Taras Szewczenko

NIESZCZĘŚLIWY

Konwersja: Nexto Digital Services

NIESZCZĘŚLIWY

Szewczenko Taras

Twierdzę Orsk miejscowi Kirgizi nazywają Jaman-Kała i nazwa ta nadzwyczaj trafnie określa fizjonomię miejscowości oraz samej twierdzy. Rzadko można spotkać taką pozbawioną charakteru miejscowość: płaszczyzna i płaszczyzna. Dla Kirgiza, oczywiście, nie ma to żadnego znaczenia — zżył się z tym pejzażem — ale cóż może odczuwać człowiek, przyzwyczajony w otaczającej go przyrodzie postrzegać piękno i wdzięk, kiedy znajdzie się nagle przed surowym, jednostajnym horyzontem nieprzebytego, nieskończonego stepu? Rzecz osobliwa, jak nieprzyjemnie taki pejzaż działa na samotną psychikę nowicjusza.

Twierdza Orsk, jak już nie można bardziej, harmonizuje z miejscowością, która ją otacza. Ta sama jednostajność i płaszczyzna. Od ogólnego kolorytu twierdzy odcina się nieco tylko ta niewielka murowana cerkiew na górze — proszę zauważyć: na Górze Jaszmowej. Pod górą z jednej strony lepią się brudne tatarskie domki, a z drugiej strony, oprócz takich samych brudnych domków — dom inżynieryjny z kazamatami dla katorżników. Naprzeciwko domu inżynieryjnego długa, niska budowla z belek o niedużych kwadratowych okienkach — to koszary batalionowe, które przylegają jednym końcem do drewnianej szopy, zwanej egzercyrhauzem, drugim zaś końcem wychodzą na czworokątny plac, ozdobiony nową murowaną cerkwią i obstawiony podłymi drewnianymi domkami. A gdzież jest właściwa twierdza? — spytają państwo. I ja przez dwa dni zadawałem takie samo pytanie, póki trzeciego dnia, wedle wskazówek jednego ze starych mieszkańców osiedla, nie wyszedłem na pole w kierunku komory handlowej i nie zobaczyłem ledwo wzniesionego nasypu i za nim kanału. Kanał i nasyp były mniej więcej tego rozmiaru co rów, jakim u nas dobry gospodarz okopuje swoje pole. I to jest tak zwana twierdza drugiej klasy. Napatrzywszy się do syta na to cudo techniki fortyfikacyjnej, już pod wieczór wracałem przez słobódkę do domu i skręciwszy za róg jednej nędznej lepianki zobaczyłem tłum żołnierzy, idących z bałałajką i bębnem. Żołnierze stanęli naprzeciwko lepianki, utworzyli koło i wkrótce rozległa się stamtąd junacka pieśń z biciem w bęben i przygwizdywaniem, a z tłumu dało się słyszeć:

— Ale dziedzic! Ale szlachcic! Orzeł! Po prostu orzeł! Te krzyki zastanowiły mnie: już chciałem podejść do wesołych żołnierzyków i dowiedzieć się, co tam za dziedzic, ale tymczasem tłum się rozstąpił, nie przerywając pieśni, i przed nim ukazał się w rozerwanej koszuli dorodny jasnowłosy młodzian, który zręcznie ujął się pod boki i poszedł w prysiudy.

Uderzyła mnie powierzchowność tego młodziana. Było w nim coś szlachetnego i zarazem coś nikczemnego, odpychającego. Nie mogłem przyjrzeć mu się dokładnie, gdyż coś mię odstręczało od patrzenia na niego. Odchodząc od tłumu spytałem żołnierza, który wydał mi się trzeźwiejszy od swoich kolegów:

— Któż to jest ten, co tak dziarsko tańczy?

— Nieszczęśliwy! — odparł pośpiesznie żołnierz i podążył za tłumem.

Żołnierz dziwnie jakoś wymówił słowo „nieszczęśliwy". Wydało mi się, że nazywa tym słowem jakiś stan społeczny, a nie to, co ono właściwie oznacza.

Później dowiedziałem się, że inni ludzie też tak wymawiali tam to słowo, a kiedy oswoiłem się z nim, zacząłem je wymawiać w podobny sposób.

Człowiek sam nie zauważa, jak szybko oswaja się z ludźmi, którzy go otaczają.

W nocy wciąż mi się majaczył jasnowłosy młody atleta i brzmiały mi w uszach słowa: — Ale dziedzic! Ale szlachcic!

Nazajutrz poszedłem się dowiadywać, kto jest ten nieszczęśliwy, i — ma się rozumieć — nic nie wskórałem, gdyż nie on jeden taki, jak mi później powiedziano, znajduje się w twierdzy Orskiej.

Było jakieś święto; nie. mając nic lepszego do roboty, poszedłem się wałęsać po beznadziejnie smętnych okolicach twierdzy i przed wieczorem, wracając do domu, tuż obok cegielni spotkałem gromadkę wesołych żołnierzyków z bębnem i bałałajką oraz znanego mi już tancerza i usłyszałem te same okrzyki. Żeby znowu nie stracić go z oczu, odwołałem na stronę jednego z żołnierzy i po cichutku spytałem, jak się nazywa ten szlachcic, który tańczy. Żołnierz wymienił mi jego nazwisko i już nazajutrz w kancelarii batalionu przeczytałem jego smutną konfirmację. Był to młodzian, wcielony do szeregów jako prosty żołnierz na prośbę rodzonej matki. Wydarzenie to bardzo mię zaciekawiło, ale jak rozwiązać podobną zagadkę? Nie mogłem nic lepszego wymyślić, jak tylko poznać się z tym osobnikiem i od niego dowiedzieć się całej prawdy. I jakże się, niestety, omyliłem!

Było to coś w rodzaju idioty. Trzeźwy, milczał uparcie; po jednym kieliszku wódki stawał się pijany i zaczynał przeklinać swoją matkę, siebie samego i wszystko, co go otacza. Tylko taniec miał dla niego pewien urok, lecz nic więcej.

Próbowałem go wybadać pod względem wykształcenia, ale naplótł mi takich głupstw, że lepiej było go nie pytać. Pewnego razu przychodzi do mnie podchmielony i widzi u mnie na stole rozłożoną książkę. — Cóż to pan czyta? — zwraca się do mnie. — „Martwe dusze" . — A to napisał Eugeniusz Sue? — Tak — odrzekłem.

Niewielu, sądzę, znajdzie się moich czytelników, którzy by mi uwierzyli, że to było istotnie tak, a naprawdę tak było.

Otóż więc taka jest Jaman-Kała: sama przez się niepozorna, a mieści w sobie takie rzadkie okazy, że nie wadzi opisywać je w sposób możliwie najdokładniejszy.

W jednej z centralnych guberni naszego bezkresnego państwa, w pobliżu powiatowego miasteczka N., wzdłuż wielkiej drogi wyciągnęły się szeregiem szare, drewniane, z zakopconymi szyberkowymi okienkami chaty i tych szarych chat naliczyłem przeszło dwieście. Wynika z tego, że wieś dosyć duża, ale nie ma wyglądu dużej. I dziwna rzecz: dokoła szumiące lasy, a we wsi — pusto jak wymiótł, ani jednego drzewka. Albo chłopom zabroniono sadzić drzewa, albo — Bóg raczy wiedzieć — może sami nie chcą, a właścicielom do głowy nie przyjdzie skłonić ich do sadzenia, bo przecie sami mają pod ręką angielski ogród odpowiadający najwybredniejszym gustom. A dzieci, kiedy wybiegną na ulicę popatrzyć na przejezdnego, to wcale nie dzieci: to niedźwiadki, istne niedźwiadki.

Pośrodku wioski cerkiew z wysokim szpicem dzwonnicy, dość fantazyjnie zbudowana i bynajmniej nie świadcząca o smaku architekta, a może nawet samego ktytora. Dokoła cerkwi istniało kiedyś ogrodzenie, o czym świadczą na pół zburzone słupy z cegieł, rozstawione niedaleko jeden od drugiego i gruntownie powalane błotem — zapewne przez czochającą się o te słupy nierogaciznę.

I cerkiew, i wieś, i półnagie zakopcone dzieci, słowem wszystko wygląda tutaj malowniczo, całkiem w guście naszych rokujących duże nadzieje artystów rodzajowych, zapatrzonych na takiego mistrza jak van Ostade.

Gdy się przejedzie wieś, po lewej stronie, w niewielkiej odległości od traktu pocztowego, na górze widzi się wielkopańską rezydencję z belwederem, otoczoną ciemnym lasem, a las jest otoczony — przynajmniej po tej stronie, gdzie trakt — głębokim i szerokim rowem, wałem i żywopłotem na wale.

Skroś drzew migoce jasne lustro stawu; zza grupy lip wyjrzy nagle węgieł altany chińskiej albo krzew akacji, albo coś innego, jakby igła Kleopatry, wzniesiona na pamiątkę przyjaźni i miłości — słowem, cudo! Tylko zeskoczyć z wozu, przesadzić żywopłot i iść malować po wszystkich zakątkach wspaniałego wielkopańskiego ogrodu.

Prawdę powiedziawszy, tak zrobiłem. Ale to było dawno. Teraz już podobnej sztuki nie dokonam. Przeszedłem wtedy cały park od końca do końca i, jak dobrze jeszcze dziś pamiętam, uderzyła mię tam straszna cisza. Widziałem okazały dom, pawilony, altany, kołyszącą się malowaną łódkę, na skraju stawu, pod obwisłymi drzewami, i pośrodku stawu pływającą parę łabędzi, nie widziałem jednak ani jednego człowieka, który by ożywiał ten wytworny obraz. Nieprzyjemnie podziałała na mnie taka nieobecność ludzi: to jest to samo, co przepiękny pejzaż nie ożywiony ludzką postacią. Zacząłem nawet żałować, że wszedłem do tego zaczarowanego parku.

O, gdybym wiedział wówczas, że kiedyś wypadnie mi pisać historię mieszkańców tego cudownego zakątka — nie ograniczyłbym się do powierzchownego obejrzenia miejscowości, ale postarałbym się przeniknąć również do pałacu oraz wszędzie tam, gdzie tylko można przeniknąć, i może wtedy moja historia byłaby zupełniejsza i bardziej zaokrąglona. Przeszłości jednak wrócić nie można. Poprzestańmy więc na tym, co mamy teraz. Przejechawszy ze dwie wiorsty, spytałem woźnicy:

— Czyją to wieś przejechaliśmy?

— Pańską.

— Wiem, że pańską! Ale jak się jej pan nazywa?

— Chlupin.

— Widać, że sam chyba mało przebywa we wsi?

— Przyjeżdża tylko po czynsz i to nie każdego roku.

Tyle wtedy uzyskałem wiadomości. W jakieś trzydzieści lat później spotkałem w twierdzy Orskiej nieszczęsnego osobnika, noszącego to samo nazwisko, które mi wymienił woźnica, i po kilku pytaniach dowiedziałem się od młodzieńca, że jest on jedynym synem i spadkobiercą właściciela znanej mi wsi i parku.

Sprawa przedstawiała się następująco:

Rotmistrz Chlupin, ojciec tego nieszczęsnego młodzieńca, nie miał w ogóle zamiaru żenić się, lecz okoliczności zmusiły go do tego i ożenił się z bogatą i niemłodą wdową, wziąwszy za nią w posagu opisany przeze mnie majątek.

Wdowa, po urodzeniu mu syna, a potem córki, niedługo już pożyła i przeniosła się do wieczności. Majątek przekazała w testamencie dzieciom, a ojca ustanowiła nad nimi w roli jakby opiekuna. Staruszka najwidoczniej nie chciała, żeby on się znowu ożenił, i w dodatku jeszcze z młodą. Rotmistrz atoli nawet nie zdradzał chęci do założenia ogniska rodzinnego: wziął swoje ptaszęta — sieroty wraz z orszakiem nianiek i mamek i udał się do Pitra. Długo czy krótko wytrwał tam w kawalerskim stanie — nie wiem. Wszakże, aczkolwiek niezbyt umiał dbać o dzieci, zorientował się, iż dzieciom potrzebna jest matka, to jest, iż musi się ożenić.

Z taką to myślą zbożną wyszedł kiedyś z podwórza. Idzie ulicą Litiejną, wychodzi na Prospekt Newski, patrzy, a tu naprzeciwko niego płynie jakby jutrzenka różowa, jakby łabędź biały. Serce przestało bić staremu huzarowi. Nawet we śnie nigdy nie widział takiej piękności, jaka mu się teraz ukazała.

— Ano — myśli huzar, głowa rodziny — kupić nie kupić, potargować można; spróbujemy! Liberii za nią nie widać, nie ma więc żadnej przeszkody.

I powlókł się za piękną niewiastą. Długo wodziła go za sobą po różnych zaułkach, wreszcie zaciągnęła go niemal do parku Taurydzkiego i tam nagle znikła w jednym ubożuchnym domku z dwoma drobnymi okienkami, a on został na ulicy i w dodatku na zabłoconej.

Przestawszy z dobrą godzinę naprzeciwko domku machnął ręką i poszedł z powrotem.

Zdawałoby się, że tu jest koniec całej przygody. A tymczasem nie. Tu dopiero, rzec można, historia się zaczyna, a właściwie zaczyna się zło.

Gdyby to się zdarzyło innemu wojakowi, a nie dymisjonowanemu huzarowi, od razu by ze wszystkim skończył i basta. Mój rotmistrz, który też był znany ze stanowczości, skończył jednak tym, że po wielokrotnych i bezskutecznych chodzeniach na Piaski zdecydował się wreszcie posłać swatkę do tajemniczego domku. Jak pomyślał, tak zrobił — i już niebawem szczęśliwy rotmistrz z piękną małżonką jedzie do swojej posiadłości, z dziećmi, z niańkami i mamkami, ze stosem rupieci i manatków — za nimi.

W tym miejscu, sądzę, nie zaszkodzi opowiedzieć pokrótce, kto to jest ta druga małżonka stanowczego rotmistrza. A jest to taka osoba:

Ojciec jej służył jako praporszczyk   w którymś pułku piechoty, stacjonującym na Wołyniu, i zakochał się w jakiejś nadobnej szlachciance. Sprawa mogłaby się na tym skończyć, ale oficer zabrnął trochę za daleko i zmuszono go do żeniaczki. Nie sprzeciwiał się, wziął ślub i wyruszył za swoją rotą, która zmieniła wtedy miejsce postoju. Wojsko w tym czasie zaczęło ściągać do Wozniesienska. Na ostatnim etapie marszu, przed Wozniesienskiem, młoda żona praporszczyka powiła córeczkę Marię. Trzy czy cztery lata biedna praporszczykowa tułała się z dzieckiem za swoim mężem, a ściślej mówiąc za rotą, dopóki wreszcie wskutek niedostatku, zmartwień i różnych dolegliwości nie wpadła w suchoty i nie umarła.

Szalona, po trzykroć szalona dziewczyna, która odważa się zakochać i wyjść za mąż za liniowego oficera — nie tylko za praporszczyka, ale nawet za porucznika, o ile nie jest on dowódcą roty. Żeby wyjść za mąż za dowódcę roty, też trzeba mieć dużo odwagi. Musi tu istnieć szczera, prawdziwa miłość. Według mnie jest to tak wielka ofiara ze strony kobiety, że jako tako przyzwoity mężczyzna nie powinien się jej nie tylko domagać, ale nawet pragnąć.

Pochowawszy swoją żonę męczennicę i złożywszy w ręce deńszczyka dziecko, praporszczyk popędził na wynajętych koniach, żeby dogonić rotę. W służbie nie miał zbytniego powodzenia; nie cieszył się względami zwierzchników: koledzy jego dawno już byli podporucznikami i porucznikami, a on wciąż nosił jedną gwiazdkę. Co by to znaczyło — Bóg tylko wie. Obowiązki swoje spełnia chwacko, zbytecznego kieliszka nie wypije; chyba to jedno, że się trochę za wcześnie ożenił — ale co komu do tego! Myślał, myślał, aż wreszcie zaczął pić malutko, potem dużutko, a wreszcie całkiem dużo i skończyło się na tym, że biedakowi zaproponowano dymisję. Poprosił o przeniesienie do któregoś z liniowych batalionów i przeniesiono go do 23 dywizji piechoty, stacjonującej, jak wiadomo, w Kraju Orenburskim.

Ani się nasz praporszczyk obejrzał, jak córeczka skończyła dziesięć latek, a tymczasem biedaczka nie umie ani czytać, ani pisać. Bo i gdzież się ma nauczyć? Ojciec nie ma wolnej chwili, deńszczyk niepiśmienny, a chłopcy wiejscy nauczyli ją tylko grać w kręgle.

Biedny oficer sądził, że przyjedzie do Kraju Orenburskiego, osiedli się gdzieś w jednym miejscu i zajmie się wychowaniem córeczki. Ale próżne to były marzenia. Nie zdążył rozejrzeć się na nowym miejscu, jak go już odkomenderowano do jednej ze stepowych fortyfikacji. Nieszczęście i tyle!

Nie ma rady, przeniósł się na step. Kto nie widział tych umocnień na stepie, temu radzę, niech się gorliwie modli do Boga, żeby ich nigdy nie zobaczyć. Człowiek jest tam pozbawiony wszystkiego, co ma jakąkolwiek łączność z oświatą, znosi różne niewygody i udręki. O obyczajach nie warto nawet mówić.

Otóż, do takiego gniazdka trafił mój biedny praporszczyk ze swoją już dwunastoletnią córką. Nazajutrz zdążyła już zasłynąć jako kantonista w spódnicy.

Rzeczywiście była to dziewczynka ładna, mądra i śmiała tak, że i chłopiec w jej wieku nie byłby śmielszy. Na nieszczęście praporszczyk przywiózł z sobą jeszcze w charakterze niańki jakąś staruszkę, niechlujną i do niemożliwości rozwiązłą. No i kiedy, bywało, podchmielą sobie we dwoje, to Masza musi uciekać do koszar dla żonatych i tam nocować. Biedne dziecię! Dopiero jakiś żołnierz nauczył ją czytać.

Tak minęły dwa lata, roty się zmieniły. Masza wyrosła i przedziwnie wyładniała, i więcej nic. Co prawda, to jest najważniejsze, a reszta — kogo obchodzi?

Wróciwszy do swojego batalionu ojciec chciał się nareszcie wziąć do edukacji Maszy, ale Masza już nie ta sama: już jej idzie piętnasty rok.

— No cóż — medytuje mało wymagający ojciec — za pisarza i tak może wyjść.

A podczas gdy tak medytował, Masza rosła, rosła i wyrosła na podziwu godną piękność: nie tylko za pisarza, ale nawet za generała nie wstyd jej wydać.

Jakiś urzędnik, nie pamiętam, akcyzowy czy celny, w każdym razie nie wojskowy — o tym wówczas mówiono jeszcze w mieście — więc jakiś cywilny urzędnik, kto wie, czy nie z komisji pogranicznej, przyjechał do miasta w sprawach służbowych, zobaczył gdzieś Maszę i zapałał do niej miłością. Dowiedział się, co i jak, i czyja jest, i gdzie mieszka, no i nie myśląc wiele wsunął pijanej niańce w łapę pięć rubli — i ta mu usłużyła pośrednictwem.

Wyjechał służbowo do Petersburga i Maszę wziął ze sobą, a tam ją rzucił, dlatego że musiał znowu dokądś jechać.

W ten sposób Masza znalazła się w Petersburgu. A jak się znalazła na Piaskach, to już inna historia. Tej historii jednak gotów jestem nawet nie opowiadać, gdyż w niej oprócz samych wstrętnych rzeczy nie ma nic. Jakkolwiek by tam było, Masza, chociaż mało uczona, odegrała swoją rolę lepiej niż niejedna sawantka.

Oto kim jest druga małżonka dzielnego rotmistrza.

Teraz będziemy już ją nazywali Marią Fiodorowną. Na drugi czy na trzeci dzień po weselu Maria Fiodorowną uparła się, żeby zaraz jechać na wieś, i miała po temu ważkie powody. Na wsi któż się dowie, co z niej za ptaszek, a mieszkając w mieście, i do tego jeszcze w stolicy, musiałaby podtrzymywać mężowskie znajomości, a może on się zna z samymi grafami albo książętami. Bóg go raczy wiedzieć: jest bogaty, a więc wszystko możliwe, a ona, jak się to mówi, nogą stąpnąć nie potrafi. Dobrze jeszcze, że ją żołnierz nauczył czytać, bo i tego by nie umiała.

Tak albo prawie tak rozważała sprawę Maria Fiodorowna i, prawdę mówiąc, rozważała dosyć trafnie; ze wszystkiego widać, że miała umysł praktyczny, czyli pozytywny. Nie minął nawet miesiąc od chwili, kiedy weszła w rolę prowincjonalnej pani domu — ziemianki, i już całe gospodarstwo poszło w ruch i zaczęło dobrze funkcjonować.

Rotmistrz mój tylko patrzy i wzrokiem jakby przyklaskuje. A ona jak przyjęła u siebie wizytujące ją sąsiadki ze sfer drobnej szlachty, to wszyscy tylko usta rozdziawili. Ale kto przede wszystkim w domu odczuł na sobie jej wpływ, to sam rotmistrz. Tak się zwęził wobec niej, że zaczął wyglądać raczej na lokaja niż na ziemianina.

Na dzieci pani rotmistrzowa z początku nie zwracała żadnej uwagi, dopóki nie poczuła, że jest w ciąży — od tego czasu biedactwa weszły w krąg jej zainteresowań i odczuły jakiś dziwny ciężar. Dziewczynka jeszcze jakoś nie straciła żywości, ale biedny chłopiec zupełnie przycichł. Naśladował, jak powiadano, ojca; ojciec też się czupurzył, dopóki go nie postraszono, a jak na niego dobrze pokrzyczano — robił się jak trusia.

Dla uniknięcia takich przykrych ewentualności, których nieraz jeszcze mógł doznać, rotmistrz przeniósł się do oficyny niedaleko od domu i rozpoczął życie prawdziwego anachorety. Z początku przychodził do domu na obiady i na kolacje albo po prostu spytać o zdrowie najukochańszej połowicy, później wszakże całkiem zaniechał swoich odwiedzin. Nawet służącego, który przynosił mu obiad, nie pytał o zdrowie Marii Fiodorowny. Dzieci swoje widywał tylko w święta i to za pozwoleniem żony. Zresztą, poważniejszych skrępowań w egzystencji swojej nie odczuwał albo, ściślej mówiąc, nie mógł odczuwać. Większą część dnia spędzał albo w psiarni, albo w stajni, albo też ćwiczył się w szlachetnej umiejętności — w strzelaniu z pistoletu do celu, który ustawił w swoim gabinecie na wypadek złej pogody. Trzeba dodać, że w pokoju tym prócz krzesła i celu nie było nic, nawet fajek i książki, rozłożonej na czternastej stronicy, toteż doprawdy nie wiem, dlaczego to się nazywało gabinetem.

Rotmistrzowa, jak już wyżej zaznaczyłem, zaraz po pierwszych objawach ciąży zaczęła zwracać uwagę na dzieci męża. Uwaga ta wyrażała się tak: codziennie regularnie zaczęła odwiedzać pokój dziecięcy, co przedtem robiła raz na miesiąc; potem zaczęła powtarzać te wizyty częściej; potem przychodziła patrzyć, jak się karmi i czym się karmi dzieci, jak się je kładzie spać, jak się rano myje i ubiera. Rodzona matka nie mogłaby okazywać większej troskliwości, a tymczasem dziwna rzecz: dzieci jej nie lubiły i nawet się bały. Kiedy, bywało, zapłacze które z nich, to wystarczy, że niańka powie tylko: — Mama idzie — a dziecko momentalnie przestawało płakać. Tę samą taktykę stosowały niańki, kiedy dzieci zbytnio swawoliły, chociaż zdarzało się to bardzo rzadko. Wyglądały na prawdziwe sierotki, zwłaszcza chłopiec. I dziewczynka, z początku taka żywa, rumiana, wyraźnie przybladła i spokorniała od tego czasu, kiedy zaczęto o nią tak troskliwie dbać.

Są ludzie, których wszystko, co żyje, lubi i lgnie do nich, nawet, jak się to mówi, wściekłe psy ich nie gryzą. Do takich ludzi należał między innymi Walter Scott. A są znowu ludzie, którzy do wszystkich lgną, ich zaś wszyscy albo nienawidzą, albo się boją i nienawidzą. Do takich ludzi należy też moja Maria Fiodorowna.

A może prócz tej antypatii jest jeszcze coś takiego, co sprawia, iż macocha wydaje się dzieciom nienawistna.

Jakkolwiek by tam było, fakt faktem, że dzieci pod bezpośrednim nadzorem Marii Fiodorowny bladły i chudły. A kiedy spotykała się ona ze swoim prawowiernym mężem, o niczym innym nie mówiła, tylko o dzieciach, tak że już ją nawet zaczął prosić, żeby oszczędzała siebie, że dzieci, da Bóg, wychowają się i bez jej pomocy.

Lato przechodziło, zbliżała się jesień. Dzieci dawno już umiały chodzić, a jednak w lecie nie wypuszczano ich do ogrodu w obawie, żeby się nie poprzeziębiały: bo to niby staw blisko, wilgoć... Nastała jesień i dzieci zaczęto wysyłać do ogrodu na przechadzkę, dlatego że powietrze w jesieni jest chłodne i staw nie może mieć żadnego ujemnego wpływu według fizyki Marii Fiodorowny. A według fizyki rotmistrza — nie ma to żadnego znaczenia, byle jego psy nie chorowały, gdyż niedługo zacznie się polowanie na zające, a co go obchodzą dzieci? Na to mają przecie matkę.

A tymczasem we wsi pokazała się ospa. Czułemu rodzicielowi nigdy nawet nie przyszło do głowy, że dzieci jego są ulepione z tej samej gliny, co i obce dzieci, którym nie zaszczepiono ospy. W Petersburgu o tym nie pomyślał, a na wsi w ogóle zapomniał, no i dzieci podostawały ospy.

Maria Fiodorowna ze zmartwienia sama się aż położyła do łóżka, kazała pozabijać deskami wszystkie drzwi i okna i okadzać pokoje octem; jej troskliwy mąż też zapomiał o tym, że dzieciom szczepi się ospę, a ona, biedaczka, teraz to sobie przypomniała. Przypomniała sobie i zachorowała, a w dodatku tuż przed połogiem.

Dom był otoczony kłębami pary, jakby tam była dżuma; dzieci przeniesiono do ojca do oficyny. Biedny rotmistrz o mało nie zwariował. Wreszcie wszystko się skończyło szczęśliwie. Tylko chłopiec oślepł, ponieważ i przedtem oczy mu się czerwieniły i gnoiły. A dziewczynka jakoś wydobrzała, chociaż trochę zeszpecona. — Ale. to nic — mówiła szeptem niańka — to zarośnie; chwała Bogu, że sama dziedziczka zasłabowała, bo i ona by została bez oczu tak jak panicz.

A tymczasem połóg się zbliżał. W domu wszyscy chodzili na palcach, ma się rozumieć, oprócz akuszerki — profesorowej, która od trzech miesięcy rządziła się już tutaj jak we własnym domu. Wszyscy milczeli i drżeli, a prawowierny małżonek w oczekiwaniu na połóg tresował legawe szczenię. Wreszcie wszystko się skończyło pomyślnie. Maria Fiodorowna powiła syna, który na chrzcie świętym otrzymał imię Hipolita.

Chrztu dokonał ojciec protojerej, umyślnie w tym celu przywieziony z miasta. Świadkiem tego aktu, oprócz marszałka, szlachty i innych co ważniejszych obywateli i obywatelek ziemskich, był nawet dowódca batalionu strzelców stacjonującego podówczas w ich mieście. Patrząc na falangę świadków obojga płci można było pomyśleć, że rotmistrz dla takiego święta gotów jest spokrewnić się z całym światem albo przynajmniej z całym powiatem.

Uczta z tej okazji wydana została jak się patrzy. Rotmistrzowi błysnęła nawet myśl, żeby urządzić również zabawę ludową dla kmiotków, ponieważ jednak wydarzyło się to w zimie, więc korowody odłożono do lata, a zamiast igrzysk ludowych rotmistrz zaproponował chętnym spośród swoich gości obławę na niedźwiedzia. Chętnymi okazali się wszyscy, nie wyłączając dowódcy batalionu.

Po rozwiązaniu Maria Fiodorowna cierpiała okrągłe sześć tygodni. Proszę tylko nie myśleć, że cierpiała fizycznie, nic podobnego: trzeciego dnia po urodzeniu dziecka gotowa była do wszelkich popisów gimnastycznych. Cierpiała moralnie, a mianowicie dlatego, że w domu znajdowała się osoba, która rządziła absolutnie wszystkim i nawet nią samą. Była to akuszerka. A dla Marii Fiodorowny nie było nic gorszego, niż uleganie czyjejśkolwiek woli.

Na koniec te męczące sześć tygodni skończyło się; akuszerkę wyprowadzono z krzyżem i modlitwami i zamknięto za nią drzwi, Maria Fiodorowna odetchnęła swobodniej i ująwszy w swe ręce ster rządów kazała zawezwać do siebie męża.

Minęło pół godziny — mąż się nie zjawia. Maria Fiodorowna wścieka się i posyła z zawiadomieniem, że czeka na niego. Posłaniec wrócił i zameldował, że „jaśnie pan dopiero co się ogolił i raczy się ubierać".

Trzeba zaznaczyć, że rotmistrz uważał siebie za ptaka wysokiego lotu, i etykieta, nawet względem własnej żony, była dla niego pierwszym przykazaniem. U siebie w domu może być jako ten wilk samotnik, gotowy nawet z psami zjeść z jednej miski. Ale co się tyczy sytuacji na zewnątrz domu, tu przechodzi zupełną metamorfozę, jak mówi jeden z moich przyjaciół. Rotmistrz bał się tylko wyrazić na głos to, co w duchu już sobie uświadamiał: że mieszkanie żony nie jest jego domem.

— No, nareszcie się ogoliłeś! — tymi słowy powitała Maria Fiodorowna swojego małżonka.

— Przecie nie mogłem inaczej, duszko, przyzwoitość to nakazuje!

— Tyle ci powiem, mój drogi: nie chodzi o przyzwoitość, tylko jak tam się miewają twoje dzieci?

— Chwalić Boga nie najgorzej.

— Jak się czuje Kola?

— Dobrze. Oślepł, całkiem oślepł.

— Ano właśnie: oślepł. A mówiłam ci, że trzeba ospę szczepić — toś mię nie posłuchał.

Skłamała: nic podobnego nigdy nie mówiła.

— Nie pamiętam, żebyśmy o tym rozmawiali, a może zapomniałem.

— Zapomniałeś, łaskawco. Ale nie o to chodzi, tylko o co innego: czy dzieci mają tam dobre pomieszczenie?

— Nie bardzo, moja duszko! Trochę przyciasno.

— Nie będzie przyciasno. Niech zostaną przy tobie, a dawny ich pokój dziecięcy każę przerobić dla naszego syna. Rozumiesz?

— Rozumiem, rozumiem, moja duszko! Po długim milczeniu:

— I co ci jeszcze chciałam powiedzieć: niańki biorę do siebie, a dla twoich dzieci, ponieważ dosyć już podrosły, można będzie wziąć dwie dziewczyny ze wsi.

Mąż chętnie wyraził zgodę. Niańki mu się nie podobały, zwłaszcza młodsza: dotknąć się nie da, krzyczy, jakby ją kto ugryzł i jeszcze straszy dziedziczką, a te będą musiały tańczyć, jak im po cichu zagram — rozmyślał rotmistrz podchodząc do kołyski śpiącego sześciotygodniowego synka.

— Prawda, jakie miłe stworzenie! — mówiła Maria Fiodorowna podnosząc zasłonkę.

— Śliczne! Pozwól mi je ucałować, moja duszko!

— Nie można, bo obudzisz — i opuściła zasłonkę. — Idź teraz do domu i przyślij mi ekonoma; każę tu sprowadzić do siebie wszystkie dziewczyny ze wsi i wybiorę niańki.

— Po co masz się trudzić, moja duszko, sam wybiorę.

— Dobrze, dobrze, idź! Wiem, co robię. I małżonkowie pożegnali się.

Koniec wersji demonstracyjnej.