach, obstawiony paczkami z tytoniem i filiżankami po wypitej kawie. Matka mieszkała na górze, w wieży, szczęśliwa, stojąca najczęściej w oknach pokoju, który niby to wietrzyła i zamiatała. Magda, wiecznie swarząca się z dzierżawcami, gderała na sługi, że nie przyniosły w czas ze wsi masła, sera i kurcząt, że wieczerza się spóźni. Wieczerzali popijając trunki, chłodzone w rzece, przy nocnym, głośniejszym — zdawało się — szumie wody, przy turkocie młynów, słysząc nad głowami jednostajny, jakby z daleka idący szelest topoli, ich gęstego, bujnego listowia. Później, gdy matka na górze słała łóżka, ojciec zostawał aby pijąc poleżeć jeszcze.

Często też poczynał nucić z początku cicho, dla siebie, później silniej, donośniej. Gdy się rozochocił, zaczynał śpiewać na cały głos. Matka nie śmiała mu przerywać, słuchała go tylko z oświetlonego pokoju. Sofka poznawała z jej twarzy, że słów nie rozumie, obce jej są, widać było jednak, jak je odczuwa, jak ze szczęścia i tkliwości drży po prostu i z otwartymi ustami chłonie mężowski głos, który coraz to szerzej rozlewa się po ogrodzie, rzece i pośród topoli — cudownie, namiętnie, gorąco.

Później, gdy myślał, że Sofka już usnęła, przychodził na górę z niedopitą jeszcze flaszką wina i ciągnął dalej swą pieśń. Brał matkę na kolana, rozplatał jej włosy i ciągle śpiewając, ściskał ją i całował w twarz i usta.

Po kilku dniach wracali do domu. Ojciec wprawdzie jakby znużony, jakby zatopiony we własnych myślach, matka natomiast — wniebowzięta. Nie mogła się Sofki dość naściskać i nacałować, gdyż oto jej, swemu dziecku, miała do zawdzięczenia, że znowu wrócił do niej mąż, jego miłość.

III

Potem przyszła wojna i wyzwolenie, koniec tureckiej władzy i panowania. Wtedy znikł ojciec Sofki, efendiMita. Zbiegł z Turkami i begami i rzekomo prowadząc z nimi handel pozostał w Turcji. Rzadko odtąd przechodził na serbską stronę. Im Sofka była większa, tym rzadziej przybywał: raz na rok, i to zwykle w nocy. Zostawał dwa, trzy dni, lecz nigdy nie wychodził z domu. Nawet najbliższej rodziny, stryjenek i ciotek, nie chciał widywać.

Sofka przypomina sobie, że te dnie były najgorsze. Po każdym jego ponownym odejściu matka przez kilka dni chodziła zgnębiona i przybita, ona jedna wiedziała wszystko. Wiedziała, że nie zajmuje się on tam niczym, że odchodzi nie dlatego bynajmniej, iż rzekomo nie może odwyknąć od obcowania z begami i Turkami; wiedziała, że tkwi w tym inny powód.

Przynajmniej jej nie powinien był okłamywać, przed nią przynajmniej nie powinien był udawać niczego... Wiedziała, że mąż ucieka z lęku przed biedą, która choć jeszcze nie przyszła, ale przyjdzie na pewno. Wiedziała również, że już od dawna, przed wyzwoleniem jeszcze, w majątku, a zwłaszcza na folwarkach i w młynach, dzieje się niedobrze. Prawda, że nadal majątek nazywał się ich własnością, jednak plonów nie dostawali już w całości, jak niegdyś, tylko w części — Bóg raczy wiedzieć — w jakiej. Wyglądało to raczej na jakiś upominek od chłopów-dzierżawców niż na należność, która im się słusznie należy. Czynsze i dzierżawy z młynów pobrane już były z góry, nie wiedzieć za ile lat, i rozrachunki tak się powikłały, że byłoby bodaj lepiej w ogóle własności nie mieć. Ale o sprzedaży nie śmiano nawet napomknąć — szczególnie efendi-Micie. Wolał się godzić na zaciąganie najuciążliwszych pożyczek od lichwiarzy niż sprzedać cokolwiek i dać w obce ręce. Lecz i tych pożyczek, zastawiania majątku, musiało się dokonywać w największej tajemnicy. Jak zawsze, załatwiał to wszystko Tonek, ich najstarszy sługa, którego jeszcze za dziada Sofki sprowadzono ze wsi. Później wprawił się on w prowadzenie rachunków o tyle, że jako zastępca właściciela siedział na górze, w śródmieściu, w ich sklepie. On umawiał się z chłopami i dzierżawcami, on puszczał majątki w dzierżawę, on też w imieniu gospodarzy pobierał czynsz. Już wtedy szeptano, że prócz gotówki ma też własny dom, a u gospodarzy zasługi zalegające od czterech czy więcej lat. Ale też był nie do zastąpienia, zwłaszcza dla ojca Sofki. Ów nigdy go nie pytał, skąd wziął pieniądze, który folwark i na jakich warunkach zastawił. Tonek miał mu tylko przynosić pieniądze, tak żeby nikt o tym nie wiedział — reszta była obojętna.

Po wyzwoleniu jednak nastąpiły sądy i procesy. Szczególnie gdy z chłopami i dzierżawcami trzeba się było rozliczać, by stwierdzić, czyja jest ziemia: gospodarska, turecka czy chłopska. Wtedy się okazało, że po ostatecznym rozrachunku nic im z majątku nie zostanie. Najgorsze było dla ojca Sofki, że on, efendi-Mita, miał na domiar wszystkiego chodzić po sądach i składać tam przysięgi, kłócić się, i to z kim? Ze swymi niedawnymi sługami! Dlatego umył od wszystkiego ręce. Gdyby tylko chciał, mógł był zaprzeć się, że wziął cokolwiek od któregoś z dzierżawców, jak to inni gospodarze uczynili, na nowo dochodząc w ten sposób do roztrwonionego już i sprzedanego mienia.

— Et, żeby na mnie chłop pomstował, żeby na mnie czyjeś łzy ciążyły? — mawiał z goryczą, a wielkodusznie.

Ale także nie chciał i nie miał odwagi czekać na ciąg dalszy: na sprzedaż majątku, oddanie go w obce ręce i ujawnienie wszystkiego. Toteż natychmiast po wyzwoleniu uszedł, zbiegł do Turcji wraz z begami i Turkami, poruczywszy Tonkowi, by załatwił i przeprowadził wszystko, jak zechce i potrafi. Wobec tego Tonek z adwokatami, których po wyzwoleniu pełno było w mieście i którzy nawet na ostrogach nosili napoleony, uporządkował wszystko pięknie i gładko, tak że nie zostało nic prócz kilku łanów i winnic — i to łanów odległych a winnic zapuszczonych. Z winorośli — ani śladu, kasztany sterczały gołe i widlaste. Jedyne pole, które ocalało i coś było warte, leżało nad Morawą, koło mostu na drodze do Banji.

Gdy Tonek przyszedł oznajmić to wszystko matce Sofki, widziała z jego twarzy, wyrazu i mrugania oczu, ile przy tym nakradł, nagrabił. I to on, ich sługa, którego wychowali i wyprowadzili na człowieka! Tę trochę pieniędzy, którą począł jej odliczać, miała ochotę rzucić mu w twarz. Ale czyż ona, Todora, miałaby przed nim zdradzać swoje myśli? Dopiero gdy Tonek, żegnając ją, zdał się czekać na podziękę i tłumaczył, że musi ich teraz opuścić aby przejąć sklep i cały handel na własne imię — wtedy dopiero tak ją zdławiło w gardle, że odrzekła tylko:

— Dobrze, dobrze, Tonek!

— Paniusiu, choć już nie służę u was... gdyby los pozwolił, do śmierci nie opuściłbym waszego domu... Ech, któżby chciał wasz dom opuścić!... Ale choć mnie już tu nie ma, jednak zawsze, ilekroć będę potrzebny, przyślij tylko, daj znać, a jestem do usług w każdej chwili.

— Dobrze, dobrze...

I nie mogąc się doczekać, kiedy nareszcie, szczęśliwy, uniżony, otrzepujący ubranie i trzewiki, poprawiający kołnierz na szyi, odejdzie i zniknie w bramie — Todora, drżąc z bólu, cierpienia i wstydu, odwróciła się i weszła do domu, gdzie płacząc i łkając zaszyła się w najciemniejszy kąt.

Lecz oczywiście nikt o tym nigdy nie powinien był wiedzieć. Ani rodzina, ani nikt. Ocalone resztki, przede wszystkim pole nad Morawą, wzięli pod uprawę synowie Magdy, rzekomo za pół plonu, w istocie zaś płacili więcej, niż ziemia dawała, wdzięczni, że to, co dzierżawili poprzednio, stało się teraz ich własnością. Sama Magda prawie wcale nie oddalała się od domu. Całymi tygodniami przesiadywała na wsi u synów i synowych; gdzie była jakby gospodarzem, bo mąż jej umarł. Ale w każdą sobotę i święto zawsze przychodziła do nich przynosząc coś zawsze ze sobą, najczęściej mąkę, masło i ser, tak że później Sofce i matce starczyło jedzenia na kilka dni. Przysłuchując się rozmowom, krzątając się, spędzała u nich święto i parę dni następnych. Również i inni chłopi, dawni dzierżawcy, nadal przychodzili przynosząc coś zawsze, nie wspominając nigdy, że ziemia jest teraz ich własnością. Toteż początkowo niedostatek nie bardzo dawał się we znaki. Dlatego także matce Sofki było z razu dość łatwo sobie radzić tak, żeby nic nie zauważono i żeby po dawnemu cała rodzina, zwłaszcza starzy stryjowie i wujowie, mogli być zawsze częstowani mocną wódką, smakowitymi trunkarni i kawą.

Gdy nadchodziła slawa, Wielkanoc, Boże Narodzenie, urządzało się wszystko i przygotowywało jak dawniej, matka zaś Sofki występowała w najpiękniejszej sukni, z chustką na przystrojonej kwieciem głowie. Sofka zawsze chodziła wtedy w nowych jedwabnych sukienkach z najnowszych i najdroższych tkanin, jakie zaczynano dopiero nosić w mieście. Cały dzień wesołe i szczęśliwe czekały gości. Sprowadzano nawet muzykantów. Na pytanie o efendi-Mitę matka odpowiadała, że oto właśnie przed paru dniami nadesłał jej pieniądze i dał znać przez posłańca, iż nie może przyjechać, Ma do załatwienia jakieś ważne sprawy. Będzie się starał koniecznie przybyć w jesieni, a Sofce przysłał właśnie ten jedwab na sukienki...

Jakoż i sama Sofka nie wiedziała z początku, skąd Todora bierze pieniądze na często sprawiane drogie sukienki. Ale domyśliła się niebawem. Odgadła, że matka po to ubiera ją w drogie stroje, aby ich kosztownością utwierdzić córkę w mniemaniu, iż to naprawdę dar ojca. Bała się bowiem, aby Sofka, jak to zwykle dzieci, całkiem nie zapomniała o ojcu albo nawet nie znienawidziła go za to, że nigdy ich nie odwiedza, że ją i mamę skazuje na samotność. Służący, którzy niby to przynosili ojcowskie podarki, czynili to zawsze, gdy Sofki przypadkowo nie było w domu, a więc, kiedy nie mogła ich zobaczyć.

Lecz wszystkie te wybiegi matczyne nie zdały się na nic. Podobnie jak wiedziała o tym, że matka prawdę ukrywa, dostrzegała też wszystko, co się koło niej działo. Szczególnie wyraźnie widziała, że rodzina narzuca się jej, Sofce, ze swoją serdecznością od chwili, kiedy ona i matka zostały same, opuszczone przez ojca, po domniemanym przesiedleniu się jego do Turcji. Ciotki i stryjenki ubiegały się, by Sofka, choć jeszcze mała, udawała się do nich w gościnę i zabawiała jak najdłużej, goszczona i podejmowana jak dorosła. Sofka już wtedy wiedziała, że ta rodzinna miłość i serdeczność ma źródło w mglistym jakimś przeczuciu zbliżającego się nieszczęścia. Dlatego nadskakiwali Sofce wszyscy i, rzekłbyś, pochlebiali jej, jakby pragnąc spłacić tym swój dług rodzinny, goszcząc ją teraz, honorując, dopóki nieszczęście jeszcze się nie ujawniło. W ten sposób, kiedy ich ono rozdzieli, mała, nie mając innych wspomnień, przynajmniej rodzinę zachowa we wdzięcznej pamięci za dobroć, gościnność i wspominać będzie jako bogatą i poczciwą. Otaczali ją miłością i dlatego, że wiedzieli — a nie było to przeczucie, lecz pewność — iż Sofka jest ostatnią latoroślą głównej gałęzi rodu, że na niej skończy się ten ród i zginie. Ale poza tym zdawało się, jakby byli dla niej tacy głównie przez wzgląd na efendi-Mitę, bo choć opuścił ich, oni tak go szanują, iż jego jedynaczki i ulubienicy strzegą jak oczka w głowie, omal nie nosząc na rękach.

Postępowanie matki także utwierdziło Sofkę w przekonaniu, że czułość, która ją otacza, zawdzięcza raczej ojcu niż samej sobie. Później, gdy w Sofce zaczęła przejawiać się piękność kobieca, gdy towarzyszki jej zabaw jęły naraz, niespodzianie, przystawać i — zdziwione, olśnione jej urodą, bujnością piersi i włosów — wołać: „Ach, Sofko! Ach, jakaś ty śliczna i duża!" — matka nie puszczała jej samej. Odtąd nie wolno było trzymać bramy otworem przez całe dni. Sofce zakazano wychodzić przez bramę czy furtkę do sąsiadów, chociażby między same kobiety, dopóki matka nie obejrzała jej i nie sprawdziła, jak jest ubrana. Choćby była zajęta najbardziej, gdy Sofka zapragnęła pójść do sąsiedzkiego domu, do towarzyszek, matka porzuciwszy pracę i wytarłszy ręce w fartuch, odprowadzała ją aż do furtki poprawiając coś ciągle koło jej sukienki... Bo, na miły Bóg — mówiła wtedy promieniejąc ze szczęścia — jakżeby mogła pozwolić, by Sofka wyszła niedbale ubrana! Skądże! Niechby nadszedł przypadkowo ojciec i zastał ją taką albo posłyszał, że była niewłaściwie ubrana, jakżeby śmiała ona, Todora, pokazać mu się na oczy, a cóż dopiero — spojrzeć na niego?

Tymczasem wszystko to na nic się nie przydało. Sofka od dawna wiedziała, dlaczego ojciec ciągle przebywa w Turcji, dlaczego coraz rzadziej przyjeżdża do nich, tak że właściwie pamiętała go już niemal tylko z jego nocnych odwiedzin, w nieco zszarzałym ubraniu, z twarzą ciemniejszą, jakby suchą w rzeczywistości pomarszczoną, choć jeszcze dość świeżą, ogoloną, o wilgotnych ustach i oczach. A zawsze z różańcem, w lakierowanych trzewikach i białych skarpetkach... Gdy myślano, że mocno zasnęła, nieraz podpatrywała długie całoroczne narady matki i ojca, rozmowy nieme, bez słów, gdy oczy mówiły tylko, że raz trzeba skończyć, że tak nie może trwać dłużej, że trzeba uchodzić, sprzedać dom i wszystko... Ale co wtedy będzie z grobami na cmentarzu? I co rodzina, a zwłaszcza — co ludzie obcy powiedzą?

IV

Zawsze  — odkąd Sofka siebie pamięta — wiedziała o wszystkim. Jak — nigdy o nic nie pytając — odczuwała i rozumiała wszystko, co się koło niej działo, tak samo wiedziała, co się z nią stanie. Już jako dziecko żywiła najgłębsze przekonanie, że rozkwitnie w piękność, a jej uroda z każdym dniem bardziej będzie olśniewać i zadziwiać. Boć wiadomo, że tylko ona, latorośl ich domu, jedyna córka efendi-Mity, może być tak piękna — nie żadna inna.

Nie myliła się.

Jak przewidywała już z góry, jej wielka piękność czyniła ją jeśli nie dumniejszą, to szczęśliwszą. Nie dlatego, by czarowała nią mężczyzn i skazywała ich na mąki, ale sama z własnej urody bardzo była rada. Pielęgnowała się tym więcej, tym bardziej siebie lubiła, że wiedziała dobrze, iż piękność jej nie stanie się tą zwyczajną, przeciętną kobiecą urodą, która polega na bujności i jędrności krztałtów, lecz inną, istotą, wyższą, potężniejszą, jaka nie trafia się często, nie więdnie szybko, ale przeciwnie, staje się coraz cudniejsza i bardziej porywająca, którą owiewa jak gdyby obłok wonności.

Wszystko to ziściło się dokładnie. Kiedy osiągnęła i przekroczyła wiek lat dwudziestu (wiadomo było, że byle komu nie wolno ubiegać się o jej rękę), a potem dwudziestupięciu i sześciu — wtedy była nie tylko równie piękna, ale bodaj cudniejsza jeszcze i bardziej porywająca niż dawniej. Zmniejszyła się tylko obfitość jej kształtów, ale krasa jej była coraz wdzięczniejsza i rzucała się w oczy. Ramiona i barki miała jak dawniej jędrne, krągłe i rozwinięte, mięśnie przedramienia pełniejsze i bardziej zwarte, co w połączeniu z zarysem bark czyniło ją smukłą i strzelistą, jakby dodając jej wzrostu i uwydatniając biodra. Wąskie, szczupłe ręce o trochę suchych, ale delikatnych palcach były nie mniej delikatne, okrągłe i pełne w przegubie, który uwidoczniał białość skóry. Twarz miała nie tyle hożą, ile białą, szczupłą, wypielęgnowaną, trochę kościstą, lecz o wysokim i otwartym czole, czarnych, dużych, nieco wąskich oczach, o zawsze płonących policzkach i zaciśniętych cienkich ustach, wilgotnych w kącikach, namiętnych. Cała ta uroda skrzepła, rzekłbyś, w niezmienności, jakby w obawie, by nie pogubić ślicznych szczegółów. Jedynie włosy w dalszym ciągu rosły bujnie jak w dzieciństwie. Były czarne, miękkie, ciężkie; rozpuściwszy je po szyi i plecach, czuła zawsze ich falującą puszystość.

Ale najbardziej niepokoiło Sofkę to, że odkąd, dorastając, rozwinęła się już w słynną piękność, ojciec jej przyjeżdżał coraz rzadziej. Wiedziała, że to z jej powodu. Jak gdyby się jej bał. Mijało całe lato, jesień i zima, a o nim nic wciąż nie było słychać; nawet przez posłańca nie dawał znaku życia. Później po dwa i trzy lata nie było wieści: ani gdzie jest, ani co robi.

Matka konała z trwogi. Bała się zostać w zupełnej nędzy, prawie bez chleba, bo już i teraz nie na żarty borykała się z biedą. Postanowiła sprzedać wyżej położoną, wychodzącą na ulicę część ogrodu za domem. Naturalnie sprzedała ją „ich" Tonkowi, gdyż jemu tylko miała odwagę zawierzyć, że nie będzie opowiadał i trąbił po świecie, iż to jego własność, nabyta od nich całkowicie, jeno, według zwyczaju, powie, że niby wziął to od nich w dzierżawę i że się musiał naprosić, zanim mu pozwolili wznieść tutaj jakieś własne składy.

Nie tyle więc oczywiste już ubóstwo trwożyło matkę, ile coraz rzadsze przyjazdy ojca. Znając go, drżała, żeby ich nie porzucił zupełnie i bezpowrotnie. Nie o nią już chodziło — jej życie przeminęło, ona na wszystko była przygotowana — ale co pocznie i gdzie się podzieje w takim wstydzie i upokorzeniu Sofka, już dorosła i słynna z urody?

Sofka, widząc mękę i lęk matki, żałowała jej bardziej niż siebie. Od dawna też pogodziła się z losem. Zwłaszcza z chwilą, gdy poczęła odczuwać, że jej piersi prężą się i pełnieją coraz bardziej, zaokrąglają się kształty, gdy za. każdym niespodzianym dotknięciem, ba, za każdym szelestem czy odgłosem kroków przechodził ją łaskotliwy dreszcz, aż wzdrygała się słodko, gdy za każdym męskim spojrzeniem krew uderzała jej do głowy, nogi jak przykute wrastały w ziemię, a ona czuła, że gdyby ten mężczyzna podszedł, w odrętwieniu nie mogłaby się ruszyć, a cóż dopiero oprzeć się i bronić — już wtedy, gdy było najgorzej i najciężej, przekonana była, iż nigdy, nigdy nie przyjdzie, nie urodzi się ten, kto byłby jej równy i godny, godny jej wielkiej urody, a także jej samej — Sofki, „córki efendi-Mity".

Od samego początku była przekonana, że nigdy nie znajdzie się nikt, kto by górował nad nią tak, by mogła czuć się całkiem szczęśliwa, że on, piękniejszy i wyższy pochodzeniem od niej, potrafi należycie ocenić jej krasę i urodę, napawać się nią i zachwycać. Bo tylko taki mógłby zbliżyć się ku niej; tylko takiemu pozwoliłaby się kochać. Od razu pogodziła się z myślą, iż nigdy takiego nie znajdzie, wszystko więc znosiła łatwiej. Była nawet rada, że tak jest. Wobec tego nic jej nie mogło zaniepokoić, przyprawić o lęk. Nie groziło jej ze strony mężczyzn żadne niebezpieczeństwo i dlatego mogła być zupełnie niezależna. Mogła dowoli wychodzić przed bramę i stać tam długo. Każdemu młodemu mężczyźnie spoglądała prosto w oczy. Chodziła nawet sama po ulicach i do sąsiadów, ilekroć tylko chciała. Nawet w nocy nie zaznawała trwogi. Ciesząc się swobodą, nie zazdrościła żadnej z towarzyszek, choć niejedna, młodsza od niej, dawno wyszła za mąż, wraz z mężem porosła w pierze i została zaliczona w poczet majętnych gospodyń. Nikt i nic nie mogło wzbudzić w niej zazdrości ani zawiści. Wyższa nad całe otoczenie i dlatego z siebie zadowolona, zwłaszcza ze swojej niezrównanej piękności, obojętnie na wszystko wokół patrzyła.

Nigdy, gdy stała w bramie i widziała zbliżającego się mężczyznę, nie chowała się, według obyczaju, aby dopiero po jego przejściu zerkać za nim. Jeśli stała przed bramą, zachowywała się swobodnie. Nigdy nie przemykała się chyłkiem, nigdy nie stała z boku, zawsze otwarcie, nie wstydząc się ani swej osoby, ani stroju, ani piersi, które inna, gdyby je miała tak pełne i jędrne, osłoniłaby fartuchem zarzucając go sobie pod brodę. Ona nigdy tego nie robiła. Jeżeli stała, to pośrodku bramy, z założonymi rękoma, lekko wsparta o wierzeje, w postawie niewymuszonej, wysunąwszy jedną nogę przed drugą, swobodnie, nie naciągając na czoło chustki i nie ukrywając wpiętego we włosy kwiatu, tak samo wyglądała jak w domu, jeszcze swobodniejsze miała wejrzenie, rzekłbyś, harde, a dolną wargę wydętą na znak obojętności, przez co w kącikach jej ust zawsze leżał jakby drobny cień. Każdemu, kto się zbliżał do niej, przyglądała się bacznie i mierzyła go wzrokiem, tak że ten spuszczał oczy, tracił śmiałość i z uszanowaniem przechodził mimo, składając jej ukłon.

Jeśli zaś był w towarzystwie kogoś, kto jej nie znał albo słyszał o niej tylko, wtedy Sofka taką słyszała za sobą rozmowę:

— Co to za jedna i czyja? — pytał tamten zaskoczony, uderzony jej pięknością, a zwłaszcza zuchwałym, swobodnym zachowaniem.

— Sofka, córka efendi-Mity! — odpowiadał drugi. Bojaźń, podziw i uszanowanie przejawiały się we wszystkich rozmowach o niej. Nigdy nie mówiono o niej tak po prostu, jak o innych kobietach. Dlatego mogła czuć się taka nieskrępowana.

Nie tylko z bramy, ale i z okien piętra wychodzących na ulicę i na miasto wyzierała obojętnie i przyglądała się wszystkiemu wychylona, oparta o framugę. Cały dzień widać ją było siedzącą na górze w oknie, ze wspartą na rękach twarzą, z wydętymi i jeszcze mocniej zarumienionymi policzkami, z łopatkami ściągniętymi w tył. Mocno wychylona z okna bujała się lekko, świadoma uroku tej postawy, uroku wydatnych, bujnych bioder i piersi, opartych o futrynę.

Szczególnie w święta lubiła, stanąwszy tak i podparłszy się łokciami, patrzeć na dół w ulicę, w sąsiedztwo, biec wzrokiem aż ku cerkwi, ku śródmieściu. Wszystko było widać dobrze, gdyż dom zbudowany był wyżej.

Patrzyła obojętnie, z uśmiechem na snujących się przed jej oczami ludzi,, a zwłaszcza na kobiety wychodzące z cerkwi, gdzie przyszły nie tyle na nabożeństwo, ile po to, by się pokazać w nowych, po raz pierwszy włożonych sukniach. Oto młoda, tęga, białolica Nata, córka gospodarza Milenki. Zawsze, w każdą niedzielę, wraca z cerkwi z ojcem i macochą. Ojciec idzie za obiema kobietami, uśmiechnięty, pucołowaty i już nie w szarawarach, ale w pantoflach i surducie, chce bowiem ze względu na swoją drugą, młodą żonę wyglądać młodziej, więcej też popatrywał na nią niż na córkę. Lecz Nata tego nie dostrzega. Idzie szczęśliwa, że ojciec prowadzi ją ze sobą wszędzie i nie wie, że czyni to wszystko dla macochy, bo nie wypada, żeby wychodził z żoną, a w domu zostawiał samą dorosłą już dziewczynę. Sofka zawsze patrzyła na nią z politowaniem, wiedząc, że Nata o tym nic nie wie i dzięki temu jest taka szczęśliwa, szczyci się nową suknią i spogląda dokoła, czy aby wszyscy podziwiają jej piękność.

Ile też razy przypatrywała się córkom Taszka, siodlarza, mieszkającego w tej samej ulicy, położonej wyżej niż ich dom. Taszko ma ich cztery. Jedną w drugą — dorosłe. Ojciec i matka byli jeszcze chłopami, ale gdy się wzbogacili, dzieci ich, zwłaszcza córki, rychło stały się znane. Wszystkie nosiły jednakowy ubiór z materiałów przeważnie lekkich, cienkich i jaskrawych, aby zwracać na siebie uwagę za wszelką cenę. Twarze i oczy miały tak delikatne i aksamitne, że nikt by nie spodziewał się takich córek po takich rodzicach. Szczególnie brzydkiego miały ojca — pucołowatego, o śniadej tłustej, spalonej chłopskiej twarzy. Sofka często widywała którąś z nich; zadowolona, że budzi podziw, stała w bramie jak zawsze i stamtąd wybiegała na ulicę, aby móc lepiej się komuś przypatrzyć lub pokazać mu, że jest w bramie i na niego czeka. Na żadnym nabożeństwie w cerkwi, na żadnej zabawie tanecznej nie brakło ich nigdy. Nie opuszczały też odpustów po pobliskich wioskach i cerkwiach. Najpierw przyjeżdżały drabiniastym wozem z ojcem i matką, z pełnymi koszami jadła i butlami wina, żeby wśród tego wszystkiego przesiedzieć cały dzień. Później, gdy wzbogacili się jeszcze bardziej, a synowie dorośli, panny jeździły własnymi, świeżo lakierowanymi bryczkami na resorach, już bez ojca, tylko z matką i którymś z braci. Nie wyjeżdżały też, broń Boże, z samego rana na cały dzień, ale po obiedzie, jak to robią wszyscy bogacze, którzy, paradując we własnym powozie własnymi końmi, wyruszają, kiedy im się podoba, tu postoją trochę, tam popatrzą i wcześnie wracają do domu. Jeżdżą więc raczej dla przejażdżki niż dla wypoczynku czy też, żeby zobaczyć odpust — tak robi pospólstwo, które tylko przy święcie może wytchnąć, najeść się i podpić sobie.

Ale mimo że Sofka zadowolona była z siebie zupełnie, że nic nie miała nikomu do pozazdroszczenia, mimo że nie czuła się nigdy niespokojna czy nieszczęśliwa, zawsze jednak lżej było jej żyć podczas zimy. Może dlatego, że wtedy człowiek bardziej niż kiedykolwiek bywa odosobniony od innych, gdyż późną jesienią, a potem podczas długiej a ostrej zimy każdy czuje się samotny ogromnie. Czasami tylko matka chodziła do krewnych, i to wybierała się wcześnie, aby powrócić jeszcze tego samego dnia. Nie dlatego, żeby jak inne truchlejące o córki pozostawione w domu miała bać się czegoś zdrożnego, może jakiego mężczyzny, tylko dlatego, że wiedziała dobrze, iż teraz w zimie Sofka nie będzie mogła udać się do sąsiedztwa, gdyby jej czego potrzeba było. Poza tym samotność zimową przerywały jedynie święta, i to uroczyste, jak Boże Narodzenie. Wtedy, ze względu na gości (najbliższych co prawda, bo tylko sąsiadów), musiały się strojnie ubierać — i w ten sposób wchodzić w życie. Reszta zaś dni zimowych płynęła ogromnie jednostajnie, w zupełnej samotności; zamykały się obie w czterech ścianach domu; mogły do syta napawać się swobodą, pozostawione samym sobie.

Toteż zimy były dla Sofki łatwiejsze do przeżycia, milsze; a w innych porach roku czuła się gorzej, zwłaszcza na wiosnę. Odczuwała wtedy jakby jakiś niepokój, rzekłbyś, lęk. Może dlatego, że niedawna samotność i jednostajność zimowa mijała, a życie, które dotąd było od świata odgrodzone, powstrzymywane w biegu i przygłuszane śnieżycami oraz mrozem, poczynało już wtedy wymykać się z domów, rozlewać po ulicach, po mieście, cerkwiach, odpustach, uroczystościach, mieszając wszystkich po społu, mężczyzn i kobiety. Pewno dlatego ogarniał ją wówczas niepokój, wiedziała bowiem, że trzeba będzie, by nie zostać całkiem zapomnianą — nie ze względu na siebie, lecz na matkę i dom — wejść także w to pospólne życie, wśród tych ludzi. Tymczasem ona nic z nimi nie miała wspólnego. Wszystko było jej obce i dalekie.

Najgorsze jednak było to, że z roku na rok, zawsze wiosną i latem (a przed nikim, nawet przed samą sobą, do tego się nie przyznawała), spostrzegała z coraz większym strachem i przerażeniem, iż nie tracąc urody i świeżości posuwa się w lata coraz bardziej. Poza codziennym niepokojem z racji zetknięcia się z ludźmi, coraz wyraźniej, coraz dotkliwiej czuła, że zaczął ją toczyć jakby jakiś czerw... Był to niepokój, prawie groza, że tej właśnie wiosny czy lata może na pierwszym odpuście przed cerkwią zjawić się nowa dziewczyna, która swą pięknością usunie ją wreszcie w cień, i że wtedy ona na dobre zostanie „starą panną".

Nie wierzyła jednak istotnie, aby się tak stać mogło. Może teraz, tej wiosny, jak zawsze jakaś po raz pierwszy ukazująca się wśród ludu dziewczyna ściągnie swą urodą i świeżością powszechną uwagę jak każda nowa; ale żeby pięknością miała prześcignąć ją — to niemożliwe, Nie tylko teraz — nigdy. Sofka była przekonana, że choćby nawet lica ją zawiodły, żadna jej nie zdoła przewyższyć. I nie daj Boże, by do tego doszło! Sofka czuła, że wówczas byłaby w stanie wszystko rzucić na szalę. Aby dowieść, że tamta jej nie prześcignie, gotowa byłaby publicznie, na przekór całemu światu, obnażyć się, a nawet i oddać, byle tylko przekonać wszystkich o swojej urodzie i namiętności, w czym nikt nie mógłby jej dorównać. To okropne, zapewne; lecz nie byłaby sobą, gdyby tego nie uczyniła.

I wtedy przerażona tym, wylękniona, poczynała zaraz karcić się i łajać. Co też jej się roi, skąd przychodzą do głowy takie rzeczy, które innym może nigdy ani przez myśl nie przejdą? Jak długo to potrwa? Czemu by nigdy nie miała być szczęśliwa, nigdy zadowolona? Kiedyż wreszcie i ona potrafi, jak inne dziewczyny, nie myśleć, tylko żyć i z tego czerpać szczęście? Pracować cały dzień, od rana do wieczora, dbać o to, aby się jak najwięcej najeść i aby z domowników nikt tego nie zauważył? Dobrze, słodko, smacznie obiadować i wieczerzać, a po wieczerzy ledwie doczekać miękkiego łóżka, na które ze zmęczenia pada się prawie i usypia zaraz. I tak codziennie. Wszystko zostawić losowi tryskając zdrowiem i siłą, z rozkoszą oczekiwać chwili, kiedy się kto o nią starać zacznie, kiedy nastąpi jej ślub, kiedy dostanie męża, kiedy i ona, jak jej zamężne towarzyszki, otrzyma własny dom, w którym będzie gospodynią... Z mężem chodzić będzie po krewnych, po slawach, wieczerzach, odpustach starając się jak najlepiej zabawić, jak najwięcej zjeść dobrych rzeczy, jak najpiękniej ubrać...

Gdy ją oblegały takie myśli, zmuszała się gwałtem, by i samej przygotować się do tego. Wtedy zazwyczaj brała się do roboty, do trudnego i misternego haftu. Przejmowała się tym, co robi, cieszyła, zatapiała do dna w swym zajęciu. Pracowała całymi dniami, nie podnosząc głowy. Matka ledwo mogła ją ściągnąć na obiad i wieczerzę. Im wyraźniej zaś rysowała się robota w jej rękach, im żywiej wyłaniały się obrazy (a haft i kolory bywały tak zawiłe, że inna by na jej miejscu wniknęła w nie dopiero chyba po paru miesiącach), tym bardziej bez reszty pogrążała się w pracy, i na duszy było jej zaraz inaczej. Spała spokojniej. Rano bywała rzeźwiejsza. W lustrze widziała, jak na twarzy występują drobinki krwi, zaokrąglają się, rozszerzają. Jedzenie stawało się smaczniejsze, woda — słodsza, powietrze — świeższe. Wówczas w każdej minucie, w każdej chwili mogła zasnąć, i to słodko, głęboko. Lecz nie trwało to długo, W miarę jak robota dobiegała końca, Sofka czuła się coraz obojętniejsza i bardziej złamana. Poranki już nie wydawały się rześkie: po niespokojnych snach i bólach głowy nużyły ją. Sądziła, że to ze zmęczenia, z przepracowania. Drżały jej ręce i kark, głowa ciężyła, ciało zdawało się jakieś rozbite.

Wtedy zaczynała chodzić bez celu tu i tam, powłócząc nogami jak gdyby niema, chora, dopóki nagle i niespodziewanie całej jej nie opanowało owo „jej osobliwe". Krew w jednej chwili płonęła i wzbierała dziwną lubością. Czuła, jak cała poczyna jakby roztapiać się w jakiejś słodyczy. Nawet i usta miała słodkie. Oblizywała je co chwila. Mogłaby krzyczeć z nieskończonej do czegoś tęsknoty. I wtedy wiedziała już, że nadeszło, uchwyciło ją to jej „rozdwojenie". Wtedy czuła, że to nie ona sama, jedna Sofka, ale jakby dwie Sofki. Jedna — to ona, a druga jest poza nią, tu, koło niej. Ta druga zaczyna ją pocieszać, pieścić i hołubić. Sofka więc, niby jaki przestępca, czeka niecierpliwie, aż nadejdzie noc, kiedy się położy i leżąc sama w łóżku będzie mogła oddać się cała tej drugiej Sofce. Czuje, jak tamta całuje ją namiętnie, namiętnie w usta, rękoma głaszcze jej włosy, wciska się jej w piersi, w łono, a znając najtajniejsze, najsłodsze i najszaleńsze pragnienia, tęsknoty i namiętności Sofki, obejmuje ją tak mocno, że Sofka przez sen czuje, jak pręży się jej ciało, to najdelikatniejsze, na udach i biodrach.

Rano budziła się daleko od łóżka matki, ściskając poduszkę, cała oblana potem. Następnie, kryjąc się przed matką i przed każdym, kto przyszedł w odwiedziny, cały dzień przesiadywała za domem, w ogrodzie. I wówczas, jakby ją obłęd ogarnął, wszczynała rozmowy z kwiatami. W każdym kwiecie odnajdywała któreś ze swych pragnień, w każdym świergocie — jakieś niewyśpiewane i niewypowiedziane westchnienie, nutę jakiejś pieśni.

Doznawała wtedy wrażenia, które ją tyle razy nachodziło, a którego nigdy nie mogła sobie wytłumaczyć... Wszystko, wszystko to: i sny, i ogród, kwiaty j drzewa, i to niebo nad nią, a niżej, tuż obok miasta, te szczyty gór, i ona, Sofka, tak samo ubrana, tak samo siedząca przed tymiż kwiatami, a nawet i sam dom, głosy z domu, kroki matki lub innych, słowa, pragnienia, tony — wydaje się jej niekiedy tak znane, jak gdyby to wszystko, to samo, to samo, już znała kiedyś— choć nie wie kiedy. Gdy powoli zbliżał się wieczór, wszystko to wraz z nią jak gdyby unosiło się nad ziemią, stawało się jaśniejsze, bardziej uchwytne, wyrazistsze, przenikliwsze, tak że Sofka wznosiła ręce i omal na cały głos nie śpiewała z rozradowania i szczęścia, wracając z ogrodu do domu. Nie śmiała jednak. Starała się, by matka nic nie zauważyła; dlatego, nawet nie czując głodu, zmuszała się do przełknięcia wieczerzy i zaraz odchodziła.

Szła niby położyć się spać, a w rzeczywistości — aby zostać sama z sobą i w nocy, przykryta kołdrą, znów oddawać się gwałtownym uściskom, pieszczotom, tonąc i zatracając się w szczęściu. Co najważniejsze, mimo pewności, iż nie wyjdzie za mąż, wszystkie sny zlewały się w marzenie o szczęściu małżeńskim, małżeńskim pokoju, łożu, sprzętach... I sen był zawsze jednaki: wielka wykwintna komnata, pełna krzyżujących się różnobarwnych świateł. Obok — inne pokoje, także przepięknie urządzone, ozdobione haftowanymi ręcznikami i darami, które otrzymała... Na dole, w podwórzu, bije fontanna, a jej strugi, krople wody, gdy patrzy się na nie pod światło z jej pokoju, szemrzą i płoną żółto jak bursztyn. Słychać muzykę. Pan młody, jak gdyby kończąc uroczystość weselną, znużony już, ale wesoły, swawolny i rozochocony, przechadza się, nuci i wtóruje pieśniom, które weselnicy śpiewają na odchodnym, zostawiając ich samych. Ma wyniosłe czoło, czarne, dość długie wąsy; ubrany jest w jedwabie i sukno. Strój ten przepaja woń bujnej jego siły. Ona czeka na niego tam, w łożu, w ślubnej koszuli, w potopie światła, w szeleście fontanny, wśród muzyki, pieśni. Choć do niej jeszcze nie przyszedł, czuje na sobie żar jego ciała i ból, jakiego dozna od dotyku jego rąk, ust i głowy na piersi, gdy legnie, a on zacznie ją ściskać i gryźć... Oto go wprowadzają, podchodzi... Żarliwe, dzikie pocałunki, uściski, szalone pieszczoty, bezbrzeżne, głębokie, do dna duszy wnikanie w siebie...

Dlatego zawsze lubiła samotność. Nawet gdy była całkiem sama w domu, gdy matka jej poszła na cmentarz lub za interesami i miała wrócić późno; nawet lęk przed mrokiem Sofka znosiła chętnie. Zawsze wtedy szła na górę i tam, za bramą i ścianami, odgrodzona od reszty świata, a zatem bezpieczna, oddawała się sama sobie. By zaś do reszty rozproszyć lęk przed samotnością i mrokiem, jak najwnikliwiej zajmowała się sobą. Rozpinała się swobodnie, obnażała piersi, ramiona, rozwiązywała szarawary, aby mieć świadomość, że w każdej chwili jednym ruchem mogłaby zrzucić z siebie wszystko. Wpadała wówczas w zachwyt rozkoszując się swoją krasą, czując urok swej nagości i drażniącą pieszczotę powietrza. Ileż razy, niby mężczyzna, z namiętnością przyglądała się swoim sterczącym, bujnym piersiom, w których przez biel skóry prześwitywały już, jakby od dawna dojrzałe, drobne grudki.

Raz omal nie zrobiła głupstwa. Miało się wtedy pod koniec lata. Była sobota — dzień targowy. Matka z Magdą poszły na cmentarz. Zapadał mrok, gorący jakiś, duszny. Matka nie wracała, a ona, jak zawsze, odgrodzona przez sąsiadów i dom, była sama. Nie mając Co robić, a nie śmiejąc się ruszyć, siedziała na górze w pokoju rozchełstana jak zwykle. Nawet więcej niż zwykle; bo właśnie wtedy bardziej niż kiedykolwiek opanowało ją to „jej osobliwe". Jak nigdy dotąd, uczuła naraz chwytającą za serce, niezmiernie głęboką, z ciemnej dali przybyłą, ciężką, pełną przeczuć tęsknotę, smutek i niepokój o to, czym się wszystko skończy. Czy skończy się, a na pewno się skończy, na pewno — śmiercią. A wtedy: na co i po co to wszystko?

Wtem usłyszała, że z ogrodu nadchodzi niemowa Vanko. I śpiewa. Widać pijany, jak każdej soboty; upił się za napiwki, które dostał posługując w szynkach i na mieście. Ponieważ zobaczył, że na dole w kuchni nie ma nikogo, jął piąć się na górę, ku niej. Sofka wzdrygnęła się. Szybko okryła się z lekka. Ale naraz przyszła jej szalona myśl, która oblała ją całą potem. Czemużby nie? Pijany jest — więc nie będzie wiedział; jest na wpół niemy — więc nie rozgada... Czemużby nie doznać raz tego, o czym się tyle myśli i śni? Dlaczego i ona nie ma spróbować, jak to jest, gdy się czuje męską rękę na sobie?...

Vańko, wszedłszy na górę i zobaczywszy ją, uradowany, że ją znalazł, pijany, szczęśliwy, począł się jąkać i na migi pokazywać, od kogo dziś dostał i ile.

— Ba... ba... ba!

A widząc, że Sofka, rozchełstana, nawet nie podnosi się z poduszek, nie podchodzi ku niemu, nie odpowiada mu ani się nie śmieje — stanął przed nią stropiony.

Lecz ona przywołała go.

— Daj rękę!

Swobodnie wyciągnął ku niej dłoń z wyprostowanymi i rozcapierzonymi palcami — lewą, gdyż była bliżej Sofki. Ona go za tę rękę ujęła, ale nie tak jak zawsze, za palce, tylko z góry, powyżej dłoni, za klockowaty i szeroki przegub. Zobaczyła wtedy, jak mu się, zaskoczonemu takim przywitaniem, skurczyły rozsunięte palce. I gdy przyciągnęła jego rękę ku sobie, ta wydała jej się tak czarna i twarda, jakby jaka łapa zwierzęca... Lecz Sofka nie była z tych, które zamierzywszy coś zatrzymują się wpół drogi. Szybko przyciągnęła go ku sobie, ująwszy jego nogi między kolana, i nie zważając na jego nieludzkie pomruki lęku i radości, odkryła swoje piersi, na jednej z nich przemocą położyła jego dłoń, przytrzymując ją, przyciskając... Uczuła tylko ból, nic więcej. Szybko, ze wstrząsem obrzydzenia, powstała. Ale on, oszołomiony, obłąkany, z pianą na ustach, i wykrzywioną twarzą przyciskając ją głową, chwytając za biodra, targał jej ciało jak kleszczami, ciągnął ku sobie chcąc ją powalić; wydawał ochrypłe, wściekłe okrzyki:

— Ba... ba... ba!... inna na jej miejscu uległaby na pewno, wydała się na zgubę, lecz ona, wzdrygając się z odrazy, odepchnęła go od siebie tylko i wyszła zapinając suknię.

V

Było to przed Wielkanocą. Sofka, jak zazwyczaj przed tymi wielkimi świętami, nie robiła nic na dole w kuchni, ale ciągle przebywała na piętrze, sprzątając i urządzając pokoje. Żeby się nie zabrudzić, wdziała jakiś stary fartuch tak ciasny na nią, że na piersiach pękał prawie. Aby zaś kurz nie osiadał na włosach, lekko owiązała sobie głowę dużą oliwkową chustką, przez co twarz jej zdawała się jaśniejsza i świeższa. Wietrzyła i okurzała pokoje. Drewniane jej trepy stukały po podłodze.

Podwórko przed domem było już dawno skropione wodą i uprzątnięte. Od bramy do progu połyskiwał brukowany chodnik. Z wiadra stojącego na studni ciekła woda i, błyszcząc w słońcu, kapała na kamienne płyty. Trawa koło studni, na podwórku, a także przy kamieniach bruku odbijała ciemniej. Za domem zielenił się ogród odgrodzony parkanem podwórza. Pod strzechami ćwierkały wróble. W sąsiedztwie słychać było również przygotowania do jutrzejszego dnia: trzepanie kilimów, kap, szorowanie i brzęk blach oraz rondelków. Z ulicy dochodził stukot kroków. Dzień był czysty, ciepły i pełen ożywczej balsamicznej świeżości, jak to zwykle przed Wielkanocą dni wiosenne. U podnóża schodów, tuż przy kuchni, siedziała matka, która zarzuciła na ramiona krótki szal, jakby jej było chłodno, choć w rzeczywistości okryła się raczej po to, aby kurz z góry, gdzie Sofka zajmowała się porządkami, nie prószył na nią i nie pobrudził przy szyi i na piersiach jej białej koszuli. Okryta szalem, trzymała na podołku blachę, przebierając na niej pszenicę, a równocześnie uważała, żeby w kuchni nie wykipiało jedzenie, które bulgotało w garnku koło płomienia. Przebierała pszenicę starannie, bo wieczorem miało się iść na cmentarz i zanieść kutię dla dusz tych, co pomarli. W bramie zadźwięczała kołatka.

— Gospodarze!

Nawet na górze Sofka usłyszała silny głos o ostrym i obcym akcencie.

— Sofka, ktoś stuka! — zawołała matka z dołu. Sofka porzuciła czyszczenie i jęła schodzić.

— Dlaczego ty, matusiu, nie otworzysz? — ociągała się zstępując ze schodów.

— Idź, idź, ktoś przyszedł! — nagliła matka.

Idąc chodnikiem koło studni, żeby otworzyć bramę, Sofka widziała, jak matka prędko ukryła blachę z pszenicą i chociaż wszędzie było czysto, pośpiesznie machnęła kilka razy miotłą przed kuchnią, usuwając jakąś ścierkę i coś tam jeszcze spod schodów.

Sofka otwarła bramę i stanęła oczekując, by przybysz wszedł.

W bramie ukazał się wysoki Albańczyk z ogoloną głową. Sofka uśmiechnęła się poznawszy zaraz, że to posłaniec od ojca,  jeden z tych roztrucharzy, którzy każdej soboty przybywają z Turcji na targ i kupują konie. Zobaczyła również, że i matka, widząc Albańczyka, człowieka z Turcji, a więc na pewno mężowego wysłańca — chociaż jak zawsze spodziewała go się przed takimi wielkimi świętami, jednak stwierdziwszy, że to istotnie on, poczęła przed kuchnią kręcić się wylękniona i raz po raz oglądać, czy wszystko jest poczyszczone i rozmieszczone jak należy.

— Czy to dom efendi-Mity? — wołał głośno Albańczyk wchodząc ł jakby raz jeszcze oglądając bramą z powątpiewaniem, czy przypadkiem się nie pomylił.

Sofka potwierdziła skinieniem głowy. Wszedł i skierował się ku matce szerokimi krokami, z rękami wetkniętymi w białe szarawary. Z daleka już zaczął

— Oto pozdrawia was efendi-Mita i polecił mi, bym wam powiedział...

— Dobrze, dobrze, witaj! — przerwała mu matka. A gdy podszedł ku niej, wyniosła mu prędko trójnożny zydel, by usiadł.

— Siądź, spocznij! — zapraszała uprzejmie. Nieśmiało, sztywno, osunął się Albańczyk na stołek.

Matka, jak zawsze przed wszystkimi posłańcami ojca, stanęła przed nim ze złożonymi na brzuchu rękami i pochyloną głową, by chciwie i z całym uszanowaniem słuchać, co mąż polecił i zarządził. Sofka odeszła do kuchni, żeby zgotować kawy Albańczykowi. Ów, zmarszczywszy się pewno po to, aby silniej wzdłuż dolnej szczęki i czoła wystąpiła pręga wskazująca, dokąd dosięgała woda przy porannym myciu, zaczął pewnym głosem opowiadać. Rzadko spozierał na matkę, ale za to patrzył ciągle na swoje mocne żylaste nogi w długich i grubych skarpetach z koziej sierści. Sofka wyczuła w jego głosie, że jest zły. I uśmiechając się wiedziała już dlaczego. Pewno i on, jak wszyscy posłańcy ojca, myślał, że zastanie matkę i Sofkę oraz cały dom w większej trochę biedzie i będzie musiał rozmyślnie przed nimi przedstawiać wszystko inaczej, mówiąc, że i efendi-Micie w Turcji nielepiej się powodzi, by w ten sposób dać im poniekąd zadośćuczynienie i pocieszyć. A tu oto pomylił się. Widzi ją i matkę, która, chociaż przekroczyła już czterdziestkę, wygląda jednak młodo i czerstwo. Oko jej — jeszcze płonące, włosy jak sadza czernią się i lśnią. Chociaż ma nieco zmarszczek koło ust i oczu, ale ich nawet nie widać, bo nikną w jej świeżej, pełnej, jak mleko białej i delikatnej twarzy. Skoro taka jest piękna w codziennym ubraniu, jakaż dopiero być musi, gdy się przystroi odświętnie!

Teraz stoi z uszanowaniem i bojaźliwie wypytuje „o swego męża", wyrzucając sobie, że nie przewidziała, co jej poleci, czego zażąda, że nie może od razu doręczyć żądanych rzeczy jego posłańcowi. Ale — usprawiedliwia się — przez sługę odeśle wszystko przed wieczorem do zajazdu, gdzie się wysłaniec zatrzymał.

Sofka spostrzegła z wyrazu jego twarzy, że wszystko to silne na nim Wywarło wrażenie. Zwłaszcza gdy zobaczył, jak Sofka gotuje dlań kawę, jak w ciemnej, przestronnej kuchni lśnią wielkie, ciężkie tace i żółte, szerokie blachy, gdy dojrzał przed sobą czysto omiecione schody, wiodące na piętro, a koło rosochatej morwy, przy bramie, kamienny stopień, wprawdzie zapadły już w ziemię, ale jeszcze świecący marmurowym grzbietem. Wszystko to budziło w nim coraz większy lęk. Prędko, długimi łykami wysiorbał kawę i zaraz pośpiesznie odszedł, nawet nie środkiem chodnika, tylko skrajem, jak gdyby nie chcąc go zbrukać. Ciągle tłumaczył matce, niech się nie śpieszy, bo on w zajeździe poczeka, aż wszystko będzie gotowe.

— Poczekam w zajeździe. Jak nie możesz dzisiaj — to jutro czy kiedy chcesz. Jeden, dwa, trzy dni... To nic, ja zaczekam, będę czekał! — zapewniał odchodząc.

Matka odprowadziła go do. bramy, a Sofka została w kuchni myjąc filiżanki. I widzi, że matka odprowadziwszy Albańczyka i zamknąwszy za nim furtkę wraca wolno, ociężale jakoś. Podchodzi do studni i tu stoi długo, długo... Później skręca, idzie do piwnicy. Tam długo zatrzymuje się u wejścia, snadź wypatrując czegoś wewnątrz, bo dopiero po kilku minutach słyszy Sofka. jej wołanie stamtąd:

— Sofka, idź do Aritonowów i zawołaj Vankę! Sofka idzie i wraca po chwili z Vanką. Vanko, jak zawsze, gdy widzi jej matkę, staje przed nią wylękniony. Matka na migi każe mu iść do miasta i sprowadzić Tonka. Vanko oddala się pędem.

W jakiś czas przychodzi Tonek. Uśmiechnięty, o pełnej już twarzy, czysto ogolony, w szerokich granatowych szarawarach bez galonów, z różańcami. Zbliża się drobnym, szybkim krokiem i staje przed Todorą, swą dawną gospodynią, która posławszy Vankę przygotowała dla Tonka kawę, wyniosła w żółtym pudełeczku tytoń, postawiła to wszystko przed sobą, skręciła papierosa i paląc wolno, czekała na niego.

— Wołałaś mnie, matko? — pyta Tonek chowając różańce za pas i siadając skromnie na kamieniu pod murem.

— Siadaj, siadaj! — zaprasza go podając kawę i tytoń. — Wołałam cię, ale nie ma gwałtu. Znasz ty nasze beczki? — Jakżeby nie, matko! Pamiętam jeszcze, jak były robione! Musieliśmy bramę rozwalać, żeby je wnieść! Jakżebym ich nie znał!

— No więc, one, te beczki... Trochę porządkowałam w piwnicy i wpadły mi w oczy. Wiesz, teraz lata nie takie urodzajne i nie można wszystkich napełnić. Dlatego cię też zawołałam, żeby spytać, czyby kto nie chciał przechowywać w nich wina, bo inaczej rozeschną się i pospadają z nich obręcze. Ty się na tym znasz. Masz do czynienia z winem. A zamki od piwnicy — wiesz, jakie pewne!

— Owszem.

I Sofka z głosu jego wyczuwa, że Tonek już z góry wie wszystko.

— No tak, matko — zaczyna się certować — to byłoby dobrze! Byłoby dobrze, żebym ja to... Mam trochę, wina, więc gdybyś chciała mi pozwolić...

— Właśnie dobrze. Lepiej ty niż kto obcy — odetchnęła matka.

— Ano, zgoda, dziękuję — szybko ciągnie Tonek dalej. — Jednak wiesz, matko, mnie się przyda tylko jedna beczka albo dwie. Resztę chyba wasz dom zdoła napełnić, bo mój dom i moja ręka nie nastarczą — wiadomo przecie, żeśmy niebogaci...

— To ile możesz, Tonek. A resztę, da Pan Bóg...

— Daj Boże, daj Boże, matko! Każdemu niech Bóg da, czego kto pragnie. A jakże tam bata Mita? Nie było wieści?

— Dziś rano przyszedł kupiec. Zdrów jest. Nie może jeszcze wrócić. Interesy nie pozwalają. Sofce przysłał materiał na suknię i pieniądze, żebyśmy miały na święta...

Tonek, chociaż nie wierzył w to wszystko, udawał jednak, że wierzy.

Odszedł szybko i przez chłopaka przysłał jej opłatę za dwie beczki za cały rok z góry. Weźmie później wszystkie, owszem — całą piwnicę nawet. Założy też własną kłódkę. Matka, jak zwykle nie licząc pieniędzy (choć potem znajdowała po parę fałszywych groszy w każdym rulonie), dała chłopakowi napiwek, przysyłając pozdrowienia dla Tonka i jego gospodyni.

Chłopak odszedł; zamknęła się za nim brania. Sofka widziała, że matka nie podnosi się zza stołu, lecz patrzy w zamyśleniu na próżne filiżanki i przebiera pieniądze na podołku. Nie usłyszała nawet, jak brama znowu się otwiera i swobodnie wsuwa się Magda.

Wchodzi szybko jak zawsze, niosąc pełno zawiniątek. Nie zatrzymując się przed matką, nie pochwaliwszy Boga, idzie wprost do kuchni.

— A, przyszłaś? — porusza się matka widząc ją w kuchni.

— Tak, matko, ledwom zdążyła.— tłumaczy się Magda. — Ci moi na wsi zatrzymali mnie: „A zrób to, a zrób tamto...“ Nie może się człowiek opędzić. Ledwom przyniosła... Oto jest...

Nie pokazując matce, co przydźwigała, jakby to nie było godne uwagi, poczyna wykładać do skrzyń białą mąkę, a w rondle i w miedziane garnki — świeże masło oraz ser, które przyniosła ze swego domu, gdzie je przez cały post składano troskliwie, by mogła jak najwięcej i jak najlepszego jadła zanieść swoim gospodarzom.

— Magda! — woła ją matka ponownie.

— Słucham! — Magda przybiega, a rękawy ma już zakasane i ręce zabrudzone od statków, które zaczęła zmywać.

— Idź do „Pstrego Zajazdu“ i zapytaj o kupca Albańczyka — poleca matka. — Odszukaj go i spytaj, czy może zabrać trochę ciasta dla efendiego. Potem wstąp do sklepiku po płócienko. Oni już wiedzą, jakie bierzemy. Tylko żywo, bo potem musimy iść... Już wiesz?

— Wiem, matko!

Magda, stara, chuda, koścista, ubrana ni to po wiejsku, ni to po miejsku, prędko wsuwa bose nogi w jakieś stare wydeptane pantofle i wychodzi. Nie wyszła na ulicę przez bramę, ale przez furtki, ogrody, domy, jak gdyby po to, by się zobaczyć ze wszystkimi sąsiadami, przywitać się z każdym, a potem pójść do „Pstrego Zajazdu“ krótszą drogą. Sofka już wie, jak ona przestrzegać zacznie Albańczyka nie spytawszy nawet, czy zawiniątko zabrać zechce: niech uważa, by to, co będzie niósł, nie zepsuło się w drodze, nie pokruszyło. Następnie będzie mu opowiadać o swoich gospodarzach: o Sofce, matce jej, ojcu, a najwięcej o ich dziadku, u którego służyła. Nie po to, aby się o nich dowiedział, bo według niej całemu światu powinni być znani, ale by swym opowiadaniem zwrócić na siebie uwagę Albańczyka. Żeby potem, gdy zawiezie pozdrowienia od wszystkich, wspomniał ubocznie, iż zastał także jakąś staruszkę, a wtedy efendi-Mita przypomni sobie o niej i będzie wiedział, że to była ona, Magda. Jakoż Sofka po pewnym czasie widzi Magdę przez okno. Wyszła od sąsiadów i idzie ulicą wiodącą wprost ku śródmieściu w górę tam, gdzie jest bazar i zajazdy. Bojąc się spóźnić biegnie prawie. To na jedną, to na drugą stronę odrzuca swoje luźno związane, krótkie włosy. Po chwili zwalnia: zmęczyła się. Ledwo powłóczy bosymi nogami obutymi w lekkie pantofle, w chwilę potem zdejmuje je, bierze w rękę i biegnie. Lecz znowu przystaje raz po raz, żeby albo usunąć ze środka jakie dziecko, które koń czy osioł mógłby stratować, albo żeby odpowiedzieć komu na pozdrowienie.

Po dłuższym czasie wraca Magda wraz z dwoma chłopcami sklepowymi, którzy niosą liczne zwoje płócien. Sofka wie, że teraz Magda z chłopcami umyślnie przeszła przez sąsiednie podwórze, aby wszyscy widzieli płócienko przeznaczone dla Sofki i zazdrościli jej.

Później, gdy dzień chylił się ku wieczorowi, czas było iść na cmentarz. Głos dzwonów począł się przebijać przez zgiełk i. gwar miasta. Dobiegają Sofkę na górze krzyki, porykiwanie bydła, łapanie na bazarze znarowionych koni i szybkie kroki chłopstwa rozchodzącego się do domów. Miasto rozbrzmiewa coraz większą wrzawą, hałasem, zgiełkiem; wszystko huczy, miesza się z kurzem, wzbijającym się przy polewaniu i zamiataniu przed sklepami. Oto ukazali się już sprzedawcy pieczywa, już wyszli ze śródmieścia, rozbiegli się po ulicach prowadzących ku gościńcom. Biegną jak szaleni, by dopędzić klientów. Uginają się pod koszami. Pełne drobnych pieniędzy kieszenie plączą się im koło nóg. Obskakują chłopki, przemocą wpychają i wsuwają im stary, odgrzewany symit.

— Ciotko, gorący! Trzy za cztery grosze! Wieśniaczki odsuwają się od nich, uciekają, przekonane, że tamci chcą je oszukać, ale bardziej jeszcze dlatego, że konie pijanych chłopów mogłyby je stratować; pijacy ci zatrzymują się w mieście przed każdym szynkiem, by wypić jeszcze jedną flaszkę a potem pędzą jak opętani. Z zanadrzy wypadają im rzeczy, które pokupowali dla swoich, oczekujących ich na wsi. Tratują wszystko, co napotkają przed sobą, szczególnie Cyganów i Cyganki. Cyganki w nowych żółtych chustkach, w starych anterijach uciekają przed nimi i jakby ich chciały ułagodzić, odwracają się błagając pokornie:

— Daj pokój, panie! Zlituj się, panie!

— Hej, z drogi! — wrzeszczą pijani. Konie ich wspinają się nad nimi. Wystraszone śmiertelnie kobiety umykają na oślep.

Na dole Magda niecierpliwi się. Nie mogąc się doczekać, aż matka się ubierze, wzięła kosz z jadłem i upominkami, które trzeba zanieść na cmentarz, i stanęła przed bramą. Postawiła sobie kosz na głowie, aż jedwabny ręcznik zarzucony na ów kosz zwisa jej na ramiona. Widocznie zgorączkowana hałasem i krzykami z miasta, ogląda się co chwila, wołając:

— Chodźmy, matko! Już wszyscy poszli na cmentarz!

Rzeczywiście słychać, jak przez furtki, z bocznych ulic, gdzie nie ma tłoku, wychodzą kobiety, staruszki i sługi. Niektóre mijając Magdę pogadują: — Chodź, Magdo! Matka Todora już poszła?

— Nie, nie! Zaraz idzie! — odpowiada Magda tupiąc pantoflami.

Sofka tymczasem zeszła na dół i w kuchni pomaga ubierać się matce. Sofce jest naprawdę przyjemnie, że matka, teraz ubrana tak schludnie, w jedwabnej anteriji, w lakierowanych pantoflach, w drogiej ciemnej bluzce, która ładnie i obciśle leży w pasie — wygląda pięknie i młodo. Tylko, zapewne z powodu smutnych myśli o cmentarzu, już teraz ma wilgotne oczy, a usta wymowniejsze niż zwykle. Sofka wie, że to także i z powodu przybycia posłańca od ojca. Ojciec wprawdzie nie przysłał obietnicy przyjazdu, matka jednak przeczuwała, spodziewała się, że może teraz, na Wielkanoc (od tak dawna bowiem go nie było!), nagle ucieszy ją swoim przybyciem. Dlatego teraz, wstydząc się wobec Sofki tych swoich nadziei i myśli o mężu, wstydząc się też własnej słabości, odwraca ciągle od córki wzrok i twarz, wyrywając się z jej rąk, by zbyt długo nie ubierała jej i nie stroiła.

— Dosyć, dosyć, Sofko! — wyprasza się i powstrzymuje ją za ręce. Widać, jak jej przyjemnie, że strój leży dobrze.

Zawiązawszy matce chustkę, tak by spod niej wystawały czerstwe policzki i krągła broda, związawszy jej pod szyją białą, miękką chusteczkę jedwabną, wyszła i Sofka odprowadzając ją do bramy.

A skoro zamknęła bramę za matką i Magdą, prędko, prawie biegnąc podążyła na górę i wyjrzała oknem. Widzi, jak matka kroczy dumnie prawie i wesoło. Unosząc ramiona, wita się ze wszystkimi kobietami wychodzącymi z sąsiednich domów. Wszystkie, idące za nią i obok niej, łączą się w gromadę. Oto ciotka Sofki, Symka, której dom stoi tuż na rogu drugiej ulicy; smagła, sucha, od dawna już owdowiała, wiecznie chodzi po sądach procesując się z chłopami. Nie chce w żaden sposób uwierzyć, że jej nieboszczyk mąż naprawdę mógł tyle roztrwonić, posprzedawać majątek chłopom, nie zostawiając nic jej i dzieciom. Oto wychodzi z młodszym synem i zobaczywszy Todorę przypada do jej ręki, całuje ją. Sofka wie, że pewno mówi teraz do matki:

— Jak się masz, stryjno? Miałam dziś jedną sprawę w sądzie i oto ledwo zdążyłam pójść na cmentarz. — Po czym idą dalej razem.

Matka, krocząc jak zawsze pośród nich, wysuwa się naprzód; prowadząc wszystkie, skręca w końcu w boczną ulicę i ginie córce z oczu. Sofka pozostaje dalej oparta w oknie czując, jak sute szarawary ciążą jej na biodrach, jak pełne łopatki stykają się z sobą przy każdym ruchu. Lecz nagle się otrząsa. Przez okno ponad nią, igrając i zapalając różowymi plamami czerwone kilimy, wpada promień słońca, które, zachodząc za góry, oblało miasto gorącą jak krew purpurą. Tymczasem odgłosy z miasta dochodzą coraz to słabiej. W prześwietlonym powietrzu ponad główną ulicą, nad bazarem, wznosi się tylko i kołysze obłoczek pyłu. W dole, w domu, w kuchni i dużej komnacie nic nie słychać; tak samo nie słychać nic na podwórzu ani w ogrodzie. Dlatego też Sofka się wzdryga; zaniepokojona ciszą i spokojem przedwieczornym, czuje rozszerzonymi nozdrzami, jak przedostaje się na podwórze i potężnieje coraz bardziej świeży wiew z ogrodu. W ogrodzie szeleszczą liście; z trawy i kwietników wznosi się wilgotny, rześki zapach.

Wie, że się to wszystko zacznie wzmagać teraz, rosnąć w siłę i poprzez ciszę do niej docierać. A cisza będzie się wzmagała coraz bardziej. Wszystko, jakby znużone pracą i spełnioną powinnością, pocznie się kryć, odpoczywać, czekać wieczoru i nocy. Czasem tylko, zapóźnione, zaskrzypią gdzieś żurawie u studzien; czasem jakieś kroki rozlegną się na ulicy. Spiesznie przejdzie czasem sługa lub posłaniec niosąc z miasta to, co gospodarz zakupił. Najczęściej — naciągnięte na foremki i odprasowane fezy lub gotowe, dopiero co wzięte od krawca ubrania. Tylko z cerkwi oraz miejskich i cmentarnych kaplic zaczynają nieustannie dzwonić dzwony. Wszystko inne staje się cichsze, spokojniejsze i ciemniejsze. Tej pory Sofka zawsze się najwięcej lęka. A więc choć wie, że dobrze zamknęła bramę, to jednak zarzuciwszy chustę na głowę i piersi schodzi na dół. Prawie że wystraszona, biegnąc, „póki jeszcze coś widzi“, udaje się do kuchni i zamyka drzwi od dużego pokoju. Do samego pokoju nie śmie wejść, bo tam w kątach już na pewno jest ciemno. Zamknąwszy się w kuchni, czuje się pewniejsza siebie. Jeszcze raz idzie do bramy i sprawdziwszy, że jest naprawdę dobrze zamknięta, wraca trochę spokojniejsza.

Przechodząc koło studni czuje, jak zawsze w takie wieczory, ilekroć bywa samotna i zamknięta, pewną lubość w poruszaniu ciałem. Właśnie dlatego za nic nie odważyłaby się wejść na piętro i zostać sama w pokoju. Wie, że zaraz poczęłoby ją chwytać owo „jej osobliwe“. Wie, że ono i tak ją ogarnie, choć matka jest na cmentarzu, choć za kilka dni Wielkanoc, a cały ten Wielki Tydzień — to tydzień żałoby i płaczu, kiedy to człowiek nie powinien się nawet śmiać. Bo jednak, jednak chociaż wie, że to grzech, coraz bardziej opanowują ją znane uczucia: lubość, rozkosz, pożądliwość.

Więc żeby uniknąć tego wszystkiego, krząta się niby to pracując po podwórku, przeważnie blisko bramy, dokąd dochodzi jeszcze dodający otuchy gwar miasta. Tymczasem z ogrodu napływa świeżość, i to taka słodka, odurzająca. Z cmentarza ciągle dobiega bicie dzwonów, ale jakieś dziwne, ciężkie, jednostajne, aż Sofce nijako się robi. Nie wiedzieć dlaczego ognie buchają na nią. Nie może wejść do kuchni, a tym bardziej do sypialni — do parterowego pokoju, wielkiego, mrocznego, z wnękami w ścianie, z łaźnią tuż, tuż. Boi się, żeby kto stamtąd — z otworów i dziur — nie wyszedł. Dlatego mimo wszystko, choć nie chce, choć się ociąga, ucieka jednak na górę. Tam w pokoju, na otomanie przy oknie, siada pośród czerwonych, miękkich i puszystych poduszek. Ciało jej poczyna gorzeć, spotniałe ma czoło, ręce. Nie śmie się poruszyć, a cóż dopiero zamknąć drzwi i okna.

Kto wie, jak długo siedziałaby tak, gdyby naraz z dołu, od bramy, nie dało się słyszeć ciche pukanie. Nie mocne i donośne, ale lekkie pukanie człowieka zmęczonego, który nie chce zwracać uwagi przechodniów, lecz pragnie tylko, aby go w domu usłyszeli i otworzyli mu czym prędzej. W ślad za pukaniem słychać znużony głos matki:

— Sofka, otwórz!

Sofka schodzi uradowana. Matka i Magda wracają w samą porę, bo już na murach wokół domu i na bramach jak gdyby osiadł pył całego dnia. Gdy Sofka schodzi i zwolna kieruje się ku bramie, Magda, która jak zwykle szła górą przez sąsiednie podwórza, żeby przyjść krótszą drogą i wpuścić do domu matkę, idzie już oto i zostawiwszy kosz w kuchni wyprzedza Sofkę. . — Czekaj, Sofka, ja otworzę! — zatrzymuje ją otwierając prędko bramę, przed którą czeka matka, spłakana, o bezwładnie spuszczonych ramionach, dygocąca ze zmęczenia, no i z przejedzenia.

— Przyszłyście? — pyta Sofka krótko, biorąc od matki chustę, w którą przed wyjściem z domu zawinęły świece, bazylie i kwiaty na groby, a wracając — kołacze i inne dary.

— Tak! — odpowiada matka wchodząc.

Sofka zostaje, by ponownie zamknąć bramę; i słyszy, jak Magda biegnie chcąc zdążyć przed matką sprzątnąć w kuchni, zapalić świecę i oświetlić pokój, żeby się gospodyni w tym półmroku o co nie potknęła. Sofka idzie za nimi, skwaszona nagle i zmęczona. Wchodzi i ona do pokoju.

W kuchni Magda już pracuje. Nieci ogień na palenisku i wyładowuje wielki kosz, przyniesiony na głowie, pełen resztek ciasta i wszelkiego innego jadła, którego nie można było rozdać; więcej tam, niż czego innego, ciast i potraw, które dostały w zamian za porozdawane po sąsiednich grobach. Co chwila, jak zawsze po powrocie z zaduszek, Magda — jako że sporo wypiła wódki — chwyta za dzban z wodą. Opiera go na łokciu, przytyka do ust i pije tak, że omal się nie zachłyśnie. Sapie nie mogąc ugasić pragnienia. Na znak, że nie z winy gorących trunków tak jej woda smakuje i taka wydaje się słodka, że po prostu na cmentarzu nie chciała pić wody z innych studzien, bo wszystkie one nic nie warte, do tutejszej się nie umywają — mówi odsapując:

— Och, och, jaka słodka ta nasza woda! E, nie ma takiej nigdzie!

Po czym, żeby zagadać to wszystko, zwraca się ku Sofce i swoim zwyczajem zaczyna jej opowiadać, co tam było na cmentarzu: która jakie ciasto upiekła i co rozdawała. Kiedy przyszła, późno czy wcześnie, jak narzekała i zawodziła, którego z nieboszczyków wspominała najwięcej: męża, ojca czy syna, czy swoje dziecko jedyne, jak długo, do której godziny płakała, jak była ubrana. A szczególnie opowiadała to wszystko o matkach tych towarzyszek Sofki, których — jak to wyczuwała — Sofka nie lubi, zwłaszcza o Milenkowych, Trajkowych...

Matka, ponieważ jest zmęczona, przerywa Magdzie zwracając się do Sofki:

— Chodźże wieczerzać, Sofka! Podawaj, Magdo!

Sofka nie odpowiada. Ale matka nie daje jej spokoju. Wskazując głową na kosz z jadłem i kawałkami ciasta w kuchni, poczyna ją zapraszać:

— Weź, weź! Skosztuj przynajmniej. Toż i ty powinnaś coś zjeść za spokój dusz umarłych.

Sofka nabiera sobie, by nie sprzeciwiać się matce.

Nigdy nie lubiła tych potraw, które się przynosi z cmentarza. Zawsze, oprócz zapachu samego jadła, czuć w nich inny zapach — woń kadzideł, topionego wosku świec i suchych, zwiędłych, koło krzyża wieszanych wieńców z bukszpanu. Czuć nawet zapach ziemi cmentarnej, z samego pochodzący grobu. Magda niesie ostrożnie, pochylona, szeroką miskę, odgarniając nogami wszystko, cokolwiek napotka na drodze, żeby się nie potknąć. Stawia misę przed Sofką. Na samym przedzie sterczy duży kawałek ciasta, które wyróżnia się białością mąki, żółcizną jaj oraz sera.

— Jedz, Sofka! — zachęca Magda wskazując ciasto głową. — Przysyła ci to ciotka Stoją; prosiła mnie z dziesięć razy, bym cię pozdrowiła i żebyś skosztowała jej ciasta. Nawet nie rozdawała innym, upiekła je tylko dla ciebie.

Matka, lekko zazdrosna o to przywiązanie ciotki Sofki, a swojej siostry (jak gdyby sama nie mogła upiec Sofce nic smacznego, tylko musiała czekać na nią, która ma tyle dzieci, a za cały majątek ledwie domek i winnicę i której mąż omal nie pracuje na dniówki!), zaczyna na Magdę fukać:

— Po coś to brała od niej? Po co dała ci tego taki wielki kawał, prawie pół blachy? Sama nie ma co jeść, a będzie tu innym...

— Przecież nie mogłam, matko — broni się Magda. — Gdym przyszła do niej, wyszła mi na spotkanie: „Siadaj, Magdo! Dawnośmy się nie widziały!“ I zaraz wódki; zaraz to, zaraz owo! Ten kawałek mi dała.

Już dawno przygotowała, dawno zawinęła w chustę. „Bierz, Magdo! To dla Sofki. Z najlepszej białej mąki. Same jajka i mleko. Ciotka wie, ca Sofka lubi, więc przygotowała dla niej. I żebyś mi wiele, wiele razy pozdrowiła Sofkę, Sofusię naszą. Ciotka jej tak dawno nie widziała! Za parę dni, jak znajdę chwilę czasu, postaram się wpaść i zobaczyć ją.“

Matka, wiedząc o tym wszystkim, macha tylko na Magdę ręką, żeby umilkła. Patrząc na to mnóstwo jadła i ciasta na misce, Sofka bierze w palce odrobinę z każdego i ledwie dotyka ustami. Najwięcej zjada ciasta od ciotki.

Teraz znów matka nie może się doczekać końca wieczerzy. Skoro tylko Sofka przeżegnała się i strzepnąwszy z podołka okruszyny odsunęła miskę, którą Magda wyniosła do kuchni, matka wstaje, po czym zaczyna się rozpinać i rozbierać poleciwszy Magdzie:

— Idź słać, Magdo! — I rozbiera się dalej, rozwiązuje chustki, by uwolnić od nich twarz i pełną szyję z sinymi pręgami w tych miejscach, gdzie wiązanie silniej ściskało; zdejmuje anteriję, staniki, pasy, a ciało jej, piersi i trochę za tęgie ramiona, oswobodzone z ciasnego ubrania, wyglądają wcale świeżo jeszcze i powabnie, choć przecież nie jest już młoda.

Magda tymczasem z niszy, gdzie chowa się pościel zwiniętą i przykrytą białym prześcieradłem, wyjmuje kołdry i materace. Kołdry są kosztowne, ciężkie, z czystej wełny, lecz stare i mimo nowiutkich, schludnych podpinek trącą starą, wiele razy łataną i cerowaną, a nigdy nie wietrzoną pościelą. Zapewne skutkiem codziennego używania ich i leżenia wciąż w jednym miejscu, spleśniały prawie. Takie same są długie poduszki — wełna, którą są wypchane, zbita jest w grudki. Podobnie i kołdry ze starą jeszcze jedwabną podszewką ciężkie są, ciepłe, bo z czystej bawełny, ale już cienkie i wyświechtane.

Posławszy łóżka, Magda przynosi i stawia u wezgłowia dzban świeżej wody, nakryty zielonym liściem, wynosi świece do. kuchni, by Sofka i matka po ciemku skończyły się rozbierać. Sama zaś w kuchni, jak zwykle przed snem, gasi i zalewa wodą ogień na palenisku, żeby nocą przypadkiem nie wyskoczyła jaka iskra i nie narobiła Bóg wie jakiej biedy — mogłoby spłonąć całe domostwo!

Sofka i matka rozbierają się w milczeniu — matka prędzej niż Sofka. Przeżegnawszy się szybko, od niechcenia, mamroce modlitwę, z której jak zwykle Sofka tylko zakończenie słyszy: „Panie Boże i Święta Bogarodzico, racz...“ — po czym kładzie się szybko i głowę nakrywa kołdrą. Tak to westchnąwszy, zapominając o troskach prędko usypia. Słychać potem tylko jej miarowe posapywanie w głębokim śnie. Zawinąwszy w starą chustkę swe bujne włosy, żeby nie poplątały jej się podczas snu i żeby jutro nie wypadło czesać ich na nowo, kładzie się Sofka obok matki. Ona też przykrywa się taką samą kosztowną kołdrą, tak samo cienką, podniszczoną, która miękko się zawsze owija wokół niej. Toteż, gdy leży tak na boku, z ręką wyciągniętą wzdłuż ciała, wyraźnie zarysowuje się krągłość jej kształtów, bioder i nóg.

Nie może zasnąć. Czeka, aż przyjdzie sen. Palce jej goreją; czuje, że noc staje się coraz głębsza, ciemniejsza i bardziej samotna, że matka leżąca za nią śpi już mocno. Z nisz, z których wyjęto pościel, a które przypadkowo zostawiono otwarte, zieje chłód; z kuchni czuć wilgoć rozlanej wody i zapach popiołu, pochodzący ze zgaszonego płomienia. Jedynie z górnego piętra, przez popękany sufit, dochodzi sucha woń starych desek, gontów i drewnianych ozdób na listwach, w pokojach i na balkonie. Wszystko to, zapadające się wraz z. nimi obiema coraz głębiej w noc i ciemność, przerywa kiedy niekiedy niespodziany szelest z kuchni, brzęk blach i rondelków trącanych przez myszy, które przebiegają po nich, a potem skrobią pod skrzynią czy nieckami. Ponad wszystkim zaś góruje dochodzące z głębi kuchni, od strony ogniska, chrapanie Magdy. Śpi jak zawsze, z głową wspartą na ręce, ubrana, nawet w pantoflach — boć jutro, skoro świt, musi wstać wcześnie. Ona pierwsza musi wstać; tyle pracy ją czeka!...

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Xl

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej