Wincenty Łoś

NIEDYSKRECYA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

U CYGANÓW

NIEDYSKRECYA.

NIEDYSKRECYA

Łoś Wincenty

U CYGANÓW

OPOWIADANIE MALARZA.

I.

Lat temu kilkanaście, zaczynałem karyerę artystyczna i chciwy byłem rozgłosu, jakby największego skarbu.

Owocem bezsennych nocy, spędzonych na wyszukiwaniu porywającego przedmiotu, był projekt wzięcia za temat do obrazu — cyganów.

Myśl zrodziła się w Warszawie, w ciasnej izdebce na strychu, o godzinie czwartej rano.

O piątej mój obraz narysowany był w głowie, a tego samego dnia wieczorem wsiadłem do wagonu, który mnie miał zawieźć do kraju tych nomadów.

Obraz postanowiłem wykończyć w szczegółach, oprzeć go na studyach i wystąpić z nim, jako pretendent do złotego medalu na najbliższej wystawie powszechnej w Paryżu.

Przypomniałem sobie, iż w Monachium kolegowałem i przyjaźniłem się z węgierskim malarzem Sekai, który studyował lud madziarski.

Skomunikowawszy się z nim listownie, podążyłem do Pesztu.

Pozyskanie Sekai'ego dla mego przedmiotu, stało się kwestyą jednej godziny.

Postanowiliśmy obaj wygotować dwa cygańskie rodzajowe obrazy i wystąpić z niemi w paryzkim salonie, zadziwić świat, zdobyć rozgłos i kupy złota. Sekai jednak, głęboki znawca sztuki i badacz ludu, tak słusznie zauważył:

— Jeśli chcesz poznać cygana ze stanowiska artystycznego, to mu się nie przypatruj na jego tle właściwem. Tyrolczyk mniej uderza w Tyrolu, cygan nie olśniewa wyobraźni w Węgrzech. Pojedziemy do znanego mi miasteczka Bardyowa, leżącego tuż na granicy Galicyi. Tam zaciągniemy się do pierwszej cygańskiej bandy, wychodzącej na letnią wędrówkę, i przeciągniemy po tamtej stronie Karpat, przez szeroki pas cudownego kraju.

— Zgoda! — zawołałem, przerywając przyjacielowi opis piękności Węgier i Galicyi, widzianych ze szczytów, oddzielających te krainy Karpat.Łaknąłem wrażeń, nowych widoków, chciwy byłem poznać obozowe życie tułaczej bandy, która od wieków nie zmieniła swego sposobu życia i przedstawiała dla artysty tyle skarbów pierwotnej poezyi, oryginalnego kolorytu, tyle artystycznych typów i scen.

Po trzechdniowym pobycie w Bardyowie, zaczęliśmy wątpić, czy spotkamy bandę cygańską złożoną z kilkudziesięciu ludzi i choćby jednego namiotu.

Pora była spóźniona. Trawa na łąkach już pokrywała się żółtem kwieciem; zgłodniały koń choć dorywczo mógł się dobrze pożywić. Cyganie przeszli już Karpaty i przeciągnęli na północ i wschód.

Przez Bardyów przechodziły tylko niedobitki, jednokonne obszyte płótnem wozy, należące do rodzin postanawiających na własną rękę odbywać letnia wędrówkę.

A nam trzeba było obozu z wodzem na czele, z cygańską muzyką i rozpinającym się po lasach i różnych łąkach namiotem, z wróżącemi staremi wiedźmami, ze zgrają czarnych bachorów, z ogniskiem w około którego tańczyłyby wśród dźwięku dzwonków czarnowłose cyganki.

Rozesłaliśmy gońców na wszystkie strony ale napróżno.

Już zaczynaliśmy powątpiewać i martwić się, jakby nieszczęściem, gdy dano nam znać, że banda cygańska prowadzona przez słynnego Belę, rozbiła namioty u podnóża Karpat, tuż niedaleko Bardyowa w Galicyi.

O Beli słyszeliśmy już w Bardyowie, jako o królu cyganów.

Szczerosrebrne guzy na uprzężach miały jego konie, a lśniły od złota i czerwieni jego córy.

Opowiedziano nam dalej, iż był on postrachem wsi i miasteczek, bo musiał mieć konia, który mu gdziekolwiek wpadł w oko; bo wieczerzy inaczej nie jadał, tylko w około ogniska, przy którem piekł się wół lub najpiękniejszy w miejscowości baran.

A gdzie stanął obozem, tam rozpuszczał dziesięć starych cyganek w łachmanach, które rano wychodziły z zasmolonemu kartami, muszlami i czarami, a wracały wieczorem z pełną monety sakwa.

Natychmiast wynajęliśmy parę dzielnych szkapin i kazali woźnicy, co koniom tchu i sił starczy, pędzić i wspinać się po wierzchołkach Karpat.

Bela bowiem nigdzie długo się nie zatrzymywał, lato musiało mu wystarczyć na splądrowanie całego pasa kraju, roztaczającego się wzdłuż Karpat.

Ciągnął on zygzakami przez wszystkie prześliczne mieściny, bielejące wśród zielonych równin i wyglądające jak białe mrowisko u podnóża niebotycznych gór i w pogodne dnie migotających śniegiem ich szczytów.

Docierał aż do granic Bukowiny i Mołdawii. Dłużej niż gdziekolwiek, popasał w Dzwinogrodzie i powracał nazad znów innym zygzakiem, odwiedzając miasta leżące dalej od pasma gór, jak Stanisławów Halicz, Żydaczów. Dobromil, Sanok i inne.

Tak nam o Beli opowiadał nasz woźnica, poganiając co chwila swoje kare konie, które opierając się na końcach kopyt, wyciągały głowy i zaokrąglały w kabłąk szerokie i utuczone krzyże.

Bo też wspinaliśmy się na najwyższy szczyt Karpat w tej okolicy, leżący na najkrótszej drodze między

Bardyowem a Żmigrodem, na którego łąkach Bela miał rozpiąć namioty.

Ten szczyt zwał się Magórą.

Nigdy nie zapomnę cudownego krajobrazu, jaki roztoczył się u nóg moich, gdy wskoczyłem na najwznioślejszy szczyt Magóry.

Kawał Węgier i kawał najpiękniejszy Galicyi leżały jak malowidło jakie na ogromnym, okrągłym talerzu.

Wśród nieprzejrzanych lasów, kupkowate białe punkciki odznaczały miasteczka, dwory i wsie; widziane z tej wysokości zdawały się być gęsto jak bób posianemi, na tej szmacie świata.

Odległości milowe niknęły w złudzeniu, jakie sprawiały spiętrzenia gór, powoli spływających ku podkarpackim równinom.

Piętrzyło się to wszystko jedno na drugiem, poprzerzynane srebrnemi nitkami, do jakich podobne były rzeki Poprad i Kopa, Jasia i Suchy, usiane dziewiwiczym lasem i zielonemi dolinami.

Wyglądało to jak czarodziejski ogród duży, rozłożony na falistych wzgórzach z kląbami i strumykami alejami i ścieżkami, domkami białemi i mostkami. Ta przestrzeń kilkunastu mil kwadratowych Galicyi, tworzyła harmonijną całość.

— A gdzie Żmigród? — zapytałem, ochłonąwszy z czarodziejskiego wrażenia, bo mi pilno było do moich cyganów.

Opalony madziar stanął na koźle i końcem bata wskazał mi gdzieś daleko, jakby jeden dach, wyzierający i srebrzący się do słońca z gęstwiny lasów.

— Żmigród, tak daleko! — westchnąłem. A woźnica nas objaśniał, że Bela będzie bliżej, może między Ropianką a Łysogórą, gdzie roztaczała się szeroka równina łąk i pastwisk.

I batem pokazał nam zielony gazon rajskiego ogrodu, otoczony szpalerami grabów i świerków.

Konie odpoczywały, a my rozglądaliśmy się dokoła, nie wiedząc doprawdy czy śnimy, czy na jawie własnemi oczami widzimy szmat polski.

Sekai szkicował.

A ja dopytywałem się o to i owo mego woźnicy, który znał ten kawał kraju jak swoją kieszeń.

Zaintrygowały mię dwa białe zameczki, leżące jeszcze w górach niedaleko od nas, jeden w Galicyi, drugi na "Węgrzech.

Oba dziwnie były piękne. Podobne do siebie, jakby dwaj bracia przyrodni, jakieś tęskne poezyą swych gotyckich wieżyczek, może dlatego że się nigdy wzajemnie widzieć nie mogły.

A woźnica opowiadał, że dwa zameczki należały do jednego właściciela, choć przegradzała je niebotyczna Magóra.

— Lat temu sporo — mówił — pan tego błyszczącego cynkowym dachem zamku, polak, ożenił się z dorodną węgierką, która mieszkała w tych murach pokrytych czerwone blachą.

Tu wskazał batem na zameczek galicyjski i zaraz potem jednym obrotem ręki spoczął końcem swego biczyska nad dumną, choć wązka wieżycą, zdobiącą już węgierski kraj.

Coś było poetycznego w tej historyjce mego chłopa.

Zapytałem więc go ciekawie, wskazując ręką na czerwone dachy węgierskiej miejscowości, jak ona się zowie.

— Nie wiem! — odparł, ruszając ramionami.

— A to? — zapytałem jeszcze, obracając się twarzą do Żmigrodu i rzucając pełne ciekawości spojrzenie na romantyczną, cynkiem pokrytą budowę.

Woźnica się zamyślił i po chwili dopiero odparł z radością widoczną, że sobie przypomniał nazwisko:

— Czarada! Czarada!

Konie wypoczęły i napasły się węgierskim owsem; wsiedliśmy więc do bryczki i ruszyli dalej. Jazda była aż ha! — koła tylko warczały, a konie siadały w kłusie na zadach, nie mogąc utrzymać wozu staczającego się ze szczytu Karpat.

Węgry zniknęły, rozszerzała się tylko Galicya.

Sekai milczał, a ja rozmyślałem jeszcze nad Czarada i tym polskim panem, tą węgierską dziewicą.

Zdawało mi się, że gdybym był pisarzem, z tych tylko danych stworzyłbym powieść.

Co chwila zagadywałem woźnicę o szczegóły tego romansu w Czaradzie.

Ale nic się nie dowiedziałem. Dawne to były czasy. Teraz w Czaradzie mieszkał syn tego małżeństwa, które skupiło w jednę rękę dwie rezydencye, zdało mi się wtedy, najpiękniejsze jakie widziałem.

Już noc zapadła, już wóz nasz szparko się toczył po gładkiej drodze, prowadzącej do gościńca łączącego Duklę ze Żmigrodem, a ja oglądałem się jeszcze, czy nie widać białych murów Czarady.

Jeszcze migotał zamek swą srebrną wieżą do wchodzącego, het daleko za Jasłem, księżyca.

Wtem wjechaliśmy w las, na krawędzi którego wyminęło nas dwóch młodych chłopów, ubranych dość oryginalnie.

Woźnica nasz się zatrzymał.

— Hej! chłopcy! — zawołał — nie widzieliście cyganów?

— Jakich cyganów?

— Od Beli. Chłopaki przystanęli,

— Nie słyszycie muzyki? — zawołał jeden z nich — ot zaraz za lasem, na Chyrowskiej łące nocują.

Woźnica zaciął konie, a mnie serce zabiło.

Za kilkanaście minut miałem się znaleźć w otoczeniu, o którem od kilku tygodni marzyłem.

Sekai nadstawiał uszu i twierdził, że słyszy cygańskie din, din, din...

Wreszcie bryczka wytoczyła się z gęstwiny lasu.

Noc zapanowała wszechwładnie.

Nagle olśniła nas łuna od ogromnego cygańskiego obozowiska.

Na polance pod lasem, ognisko buchało płomieniem i oświecało różnobarwne ludzkie postacie.

Zabłysły srebrne guzy na kurtkach mężczyzn, czerwone chusty na opalonych szyjach kobiet.

W ogniu i dymie zarysowały się sylwetki atletycznych cyganów, rozpięte namioty, budziaste wozy i profile grubych, ogoniastych koni.

— Prędzej jedź! — zawołał Sekai.

A muzyka dzika, pełna siły i werwy, coraz bliżej, coraz głośniej, coraz dźwięczniej w uszach naszych brzmiała:

— Taraban, tara ban! din! — din! taraban din din din!... din... din...

Cyganki tańczyły, podnosząc w górę opatrzone dzwonkami talerze, i zagłuszały dziką orkiestrę swem.

— Bum! bum! din din din... din din din!

II.

Trzy tygodnie upływało, jak przystąpiliśmy do cygańskiej bandy i włóczyli się z nią od wioski do wioski, biorąc udział w tem nadzwyczajnem życiu.

Nie nudziliśmy się, bo wrażeń, jakich doznawaliśmy w tej wędrówce, nie dałaby nam żadna inna artystyczna wycieczka.

Banda składała się z czterdziestu i kilku głów, z których każda wkrótce znalazła się w tece mojej i Sekaiego.

To były pierwotne, dzikie typy, to były malownicze ciała i pełne barw nieznanych charaktery, których wierne odtworzenie jest rzeczą dość trudną.

W tej samej bandzie, znajdowały się cztery postacie wybitniejsze od innych.

Przedewszystkiem Bela, wódz; mężczyzna lat trzydziestu, atletycznej budowy, pięknych rysów. Zwykle wyglądał ponury, milczący — wzrokiem więcej niż słowami rozkazywał.

Leżąc przy swym namiocie, z głową opartą o zwiniętą opończę, z krótką fajką w ustach, dumał godzinami przypatrując się światu.

Czasem uśmiechnął się pogardliwie, czasem skarcił którego z cyganów, czasem dzikie rzucił wejrzenie z pod nasuniętych na oczy, czarnych i gęstych brwi na Murzę.

A Murza, śliczna cyganka, niejako pani w tej bandzie, obojętną była na jego wzrok dziki.

Spała ona całemi dniami, w namiocie lub budzie wozu; dopiero budziła się z zachodem słońca i ożywiała. Tańczyła wtedy, rozmawiała, rozkazywała i uśmiechała się często do cygana, którego zwano Nipoliczem.

Nipolicz był przedmiotem osobnych studyów, jakieśmy z Sekaiem nad nim robili.

Cygan ten wyróżniał się od innych pod każdym względem.

Jego cera była jaśniejszą, jego ręce zdawały się być pokryte delikatną, umyślnie zasmoloną skórą. Bielizna na nim bielała zawsze od czystości, a ubranie jego, z guzami i pasem, odróżniało się świeżością.Śliczny to był chłop ze swą dużą, czarną brodą, z prostym nosem, z pięknie zarysowanemi ustami i okiem pełnem żaru.

Spojrzenie jego było inne niż wszystkich cyganów, inne nawet niż Beli, którego oczy głębokie świdrowały w duszy człowieka.

W tem spojrzeniu Nipolicza tkwiło coś inteligentnego, mniej dzikiego. Czasem zdawał się być mniej zamyślonym, nad rzeczami mającemi swą oś obrotową daleko od cygańskiego obozu.

Te zadumy cygana intrygowały Sekai'ego.

Ale Nipolicz jeden unikał nas obu, odpowiadał nam półsłówkami, patrzył na nas podejrzliwie i niechętnie.

Chcąc go zjednać, bo widzieliśmy, że od niego jednego moglibyśmy się dowiedzieć tajemnic bandy Beli, na różne braliśmy się sposoby, ale wszystkie okazały się próżnemi.

A spojrzenie pogardy, jakie nam raz rzucił, gdyśmy mu chcieli ofiarować wcale pokaźny podarunek, bo kilkanaście guldenów, niemal nas przeraziło.

— Sprężyną poruszającą bandę Beli — rzekł raz do mnie Sekai — jest jakaś ciekawa tajemnica. Czy uważasz — mówił dalej — te włóczęgi zdają się opływać w pieniądze; jeśli kradną, to jakby z zamiłowania idei. Ten Nipolicz, mający swój osobny namiot i wyglądający na króla cyganów; ta Murza, tańcząca dlań godzinami późno w nocy, przy ognisku i dźwięku całej orkiestry; ta Jarucha, stara wiedźma, o której dotąd nie wiem, czy jest waryatką, czy tylko ją udaje — wszyscy oni wyglądają na artystów.

Uwagi Sekai'ego nie były dla mnie nowością; sam je sobie zrobiłem, postanawiając dotąd zabawić w bandzie, pókiby mi się nie udało wpaść na trop tajemnicy.

Ale cyganie w ogóle są małomówni.

Gdyśmy po całodziennej włóczędze, przypieczeni ognistem słońcem, rozbili namioty na jakiej zielonej łące, czy ukrytej leśnej polanie, czuliśmy się tak umęczeni, iż wszelka chęć studyów psychologicznych nas opuszczała.

A wtedy zwykle dopiero cyganie żyć zaczynali. Nipolicz z Murzą wychodził po zachodzie słońca do najbliższej wioski, dla wystarania się o woiaka lub barana.

Bela kładł się przy namiocie, i na pół śpiąc, palił fajkę.

A reszta bandy rozpraszała się po okolicy, aby żebrać, wróżyć, straszyć i kłaść kabały.

Gdy ognisko już buchało, wszyscy wracali, jedli i pili, Jarucha grzebała w ogniu i zawodziła, Murza tańczyła, orkiestra grała, Bela drzemał i uśmiechał się z zabawnych epizodów, a Nipolicz się ożywiał i zachęcał cyganki do tańca, cyganów do bijatyki, stare baby do kłótni.

Niewymownie go to wszystko bawiło.

Nieraz nam się zdawało, że i on dla studyów zaciągnął się do bandy,

O północy gasło powoli ognisko, a w około cichło.

I tylko słychać było senny śpiew starej Jaruchy, zawodzącej na wozie pod budę, niewyraźne szepty Nipolicza z Murzą i niespokojne chrapanie Beli pod namiotem.

A zdala od borów i wsi dochodziły głosy pastuchów, pilnujących troskliwiej niż zwykle trzody, lub pianie kogutów po dachach i drzewach,

Czasem cygańskie konie spłoszone tajemniczym głosem, dolatującym z lasu, zarżały i zbiegły się w gromadę.

Czasem rozbeczały się cygańskie dzieci, gdy im komary spać nie dawały w namiocie.

Ze wschodem słońca zwijano namioty, zaprzęgano konie i jazda dalej, po bocznych drogach i dziurach, wertepach i urwiskach.

Bela z Nipoliczem szedł naprzód, a za nimi posuwał się tabor. Jedni pieszo, drudzy na wozach, inni na koniach, których zawsze kilka, a często i kilkanaście szło za bandą. Bela bowiem handlował końmi i jak twierdził, z tego zarobku utrzymywał hordę.

Malowniczy był taki pochód, który z przestrachem witali mieszkańcy wsi, krzycząc i uciekając z chałup.

— Cyganie idą, cyganie!

Ale postrach trwał krótko. Gdy Bela rozpiął namioty, gdy się we wsi dowiedziano jakie miał wozy, i jakie guzy u kurty, jakie cyganki miały bębenki a jakie konie uprzęże, zbiegała się wieś cała i przyglądała cyganom, robiąc przytem różne wymiany i interesa.

I tak codzień, byle dalej! byle dalej! ciągnęliśmy gościńcami i drogami wijącemi się u podnóża Karpat, mijając na prawo niebotyczne góry, na lewo równiny nieprzejrzane.

Po kilku tygodniach takiego powolnego pochodu, urozmaiconego to bójką z chłopami, to jaką śmiałą kradzieżą, zwykle cieszącą Nipolicza najwięcej, dotarliśmy aż do rzeki Bystrzyczy.

Trzeba ją było wpław przechodzić, a wezbrała ona po deszczach, które w tej okolicy lały.

Bela nie chciał oddalać się od dziewiczych lasów, które tu się szerokiem pasmem ciągną, i najkrótszą drogą pragnął dostać się do Delatyna i Kołomyi, zostawiając Stanisławów na powrót.

Nad Bystrzycą więc, niedaleko od jej ujścia, w najbardziej malowniczej okolicy, jaką mi się widzieć zdarzyło, rozłożyliśmy się obozem na jakie dwa dni, czekając spadku wód.

W tych zarośniętych górach istniały poukrywane chłopskie osady, będące prawie w zupełnym stanie dzikości.

Aby jednę z takich osad odszukać, wybrali się cyganie!

Cyganki poszły za borówkami i grzybami, a Bela z Nipoliczem udali się w głąb lasów, zkąd niebawem mieli powrócić z upolowanym kozłem.

W tym celu Bela pożyczył odemnie strzelby; wtedy to raz pierwszy mnie o nią zagadnął Nipolicz, tonem tak naturalnym, jakim dżentelman prosi dżentelmana o pożyczkę.

Sekai szkicował z pagórka widok na ginące we mgle miasteczko Zielona, a ja rozłożyłem się przy nim na trawie i kombinowałem szczegóły mego obrazu "obóz cygański", który składał mi się barwnie w wyobraźni.

Cisza dokoła nas panowała, jakkolwiek miliony dzikich przytłumionych głosów dolatywały do nas z gór i borów, jakkolwiek u stóp naszych szumiała, pieniąc się żółtawą barwą, rozhulana Bystrzyca.

W obozie nie pozostał nikt, tylko kilka starych, niedołężnych kobiet.

Upał był w powietrzu, a zapach sosen i świerków piętrzących się ku szczytom gór, orzeźwiał.

Godziny mijały niepostrzeżenie, tak było błogo w tem pierwotnem otoczeniu, w którem nic nie zdradzało przejścia człowieka.

Zdało nam się chwilami, że to my pierwsi odkryliśmy tę dziewiczą polanę.

Dumałem, a i Sekai opuścił papier na kolana i wsparł głowę na krzaku olbrzymiej paproci, jak poduszka wielkiej i miękkiej.

Wtem doleciał nas śpiew Jaruchy z za krzaków, jakiś głośniejszy niż zwykle, dziwnie smutny, cygański i zmuszający ucho do słuchania.

Staruszka chodziła, nucąc jakąś piosnkę z młodych lat i szukając grzybów.

Głos jej jeszcze był melodyjny, pełen smutku, zawodzenia i biadania.Śpiewała coraz głośniej, coraz boleśniej i coraz bliżej, a z taką siłą bólu, żeśmy zaparłszy oddech słuchali, aby nie spłoszyć cyganki, która uchodziła za waryatkę.Śpiewała jednę i tę samą zwrotkę, którą Sekai zaraz sobie zapisał.

Nuta piosnki tak mi się spodobała, iż ją zatrzymałem w pamięci i długo potem nuciłem:

Śliczny zamek stoi w Czarada —

Srebrne dachy ma;

Pański zamek stoi w Czarada —

Białe mury ma..

Dindindin... dindindin... din... din...

Straciłam go w Czarada —

Oj! biada mi biada!

Sprzedałam go w Czarada —

Biada mi, oj! biada. "

Cyganicha zbliżyła się ku nam i nagle urwała. Wyglądała przerażona, i nieruchoma stała z oczami w słup postawionemi.

Zdawała się nam bystro przyglądać, jakby chciała wymiarkować, czyśmy piosnkę jej słyszeli, lub może i zrozumieli.

Przestrach jej był widocznym.

Cyganka postała, pokiwała głową i zasępiona spuściła się na dół.

Wkrótce widzieliśmy, jak wsuwała się w budę na wozie.

— Waryatka! — mruknąłem.

— Nie — odparł Sekai, który lud nie tylko ze stanowiska artystycznego studyował — nie waryatka. Pierwszy raz ją słyszymy śpiewającą coś wyraźnie... Myślała, że jest samą... Gdyby ona chciała rozwiązać język!

Sekai westchnął, a ja wtrąciłem:

— Czy śpiewała o zameczku Czarada, któryśmy widzieli pod Żmigrogem?

— Cała jakaś legenda cygańska widocznie wiąże się z tem miejscem — dodał Sekai i zadumał się, a ja powtarzałem piosnkę cyganichy, aby ją zapamiętać.

Wkrótce potem słońce zaczęło złocić brzegi lasów.

Cyganie ściągali do obozu.

Nadeszli też Bela i Nipolicz, pierwszy z dwoma zającami, drugi z kozłem, którego niósł przewieszonego przez plecy.

Wesołość szalona zapanowała w obozie, zanosiło się bowiem na niebywałą ucztę.

Rozniecono ogień, wydostano bębenki i Janczary.

Śpiewy i muzykę niosła Bystrzyca gdzieś daleko, mieszając je z szumem, a z drugiej strony ginęły one w lasach i górach, powtarzając się echem, dwojąc, trojąc w dziewiczych gąszczach.

Zdawało się chwilami, że to dzika, kilkotysięczna horda, swym śpiewom zapełnia tak krainę całą, że słychać aż pod Halicz i Żydaczów.

Tak w górach i lasach głos ludzki zyskuje na sile i melodyi, tak się rozlega w przestrzeni, niepojęte robiąc wrażenie na tych, którzy pierwszy raz słyszą tę pierwotną muzykę, dziś taką samą jak temu lat tysiąc, muzykę i śpiew cyganów w lasach dziewiczych.Śpiewali, Sekai miał łzy w oczach, tak mu te dźwięki do serca przemawiały.

Nagle się zerwał i śpiewać zaczął z niemi.Śpiewał i Nipolicz, śpiewała i Murza, a głos jej górował nad wszystkimi.

Zbliżyłem się do Beli, który sam jeden siedział w milczeniu przy namiocie i paląc fajkę, słuchał.

Zacząłem z nim gawędę, do której tenże okazał się chętniejszym niż kiedykolwiek.

Opowiedział mi treść śpiewanych legend cygańskich, odwiecznych, sięgających przeszłości tak odległej, że ginęła w pomroce wieków i tylko między niemi utrzymać się mogła.

Nagle przypomniałem sobie śpiew Jaruchy i objaśnienia tegoż zażądałem od Beli.

Na pierwsze przezemnie o Jarusze i Czaradzie wymówione słowa, cygan zbladł i skamieniał.

Po chwili dopiero ruszył ramionami i oczami, puścił kłąb dymu z fajki i mruknął:

— Nie znam takiej pieśni. Stara musiała majaczyć. "Wiedźma!

Nie rozumiejąc zgoła widocznego rozdrażnienia Beli i przypisując je raczej okoliczności, że właśnie w tej chwili Nipolicz tańczył czardasza z Murza, zanuciłem piosnkę Jaruchy.

Bela jej wysłuchał zaciskając zęby, a szkarłatne rumieńce oblały jego śniade oblicze.

Sam się przeraziłem, widząc tego cygana pałającego dzikim gniewem.

— Czarownica! — mruknął i odwrócił się odemnie, jakby więcej nie myślał rozmawiać.

Milczeliśmy obaj. Nagle zagadnął mnie, bystro mi patrząc w oczy:

— Co wam więcej powiedziała Jarucha?

— Nic nie powiedziała — odparłem — tylko myśmy słuchali kiedy śpiewała.

Bela zadumał się i już ani słowa nie mruknął.

Gdy ognisko zgasło, gdy księżyc schował się za lasy i góry, wstałem by udać się do namiotu.

Cyganie spali już, każdy osobno, to tu, to owdzie, porozrzucani na polance.

Nipolicz tylko siedział z Murzą" na ławie zrobionej z powalonej sosny. Milczał, a ona mu nuciła pieśń o bojarze i cygance.

Gdym Sekai'emu opowiedział rozmowę moją z Belą, odparł tenże:

— Jest w tem coś. Uważajmy, a dowiemy się; i ja coś dzisiaj podchwyciłem.

— Co?

— Opowiem ci jutro, bo teraz spać mi się chce. Wkrótce spaliśmy jak cyganie.

W nocy, z pierwszego snu obudził mnie hałas w jednym z budziastych wozów.

Podniosłem się na mem legowisku, zrobionem z dery rozesłanej na murawie.

Przykry mi się przedstawił widok.

Bela okładał nahajką starą Jaruchę i mruczał niezrozumiałe mi słowa.

A cyganka zasłaniała się od uderzeń i przytłumionym głosem coś przyrzekała, na coś się zaklinała.

Długo potem jeszcze słyszałem jakieś szepty w obozie.

Wreszcie znów skleiły mi się powieki.

Jeszcze uroczysta cisza poprzedzająca wschód słońca, panowała w naturze, gdzie mnie i Sekai'ega obudził Bela.

— Panowie! — przemówił tonem spokojnym ale rozkazującym — zbierajcie się i odjeżdżajcie.

Wytrzeszczyliśmy oczy, a Bela dalej ciągnął:

— Furmanka czeka gotowa, odwiezie was pod Stanisławów. Więcej was nie chcemy między sobą.

Próbowaliśmy protestować, ale Bela zaczął sam zbierać nasze manatki i kłaść na chłopską furę, która cudem jakimś się znalazła.

— Tak chce banda! — odparł na moje i Sekai'ego uwagi.

A widząc, że jakoś opieszale zabieramy się do rzeczy, dodał:

— No panowie! bo jak obudzę cyganów, może być z wami krucho.

Nie chcieliśmy się narażać na tę ostateczność. Gdyby nas bowiem Bela kazał rozszarpać, niezawodnie to by nas spotkało.

Poprosiłem go tylko o pozwolenie obudzenia Nipolicza i pożegnania się z nim, ale i tej prośbie odmówił Bela.

Dopiero gdyśmy usiedli na furze, oblicze jego wypogodziło się nieco.

Sekai wyjął papierek stuzłotowy i podał go Beli, ale ten odsunął od siebie jego dłoń, nie chcąc przyjąć pieniędzy.

Oderwał od swej kurty dwa srebrne guzy i wręczając każdemu jeden, podał nam swą czarną dłoń i pokazał szereg białych zębów, z pod czarnych wąsów.

— Nie zapominajcie o cyganie! — mruknął i skinął na chłopa, aby ruszył.

Wkrótce zniknęło nam z oczu obozowisko cygańskie, choć słyszeliśmy jak Bela uderzył w bęben, stojący przy jego namiocie, a którego głos budził zwykle bandę.

Słońce właśnie wyjrzało i w mglistej sylwetce zarysowało Zaleszczyki,

Jakiś nieopisany smutek nas ogarnął.

Siedzieliśmy obok siebie w milczeniu.

Nagle Sekai odwrócił się poza siebie i wskazując ręką na południowy wschód, na uśmiechające się do słońca niebotyczne śnieżne góry i niebieskie pasy różnych odcieni Karpat i lasów, zawołał:

— Żegnam cię, śliczny kraju! A do mnie zagadnął:

— I nie dozwolił nam widzieć Kołomyi i Śniatyna, Zaleszczyk i Chocima!

I mnie smutno było na duszy. Moja artystyczna natura przywiązała się do Beli i Jaruchy, Nipolicza i Murzy. Jeszcze chętnie byłbym z niemi pociągnął ku granicom Bukowiny i Mołdawii, pod Chocim.

Aby się nie dać opanować tęsknocie za cygańską orkiestrą, wspomnieniom ich dzikiego śpiewu, zanuciłem piosnkę Jaruchy:

Piękny zamek stoi w Czarada —

Białe mury ma,

Dindindin... din... din...

III.

Trzy lata upłynęło, zanim wykończyłem "Obóz cygański".

Ulegał on losowi wszystkich natchnionych kreacyj.

Ogarniało mnie nad nim zwątpienie i wiara naprzemian. To pracowałem dniami całemi z zapałem, a po nocach myślałem nad jego dalszym rozwojem i wykończeniem, to znów obracałem go do ściany, i tak miesiące całe nieruszany przeleżał.

Zapomniałem nawet o nim, jak o jakim śnie, o Sekai'm i naszej wycieczce. Postacie cyganów zatarły się w wyobraźni, a nic ich nie przypominało, ani odtwarzało. Teka ze szkicami leżała w kącie, już niepotrzebna, gdyż tło i główne postacie obrazu były wykończone.

Chodziło tylko o artystyczne wycieniowanie płótna i puszczenie go w świat.

Zaproszenie do wzięcia udziału w powszechnej wystawie wiedeńskiej, zastało mnie nieprzygotowanego.

Wziąłem się do pracy, przysiedziałem fałdów i wykończyłem "Obóz cygański".

Po przerwie lat czterech, odtworzyłem sobie w wyobraźni bandę Beli i najdrobniejsze pobytu naszego między nią szczegóły.

Nieraz, pamiętam, po kilku godzinach wytężającej nad stalugą pracy, zdawało mi się że jestem między niemi.

Wreszcie obraz pociągnąłem werniksem; przypatrzyłem mu się raz ostatni i wysłałem go w świat.

Nie doznawałem bolesnego zwykle artystom wrażenia żalu, gdy się żegnają z praca, z którą się zżyli.

Zdawało mi się, iż ten obraz powróci do mnie, że to niepodobna abym się z nim na zawsze rozstawał.

Wreszcie dużo na niego liczyłem, i to może było mych uczuć przyczyna.

W kilka miesięcy później, zachęcony niezwykłem powodzeniem mego płótna, wiadomem mi z dzienników, wyruszyłem do "Wiednia dla nacieszenia się pochwałami. Mój obraz gromadził, od chwili rannego otwarcia wystawy aż do wieczora, tłumy widzów przed sobą.

Nieraz przysłuchiwałem się incognito krytykom publiczności.

W Wiedniu zastałem i Sekai'ego; razem z nim spędzaliśmy wesoło czas w gronie artystów europejskich.

Zwykle rano udawaliśmy się na wystawę sztuki, korzystając z okoliczności, że o tej porze w salach najmniej bywało publiczności i można było swobodnie rozmawiać o wystawionych obrazach.

Raz, nazajutrz po ostatecznem posiedzeniu komitetu wystawowego, wbiegłem gorączkowo do sali, w której znajdowało się moje płótno.

Było w niej pusto. Jeden tylko nieznajomy mi mężczyzna stał właśnie przed moim "Obozem".

Rzuciłem okiem na obraz i serce mi przestało bić w piersi, gdy ujrzałem nad nim napis: Medaille d'or.

Rzuciłem się na sofę. Ochłonąwszy, zacząłem się rozglądać po sali, do której powoli napływała publiczność.

Byłem dumny, sławny, wielki!

Wtem ów pan, ciągle przypatrujący się memu obrazowi, odwrócił się i spoczął przez chwilę na mnie wzrokiem.

Uderzyła mnie jego fizyognomia. Zrobiłem ruch nawet, aby się z nim przywitać. Zdało mi się na razie, iż go znałem.

Był to piękny węgier; narodowość widoczną była na jego typowem obliczu.

Zacząłem przebiegać w pamięci spotkanych w życiu i po świecie ludzi.

Nie! tego pierwszy raz widziałem.

Bywają czasem dziwne podobieństwa — myślałem, zmęczony bardzo nużącą pracą odgadywania osobistości, która nam kogoś widzianego przypomina.

Po jakiej godzinie dopiero, nieznajomy opuścił malowidło.

Jeszcze raz wejrzenia nasze się spotkały, i zniknął w tłumie.

Od dnia tego, codzień rano, gdy jeszcze nikogo nie było na wystawie, zastawałem tego parnego mężczyznę, przyglądającego się memu obrazowi.

Zaczynał mnie intrygować. Dopytywałem się o jego nazwisko, ale go nikt nie znał, tylko Sekai'emu się zdawało, że go widział w Peszcie.

Mógł bowiem on być tylko węgrem. Takiemi czarnemi wąsami po nad szeregiem białych zębów, ta-

kiemi regulurnemi i męzkiemi rysami, madziary tylko się chlubią.

Codzień powtarzało się to samo.

Nieznajomy spędzał godzinę przed "Obozem cygańskim", wymieniał ze mną nieme spojrzenia i znikał w chaosie napełniającego się gmachu.

Raz, wieczorem, siedziałem w gronie malarzy na jednym z bardziej uczęszczanych placów wystawy.

Chłodziliśmy się lodami, słuchając kilku orkiestr, przyglądając się defilującej przed nami, tam i napowrót publiczności.

Wtem zbliża się do mnie z widoczną radością, mój dobry znajomy i rodak Roman X.

— Szukam cię od trzech dni — zawołał zaraz po przywitaniu — najprzód, aby ci powinszować, a powtóre, aby ci zaproponować interes.

— Cóż takiego?

— Twój "Obóz cygański" tak się spodobał memu poniekąd krewnemu i przyjacielowi, iż chce go nabyć. Obiecałem mu pośredniczyć, bo byłaby szkoda, gdyby rzecz taka przeszła w obce ręce.

— Służę ci — odparłem — a któż to taki?

— Hrabia Unicki — odparł Roman; — nie znasz go, galicyanin. Ale jeżeli pozwolisz, to zaczekaj tu chwilę; ja go odszukam, przyprowadzę i dobijecie targu. Śpieszno mi, bo się boję, aby jaki amerykanin lub węgier arcydzieła twego nie nabył.

To powiedziawszy, pobiegł w kierunku głównego pawilonu, zostawiając mnie w niecierpliwem oczekiwaniu.

Jakież było moje zdziwienie, gdy go wkrótce ujrzałem powracającego z Ilnickim, w którym poznałem niemego wielbiciela mego obrazu.

Wkrótce byliśmy z sobą jak dobrzy znajomi.

Hrabia znał się na sztuce, lubił ją.

— Nie będę się z panem targował — rzekł nagle; — jeśli obraz jeszcze nie sprzedany, to biorę go za cenę podaną.

— Dla pana, jako mego rodaka — odparłem — spuszczam jego cenę z dwudziestu na szesnaście tysięcy franków.

Hrabia uścisnął mą dłoń, wyjął pugilares i wyliczył mi z niego ośm tysięcy złotych reńskich.

Zwróciłem jego uwagę, że winien mi tylko dać zadatek, a resztę zapłacić przy odebraniu obrazu, co nastąpić mogło dopiero po ukończonej wystawie.

— Wszystko jedno — odparł hrabia — pilno mi być zupełnym właścicielem "Obozu cyganów".

Przypatrywałem się temu pięknemu mężczyźnie z ciekawością. Dżentelman to był skończony, ale tak nic nie miał w sobie naszego, żem nie mógł się powstrzymać od zrobienia uwagi.

— Nic dziwnego! — odparł najnaturalniej hrabia — moja matka jest węgierka.

Przytem hrabia przedstawiał bardzo ciekawy typ. Życie zdawało się tryskać z niego i zamało mieć swobody pod modnem ubraniem. Często oczy jego o błyskały jakimś dzikim wyrazem; nerwowym ruchem głowy, lub ręki, zdradzał raz po raz że mu ciasno, duszno.

Od niechcenia, jakby usiłując przerwać moje studyowanie, któremu się oprzeć nie mogłem, zagadnął mnie nagle.

— Ja znam cyganów, ale gdzie pan ich poznałeś? Zacząłem opowiadać moje studya do obrazu. Prócz nas trzech, siedziało przy stole jeszcze kilku artystów.

Wszyscy zaczęli słuchać mnie z widocznem zaciekawieniem. Opowiadałem też, zachęcony, dzieje nasze w obozie Beli.

Opowiadałem długo i szczegółowo, bo mnie podniecało zaciekawienie wszystkich.

Gdym jednak przyszedł do miejsca, w którem wypadało powtórzyć piosnkę Jaruchy, jako przyczynę wypędzenia nas z obozu przez Belę, zauważyłem podwójne zaciekawienie hrabiego.

Jednak pamięć mi nie dopisała i piosnki powtórzyć nie mogłem, bo zapomniałem nazwiska zameczka.

Odwróciłem się do hrabiego i zapytałem:

— Gdy się jedzie przez tak zwaną Magórę z Bardyowa do Żmigrodu, w górach leża dwa zameczki, jeden na Węgrzech, drugi w Galicyi. O tego drugiego miano mi chodzi, a piosnkę sobie zaraz przypomnę.

Hrabia, który przy ostatnich moich słowach pożerał mnie oczami, zawołał:

— Czarada!

— Czarada! — wykrzyknełem uradowany — może znasz pan tę cudowną, miejscowość?

— Mieszkam w niej — odparł hrabia — i w niej będzie pański obraz; ale piosnka?

— Piosnka! — wołali artyści.

Po krótkim namyśle powtórzyłem ośmiowiersz, a hrabia jakiś zdziwiony, zarumieniony, odparł:

— Pierwszy raz ją słyszę...

Długo jeszcze zdawał się być pogrążonym w zadumie, nad tem wmieszaniem nazwiska swego zameczka w cygańską piosnkę,

Nie przesadzę, gdy powiem żeśmy się tegoż jeszcze dnia z hrabią zaprzyjaźnili.

Odkryłem w tym zamaszystym węgro-polaku prawdziwego artystę, miłośnika natury, piękna, ludu.

Przytem dużo hrabiemu uroku dodawało w moich oczach to, że był właścicielem Czarady, miejscowości która w swoim czasie zachwyciła mnie i rozmarzyła.

Przypomniałem sobie opowiadanie woźnicy na Magórze, o polskim paniczu i węgierskiej dziewicy, którzy byli rodzicami hrabiego.

Wyglądał rozczulony, uśmiechnął się i dodał:

— Mój Boże, moi poczciwi rodzice przeszli już w legendę ludową.

— Czy żyją jeszcze? — zapytałem.

— Żyją oboje! Poznasz ich pan, gdy przyjedziesz do Czarada; przyjedziesz, nieprawdaż? zobaczyć jak twój obraz wisi, zobaczyć Czaradę?

— Przyjadę! przyjadę! — odparłem z entuzyazmem, który zrozumie każdy, kto ulegał urokowi świeżo poznanej osoby, niejako związanej z jego przeszłością i teraźniejszością.

Bo hrabia był właścicielem tej Czarady, która urokiem owładnęła potężnie mą wyobraźnią, która w piosnce Jaruchy była nierozwiązaną dotąd zagadką naszego nagłego opuszczenia obozu.

A sztuka złączyła nas odrazu silnym moralnym węzłem — i zdawało się że na zawsze,

W Wiedniu, gdyśmy się dnia tego późno w nocy rozłączali, hrabia miał moje słowo, że w drugiej połowie lata przyjadę do Czarady.

— A może Bela — mówił zachęcając mnie — będzie powracał wtedy do Węgier, może go spotkasz, to mu podziękujesz za gościnność, której zawdzięczasz twój złoty medal.

Nazajutrz opuściłem Wiedeń.

IV.

Zachęcony jeszcze listem, który dostałem wkrótce potem od hrabiego, wybrałem się w ciągu lata na wycieczkę do Czarady.

Z Krakowa koleją żelazną dostałem się do Tarnowa, a ztamtąd pocztowym powozem puściłem się ku Karpatom.

Tak zwany "eilwagen" potrzebował kilkunastu godzin, na przebycie drogi prowadzącej przez Pilzno, Brzostek, Jasło do Żmigrodu.

Tu kończył się gościniec i zaczynał górzysty kraj, po którym tylko chłopskiemi konikami można się było wykręcać i wspinać.

Hrabia bowiem był mnie objaśnił, że ze Żmigrodu wypadało udać się wprost bocznemi drogami do Ozarady, a nie jechać na gościniec prowadzący przez Duklę de Bardyowa.

Tak też zrobiłem. Poczta zostawiła mnie o pierwszej w nocy w Żmigrodzie, w jakimś brudnym żydowskim zajeździe, i podudniła żółtem pudłem swego powozu dalej.

Przespawszy się kilka godzin, oświadczyłem gospodarzowi zajazdu chęć wynajęcia koni do Czarady.

Ten otworzył na mnie wielkie oczy.

— Pan jedzie do Czarady? — zapytał.

— Do Czarady.

— Do grafa Unickiego? — jeszcze raz zapytał widocznie zdziwiony żyd.

— Tak — odparłem krótko — a co? czego cię to tak dziwi?Żyd zaraz zaczął:

— Co mnie nie ma dziwić? Lat trzydzieści jestem właścicielem tego zajazdu, a nikogo jeszcze nie widziałem, coby jechał do Czarady, herste?

Wybiegł, a ja otworzywszy okno dusznej izby, łyknąłem pełną, piersią orzeźwiającego gór powietrza.

O jaką, milę od Żmigrodu, na południe, zaczynały się wznosić i piąć coraz wyżej, aż do biały cli szczytów, Karpaty.Śliczna okolica, cudna! Na podziwianiu jej mijał czas niepostrzeżenie — żyd zaś, który miał mi się wystarać o furmankę, nie wracał.

A chciałem wyjechać wcześniej: najprzód, aby uniknąć upałów, a powtóre, aby na noc ściągnąć do Czarady.

Już słońce wzniosło się wysoko ponad krańce horyzontu, gdy powrócił mój żyd, mówiąc:

— Pan furmanki do Czarady nie dostanie.

— Dlaczego?

— Ny! chłopy głupie nie chcą jechać.

— Dlaczego?

— Ny! albo ja wiem dlaczego? Ot, pletą ni to, ni owo, straszy coś w Czaradzie pod noc, jakieś licho! tak mówią... żaden z furmanów nigdy w Czaradzie nie był. Chłop jak chłop... — mówił żyd.

Na moje uwagi, że Czarada, tak blizko leży, że ją widać z Magóry, że zapłacę co zechcą, żyd ruszał tylko ramionami i narzekał na głupotę chłopów. Rozesłaliśmy jeszcze posłańców do uboższych, a przez to śmielszych górali, trudniących się furmaństwem.

Przez ten czas żyd mnie zabawiał, a widocznie go bardzo interesowałem, bo raz po raz zadawał różne pytania i ciekawie, badawczo mi się przypatrywał.

Wreszcie zagadnął:

— A zna jasny pan — bo tak zaczął mnie tytułować od chwili, gdy się dowiedział że jadę do Unickiego — tego grafa z Czarady?

— Znam.

Na te słowa, żyd nie umiał ukryć zdziwienia i radości. Przybliżając się do mnie, cicho, tonem prośby zapytał:

— Niech jasny pan powie, co to za pan, bo go tu nikt nię zna, a rozmaitości o nim opowiadają. Z nikim nie żyje, przez Żmigród raz tylko przejechał, i to w karecie z zapuszczonemi firankami, tak prędko jak błyskawica, a konie były w złocistych ubraniach.

Role naszę się zmieniły, bo ja zacząłem się wypytywać o mojego przyjaciela, którego tylko przez kilka godzin widziałem.

Opowiedział mi też żyd, że w całej okolicy hrabia uchodził za coś fenomenalnego, że nikt go prawie nie znał, że nikt z panów ani z ludzi w Czaradzie nigdy nie był.

Powtarzał tylko to, co słyszał z opowieści Indu, bojącego się zameczka, w około którego różne nieprzyjemności miały spotkać podróżnych, przypadkiem tam zabłąkanych.

Hrabia miał być bardzo bogatym, ale nikt o tem przekonać się nie mógł, bo zwodzony most w zamku opuszczano tylko wtedy, gdy wyjeżdżał, aby jak strzała przebiedz okolicę złocistemi kasztanami, któremi sam powoził.

Opowiedział mi żyd dalej, że raz oficer jakiś zginął w Czarada na zawsze, a jeden śmiały kupiec z Dukli, którego kahał wysłał do zamku, nigdy już ztamtąd nie wrócił.

Do koła Czarady miały się stadami włóczyć wilki i wyć tak przeraźliwie, że konie furmanów galopem przebiegały Magórę.

Pewnego śmiałego górala w lasach należących do Czarada spotkał rogacz, nadział go na rogi i tak silnie potłukł, że zaledwie dowlókł się do Smereku, zkąd pochodził, aby ducha wyzionąć.

Takich baśni opowiedział mi żyd kilkanaście, a jedne dziwaczniejsze były od drugich.

Najwięcej mnie zaintrygowała opowieść następująca:

Wielkie sumy miały się należeć od hrabiego skarbowi, który lat kilkanaście napróżno o nie się dopominał. Wreszcie wysłano stu żołnierzy na egzekucyę do Czarady; ale w Czaradzie podniesiono mosty, a z baszt strzelano do żołdactwa. Sprzykrzyło się to oddziałowi i od oblężenia odstąpił. W powrocie jednak wyginął do połowy; górale, mający swoje osady na niedostępnych wertepach, dowiedziawszy się, że żołnierze przyszli na egzekucyę do ich pana, zaczęli ścinać odwieczne sosny, które staczały się na dół ze szczytów gór, zawalając drogi i zabijając żołnierzy.

Słyszałem był o tych niedostępnych góralskich wsiach i osadach, nie płacących podatków i nie znających władzy, wierzyłem też w prawdę opowieści mego żyda.

Ale nie przestraszyły mnie one; owszem, gdy żyd skończył opowiadania o lochach i korytarzach, łączących Czaradę z drugim zamkiem hrabiego na Węgrzech, o jego fantazyach i polowaniach, na które temi korytarzami mieli przybywać panowie z Pesztu, zapałałem zdwojony żądzą dostania się coprędzej do Unickiego i przekonania się naocznie, o ile legendy na prawdzie swą poezyę opierają.

Równocześnie zjawił się góral, właściciel wozu o drewnianych osiach i jednej malutkiej szkapiny, który za wynagrodzeniem bajecznej kwoty dziesięciu guldenów, odważał się zawieźć mnie pod sam zameczek Czerady.

Wymówił sobie jednak, że mostu nie przejedzie.

— Dlaczego?

— Co to, to nie! — odpowiadał chłop na me usilne nalegania.

Spakowawszy moje manatki, usadowiłem się w drabinkach, a koń góralski ruszył z miejsca galopem.

— Wio!... wioo!... wiu!... — wołał od czasu do czasu woźnica, zachęcając konika do wysiłków, bo zapuszczaliśmy się w góry i drożyny, prowadzące wązką koleją wśród wąwozów i przepaści.

Krajobraz malowniczy nie pozwalał się nudzić podróżnemu, mimo nad wyraz powolnej jazdy i niecierpliwości dostania się do kresu tej tajemniczej podróży.

Nagle i nieprzewidzianie zmieniały się widoki. Las gęsty i dziewiczy, to znów pola obsiane mizernym owsem, znów las i znowu wioska, wśród zielonej polany, z chatami o słomianych strzechach bez kominów. Gdzie niegdzie stado owiec i malutkich krówek urozmaicało dzikość okolicy.

Z gęstwiny lasu odezwał się czasem koń rżeniem powitalnem do naszej szkapy i zdradzał osadę, którejby się oko ludzkie nie dopatrzyło. Ludzi jednak ani było widać; nie pamiętam, aby nas wyminął jaki góral w swem opiętem, białem ubraniu, z przewieszoną przez plecy sukmaną.

Sarny tylko parami, stadkami przebiegały nam drogę i zatrzymywały się zdziwione. Dopiero gdy wóz nasz zaskrzypiał i zakołatał, czmychały spłoszone w gąszcza. Ale z po za gałęzi jeszcze spoglądały, jakby nie mogąc się wydziwić, pierwszy raz może widzianym stworzeniom.

Konik wciąż galopował.

Coraz mniej było owiec, owsa, chat, życia, coraz więcej drzew i gór.

Wreszcie pod sam wieczór zauważyłem, iż znajdujemy się na wielkich wyżynach, ale jakby tworzących pas równiny. Z jednej strony piętrzyły się opodal szczyty gór, a z drugiej domyślałem się zakrytych lasami i wzgórzami przepaści. Według moich obliczeń, na tej wysokości powinien był leżeć zamek Unickich.

Droga rozszerzała się coraz bardziej. W lasach zauważyłem jakby powycinane linie i myśliwskie stanowiska. Zaledwie te zmiany w krajobrazie zacząłem dostrzegał?, gdy góral konia zatrzymał i zawołał:

— Czarada! Podskoczyłem na siedzeniu.

— Gdzie? gdzie? — zapytałem, nie widząc nic tylko las.

— Trzy mile ino — odparł góral i zeszedł, aby założyć torbę z owsem koniowi na głowę.

— Cóż więc pleciesz? — mruknąłem zły. Chłopak wskazał na ogromną sosnę, stojąca przy drodze, wspaniałą, zagłuszającą dokoła siebie wegetacyę innych drzew, dziwnie przez to tajemniczą, i rzekł:

— To grafska granica, to już lasy Czarady a tam — tu wskazał las roztaczający się po drugiej stronie sosny — Smerek.

— A Smerek do kogo należy? — zapytałem.

— Abo ja wiem — odparł góral.

— A zkądże wiesz, do kogo należy Czarada?

— He? — zaśmiał się góral — jakbym miał nie wiedzieć... Czarada Czarada z dawności. Smerek ot... lasy i lasy.. Czarada! co innego...

Więcej mówić nie chciał, a ja zasępiłem się nad temi trzema milami, które dla zmordowanej szkapiny nie były fraszką.

— Na północ będziemy? — zapytałem jeszcze.

— Będziemy raniej — odparł góral — droga równa i szeroka, jak widzicie.

Po godzinie odpoczynku ruszyliśmy dalej, jadąc główną drogą prowadzącą przez lasy Unickich. Była ona widocznie utrzymywana w porządku; mijaliśmy gęsto rozsiane leśniczówki, pobudowane z sosnowych okrąglaków.

Z takiego domku wyjrzał młody mężczyzna ubrany jak strzelec. Był to jeden z gajowych hrabiego, porozrzucanych po tych dokoła zamku, mil kilka wzdłuż ciągnących się lasach.

Napotykało się po drodze ławki zrobione z brzeziny, stanowiska myśliwskie, nawet altany z kory dębowej.

Widocznie hrabia był myśliwym nowego pokroju, nowożytne urządzenie polowania oryginalne robiło wrażenie w tych górach, po legendach, i bajach, których się byłem nasłuchał. Znajdowałem się poprostu w obrębie pańskich dóbr, składających się przeważnie z lasów, leżących kilka tysięcy stóp nad poziomem.

— Zkąd te legendy? — myślałem i rozglądałem się po lesie, czy gdzie nie przeświecają, białe mury Czarady.

Głęboka cisza zapadającej nocy panowała dokoła. Powoli las się przerzedzał, o ile to sprawdzić można było przy tajemniczych blaskach księżyca, a mnożyły się drogi i drożyny. Czułem, że się zbliżam do jakiejś ludzkiej siedziby. Nagle białe mury zaczęły przez drzewa przeglądać; leżały one jednak znacznie wyżej od drogi, którąśmy jechali. Droga ta kręciła się w około zamku — i widocznie tak była poprowadzona dla ominięcia silnej pochyłości.

Zamek przybliżał się, jakby jakiemś czarodziejstwem natury. Coraz mniej drzew oddzielało go od nas, coraz też wyraźniej rysowały się jego gotyckie wieżyczki, coraz bardziej błyszczał jego dach od światła księżyca.

Przypomniałem sobie pieśń cyganki:

Piękny zamek stoi w Czerada, —

Białe mury ma...

Pański zamek stoi w Czarada —

Srebrne duchy ma.

Położenie jego było cudowne; nie dziwiłem się, że natchnęło Jaruchę do pieśni.

— Chodzą tu cyganie? — zapytałem górala.

— Oj chodzą! — odparł zaraz góral — graf lubi cyganów.

— Oto legendy! — pomyślałem.

Trzeba było dobrze pamiętać, że się człowiek znajduje u szczytów Karpat, na granicy Węgier, Czarada bowiem robiła zupełnie cywilizowane wrażenie..

Mijaliśmy budynki gospodarskie i zbliżali się ciągle kołem coraz ciaśniejszem, do samej rezydencyi. Drzewa jednak, jakby umyślnie tam powycinane, tu utrzymane w całości, zasłaniały często pałacowy gotyk.

Nagle koń zwolnił... stanął,

— Czarada! — zawołał góral cicho, jakby wystraszony.

Spojrzałem przed siebie i ujrzałem tylko białą, wieżycę z czarny dużą brania, odgrodzoną od nas przepaścią. Most zwodzony, jedyny, którym się było można dostać do zaniku, był już podniesiony.

Po krótkiej naradzie z góralem, zacząłem hukać.

— Kto tam? — odezwał się wnet głos z bramy.

— Do hrabiego! — odparłem.

Ze zgrzytem łańcuchów, jak w średnich wiekach, opuścił się most i otworzono bramę, która odkryła obszerne zamkowe podwórze.

Góral nie chciał do zamku wjechać.

Wysiadłszy więc z wozu, wziąłem moją walizkę i zawołałem do woźnicy:

— Do widzenia!

— Niech pana Bóg zdrowo chowa! — odparł chłop, przypatrując mi się ze zdziwieniem i wyrazem współczucia.

— Nie popasiesz? — zapytałem widząc, że coprędzej zawraca.

— Oj! nie — odparł — aż w Smereku.

Jeszcze nie wszedłem do bramy, a słyszałem już jak poganiał szkapinę i jak kołatał jego wóz, pędząc z góry.

Podałem mój bilet z nazwiskiem odźwiernemu, a w kilka minut później znalazłem się w objęciach uradowanego hrabiego.

V.

Po dwóch tygodniach pobytu w Czaradzie, przywiązałem się do jej mieszkańców, jakbym z niemi się był wychował.

Unicki ożeniony był z Węgierka, będącą, wówczas w rozkwicie piękności, cechującej córy tej krainy.

Na imię jej było Marta.

W zamku prócz tego mieszkali rodzice hrabiego, staruszkowie sympatyczni, ubóstwiający swe dzieci, rozumni i wykształceni.Życie, jakie w Czarada prowadzono, tłomaczyło mi poniekąd okoliczne baśnie i legendy: nie żyli z nikim w Galicyi, której nawet najbliższych miast nie znała pani Marta. Okoliczność zaś, że dwoma pokoleniami Uniccy żenili się z Węgierkami, sprawiła, iż punkt ciężkości ich stosunków był w Peszcie i na Węgrzech. Mój przyjaciel był ostatnim potomkiem swego rodu.

Nadto otaczała Czaradę tajemniczością i ta okoliczność, że do drugiego zamku Unickiego, leżącego po drugiej stronie Karpat, prowadziła w wąwozie drożyna, zbliżająca obie rezydencye o jakie trzy mile.

Ten zamek nazywał się Debeczyn; do niego należały rozległe i intratne dobra, ciągnące się aż pod

Bardyów. W Galicyi miał tylko hrabia tysiąc morgów lasów z Czaradą.

Z Pesztu przywożono do Czarady sprawunki potrzebne dla domu, z bliższych miast przywożono wina i wszystko, czego pański dwór zapotrzebował; komunikacya bowiem z Węgrami o wiele była łatwiejszą, niż ze Żmigrodem lub Tarnowem.

Dla ludu okolicznego i żydów najbliższych miast zagadkowym był ten pan, który nawet im wełny nie sprzedawał z swych owiec, tylko na Debeczyn ją wysyłał do Węgier; który mieszkając w Galicyi, żadnych w niej nie miał stosunków i prawie się nigdy ze swych wyżyn nie spuszczał ku Dukli i Krosnu, Gorlicom i Bieczowi.

Tak sobie wytłomaczyłem dziwaczne opowiadania mego żyda ze Żmigrodu i wiodłem urocze życie w gościnnej Czaradzie. Często bowiem przyjeżdżał ktoś z Węgier i urozmaicał senność, jaka w ciasne i zamknięte kółko powoli się wkradała.

Unicki na bliższem poznaniu zyskiwał; wesoły, wykształcony, dowcipny, miewał swoje napady melancholii, w których ulegał czarnym myślom i cierpiał na brak powietrza w tych górach. W takich chwilach zauważyłem, że cała rodzina z trwogą mu się przypatrywała i każdy jego ruch śledziła.

Ile razy chmura zawisła na czele Unickiego, ile razy ściągnęły się jego czarne brwi; a zdarzało się to przelotnie dość często, oczy marły, miały ślady łez, a pogodne twarze staruszków posępniały.

Zdawało mi się, że jakaś złowroga tajemnica tkwi w Czaradzie. Ci ludzie byli czemś trawieni, o coś trwożni, a to coś tkwiło w mym przyjacielu, w grze jego oczu i brwi.

Studyowałem go z bystrością, u artystów zwykle silniej rozwiniętą. Ale niczego więcej nie dopatrzyłem, prócz tego że hrabia był naturą na wskroś artystyczną, tem samem nieco chorobliwą, mającą swe porywy i swe chwile zwątpienia.

— Nie rozumieją go w otoczeniu i trwożą się objawami jego artyzmu — myślałem.

Przekonanie moje jednak bałamuciło się niejednem spostrzeżeniem.

Robiłem portret pani Marty. Podczas długich posiedzeń zauważyłem nieraz taki wyraz jej twarzy, który mi mówił, iż mimo wszystkich pozorów szczęścia nie jest szczęśliwą.

Marta pozowała mi w gabinecie swego męża, którego urządzenie przypominało najwytworniejsze pracownie artystów. Pełno w nim było obrazów, dzieł sztuki, dywanów i innych rzeczy pięknych. Hrabia widocznie kochał się we wschodnich barwach i typach, bo obrazy węgierskich malarzy, które w Czarada zgromadził, przeważnie były ludowej treści. W tej kolekcyi przeważały typy kobiece, sceny cygańskie, głowy i twarze charakterystyczne, obrazy tematem zbliżone do mego "Obozu cygańskiego", który jeszcze nie nadszedł z Wiednia.

Raz zagadnąłem hrabinę, ile gustu ma jej mąż i jak pięknemi ze stanowiska sztuki są te rzeczy, które w swym zbiorze zgromadził.

Hrabina zrobiła minę wzgardliwą i łzy jej stanęły w oczach, które równocześnie spoczęły na studyum jakiejś ciemnowłosej dziewczyny, o nadzwyczaj wyrazistych rysach.

Koniec wersji demonstracyjnej.