Dominik Magnuszewski

NIEWIASTA POLSKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

NIEWIASTA POLSKA.

I. KRWAWY CHRZEST.

II. BARBARA JESZCZE GASZTOLDOWA ŻONA.

AKT II.

AKT III.

EPILOG DO BARBARY.

III. Posiedzenie Bacciarellego

PRZYPISKI.

NIEWIASTA POLSKA W TRZECH WIEKACH

Dominik Magnuszewski

Ludwice z Borakowskich Raciborskiej

MATCE mojej

w dowód poważania

szacunku i synowskiej miłości

poświęcam.

Przyszła na mnie pokusa, z którą niewiem jak wyjdę, na świecie: ona mnie gna ciągle ku dramatyzowaniu zdarzeń ojczystych: pędzi i zgina kolana przed każdym objawem cudu, woli, charakteru, które w kronikach naszych rozlały się szeroko pogmatwane nieraz, którym świeca częstokroć symbola mistyczne przeżytej mocy, a żywej siły, dawności czynu, o, świeżości skutku, którym wreszcie brak tylko dobrego opowiadania, aby dzisiejszemi były. Spowiadam się z lej pokusy właśnie na dobie, bo ona dala początek trzem obrazom niewiast, które tu umieszczam; bo ona zarysowała mi i szranki roboty i cel jej wskazała. Zaiste, gdybym byt sobie założył napisanie powieści dla zajęcia i zabawy, bez szczególnej myśli, moie ni takie zamiary, ni taki wybór byłby mi przypadł do serca. By wiec je odkląć i wyłuszczyć, czem one chcą zagadać do czytelników, powiem ich pierwolwor. W czytaniu dramatów naszych uderzała mnie ciągle jednota moralnej strony przedstawianych bohaterek niewieścich. Historya czynów, wiekowa różnica zdań, odcienia myśli porodzonej w jednym okresie, a kończącej id drugiej, jeszcze się jako tako wybijały piętnem w charakterach męzkich; bo im w pomoc przychodziły imiona Chodkiewicza w, Sapiehów, Glińskich, Żółkiewskich co jak drogoskazy hisloryczne, w sztuce przypomniały mniej więcej czas przedstawianego wieku. Ale niewiasta, bohaterka dramy, wciąż wieczna, wciąż ta sama i językiem i uczuciami i czynem; matka, kochanka, żona, siostra, czy za Bolesławów, czy za Zygmuntów, czy za Sasów, wszędzie uczucia jej jednako wyrobione, czule jednako, jednako wydane. — Więc historją jej serca niemiałaby swych perjodów, jak historją czynów ?? — więc uczucia w niej nie miałyby cieni wiekowych? — więc w życiu prywatnem, więc w schowaniu domowem, wiek następnemu wiekowi nicby nieprzysparzał, nicby niewyrabiał, nicby niedodal. ? — Niewiasta, ów wyraz prywatne -go życia, ona przeciwniczka publicznego zawodu, owa tama publicznemu morzu, coby nas z objęć cywilizacyi wyrwało, gdyby ona w okol nas nieopasywata świętym krągiem krewieństwa, powinowactwa, miłowania siedziby i domu, miałazby być bez dziejów, bez swych własnych dziejów, i jej czyny a myśli w kształt lub na przekor czynom męzkim — by rość nie miały ? Przyszłażby do tryumfu komnatnego podbicia serc naszych bez walki, bez trudów, bez chwytania co wiek myśli urabianych w świecie, bez postępu w nim? — Gra jej miałazby być tylko dla naszych uciech, rozkoszy, a nie dla porządku spoleczeńskiego, nie dla powszechnego życia narodów"? a choćby i tak? toż sposoby w jej walce byłyby co wiek jedne i te same? — Przebóg! toć przecie leży linia przedziału między matronami prapradziadów naszych, a naszemi matkami, juk między matką a dzisiejszą kapryśną spazmową kochanką naszą. Czyż klasztornicze uchowanie dyszące jeszcze do Zygmuntów czasu, podobne mogło rodzic w nich myśli, jak edukacja salonów lub uczy cieli paryzkich ? — Kochać i czuć niemożna bez zachcenia, a jednakież będzie zachcenie w osobie czytającej na Biblii, lub czytającej romanse. Czyi przeznaczenie niewiast w dawnych wiekach, niemiało nigdy innej myśli Stworzyciela, nad myśli, którą w obcym okresie życia narodów zajmuje? Wszystko walczy, postępuje, ma cel, doskonali się, urasta, wpływa do ogólnych mass życia; a jedna niewiasta jak machina umizgów i pokarmu, w pierwszem słowie wieków, w pierwszem poczęciu się historyi stanąć żeby miała jednym skokiem od razu na pierwszym i ostatnim szczeblu przeznaczenia swego? Dawna rubaszność, to znów późniejsze skrzesanie rnęża, czyż z samej jego wyszła przyrody lub ocierania się z sobą, czy więcej winniśmy ją powolnemu ugłaskiwaniu miękkich rączek niewieścich? —

O! u mnie zawsze to myśli stawały dwa obrazy przeciwieństwa, dwa wyrazy rzucone w całej naturze, co są moie zagadką powszechnej walki, którą całość światowa żyje: — mai i niewiasta — siła i oddziaływali i e. Moc, co gnie, moc co się dając giąć, opasuje wraz obłączystością swoją sile gnącą i wciela ją w siebie. Moie tym sposobem wciela się ziarnko w ziemię, granit, w skałę — wola w czyn, bozkość w ogół życia! Moie tym kształtem idzie ruch życia natury, jak ruch życia stąpającego spółeczeństwa, a w niem niewiasta ujęła szamocącego się męża w pieściwe swe dłonie ) i póty ku sobie i ku czuciom, w których się rozmiłowała, nagina go i ciągnie póki on z publicznego życia nie poślubował jej domowe póki niewydarła choć cząstki serca dla siebie, co dawniej li dla ogółu biło, póki mu nie wynalazła stanu wstanie, statui osobistego, domowego w stanie ogólnym społeczeńskim. Jak matka pszczół, wyrobiła ludzi na rój — i już teraz ino historyk — filozof — by naturalista jaki, zdoła się wybić ze swego roju i wznieść do idei całej, rodzajowej.

Alei ta walka niewiasty z życiem publicznem, to niejednodniowe, ani jednowiekowe dzieje!! — Od porwania Sabinek latają niewiast ręce między mieczami bijących się mężów i braci. W feudalnych czasach już biorą krok nad ludźmi, dotąd panami ich, i czarują oczyma swemi kochanków, rycerzy. Mai z walki o idee przechodzi w walkę o niewiasty ! Niezabawem kobieta ścieśni krańce swego władztwa, aby wypadki więcej zależały od jej siły. Amazonkami zaprobuje, czy mieczem nieulrzymałaby wyższości nad mężami. Amazonki przepadną, nawet oręż z rąk ich wyparty historją nieuczci słusznem wspomnieniem, — ino śmiechem — Niewiasta poczuje, ze straci na walkach w polu otwartem. A więc ima walkę komnatną na stopniach tronu, w dworach, to zamkach. — 1 w jej dziejach rośnie nowa figura, wielka, ogólna na świat wyzwanie — To faworyta, to pierwszy uroczysty szczebel góry niewieściej nad życiem publicznem; to krok od Sabinek do pani Menteną; a od niej jakie maluczeje opór mężów; kiedyś niekiedyś bohater jaki, rzuci całą wysokością barków i ujmie za życie społeczne, aby je wskrzesić, podżegnąć, obudzić. Posypią się ognie rewolucyjnych pożarów, popłynie krew, ale daremnie; bo człowieczeństwa rzeka przedzierzgniona w domową rzekę, wraca w objęcie prywatnego życia, pieścić się, kochać, domować.

Owoż dzieje serca i walki niewieściej z mężem — ogółem — owoż siła gięta, a gnąca 1 jakie chcecie by w takiej szermierce postać i kształt walczącej, usposobienia jej moralne i wnętrzne były zawsze też same i jednakie? 1 jakie malujecie, gdy wam kolorytem nie cieniowaną historją jej serce nie róinica wiekowa jej uczuć, nie różnica walki — ino wiecznie wzdychająca pierś krągła lub niebieskie oko? — 1 jakie myślicie ? czyi dosyć waszej lalki, by nagiąć cały bijący trysk ludzkości w swe łono, aby ku niemu wzdychat i zwrócił się od koleby? — publicznego zawodu ? Czyi krzyk Sabinek, a szarfa rzucona rycerzowi z krużganku — a podtciązka opadła na dworskiej posadzce — w jednych i tych samych usposobieniach podejmowały walkę z przeważnym nieprzyjacielem ? Czyi jednakie pieszczoty przystałyby Kazimierzowskiej Eslerce, a Lubaszce Marynie? jednakimże wyrazem i o jednakiej miłości mogłyby obie spowiadać się kochankom?.

Badajmy i nasz język, czy to nim nienajdą się cienie doskonalenia się uczucia, które my zowiem miłością ! W pierwolach, prędzej była chęcią, nim się na lubowanie ścieniowała nim z lubości przeszła w szal — w namiętność.

Chuć, chęć dysząca fizycznością, zachceniem.

Lubość, kędy już świta moralny pociąg w zachceniu — związek — harmonia i Apoteosis, szał, namiętność, kochanie; kędy człek szaleje, tumani, i przypada w kolana jak bostwu niżąc się niewieście.

W tym przerobie jednego uczucia jednaże tylko strona mężczyzn się przerabia, uniegoż jednego mięknie pojęcie lubości? i zkądże? jeżeli je przedmiot uczuciowy niewywoluje sam ? —

Lecz skończmy dowodzić to, co jest jasnem: skończmy dowodzić, że serce Niewiast miało i ma osobną historją, że uczucia kłują się, rosną, doskonalą i kwitną. Pomińmy nawet ogół — niewiastę, byśmy szczegół, Polkę wzięli: i powiedzmy, jak ona to Dramatach i powieściach stać winna.

Jeżeli, jak dotąd wprowadzenie jej na scenę dramy czy powieści będzie tylko epizodyczne, dla podlatania dziejowych czynów jakiemś zajęciem czlowieczem; jeżeli miasto nici wiążącej i poruszającej przedstawiane działanie mamy tylko używać niewiast i jej: uczuć, to warto raczej wrócić do fatum starożytności lub scholastycznego ostracyzmu ?niewiast ze sceny; boć wspanialej, aby wolą grzmotówladnego Jowisza, jak Nieiakim Ryxy zginęła Łudgarda.

Ale gdy prawdy lica mają zajaśnieć 10 widowni opowiadań i przedstawień, gdy kobieta wywołana w szranki pewnego czasu ma nam odegrać swój wpływ, swój przekor i swój udział to wypadkach to precz odrzućmy ideał jeden i ten sani, co się kończy i zaczyna na tem "aby była gładka i skochana" a ubierzmy ją w prawdziwe rysy jej duszy Żona pot — bałwochwalczego Lacha niech ma chuć, wszak niech ma serce jeno — co nagabywane początkowaniem chreściańskiego wstydu, daleko jej jeszcze da wewnętrznych walk z sobą; czyn u niej bliższy zachcenia, chuć u niej pierwsza jak niebo, bo i w jej niebie jeszcze chuci obrazy. Pieszczoty jej do rnęża rwą się nie wywołane, lecz wywołujące, niestrzeżone, niebacznej tryumfem jej skradziona chwila od konia i walki. Ona błędów niezna, ino zbrodnie. — Pierś jej niewzdycha, ale piszczy jak źrebiec to stajaniu. A dusza ma wprawdzie widzenia miłosne, ale w nich siedziba ciemnych rojeń bałwochwalczych to nich marzy o sklęciach, czarach, ziołach, jakiemi by męża zhaczyć ku sobie. W okresie wzrostu europejskiego Chrystyanizmu i Lach poboinieje" już go od pola i bijatyk kościół jak dom trzymać siłuje. Krojem zakonnym poczyna chodzić, poczyna myśleć i mówić polska białogłowa. Oczy swe i czoło, co przed ołtarzem nauczyła niżyć, to teraz chcąc uczcić rnęża, uwslydliwia je przed nim i korzy. W ustach jej "mąż i pan'". W pieszczotach oględna, baczna, niezwolana nie rzuci mu się to ramiona. Chuć słabnie lubości jeszcze nie ma; ale w myślach zatęsknienie większe, w boleści plącz, to samotnej siedzibie majaki. — I Lach przesiaduje trocha, gęściej powalczy z wilkiem niż Wołoszą, a w polu poczyna dumać o domie. Aż dalej wpływ obczyzny więcej wyrobem uczuć spieszczonej, leje się do Polski dworem zagranicznych królowych, co z naszemi królami się pościelają, Zamorskie zbytki, niemieckie Helzbielów i Annów Austryaczek powagi etykiety, włoskie Dońskie rozpusty, dalej kawalerskie francuzików umizgi kolatają to zakonne schowanie dziewy polskiej i posażą światowemi zaloty. Już serce śni, oko wybiera, dusza przemyśliwa, przeczuwa, kojarzy się z urobionym sobie wzorkiem na małżonka. Aż wreszcie Polka poczyna rozumieć walkę ogółu — niewiasty z publicznem życiem, wiąże się z postępowemi [natarciami kobiet innych krajów, i rosnę władczynie, faworyty Urszule — Maryny — Zuzanny — i masz nieraz tajemnicę publicznego wypadku zasnowaną to alkowie kochanki. Tu dusza, oko i język przemawiają dopiero w polskiej niewieście śpiewniejszem rozlkliwieniem, cieniowanemi krokami żądzy i skromności lubowania i namiętności. Tu chuć żadna lub przelotna chyba jaka szczególność gdzie wyśliznie, ale prawdziwe panowanie lubości, co o ciele i duszy myśli, co ma już kroj namiętny, a przecie jeszcze szalem XIX wiekom/m nie jest. Od nich krok do Markizy Poniatowskiego króla.

Ten trojwzgląd postępu uczuć niewieścich stworzył moje 1 Krwawy Chrzest — 2 Barbarę jeszcze Gasztoldowę Zonę, i 3 Posiedzenie Bacciarellego.

A właściwie te pomysły z historyi kobiet rzuciłem sobie na papier, jak szkice, jak punkt oparcia się w różnicach, gdy mi przyjdzie dramatyzując, naruszyć którą z tych epok. Powoli te szkice jęły się wypełniać, wyrazniejszą przybierać formę i żywiej mi przemawiać. Bo owych dowolnych odstępów między Bolesławem śmiałym, a Zygmuntem Augustem, i od niego do Stanisława króla, poprzyczepiały się w umyśle moim przechodowe odcienia i cala wielka historją kobiecego postępu w uczuciowem życiu poczęła mi się ludnie. Alem ją zaniechał na teraz, bo zawodem moim nie była pierwiastkowo ta praca, ino jak powiedziałem skreślenie sobie szranków, w którychbym się szańcował, gdy mi przyjdzie to dramatach czypiać się jakiego charakteru niewiasty.

Dla tego przedaje tę pracę za to, czem jest, za szkice moie ciekawe pod względem sztuki, ale nieobaczne, ostre pod względem zajęcia romansowych czytelników, chyba, ie chcą bydź więcej zgłębiającymi jak zabawionymi.

Nie bess celu zacząłem ją powieścią, kędy zazdrość mężów przyciąga ich w łono domu z dalekich obiegów na Ruś. — (Chuć niewieścia.) Kto wie, może to historyczne zjawisko uczyniło później nasz narod nie tak pokwapnym w bieganiu na cudzą ziemię ? — Stratą zdrowia, jego się wartość poznaje; stratą domowego szczęścia, moie poczęli więcej domowemi być te Lachy.

W dramie Barbary chciałem dać obraz Jamania się pierwszego typu narodowej białogłowy z napływowemi włoskiemi uczuciami; jeżeli się lam zakonne schowanie dziewicy pręży w potoku bijących nań nowych myśli lubowania; jeżeli wahanie jej ostrego wstydu łamie zwłoszczona pierś Augusta; jeżli w tej samej piersi młodzieńczej tętni coś chropawego lackiego ducha — tom wygrał, łom oddał dramę, jaką chciałem napisać, drammat nie czynów, ale uczucia, dramat dziewicy polskiej konającej z odrębnem swem życiem. Mogłem w niej zbłądzić chronologia cznie zachowaniem dłużej przy życiu Gasztolda Trok wojewodę, — a bardziej zawczesnem oświadczeniem się Zygmunta z myślą o Barbarze. Ale nie tak dobitnie przemówiłby do nas skok Barbary z jednego życia wmysłowego w drugie, i odcień surowa męża Gasztolda niedość żywo zcieniowałaby zwłoszczony Zygmunta charakter, gdyby była nam nieżyjącą figurą, ino wdowiem wspomnieniem.

Ostatnie, Markiza i pani Krakowska, to już polityczne intrygantkę to już życie publiczne przywołane przed kratki salonu. Lecz i tu jakie wielka, przemiana wije się w tem okresie uczuć kobiecych. Jaka różnica niewiasty elekcyjnego kraju z niewiastą Francyi ? Luli i pani Grabowska, to nie proste rywalki o kęs miłości; to rywalki wychowaniem, rywalki środkami, językiem i ułożeniem. Dworczość południa podchodzona śmiałością Sarmatki — rubaszność Polki podchwycona w samej chwili tryumfu wybiegiem sztuki nadsekwańskich zalotów, a pilką ich gry Król — a ramami dyszące krwią wstrząsnienie kraju. Czym dosiągł, com zamyślał, i czym dobrze zamyślał? to już nie do mnie, ale do krytyka, a o iakich gorąco modlę, bo sprawa sztuki, bo sprawa idei niewieściego wpływu i oddania jej w dramatach i powieściach warta roztrząsań, chociażby do nich mierność mojego płodu z siebie samu niedawała powodu. —

Pisałem w Załuczu.

NIEWIASTA POLSKA.

I. KRWAWY CHRZEST.

ROKU 1074.

Na piaskach niespytanych jeszcze o imię, siedziało ze dwadzieścia dworców; jedne się zawlekły, jak żaby ku wodzie, drugie tui przy nich, ale wyniosłej, jako trzcina wodna; a trzecie poodskakiwały bokami ku lasowi i jak grzyby nizko przycupnęły do ziemi.

Te, co przy wodzie, wyciągają długie szyje, jakby drzewem chciały naśladować płynienie rzeki; ale im wkrótce urywa się szyja, strzecha spadzisto z szczytu na kark leci, tłoczy ku ziemi, ostro je kończy; — a co dwadzieścia stąpań masz taki dworzec, takim kształtem, tali drugiemu do miary, jak drugi pierwszemu. A to są szlacheckie wspólne komory — zabudy —

A w spak tym dworcom, o kilka stajań koni, inne, co siedzą pod lasem, to mają czoło w pole kołami dębowemi zabite, w górę nie sporzej nad głowę człowieka, oba boki zataczają ku sobie w stronę lasu, a od tamtej strony otworzyste, ścianą im tyjące drzewa, które im dach trzęsą z liści zielonych. Dosyć i tego, bo tam konie mieszczą, a owi, co z nich zsiędą, jeżeli przedniejsi, to idą do owych trzecich dworców, u których strzecha wyżej nad inne w szpilkę wyłazi, a których oczy wydłubione w ścianie, niby żywe, mają zszywane powieki z zewnętrza. Budowa ich prosta lecz w owe czasy już wybredniejsza nad wspólne zabudy. Coś i zbytku tam widać, lubo ten zbytek jeszcze w drzewie, jeszcze wzaciosaniach majstra, lub w doborze mchu ku szpar lepieniu. Boki tych dworców cztery i słupów w bok jeden cztery, a do nich w kształt ziober kładziono dwoje inakich, z jednego rogu od stop słupa pochyło sadzi się jeden, na przekor mu z drugiego słupca kuleje drugi, oba ściskają się we środku, brzuchami słojów wadząc się o siebie — po zwadzie jeden gornym końcem leci z pochyła ku strzesze, a drugi drugim, nierównie, sękowato, a nieraz tak się zgarbią jakby wglądały za siebie; przecież idą w górę i tam trzymają bale strzechowe. Zewnątrz tego układu nie widno, bo dębowe koły w rząd kładzione, ale wewnątrz dworca świecą te sploty całe zdobne korą od natury utkaną w ściegi, na niej bitwa miąższości drzewa z łykiem młodocianem wypisała się rozrywanemi taśmy lab sękiem, a jako walka poostawiała po sobie szramy. Jednakowość owego wnętrza przerywa brzoza biała swą bielizną, w którą się ubrała do lasu; lecz za to na nią jednę czterdzieści dębów rozdziawia porąbane konary, niemi w szerz, i wzdłuż cisnąc zaplątaną w ścianie płaczkę borową; ona ich jednak przedzierzgnie i krzyż biały na ścianie ułoży; pod nią to staje ława dębowa, na niej przysiędzie Supanowa żona, zwoławszy ku sobie stolik czworonogi, dobrze mokrym piaskiem wyczesany. Tak siedząc, ma wprost siebie dwa łoża drewniane, flamskiem płotnem skryte, bieluch. no zawdy ku nocy i we duie ubrane, jak owa w krzyż brzoza; z pod płotna wyśliźnie czasem zielony mech, pieszczona pościołka swej pani. — Tak siedząc Supanowa żona, ma bokiem odrzwie do sieni kołkiem krzywym zaspilone, a ów kolek siedzi w dziurze drzwi, na wskroś; jednym końcem patrzy w sień, skrzywionem ramieniem trzyma odrzwie komnaty: weźmiesz go za koniec od sieni, to ramie krzywe podskoczy w górę klepki, na której spało, — dygotnie, przepuści cię do komnaty i uśnie na klepce, w której już sobie siodło wyrobiło. A tak siedząc Supanowa żona, kiedy podłuży okiem w oko dworca, widzi przed się płynącą Białą-wodę ( a ) dalej goniące się drzewa w lesie, z pod nich brzuchate stajanie koni, z kosem dymiące przyrodne budy szlacheckie, a ona to wszystko dobrze widzieć może, bo jej komnata siedzi jak purchawka nad ziemią, pod nią, jak pod okapem purchawki, piwniczne mieszkanie, gdzie siedzi albo szczur domowy, albo Węgier dworcowy, albo piwo, co w cztery sudziny sadzone, cztery rogi stołu obstawi.

J takim krojem siedziała Swatochna, Supanowa żona w komnacie swej, a pan jej mąż Owada — miał fórtę złotą o dwoje drzwi, na niej korona — to był jego znak. Po chrzcie zwał się Jan, po mieczu Owada. Po domu nosił giermak szary ( V ) — po polu bechter z mieczem u bioder, a miał biodra szerokie i miecz szeroki, nogi krepkie i tabuna krepkiego, o ręku nie wiem, ale wiedzą Węgrowie. Dworzec ten stawiał sam, bo ojciec mu, jeszcze się lasem odziewał, kiedy chciał spać; a matka go łykiem wiązała na noc do konia, kiedy koń spasać miał. Tak się kolebał Owada Jan. Ojcowi jego Węgrowie niedali długo żyć, syn przeto gdy dworzec budować miał, czworo tych Węgrów zwiozł na kulbace każdego sam łeb, i we cztery rogi posadził ich w ziemię, by mocniej dworzec stał, piątego chłopięciem zasadził żywego w ciemnicy pod dwór, i jeść mu dał i pić mu dał, i żyć tak bez widna już lat ze trzydzieście popuścił, krzyżem go ino świętym i wodą święconą na ten skład podziemny z żegnał — a on, co siedział tam, słuchem miał rachować stąpania Pana swego i słuchem ino uczyć się o chodzenia.

A nie sam jeden, co tak dzielnym był Owada Supan. Wpodle mu urobił także dworzec Mikołaj Wścieklic — ten znakiem Bończe miał: a za niemi tuz trzeci równy Supan im Porczyk ze znakiem Byka usiadł. A tak Supańskie dworce, jako pierścienie węża między swej szlachty dworcami pyrzą się i strzeszą.

Od wścieklickiej bramy, sadzi białogłowa mimo dworca Owady — weszła w sień, kołek na klepce dygotnął. Zbudził oczy Owadowej żony, zbudził jaskółkę modlącą się nad okiem dworca, przez drzwi wleciał wiatr, bajarz leśny, a za nim weszła Helżbieta Mikołaja Bończy żona.

Od Poryckiej bramy sadzi białogłowa, puszcza dworzec Bończy bokiem, mimo dworca Owady — weszła w sień — kołek na klepce dygotnął, zbudził oczy obu żon Supanowych; zbudził jaskołkę modlącą się nad okiem dworca, odrzwiami wleciał wiatr, bajarz leśny, a za nim Helgunda Porczyka żona.

Okoliły się ramionami, siadając na ławie i pojrzały sobie w twarz, po czem rękawy fałdziste zleciały im aże do kolan, upięcia ich głów odtarły się od siebie, brzeżone taśmy zawisły na czoła, i trzy przepaśnice ich troich Adamaszkowych stanów, między piersią a łonem zacienione wróciły w karb, i tak zasiadły Supanowe żony: hoża Swatochna, krasna Helźbieta, krągła Helgunda. Poczęły szyć, jedna w kwiaty flamskie płótno, — druga jęła kądziel swego Ina, trzecia czecheł swój: a brody ich przy takowej robocie zaściebily się w założkę. bramowaną bogato w złotą kompankę; i ono troje oczu siwe, czarne i modre latało w koło stoią, by orzeszne wewiorki. A gdybyś spatrzył ich przez okno dworca, a miał w sobie ducha ojców naszych Sławian coś, to tak siedzącym za stołem, w szare zagubionym powłoki, przywiódłbyś cielca i cielicę, barana a owcę, kozła i kozę, kura i kurzycę, a kijem bijąc te ofiary, wołałbyś: — " To wam ziemianki, Bogi nam" — ( c )

Anie pierwszy to dzień, jak siedziały Sapanowe żony same bez mężów. Nie pierwszy to rok, ale siodmy, jak Owada Jan, Bończa Mikołaj, Porczyk Byk kopnęli się z dworców na przełaj na Ruski lud: boć im Bolesław król ostrogą był. Pogonił za śniegami na zamroź, a leciał daleko jak zapadał śnieg. Śniegowi lecieć daleko, bo ma skrzydle strzałki, Bolesławowi gonić z nim, bo ma skrzydła Hussarskie, Śnieg padł aże pod Kijów; król spadł aże na Kijów, i tarabani mieczem u bram, a z nim Supani i Lachy. A lecieli na kształt jednego konia — Bolesław król by głową był — w grzywie Bończa Mikołaj, Porczyk Byk, Owada Jan, szumieli skrzydły, drgali mieczami, jak u grzywy włos, w ogonie zaś wielkiego konia zajazdu, szlachetne hufy lackiej krwi, ów z prawa, ów z lewa, ów bokiem, ów w czoło bieżali w Kijowski mur; i tak się kończył łącki ow koń, którego głową Bolesław król był; — a jak z kopyta sadzi się kurz, tako za niemi pył ruskiej krwi. —

Dawno to było! —

Białogłowom nuda, choć ich mężowie nie przyuczyli do boków swych, bo oni ieszcze więcej siodło chodowali, niż żony swe; aleć i chwila skradziona od konia milsza im była, i dwułożne sypianie ża szerokie im teraz bez panów w Dworcu; a przez siedmioro lat, tak się rozprzestrzeniło, że białogłowom nie wyleżeć do rana; tyle tam nakładły myśli i rozmów na drugie łoże. A na początku myślały otem wiele przez lat dwa, schodziły się ku sobie, ale o tem nie gadały — a po czterech latach myślały więcej, schodziły się ku sobie i poczęły gwarzyć — a po sześciu Ieciech myślały z odkazowaniem na mężów, schodziły się — i otoć są u Owada żony.

Najśmielsza też między niemi Owadowa żona, bo krewka i młoda, bo roczkiem ino przed owem bieganiem na Ruś została niewiastą w zawitce. Szyjąc tedy czecheł swoj, oczyma gęsto na podłogę zbiegaia, i tam jej oczy jakoby w białej wodzie tonęły. Oj czemu tak? Bo te modre oczy, kiedy sama była, już dosyć a dosyć nalataly się w komorze, — z łoża na wiązanie ścian, że ścian na brzozę w krzyż, z krzyża na fortę złotą o dwoje drzwi, a wszystko to jej pana Owady; a serce jej piszczy, jako źrebiec w stajaniu. Zrachowała szpary w dębowej podłodze, falowanie łyka brzozowego na sękach, Jana niema; a serce jej piszczy jak mokra gałęź w ogniu. Nastała się okiem w oku dworca, że mało nie przyrosła tam. Na zielonym boru chciała już białych nici zimowych — do czekała nici; to chciała, by słonko z nieba przylepiło zielone zawitki drzewu na głowę, i drzewo się zawiło zielono, a pana męża niema. Czemu tak?

Bo Owada wziął z sobą słońce swe Bolesława króla; dopóki on świecił na Ruskiej ziemicy Owadzie, nie ma zimy, wiosny; niema żony, dworca, śniegu i liści. Owadę grzeje kord; — Owadzie śmieje się koń, Owadzie każda godzina wryta jak] słup. Jak wioskę spali — to przejdzie dzień; jak wroga zwali? to niknie godzina. Jak krzyknie król, to rok wybija. A kiedy w końcu rohatyna ruska zwadzi mu bok i krew wypije, to mu tam wreszcie po bitwach, po wioskach, po bliznach na piersi porachują, wiele żyt lat.

Więc Swatochnie tonęły oczy w podłogę i coś tam zawidziała. schyliła głowę niżej i usłyszała głos z ziemi głęboko, z ziemicy. To ruszył kajdanami Węgier jeniec. Szparko pobiegła oczyma do ócz Helżbiety, juże i Helgunda sprzęgła z niemi swe siwe gaiki. Wszystko troje posłyszały węgrowy ruch; ale jedna Swatochna podjęła myśl z tego ruchu, myśl bezbożną, w której Węgier czy Owada, jeniec czy pan wszystko jej jedno było, byle był ktoś, coby jej rojenie zgadł, coby na drugiem łożu spał. I słowem zbudziła myśl taką samą w oba Supanowych żonach: "Węgier by mąż" — Ta myśl tak łacno sunęła im w główy, jak chłopięciu ujrzeć źrebca i wyciągnąć ku niemu dłoń. Zamilkły przez mgnienie oczu, a każda z ich twarzy przemówiły tą myślą: Helżbiety się czoło zwadziło z brwiami marszczką: jak woda, kiedy na niej łabędź. U Helgnudy siwki oczy zapatrzały w krzyż dwóch szabli; a u tej, co pierwsza słowo nie z Bogiem wyrzekła, czerwiniec wybrnął na lica, zapuchły, odęty, jakby po nim roża bydź miała. Ten sprośny glos urodził się bez koleby, a oto trzy matrony już podawały łono swe za kolebę mu; a dopust boży tak ich sprzęgał ku tej pokusie, tak gnał ich chęci i ogniem tlił, że każda czuła, ile jej żyłek drga, ile tam weszło krwi, bo każda kropla ciarką szła aż do pięty.

A u Supanowych żon jeszcze nie było pytać o moc Religii, walczącą w przekor złemu całą silą przyszłości zbawienia, piekła i kar. Maluczkie wyobrażenie ich bożkow, Poświstow, Pasturków, Pokłus, jeszcze zawadzały na w pół wielkiej Jezusa Chrystusa figurze, a choć już w drewnianym obszernym kościele za dzwonkiem do Chrześcian schodziły kaplicy, to przecież wracając z pacierzy do dworców w bzowem zadrzewiu skowyczał im Puschajta — Bóg, i każdy głos, który do nich natura posłała ich babek językiem grzmiał. Dla tego myśl Swatochny nie miała hamulca, bo całą ich wiarą dotąd był strach, a strach ten daleko odbieżał z mężami aże w Kijowie. Jak na wrzeciono len, igła w czecheł, tak pomysł Swatochny dzierzgnął im w głowę i lubo zaczepnie, tkał wszystkie obrazy sprośnego czynu; i tak się roiło, jakby myśl czynem była. Splecione to rozrzucone ramie, zacięte, to wyskakujące za wąsem usta; oczy szkłem, oczy w słup; podchwytywany oddech to całą piersią rzucon, aż gęgnął w drugiem gardle tego, co rnęża grał. Włos olenderska nić, włos w sznur inną spleciony pierś; przepaśnica zemknięta aż po za biodra, załóżka aż po za piersi; zawitka po za czoło, i po za czoło wstyd. — Hej! na ops Supanowe żony. Owada Jan na śniegu, Owadowa żona w pościeli; nuże w tany. — I u niej niema dnia; u niej nie ma lat, odszukała swe słońce; Węgier słońce; póki nie zmruży ócz, to jej dzień; póki nie skosi ust, jej godzina, póki nie krzyknie mąż, to jej rok. Supanowa żona niema żałoby, ino tę, iże tyle lat sypiała wązko w łożu, gdy było do tyle miejsce.

Nie pada płatek śniegu sam, ale tuż za nim dwa, i drugie dwa, aże się wiąże duży kłąb; im dalej polecą, tem więcej ułowią, tem nasiąkną sporzej, tem rozdmuchną szerzej; a każda ma taki dworzec, a w każdym dworca to Węgrzyn jeniec, to pacholę lach. Drzazga jest, iskra jest, płomień będzie. A jako z ich głowy wyjrzała jedna myśl zła, tak teraz wygląda i druga i rzecze Helgundy głosem: "Jeżeli już z mężów w polu kość, to nie wroci kość; a gdy Bóg nieda tak, wracając utną w kopyta, kopyt można podsłuchać, łoże czysto flamskiem obrzucić płotnem, a jeńca zamknąć na wiek; i będzie cicho. "

Do dworców swych rozbiegły się matrony — przed deszczem rój — ale nie z miodem do dworców; bo każda niosła w ustach krzyk, ta Węgra, ta Łacha wołając. To już nie za mężem panem żałoba, to już nie przy ścienie samotny płacz, to już nie przy wieczorni pacierz; ale to niedźwiedzicy ryk, kiedy bartnika kusi.

Podwieczor był; — smolna drzazga w rogu komory zatknięta, krzekoczy jak w bagnie czoło żab, bo jednym końcem trzyma się dębowej ściany, a drugim końcem sięgnie ją i pożera płomień, a drzewo uciągnać się nie da, harde jak Lacha szyjam, ino skowyczy i wierzga węglem to tam, to sam. Wszystko w komorze blaskiem łuczywa czerwono świeci. Swatochny zaś cień, rzucon w podłogę, łamie się we dwa, a na każdym sęku lub kołku łukiem obiega cień, a na każdej ścianie brzeży się w tyle pasow, ile ściana brzeżeń ma. A gęsto po ścianach i po podłodze przerzuca się Swatochny cień, boć idąc i wracając ode drzwi do rogów komnaty nie mało razy mknęła koło drzazgi. Milczy Supanowa żona, [czeka jak kura jagieł, a tym czasem idąc mimo okna zasuwa mu drewnianą powiekę, — a tak nie bywało dawniej, i często zalatywał tamtędy księżyc do komnat, to popatrzył Swatochnie w twarz, i oblał srebrną skrą, potem sunął się do brzozy w ścianie, rozumiał, że to druga Swatochna biała z rozkrzyżowaną ręką do modły; nawet zdało mu się że słyszy białej brzozy głos, bo nie zajrzał za nią Swierszcza, co się modlił co wieczór krzykiem. Zachrobotały odrzwi i wpuściły za siebie obcą im postać; był to wprowadzon jeniec z ciemnicy, a jako olśnąl pierwszsy raz widokiem światła, tak ręce skrzyżował na oczy swe, że między włosami głowy a brody było ino rąk biluchnych, jako skręcony na nici len. Nie trudno mu było białe ręce mieć, myła je lat trzydzieście wilgoć piwnicy, kryła je przed upałem podłoga z dębu, i nie zgrubiała mu skóra, boć od lat tak wielu, wciąż ino przerzucał piasek modry z jednej w drugą pięść; a teraz opuścił ręce w dół, i takież białe lica rozjaśniły komorę, a w licu dwoje oczu szare jak kocie patrzały, a na nic tak, jak na palącą drzazgę. Swatochny nie ujrzał, i łoża nie ujrzał białego; nie w głowie mu to; — ale on pierwszy raz zdawna ujrzał gorejącego coś, — tak małym uwięzion, że o tem zapomniał; a owo palące, — czerwone, migotne kręci mu oczy, piszczy: on czasem tak piszczał, gdy strawy chciał. A drzazga tli się i rzuca węglem, węgiel czerwony skoczy ku niemu, on uskoknie; węgiel przygaśnie, on się rzuci nań, czarności się nic bał, czarność znał, bo w niej siedział ze trzydzieście lat. J takie się dziwy odbywały w dworcu Owady Jana; Janowa żona dzierzgała po Węgrzynie okiem z rogu komnaty; to w ręce białe, któremi twarz schował, to w lica, które za ogniem biegały, potem i w męską brodę, którą schował włos. Swatochna całą jego kibić ujęła w oko; a jako on smolną drzazgą, ona bawiła się nim. On się zaśmieje do drzazgi, ona do niego; on się odrzuci od węgla, co w podłogę spryszczył, ona od niego; on wyciągnie dwoje rąk ku łuczywu, ona podbiegła ku niemu i poddała mu dwoje swych rąk. Zadumał jeniec, zląkł się, jak zwierz i ścisnął swe ręce k'siebie, niedźwiedzim ruchem tył oparł w odrzwie, przód pazurami nasterczył i pojrzał pierwszy raz na łanią swą. J pilnie patrzy Swatochnie w twarz, a sam miał twarz jak dziwo, bo pewnie jak siedział w zamknięciu z trzydzieści lat, a przecie maluczka jego młodość siedzi mu w licu, rzekłbyś, nie dawno od piersi on. Prócz ciekawości, nie mówiło okiem jego nic, ale i pełne czucie to usiadło na niej z góry tak, jako na siodło Lach. Dla niej ostrogą dwoje Węgra ócz, Węgrowi Swatochna koniem Węgrowi ciekawość strzemieniem. W to strzemie wrzucił już oko, jak zmaca grzywą dłoń, jak dłoń zaczuje sierść, to Węgier rozrucha się, to Węgier poleci, jak Mieszko po postrzyżynach zawidzi w Swatochny świat.

A w tem zbiegł z za klepki kolek, odrzwie krzypły, i wbiegło do komory chłopię Lach; Helgundy posłanek, Helgundy bratanek, z dworca Helgundy, kędy nahasał się już, w Swatochny wbiegł komorę, bo jego matrona rzekła mu: " takiego druha Swatochna szuka mistrzyni nam. " — On zajrzał i zaśmiał się, widzi jak Węgier zdala stał, a w drugim rogu komnaty jak drzazga Swatochny bucha wzrok. Ty chłopię nie śmiej się! Jm głębsza Biała-Woda, tem z wierzchu większa pogoda i marszczki nie znać tam; ale no wpluśnij w wodę, zwiąże cię nie po pas, nie po ramię, ale nad całą głowę, od głowy twej na drugiego Ciebie będzie tam wraz, a więc ty chłopię nie śmiej się. Na pierwsze połknięcie chuci, na pierwszy uścisk, chłopię zamało cię: w krągłych Swatochny ramionach małobys zacieżał, tak, ie między tobą, a jej szerokim zamysłem, jeszczeby wlazło wilków trzech; a na jej białych poduszkach od serca kiedybyś zaspał; jedno mgnienie ócz, onaby miała w to, że ty już, rok, jak śpisz.

Chłopię Helgundowe spuściło kolek i zbiegło. — Swatochnie zebrało się na słowa, jak chmurze na deszcz, i rzuciła jeńcowi: "Ej, czy wy niewiast nie macie tam?" A Węgier na to cichy, jak smętarz kościelny stał. On zapomniał słów w ciemnicy, ojca, miecza, pacierza, krwi. On kiedy się urodził, matka sklęła — Ojciec, kiedy go chował, sklął, i sadząc go za siebie na koń, sklął; i to sklęcie węgierskie było mu juk pas rycerski, rycerski znak- A on i tego sklęcia zabaczył, którem go ojciec zwitał, pożegnał, a cóż o niewiasty pytać? — Supanowa żona waży to, aleć i waży jak u Węgrzyna poczyna kipieć pierś; a tam nie woda jest, nie woda bije mu w twarz, nie woda bije do ócz. Drgnął Węgier, jakoby jaka moc wzruszyła w nim krwią; i Węgier zaklął się. Pierś zniosła w usta bluźnierczy krzyk Ojca jego, i on przejrzał nim. To węgierskie postrzyżyny; po nich przemówi w nim złe. — Swatochna ku niemu kwapi się bliżej, a bliżej, ino o rękę od niego i podała mu dłoń, Putyfary dłoń, miękka jak piasek, z którym on się bawił. On porwał za rękę jej i przerzuca zwolna z  głupawym śmiechem białą jej dłoń 7. jednej pięści w drugą pięść. Tak robił z piaskiem w ciemnicy: a dłoń tak piękna, tak mokra, jak piasek, z którym się znał. A ta się biała dłoń coraz mu więcej sunie ku piersiom, coraz ją dalej on chwyta, i tak przyciągnął, aże w pas Swatochnę k'sobie, Zawitka Swatochny tuż koło czoła Węgrowi, a serdeczna pierś koło ust. J on przypomniał wraz, że taką matkę miał, z taką białą wedle szyi poduszką, że na niej spał, że z niej ssał, i Węgier począł ssać, Owadowa żona teraz w krzyk, bo ją kąsnął jak bąk. Skoczyła w tył, on za nią goni. Rozmachała ramiona, on rozmachał za niemi oczy swe, a lata niemi w około niej jak ćma. Ku szerokiemu łożu poleciało dwoje nóg, a im adamaszek wadził, za niemi też skoczyło nóg dwoje, tym nic nie wadzi. Swatochna — wróbel, broni się jastrzębiowi płótnem, co na łożu było; jeniec odszukuje ją i płótno drze; — krzyk kończy walkę, którą począł krzyk. Ha wywołać złe — Owadowa żono! — to i masz.

A w okół pożoga niewieścich chuci, zatlił ją wybryk Supanowych żon. Pożoga ciśnie się na schwał i w szlacheckie szyjowate dworce, co wprzódy na niezbożeństwo w dąs patrzały. I wstała z łoża Supanowych żon piekielna kaźń, zarzuciła na się bezwstydu płaszcz, a gdzie się powlókł ten płaszcz, tam mór na cnoty i łoza, serca dziewic, szlacheckich żon, Supanowych żon pobite zarazą tą; a młodź i Węgry jeńcy środ morze, szaleją wronim korowodem pod słotę. I układła się z Supanowych lóż w inne szlacheckie łoża rozdrażniona myśl, kazała im spać z rozwartemi oczyma czekać mężow nieczekaniem i patrzyć na dzieci swe nie po staremu. Dawne ich myśli, a nowe zeszły się z sobą, jak króle dwa, jeden choć krepki podawał tył, bo stary już; — zaś drugi król naprzód zagonił, choć paproć, trzcina, ale że młody był. Nad białą — wodą więc to byłoż całkiem pustkowie dla cnoty? — Nie całkiem widzi Bóg!

A był tam jeden dworzec z osobna ku białej — wodzie; bokiem miał strzelnicę rosłą jak dąb, i wyżej jak dąb, bo jeden dąb na drugi składziono, na drugim trzeci, dopiero czwarty krajał się w zęby ugory: i tak zębato patrzał bez strzechy w Niebo w prost. Ten dworzec Mikołaj Strzemieniec miał, a tę wieżę król. Wieża jak król broniła pod sobą stojące dworce od węgierskich, czeskich szabel; bo na niej gdy w doma męże, stajał w zbroi Lach; i na błonia, piaski, bory utykał okiem pod noc, a gdy zoczył wędrowny ogień z gościem z Węgier lub Czech, krzyczał z góry na braci: " Hej! hej do szabli, kto mąż!" Owoż cztery stąpań od tej wieżycy Strzemieńca dworzec był. On przed królem nosił miecz, jak przed wieżą strzecha swój łeb; on teraz z królem, w dworca zostaią żona, takoż wdowieje od siedmioro lat, i dworzec ma, i Węgra nie jednego jeńcem ma; a z chucią, rozpustą nie goni z innemi, bo Małgorzata z Zębocina i cnotę ma. Krzyki i wrzaski pożądliwych chuci dolecą jej to oknem dworca, ona okno zasunie; to wlecą głosem do ucha, na ucho położy dłoń i siedzi jako matka w roju pszczół, poważana od własnych myśli. A serce żonine za Panem, za mężem wsadziła na koń, i tak z nim cwałuje wciąż za słonkiem swem. A gdy przyśni, że on powraca, to jej dzień, a gdy zamarzy, ie on daleko, to jej noc, a kiedy zamyśli o Ruskim Kijowie, to jej ta chwila rok i Małgorzata w płacz.

A na to nadbiegło chłopię Helgundy bratanek, co to był zajrzał w Swatochny komorę. Widzi Małgorzaty łzy i śmieje się: "Ja mówi dwoje rąk mam, ja mam i dwoje ust: — Małgosiu! na co płacz? — "Twój przed królem nosi miecz, ja przed Cię poniosę pierś, a z tej piersi miód Ci dam" —

Małgorzata podnosi wzrok, a myśli, iże to djabeł nie chłopię, co ją chce wodzić na harc Więc żegna., w Imię Ojca; " więc mówi., w Imię Syna" a chłopię śmiejąc się, wciąż stoi jak stał.

J znów poczyna: "Małgosiu! na co krzyż? — Ja z ramion krzyż ci urobię, wyjmę ci z wargi jęki, ino mi czoło schyl. " Ona potargnęła sobą, i sprostowała się: a chłopie przy niej jak polem koło gruszy tani. — Na przekór woła znów: "Małgosiu w obie mię ręce weź, boć ja biały ptak; gdy wzlecę ci ku sercu, trzaskotnę w oba skrzydła, po męża nie zaplaczesz już. " Małgorzata jak staią, tak skoczyła ku drzwiom w białe dłonie uderzyła, i w pieści je zaklesnęła. — Chłopię uskokło w bok i hihocze się: Małgosiu, na co gniew? — Odrzwie nie łoże — dworzec nie podwórze. — Mułgosiu na co tu pięść?" — Strzemieńcowa żona nie znalazła na to głosu, ale rąk dwie; jedną pochwyciła chłopię za włos, drugą zi kawał drzewa, co w rogu stało, i uderzy pachołę w twarz. Pół twarzy się śmiało i zostało śmiejące, a drugie pół rozbryzło krwią i ciałem, rozszarpane, jak piorunem buk. "To masz pacholę całus: kloc mój nie loże, dworzec mój nie podwórze, a w piersiach twych gdzie miód?"

J tak skończyło chłopię igraszki swe, i padając głową o drzwi stukotnął, krwią i ciałem za progi dworca posączył i pokładł się w znak, by więcej nie wstał już. J był jakoby wałem za który bezwstydowi nie stąpić; a krew, co wejrzała za progiem, to jako żydowskiego baranka krew, pomaścila odrzwie jej, by anioł zemsty co zejdzie z mieczem na Paschę zenity nie zaglądnął tu. — Teraz cicho było w Strzemieńcowym dworze przez jedną dobę i przez jedną noc; pożoga bezwstydu hulała za wrotami, nawołując do siebie wielką niewiast moc. A cnota poszła na rozstajne drogi, wdowie szaty na się wkładla, i czekała tam, aże nadbiegnie chmura z Kijowskich stron; to ona jej na bark; skoczy, mężom Łachom rozpowiada o swem sieroctwie, a do dworców nie wróci, aże na mieczu ich.

Gdy nastał dzień, chłopięta Lachy i jeńcy nad Białą - wodą poczęli zwijać się, chodzić, rozglądać, szaleć, pustować, a w czele im Baśko - Tur. To Węgier ow, co go Swatochna wywiodą z ciemnicy, co teraz spija z jej loża i piwnic, co miał najlepszego Pan; bo teraz Basko Pan. Rozwąchał się w życiu, jak w trawie koń rozrosł w Swatochny ramionach, jak ruski Blud — a nikt tak nie grzmi w rozpustę siłami całemi, jak on. By taką chucią wrzeć, trza tak szeroką pierś mieć i tak niepokalanie czuć, trzeba, by w tej piersi czekając siadł trzydzieści lat; a każde lato by zostawił swą gorącą krew. Baśko — Tur pali się wszystkiemi krwiami swoich lat; a w każdem lecie kochałby niewiast nie dwie, nie trzy; a w każdem lecie silnemi barki obiłby Lachów nie sto, nie dwie. A teraz Baśko — Tur oburącz jął za bez wstyd, on mu i kordem, on mu uściskiem, on mu zaklęciem, on mu życiem jest; i jakże Baśko

— Tur nie ma tak palić się? —

Kolo dworca Małgorzaty stanął Baśko z czeredą. Widzą krew: czyja to krew? — Odważy odrzwie, wysunie niemi głowę i pojrzy po zabitem chłopięciu. A skoro go Strzemieńcowa żona postrzegla, skoczy do kloca znów, podnosi w górę i mierzy w Węgra nim. Baśko zręcznie uskoczył za próg, poznał, co rani matronę, i myśli: "złowię ją" — Baskowi zamyśleć wolno, boć tak dawno, jak nic nie myślał, to też teraz zamyśla niestworzone rzeczy. "Ptaszka w locie, niewiastę w cnocie. " Zje licha, jeźli dokona tak.

Przybieżała młódź, zlecieli jeńcy na Baśki

— Tura krzyk, i osaczyli dworzec, łomocą weń z całych sił, Małgorzata z Zembocina kołkiem zaszczepia drzwi, zawala klocem, a czeka wciąż z starym mieczem w prawicy, co ze szczerbem w domu został sam; jak się nawinie kto, to ona machnie nim, jak pan jej mąż. Obóz bezwstydu ciągle huczy w podwórcu, z wrzaskiem w komory się pcha, że aż strach. Małgorzacie to nic, Małgorzacie to ulewa, ona pod strzechą Strzemieńca; sklęcia Węgra słychać wciąż, to deszcz, ona Łaszka. Ale ulewa coraz silniej huczy; dworzec z drzewa, drzewo nie kamień, a oni mocno tłuką. Małgorzata w plącz. Na stary pancerz Miecznika upadła jedna jej łza, a ręka jej, co za tą łzą biegła, trąciła weń i pancerz dźwiękł, nie dzwiękł, ale zagadał do niej; ona rozumie go, bo tak Pan Bóg chciał. — On mówił: "Wdziej mię, wdziej — Małgorzata kwapi się, bo odrzwie skrzypią częściej, kamieniami tłuką sporzej. Baśko — Tur aż chrypie tak klnie. — Zawitka z głowy Małgorzacie spada, a włazi hełm: adamaszek zwija z bioder, bierze pancerz, co niewieście, na ziemi, a Małgorzata mąż. J coż, się tak sunie do walki, ale to waży w umyśle, że ona sama jedyna, a ich tak wielka moc. Co robić, Boże radź!... Stanęła chwilkę z wielką prośbą w oku, z wielkiem słowem modlitwy, że Anioł jej stróż miał czas zalecieć do nieba, uprosić Boga — rodzicy za sobą i za nią; myślą uniósł w niebiosa jej duszę, ztamtąd do męża na Kijów i z tajemną poradą wrzucił jej w łono myśl. — Małgorzata śmielsza już bierze ode drzwi drzewa kloc, ubiera go w zawitkę białą i adamaszkiem odziewa i sadza go w rogu loża swego a sama kryje się za drzwi tuż, nogi swe chłopięcia trupem zakrywszy. — O! właśnie był czas, bo kolek we drzwiach pęki. Toczy się zgraja, Baśko — Tur, jako tur na czele. Pojrzy, ą na zawitkę białą, więc wszyscy w cwał do łoża: — "Małgosiu! a tuś, a tuś?" Na zbroję nie patrzali: zdała się wisieć na ścianie, a nad nią hełm. W tem zbroja i hełm skoczy jak łania przez próg; kto w progu jeszcze stał, ten mieczem wziął, i w kącie drga; a ona w zbroi mąż gdzie leci? — czy się im wybiega? — Toście przecie czytali wyżej:

"Cztery stąpań ino od królewskiej wieżycy dworzec Strzemieńca stal''' wiec Małgorzata do wieży i już siedzi tam.

A oszukane chłopięta, a tryumfny Baśko — Tur oburącz chwyta przy łożu kloc; jak zdusił go, dopieroż ocknął się. Reszta gawiedzi zesłupiała stoi, zlękła się: kiedy ruszyła zbroja, zdało się im, że wszystka zbroja w Kijowie, że to z Kijowa zleciał Supan, kilku po uszach zaciął, a teraz poleciał w podwórze, zwoływać mężów w pomoc; — poczęli uciekać. Ostał się Baśko Węgier sam, a na czem świat stoi, sklął, cisnął w podłogę klec, zawitkę rozdarł na dwoje, i chrypał z gardła, jak wilk borowy: " Czekaj Małgorzato wraz I" W dworca pustkowie, jeden on i loża dwa 5 to sie przerzuci na łoże, nogami rozpycha płótno, wywraca się z jednego w drugi bok, tako się tarza po biegu koń w piasku, on w łożu: — kopytem, on noga" — ten rykiem, a wrzaskiem ów. Małgorzata wysoko jak cnota świeci puklerzem z wieżycy, szeroko z piersi puściła dech aże do Kijowa, i dalej, bo ten dech posłyszał w Niebiosach Bóg. U dołu wejścia zasunęła żelazem; tamby i zamorski nie zajrzał gość, choćby z czekanem. A w górze ganek jest i gruby z konopi sznur: ona jak rzuci ku ziemi końcem jednym sznur, to jaka dusza pobożna szlachecka włoży tam chleba kęs, (d) sudzinę białej — wody, to będzie dla pustelnicy dość, póki nie wróci z ruskiej krainy Pan z Zębocina jej mąż. Już czeka tam spełna niedziel dwie; a co wieczór spuszcza węzłowy sznur, ku ziemi, a zawsze mrokiem ktoś kładzie jej chleba w węzeł, sudzinę wody zaczepi, i ona ciągnie to. Czy Anioł chleb jej dawał, czy jaka rozbitka cnoty, co tam na dole zostaią, Małgorzaty chwaląc czyn, ale za niska doń; tego ja niepowiem wam. Dość że się dziwili ludzie, czem ona moie żyć; bo cały boży dzień tłuszcza chłopiąt i Baśko — Tur tłucze się koło tej wieży, okiem i chucią szczeblują do Małgorzaty; ale to nie nada im, bo ona siedzi wysoko, jak w chmurze grzmot. Widzieć go ludzie widzą, ale zagadać do niego, ale go zwabić na ziemie, to tylko chmurze i Bogu. Choć często Baśko — Tur całem ciałem rzuci się w górę, zwadzi nogą gdzieś o krawędzie i tak do góry zadziera głowę; wieża jak była z ziemi wysoka, tak jeszcze jest.

Małgorzaty jak tam niewidno, tak i tu, a on zasapał się już. —

Od stron Kijowskich leci nawała — miecie śnieg: Osmy to śnieg bez mężów, Panów pada na dworce lackie. Ale to jeszcze nie ow pełny, biały śnieg, co jak pióro ptaszę obrzuci strzechę na mróz; bo jeszcze nim strzecha zapłacze po lecie, kiedy do niej zerwie się wiatr, i czernieje znów, Z zawałą od Kijowskich stron lecą lackie rycerze; w Kijowie nowina ich obsiadła, że żony wpuściły bezwstyd gościną w dom, a ta nowina cwałuje z niemi na siodle, na głowie, w strzemionach, i kurczy im nogi, tak że oni koniowi ni wytchnąć, ni postać, tylko ostrogą tłuką mu bok, jak gdyby chcieli rozpruć inu boki, zepchać mu zlowrożbę tę plotkę w kłąb, a potem scwalować, zajeździć zapyrzyć, ażciby konjowi przepchała się w garło, i wyleciała parą z noźdrz. — Tak biegli, do ziemi swej na czele innych Owada Jan? Mikołaj Bończak, Porczyk Byk, jako Supani swoich huf. Za niemi skrzydlata szlachta, to Hussarska rota; pod kołczanami nie szlachta to łucznicy, szlachta okuta w stal; i w stal okuty koń, to Pancerni; a końcem ich jechał Strzemieniec Mikołaj, niosący miecz, za nim jak przystało Bolesław król. Na pogoń, to król przodem: ho w przodzie trzeba ócz, bo w przodzie trzeba serca, bo wprzodzie trzeba głowę mieć. A kiedy z bójki wracać w dom, to głowa idzie z tyłu; obziera, czy tam za nią nie dzwoni co, czy po rycerzach, co przesli został się głęboki ślad, by po nim trafić do wroga, kiedyby znowu chciał podnieść hardy łeb. — Wielcy królowie robili tak: a nasz Bolesław wielki król był, kiedy na konia siadł.

Po drodze w kraju owym rozbryzgiwa się szlachta do dworcow. Każdy przed królem złoży się mieczem, każdemu król powie na głos: "Krepkiś był, Chrobryś był. " Aż szlachcic podrośnie, jak w piecu chleb, i z kopyta utnie w dom. A tu już blizko i Supanów widać dworce, więc królowi skłonią. Bolesław każdego wziął za dłoń, do pocałunku rękę swą dał i wyrzekł w głos: "No! i na Rusi obficie było miodu i krwi, to dzięki Wam. " —

Posłyszały lackie żony kopyt gadanie, i chciały schować bezwstyd swoj: jeńców Węgrów w ciemnicy ukryły, Lachom chłopiętom kazały zdziecinnieć, jak w przody, ręce do mężów przybyłych wyciągały, jak w przódy; ale Supani, nie cisną ich ku sercu, jak wprzód. Między sercami ich, a rękami żon stanęła zemsta na poprzek i rośnie, kiedy spojrzą na dworce swe. W bocianie gniazdo, kiedy wpadnie jaje cudze i wyrośnie cudzy ptak, to bociany zlecą się na rady, długo kikają nad owem gniazdem; w końcu je rzucą z drzewa, a matkę gniazda rozerwą na ćwierć. — Sąd bociani — to lacki Sąd. Supanowe żony biada wam!

Toż wpadł do dworca swego Owada Jan, i żonę ściągnął z proga za sobą. Targnął za upięcia oburącz, aż rozdarła się chustka i naga głowa Swatochny z biała, jej szyją zaświeciła mu w oczy wprost. On nie ciął, on poczynał srogości uczyć się. Jak niewiastę w zemście giąć, jak męczyć, nie znal się: wroga to umiał wprost szablą w skroń, nadstawioną pierś, abo w podany tył; a w długich włosach niewiasty, jak wgrzywie konia swego umiał zapuścić rękę, i więcej nic. Zgrzytnął zębami Owada Jan, to mu wspomniało, że kaleczy ząb, porwał tedy zębami włosy jej, włosy miękkie, przepadziste dały się rwać i targać w kłąb, ale na nich nie widać bolu. Krzyk z garła żony on ino brał za strach, za niewieścią broń. Janowi Owadzie trza było znaku boleści, żeby coś pociekło wskroś; żeby coś wyszło z karbów skóry, żeby do jego oczu przemowił ból. On chciał tak pełnego bólu, jak pełną zemstę miał, żeby aż w oczy się kładł, w uszy się lał i wrzeszczał o cierpieniach stekiem lwa. Więc z włosów skoczył na Swatochny twarz, a w pomoc zębom pazury mu przybiegły; boć on dopiero w srogości ptakiem poczynał bydź. Już teraz szyi nie widać Swatochnie, pociekła krwią od pocałunku męża; krew z razu mała bryzga jak deszcz kroplami, wreszcie lunęła Owadzie do ust, i wystarczyła na jedno połknięcie gardła. Tu Owada zwilczył się, już w srogości zwierz; po piersiach, po łonie Swatochny skacze ręką i nogą, jak dzik; podarte jej ciało, dla niego ciernia krzak; on się kole niemi, a przecie zasuwa się w głąb, by się skryć przed strzelcem swym, zemstą. A zemsta gna go z ostępu w ostęp i nie przypuszcza innej myśli, i nie daje złapać tchu, ino go bodzie, ino go pcha, nagli i woła: "mścij się, mścij!" Aże na koniec wyleciał z piersi Swatochny wrzask, pierwszy, ostatni żoniny dech. — Skończył Owada Jan swoj chrzest; co zostało żony jego, zabierze ksiądz i grób. —

A w innych dworcach występnych, biednych znów taki krwisty chrzest. J wyszli męże przed swoje domy, zmawiając się jak kawki na deszcz, z nimi Owada Jan; ale on nie długo gadał: wpadł do ciemnicy, gdzie Baśko był, jak grom: Baśka porwał w ramię swe, jak orzeł pisklę i po drabinie ciągnie go na dworca szczyt. Jak był wylot dla dymu, sadza go, połową w słomianą strzechę, polową nad dworzec, i przykrępował go pasem wpół. Nie mógł i zadrgnąć Baśko — Tur, sterczał nad strzechą, jak drewna kloc. Owada w komorę głownią ognistą wniósł, i w cztery rogi ogień podrzucił, i w każdem rogu splunął trzy razy podziemnym duchom, i wyszedł do swych braci patrzeć na Węgra skon.

Płomień już w górę bił, w słomianę strzechę, — a ona to sczerwinieje, jak słońce na wiatr, to znowu czarna popiołem i dymem, jak góry na zachód. Wędzi się Baśko Tur, rękami odgania dym, co dłonią utnie po strzesze, to odlecą skry, jak od żelaza pod młotem, ale i strzecha jak żelazo nie stygnie, a płomień sobie wężykiem ślizga do Węgra rąk, Dymi się Baśko Tur jak zgrzany koń, ale koń cicho stoi, kiedy się zgrzał, a Węgier szarpie sobą na gwałt, bo ogień dojmuje nóg. Pali się Baśko Tur; czerwone jak krew rozleciały się ręce, po nad włosami raz tylko płomień migotnął, Węgier usta otworzył, skłął, ze sklęciem rozleciał w proch: to jego ostatnie modły i dech.

A Owada Jan patrząc na dworca ostatki, rzekł jako prorok do swych: "O lachy! póty nam żyć póki w polu żyć — my w domu zginiem. "

Małgorzata z nad wieży widziała płomień ten; poznała, to dla niej wesela znak; uskoczy w dół, odczepi zapory, przed niemi stal mąż jej Pan. Ona mu do nóg przypadła, a on ją do piersi ciśnie, w ramię mężowskie wziął, i tak ją obnosił do koła, wodzi do koła z pieszczotą, czystą, jak jego miecz, który przed królem niósł. Oj! było za co tak dźwigać ia. A lachy chłopięta, jedni pośli pod miecz, drugim do pary nóg wiązano koni dwa; jednego pędzono wprzód, drugi rwał się w skos, i tak rozleciał się bezwstyd z niemi z lackich stron: — dał Bóg na cały wiek.

PRZYPISKI

Treść tej powieści czysto historyczna, patrz Bielskiego kronikę, karta 195. wydania Gałężowskiego.

(a) Biała-Woda, tak zwano w dawnych czasach Wisłę.

(b). Giermak szary, najdawniejszy ubiór szlachcica po domu.

(c) Ziemniaki bogi, (w texcie wydrukowano przez omyłkę Ziemianki) Puschajta, jeden z nich siedzi zawsze w bzowem drzewie. Kołacya jemu zastawia się w gumnach; cztery wielkie sudziny piwa na czterech rogach stołu; potem przywodzą cielca i cielicę, barana i owcę, kozła i kozę, kura i kurzycę, które chłop prosty po wymówieniu prośby, zaczyna bić po szyi po nogach, mówiąc: To tobie o Ziemniaka, boże nasz! — tak opisuje Stryjkowski,

(d) Sudzina, jak wyżej widzimy, starożytna miara na piwa, wyżej kwarty.

II. BARBARA JESZCZE GASZTOLDOWA ŻONA.

DRAMAT

ROK 1547.

OSOBY.

Królowa Bona Sforcia, żona Zygmunta Igo.

Zygmunt August królewic, jej syn.

Hrabianki Luzzi i Palii, dworskie krolowej Bony.

Stańczyk ulubiony trefniś Zygmunta Igo.

Gasztold wojewoda Trocki,

Barbara Radziwiłłówna z domu, jego żona.

Książę Radziwiłł Czarny, wuj Barbary.

Piotr Kmita

Biskup Dsiaduski

Marszałek A. Górka

Jan Ocieski kanclerz

Orzechowski kanonik

Szlachta dworska:

Kaczkowski

Smolik

Kościelecki

Wapowski

Ilja książę Ostrogskie ruskie

Montio, doktor Włoch.

Zamek krakowski; komnaty zas królowej Bony to

sale posłuchalne.

AKT I

Scena Pierwsza.

W zamku królewskim komnata, której ściana kończy się do wpół teatru; w niej środkiem odrzwie karmazynem przysłonięte, a tylko jedna lampa świeci w tej komnacie: a pot drugiej strony teatru poczyna sale oświeconą, w której rozmaite koła tańczących po po-łowie widać na scenie. Muzyka zdala, słaba, głośniejsza czasem dochodzi z głębi. Zygmunt August na wezgłowiu tureckiem w ciemnym rogu komnaty w czarnym stroju hiszpańskim i z czarnemi ostrogami, rozrzucony opiera głowę na ramienia Luzzi obok mu siedzącej.

LUZZI.

Skoczno, wesoło jak nasze gondole

W tanach francymer królowej — królowa,

A wam to marszczka żegluje na czole

Zygmuncie czemu? czyć jeszcze z Tarnowa ( a )

Jan siadł na myśli? — a z Górką Andrzejem,

Wiodąc na Wołosz? — my się z Górek smiejem,

I ty śmiej zdrowy: w tem krolowej głowa,

Abych was w powrót niepuścić im szponę

( głaszcząc go )

Chłopięcia głowę, że głowy golone

Chciały zokować w rynsztunek, a w stal...

ZYGMUNT AUGUST.

Chłopię ja, Luzzi? — Luzzi chłopię chwal,

Boć już wąs mu, a już skacze w koń

Bez strzemion w siodło, a na głowie tam

Chłopięciu siedzi już korona w pół.

LUZZI.

Jać wielką głowę skryję w jedną dłoń,

Miasto korony całus w czoło dam,

A za klejnot koronny zwołam czyje oczy;

(Sunie się w tej chwili koło taneczne, Luzzi pokazuje jednę z niewiast)

Ową szyję w alszbantach u karych warkoczy

Dam ci.

Z. AUGUST.

To szyja Palii.

LUZZI.

Ale czyje oczy

Zwołać na klejnot?

Z. AUGUST

Choćby wasze wpleść.

LUZZI.

O Luzzi oczu do koron nie wznieść,

Luzki ubogiej niestać na Firleje;

Ale na włoskie serce nie zstarzałe,

Na oczy pełnie ciebie — dla was stałe,

Na usta włoskie; z nich czy pieśń wyleje,

Czy pocałunek, to lecą do ciebie,

By Turek a winnym haraczem pod nogi,

Imie twe miotąc, Zygmuncie mój drogi,

Jako noc włoska swe gwiazdy po niebie:

Puść mnie do piersi, ona niewyniosła

Dla głowy Luzzi, przeglądam się w niej,

Tak ma Wenecya w morzu, w którem wzrosła.

A ty Zygmuncie, czy się z Luzzi śmiej,

Czy lubuj ją, byle Luzzi żyła

W pamięci wam, jak ci zdawna była

Rówienną boku, źrenicy, zabawy.

Z. AUGUST.

O! Włoszkaś ty? Wy zamorskje pawy

Macie na język tyle stron, na oczy

Tyle barw; że gdy ogon słów wam się roztoczy,

To człek się o niewieście z myślą tyra sam,

I gdzieś wnet na zabawy, na tańce poskoczy,

Aże opadnie głową, już w ramiona wam.

kręcąc wąs

Choć chłopię podstarzało, a cię oburącz

Oburącz kocha; boś mu w piersi tak,

Jak pierwszy biały ugłaskany ptak,

Co go od ojca króla swego miał:

Jak palcat drzewny, który na łby słał

Drewnianych Turkow, choć mu rwie się wrząca

W ręku kowana żelazna szablica...

Bo Luzzi moja! Tyś mi jak siostrzyca

Chwil uminionych, w których lubo mi.

LUZZI.

Tobie się Luzzi już tak dawno śni

I żeś jej obraz postarzył u serca

Jak kwiat, co pierwszy zszył się u kobierca,

Starszy od swoich rówienników grona.

I Luzzi z wami pono wiekiem poswarzona;

Boć pierwsza, co ku sercu zagadała ci.

Z. AUGUST.

słychać głośniej muzykę.

Zaprawdę Luzzi, że teraz na dobie

Często się zerwie nowa myśl na czoło

I tak się bawię z wami po połowie,

Polową smutnie, połową wesoło,

Jakby mi brakło pacholęcia zdrowie,

I nie tak gęsto myślę, o was, jak o sobie.

Aleć, bo, Luzzi, coś mi we krwi gada

Innego teraz, kocham konia, kord

Jako was dawniej, jako waszy śpiew.

Nie wiem, co cięży, co mi piersi studzi,

Ale mam w to, ie to dwojga ludzi

Gra we mnie język i krew.

Matki krew, wenecki śpiew

Ojca krew, polski kord,

Z gardła wrzask w polu mord.

Pas, co mnie ciśnie w pół,

Koń co mi pod nogą rży

Haubica, kiedy na Wołosz grzmi,

A kulą źrenicą patrzy im w dół

W ordynku związany mąż

I orzeł w proporcu, co miota się wciąż

A lecieć by chciał:

To łudzi we mnie ojca krew na schwał,

A okiem inakiem, a okiem jak wąż

Przeglądam koronę mą:

z za sceny dolata śpiew.

A Luzzi moja z wioską pieśnią tą

Mnie ino spać;

Od szyi waszej, jak morska gondola

Do drugiej szyi płynąć mi niewola

I usta wam brać;

A tak me serce przywodzić na łodzi,

Poki sie niebo z duszą nie spogodzi,

A w tej spogodzie jeszcze z wami spać.

Pod ten czas weszła hrabina Palii i stanęła niewidziana

za Zygmuntem; gdy on skończył mowę, Palii schyla

ma się na czoło ).

Z. AUGUST. zmieszany

To Palii moja? porzuciłaś tany.

Ja w twoje skoki wmieszałem źrenicę.

PALLI.

O Zygmunt mój rycerz ukochany,

To zdala lubi swoją tanecznicę

Jako na ogród popatrzy z tarasu,

A do swej Luzzi, jak słońce do lasu.

Zabiega, by głowę skryć.

Z. AUGUST.

Mnie z wami obie po komnatach żyć

(Bierze rękę Luzzi)

J ta. co pierwszaś do serca gadała

(bierze dłoń Palii)

I ty, coś okiem w duszę się pisała,

Jak czarna farba w pargaminu śnieg:

Obu wam ze mną przy włoskiem zagraniu

Płynąć czy nocą, czy w życia świtania,

Obu wam ze mną jako koń mój rżyć

PALLI. ( wstrząsa głową )

I obu płynąć? — w weneckiej krainie

Serce gondola maią, troje nie popłynie;

Skała kochanka włoska, pod wodą ma brzeg!

Niewiarę rybaka, w swe łono gdy zwoła

Na łono, dno morskie, zaciśnie wesoła,

I dwojgu ino — każe choć po śmierci być.

(chce odejść)

Z. AUGUST. ( wstrzymuje ją )

Palii! przyzostań: ja twe perły lubię,

Które z podroży ukazujesz mi,

Gdy ci się o gniewie na Zygmunta śni.

( Zrywa się z sofy do Palii z przyciskiem)

LUZZI.

Skala kochanka włoska pod wodą ma brzeg

Brzegiem woda spokojna odbija pałace

Szczęśliwa! — tylko rybak poda sobie prace

Wiosłem zamąci wodę i puści ją w bieg.

Wodne pałace znikną. —

(Odsuwa się od nich i staje na skraju oświeconej komnaty, oczyma w taneczne poskoki zatopiona; muzyka głośniej grzmi)

PALLI. ( z cicha do Zygmunta )

A wy jej wierzyciel

Młody mój August, zatopione dziecie

Tobie ją znać? nie słyszy — wy słowo

Słowo dajcie przyjęcia mej jedynej woli,

Niech ono tajemnicą dzisiaj nas okoli

Ciebie i waszą Palii.

Z. AUGUST. pustując.

Daj ust!

PALLI.

(skłania mu usta, a potem skazując na Luzzi)

To przysięga.

Z. AUGUST.

Na długo?

PALLI. ( przysiada na sofie )

Dziś do nocy niecierpliwa głowo,

Już wam w ustach na długo ! a gdyby na wieki:

Gdyby wam sercem sięgać, jak niewiasta sięga,

Gdyby wam urodzeniem był kraj tak daleki,

Jak nasze włoskie morze, a musiał porzucić

I ziemię swoją i nigdy nie wrócić

I kochać na tak długo jak "nigdy" trwać może;

Pytalżebyś się jeszcze, czy to "nigdy" długo.

Z. AUGUST.

Palii! pytałbym nieba, czyżeś ty papuga.

Co ma tęczy na sobie tyle, ile słońce?

Bo kiedy zaczniesz mówić, to mej myśli końce

Rozlecą jak sokoły za ptastwem szeroko,

A sokolnik nie dojrzy, gdzie ich biega oko.

PALLI.

Lecz sokolnik pamięcią ino nie zobaczy

I aż do nocy moim..

(urywa; bo coś małego w ubiorze kobiecym, w masce tu nim sunie i staje przy wezgłowiu, Palii rzuciła ręką do łona po rękojeść kobiecego sztyletu.

Słyszał?...

Z. AUGUST.

Co za licho?

(przybyły zdejmuje maskę)

Ha Stańczyki błazen króla...

SCENA DRUGA.

STAŃCZYK. ( z przymowką )

Królewicza haczy

Nie błazen białogłowa.

Z. AUGUST.

Jako?

STAŃCZYK.

Jam Rzepicha;

W bombarzynie w brokadiach schowało się licho,

Schował się błazen Stańczyk, jako białoszyja;

A nędza na pierś dziana w srebro mu się zwija

J pierś ma włoską sałatą karmiona,

Jaka lubi na zbytek nam królowa Bona.

Z. AUGUST.. ( śmiejąc )

Kto cię tak odział spyszna?

STAŃCZYK.

Kto? mój miłościwy

Królewicz Zygmunt August.

Z. AUGUST.

Ja?

STAŃCZYK.

J to nie dziwyŹleby było na męża w tym gmachu prayostać!

Trza spódnicy w brokadzie, by się ku wam dostać.

Dmuchać z wioska na ucho, palcem leźć po drutach,

By szukać serca, co się schowało gdzieś w nutach

(Zygmunt August zapalony podchodzi po komnacie, a błazen dalej śmiejąco)

Mnie młode pacholecie chciało w Wolosz zwabić,

Alem się zląkł, od matki zapaskow uchylić,

Mogłaby się Woiosza szablą we mnie zmylić;

Lepiej zawdy wmanelach do starości babić

Z. AUGUST.

Stańczyki nie pewna głowa twoja

STAŃCZYK. ( jednako )

Była,

Ale się przed bojaczką mądrze uchyliła,

W komnacie hańbić nie ma.

Z. AUGUST. ( błysnął szablą )

A ja ci zaświecęNa ojca krew....

STAŃCZYK.

(skoczył ku szabli, a biorąc ją w obie dłonie)

Żelazo! przynieście gromnicę

I trumnę dla mnie trumnę, ja wam kark podłożę;

Tnijcie w kark, królewiczu! Tnij w kark w imię boże,

Może gdy krew pocieknie, w męstwie się polubisz,

Jak dziedzic, syn mojego króla Polski,

LitwyŻmudzi i Ukrainy! Może cię na bitwy

Spędzi krew błazna i Wolosz wyczubisz!

O! tnij mnie królewiczu! bo łacniej błaznowi

Poddać kark, jak urągać ojcu i królowi,

Kiedy się z tym paniskiem zapoznawszy z stara

I co miał myśli pustych z pieśni mu zwoławszy,

Gdy spyta dla zasiniania, rzec mu: Najłaskawszy

Królu! toć macie syna — " a syn " — włoska mara

Toć i błazna zaboli...

Luzzi obejrzała się w tej chwili za siebie i skoczyła ku Palii, która przerażona zjawieniem Stańczyka nieruchoma siedziała na solić. —

LUZZI. ( do Palii )

Trzyma serce podbite, że je Stańczyk zważy?

(chwyta za dłoń Augusta)

Zygmuncie! lampy gasną, tyś uczty nie witał

Ni kielichem Lachrymy, ni tupnięciem nogi...

Z. AUGUST.

Stańczyk paść szablę moją! Włoszko! błaźnie z drogi!

Wadzicie mi, by chmura sokołowi w biegu;

Wasz język, piski serca, śpiew wioski — do brzegu

Do brzegu z nim! Ja Zygmunt na otwarte morze:

Puść szablę! morze z krwi urobię.

STAŃCZYK. ( spuszcza szablę i składa w górę ręce)

Daj Boże. —

LUZZI.

Zygmuncie mój!

Z. AUGUST.

Wy z płaczem Luzzi!

(waha się i mięknie)

Czego płacz? czego słonisz oczy wobie dłonie?

Czy blask mojej szablicy? Luzzi — nie narzekaj

Żelazo schowam, blasku cię uchronię

Jno mi nie płacz Luzzi!

STAŃCZYK.

Ona płacze szabli

Co proźno świeci w boku. Daj mi, ja zwierciadło

Dam ci, miasto żelaza; w niem spatrzysz, jak zbladło

Lice waszej piastunki i sameś się zmienił,

Królewicu! boś myślą do serca przyżenił

Włoską zniewieściałość, szable niech rwą diabli,

Daj błaznu! on nią lepiej zawinie w potrzebie

LUZZI.

Stańczyka ! tobie z komnat francimeru zdala!

Palii! królowej Pani odpowiesz za siebie

J za niego.

STAŃCZYK.

Niewiastom królowa dozwala

Zabawiać królewicza, dziś Stańczyk niewiasta

(zasępiając się)

Ztem przestroił twarz moją i rękę żylastą;

Królewicu! jam ciebie chciał bawić inaczej,

(pierwsze połwiersza prędko trzepie z umizgiem kobiecym, a drugie zwrocon do Królewicza)

Nie z pysznaż mi w brokadiach? - z płaczem

przyjść tu raczej

Utargałem brwi obie - Tak targasz swe plemie!

(stąpa w nich kulejąc)

A baczmagi tureckie? Ty tak stąpasz w strzemię!

A cało jakem urosł! nadobny i zdrowy!

Auguście, bez malarza twój obraz gotowy.

(Zygmunt sępieje, upada Stańczykówi maska)

Maska! a maska dworska, nacom pozbył maski,

Tu nikt bez niej nie gości. Darujcie mi panie

J wam odsłonić twarze, zdiąć wam te obrazki

Z pachniącem mydłem ręce, róż na safianie

Złożyć wam; niech z was każden, jak dziś błazen stanie

Do ócz Zygmunta okiem i skinie na skonanie,

Kto lepiej życzy.

LUZZI. ironicznie

Stańczyk niewesoły

Ze ma czapka z dzwonkami gdzieś z głowy uciekła.

Z. AUGUST. smutno

O niewesoły błazen.

STAŃCZYK.

Prawdę Włoszka rzekła,

Oj prawdę królewicu, jak do ula pszczoły

Wróciły do mnie myśli, wesołe nareszcie.

(drze na sobie suknie)

Od maski toć twarz lepsza, chociażby obrzydła;

Anioł maska, a zajrzyć, to spodem straszydła

(Stanczyk odchodzi)

Wszystko troje durnieją z Firlejem Luzzi zbliża sięku Zygmuntowi i kładnie mu rękę na ramię. Zygmunt milczy, śpiew Palii za sceną.

LUZZI.

Tyś zamilkł

Z. AUGUST.. (zimno)

Słucham.

LUZZI.. (z przymileniem)

Kogo ?

Z. AUGUST.

Śpiewu Palii.

LUZZI.. (gwałtownie)

Ona

Lub błazen, ich to słuchać tobie? leć za niemi!

Milsi jak Luzzi, oni to wam bliżej stoją!

Leć z niemi, ja zostanę sama z myślą moją,

Tęskna, czy to do nieba, czy sięgnę ku ziemi

(z ironią)

O! Stańczyk rozpowiada o maskach, żelazie.

O! Palli, śpiewa tobie, co jej pamięć prześni;

Śpiew jej rodzona maska; po każdym wyrazie

Wyskubanym od Palli, tobie z Luzzią cieśniej

J nudniej, chociaż sama jedna, co was kocha.

(oglądając się wciąż)

A Palii! — Słuchaj! powiem: matka wam macocha

Nie matka; — Palli u niej, to wędka na ciebie.

Słuchaj! ja spowiem wszystko jako Bóg na niebie;

Ja jedna, co was kocham! One matka, Palli,

One chcą, byś prysnął w nic, by was schowali

Pod sobolową szubę, gdy siędziesz na tronie.

Palli, matka — to w waszej chcą świecić koronie

Jak dwoje ócz Zygmuntów; a waszą prawice

Chcą obwinąć niewieścią dłonią w bawełnicę!

A Luzzi jedna kocha ciebie i choć przed dobą

Widziałeś, jako z płaczem kryłam się za tobą

(od boku wyjęła mu żelazo)

Gdy żelezcem zabłysłeś; patrzaj chwytam w obie

Masz! w imie mej lubości, niewierz ino sobie!

Rwij się na Wołosz, Palii nie podawaj ucha,

(całuje go porywczo)

Mnie lubuj, ale samą i nigdy... ktoś słucha!

Nigdy nie zbądź, mię z serca, ja wasza jedynie.

Odchodzi spieszno, jeszcze się oglądając; — podczas jej mowy śpiew Palii ustał, zastąpiła go cicha melodia.

Z. AUGUST. (zamyślony)

Kto mnie z nich kocha?

SCENA TRZECIA.

(Palli wchodzi, oglądając się za sobą)

PALLI.

Zygmunt! zanim czas upłynie

Wiąże cię słowo wasze, żądam...

Z. AUGUST.. (ozięble)

Czego?

PALLI. (z uśmiechem)

Ciebie.

(usuwa szkarłat kryjący drzwi środkowe)

Tu się wam skryć, mój luby

Z. AUGUST.

Jno?

PALLI.

Dosyć tego

Dziś po moim rycerzu.

Z. AUGUST. (imając ręką szkarłat)

Lecz Palli dla czego?

PALLI. (zarzucając za nim oponę)

Będzie pełna odpowiedź.

(Niebawem wchodzi królowa Bona na scenę. Ogon jej sukni niesie Firlej, kilku pokojowców świeczniki przed sobą na stoliku stawiają, idzie dalej fraucimer dworski, a w nim Luzzi. Bona żegna skinieniem dworaków. Firlej i pokojowa odchodzą. Damy dworskie poczynajązdejmować z Bony ubiory: Luzzi diamentowe upięcia z głowy, Palii koronki, alszbanty z szyi, na której łańcucha Beata Kościelecka uklękła, podaje tureckie baczmagi na poduszce szkarłatowej)

LUZZI. (zdejmując królowej pierścień z ręki

Wabny kamień i napis — Snać matczyne słowa

BONA.

Byłam w onczas księżniczką Sforcia, dziś królowąA nieprzypomnę chwili, gdym go w palec brała czyta na pierścieniu:

Benedicat te Deus et crescere faciat in gentem multam Życzenie matki! po niem synam w porę miała ( a )

PALLI. ( rzuciwszy okiem na szkarłat )

Miłe wspomnienie syna!

LUZZI. ( zawzięcie )

Ale dziś nie w poręKrólowo! Pani moja! mnie skarżyć na Palli:

Ino cośmy go z ręku Górek wydostali

I głaskać przychodziło wodzom na przekoręRozbujane chłopięcia za szablica. skargi,

Inom mu narzucała, co przyniosły wargi;

Palii błazna dopuszcza. Stanczyk jak zmówiony,

Cala mu pięścią bije w słabe serca strony,

I waszej, królowo pani, prześmiewiskiem wiary.

BONA. ( cicho do Luzzi )

Stańczyki Spytam Montiego, czy Stańczyk dość stary

By mogł zmilknąć gdy każę.

( odwracając się do orszaku kobiet, zrzuca mu łańcuch swój z szyi. )

Dzięki za usługi

orszak odchodzi

Luzzi, Palii zostaną. — Wieczór tak by! długi,

A syn mój z tobą, z wami, jako? niewiedzieć?

On z nami — Mąż król musiał uledz, gdy chce Bona,

Coż syn nasz?

LUZZI.

Skołysane na dziś wasze dziecie

PALLI.

Zygmunt królewicz smutnym był.

LUZZI. niespokojnie

Tyś zniewolona

Smutkiem, to w smutek stroisz i twarz królewica;

A widziałaś, jak odszedł ? jaka tam źrenica,

Pełna szczęścia, radości jaśniała mu w oku:

Luzzi ją wywołała: boć jemu co kroku

Miłością się wysługiwa do serca i duszy;

A tak siatkę nastawia, że ryba co ruszy

To lgnie głębiej w weneckie rozpasane myśli

Aże się w reszcie cale zniewieście rozmyśli śmiejąc sięJakem jego głaskała, chrypawą zawiłość,

Jakom mu w uszy kładła ukłamaną miłość,

Jak z każdem słowem, co mu męskością sięśmiało

Moje włoskie pieszczenie kształtnie się łamało,

Jako tam było dużo Tarnowskiego słowa,

Jako się pełna Gorek szerzyła mu mowa;

A ja w moje zaloty to mu czoło zszyję,

To mu pachniąca ręka, z głowy marszczkę zmyje,

I August wymuzgany, w piersi mej przypięty

Spuści myślą z ich gadań i huknie w przynęty,

PALLI. z uśmiechem

O Luzzi! tyś przebiegła

LUZZI.

W rozkazie mej pani

Tyle mam przebiegłości, ile serca dla niej.

BONA. ( ironicznie)

Wiec tobie ufam szczerze, a radna zapytam,

Czy nie spuścić z fortelu z moim krolewicem

Pomnisz, za twoją radą, ja go z Wołoch chwytam

Pomnisz? gdy wami dawne zasługi policzem, znacznie

Toś przeszłą żonę jego dobrześ skolysata ( c )Że syn niewieściech?

LUZZI.

Królowo w tem wasza,

Władza i przyszłość

BONA. (dobitnie)

Nasza? ino nasza?

Zamyśl to dobrze! moja przyszłość, władza?

Moję w tem dobro? Tak Luzzi doradza? z przymileniem

Dobrze ma Luzzi: ty go w paskach trzymaj,

Dla mojej władzy pocałunkiem imaj

Każdą myśl, coby od matki zleciała

Do innych uczuć. Palii nieusluzna

Ka serca syna, Luzzi mnie powiedzie

W nasze komnaty. Palii, a tyś dłużna

Winą Stańczyka.

Luzzi cała w tryumfie bierze świeczniki i idzie przodem ku odrzwiom szkarłatnym, podnosi je, widzi Zygmunta Augusta z założonemi na piersi rękami w hiszpańskim kapelusza na głowie, jak stoi nieporuszony.

Luzzi przerażona opuszcza światło z rąk.

LUZZI.

August?

BONA. uśmiechem do Luzzi

To go masz!

PALLI.

Oj w biedzie

(Bona szydercio popatrzała na Luzzi, Palii za skinieniem królowej podniosła świeczniki i obie z królowąśmiejąc w głąb odeszły)

LUZZI. z rozpaczą

Wiedziały! królowa i Palii wiedziała!

Z. August podchodząc ku niej

A teraz i ranie wiedzieć, Włoszkaś ty obrzydła !

LUZZI. składa ręce

Zygmuncie!

Z. AUGUST.

Maski, maski! pod niemi straszydła

Dobrze wam błazen prawił. Oj tak królewica,

Nie błazen tutaj haczył, lecz dworność kobieca

(odchodzi)

(za odchodzącym patrząc żałośnie)

LUZZI.

A jam go ukochała szczerze, jak Bóg bogiem!

SCENA CZWARTA

zmiana

Komnata Gasztolda wojewody Trockiego; Owaluia w bokach z dwoma gotyckiem! oknami, łoże okryte skórą niedźwiedzią, w niem Gasztold leży w futrzanym kaftanie. Nad łożem przy ścianie wisi jego zbroja, a przy łóżu siedzi Barbara żona. Noc pozna, kaganiec zwieszony słabo oświeca twarz obojga.

GASZTOLD. (ciężko westchnął)

Mnie pono przyjdzie skończyć, za tych komnat progiem

Mnie już pono niezajrzyć na gród wojewodztwa,

Tako na mnie choroba dybie. Bez dowodztwa

Starostwa moje biedne. Wy żono dla siebie

Każcie wdowie szyć szaty

BARBARA.

O Bóg wielki w niebie

jako choroba, modły mej wysłucha

I wróci

GASZTOLD.

Na co wróci? Ja w spokoju ducha

Oddam Bogu, bom w życiu zastarzał się z. cnotą(wskazując na ścianę)

I z zbroją. Ja mu pójdę w ramiona z ochotą,

Bom ci w starostwa trockie nieuronił plamy,

królowi, a Ojczyznie nie urobił szkody,

Chorągwie me, przy trumnie ciągnąc wojewody;

Nie będą mię żegnały skargą ino łzami.

Król mój niech im innego wojewodę nada...

BARBARA.(lilośnie)

A żona wasza, panie!

GASZTOLD. (zadumany)

Moja psiarnia luba

Rogi moje Wileńskie, co w nich echo gada,

By niedźwiedź na pustkowiu; o cięży ta zguba

Piersiom, które w nie grały! — A mój biegun kary,

Matka mu w stepie, ojcem mu Tatary,

Nosił mnie, by koleba; toć on zatesknieje

BARBARA.

A żona wasza panie!

GASZTOLD. (ciągle zadumań)

A przełajskie knieje

A dangowskie dąbrowy zniewolone psami,

Co pryskały ochocze dzikiem i sarnami

Scichną, juże za głuche dla naszego ucha

I rankiem ich gawędy Gasztold nie posłucha.

BARBARA.

A żona wasza panie!

GASZTOLD.

A i wy Barbaro

Szarym rąbkiem na czole, słonic ci myśl szarą

I po mężu zapłakać — Przy łożu w potrzebie

Nie siędziesz, by o jego zamyślić się chlebie:

Ani mu rany studzić rychłym zaratunkiem,

Jak na żonę przystało; ni miodowym trunkiem

Zwilżyć mu jeżyk, kiedy z obławy strudzony

Wroci i do spoczynku zwoła usług żony.

BARBARA.

A mnie jeszcze nadzieja!

GASZTOLD.

Bo wy białogłowy

To macie myśli długiej jako włos osnowy

I na niej nigdy końca uczuć niekladnieciej;:

Nie w głowie wam, że człeku trza umierać przecie.

Na co tu płacz? ot lepiej w boskie zmiłowanie

(Barbara słoni twarz ręką)

Porucz mię modłom — (sam się obrócił ku ścianie na łożu. )

BARBARA. (klękła przy rogu)

Modlić i cierpieć, o panie!

To naszej polskiej białogłowy życie!

Jeszcze gdy się przy łonie niezaśmieje dziecie.

To żadnym się obrazkiem nierozsępią lica

I stęskni sobie biedna rnęża służebnica —

A mąż za trudy nasze przy śmiertnej pościeli,

Jeszcze swą myśl między mnie, a psiarnię podzieli

(wchodzi zcicha Doktór Montio i zastaje klęczącą)

SCENA PIĄTA

MONTIO. (z uśmiechem)

Zawsze na klęczkach?

BARBARA. (wstając z powagą)

W Bogu jest nadzieja ludzi

MONTIO.

Boga i swe kolana kasztelanka strudzi

GASZTOLD. (nagle z łoża się podniosł)

Strudzi? to nasza żona — [to żony powinność

Modlić, kiedy mąż cierpi, żony! — rnęża czynność

W polu kordem i głową, bo w tem męzknść leży;

A białogłowa u nas, to przy boku bieży

W złej dobie koić bole, usługą, kolanem.

Mąż u nas nie gitarą żonie, ale panem,

I połową jej duszy; żona tuż przy łożu

Rozkoszy czy boleści; — jak u was na morzu

Łódka, nam żona w chwile domowe przewodzi,

Nie spłynie łódź bez człeka, ni wioślarz bez lodzi.

(z groźbą)

A wy nie szczepcie dziewom naszym swą zawiłość

Owe włoskie uczucia, ową gładką miłość;

Bo wam gdy kordów zbywa, nie wiecie, jak użyć

Czasu, a więc niewiastom chcecie jakoś służyć

Niby pacholę panu. — My kochamy twardo,.

Ale z serca, ale tak cale duszą hardą,

Ze gdyby nam ją zabrał los, co nie daj Boże

(Barbara całuje go w rękę)

Płakaćby nas nie stało, ale umrzeć — może.

MONTIO.

Słabemu Wojewodzie to doktora słuchać

Ani tak pełnym głosem pierś na ból rozruchać:

Spokoju Wojewodzie, — inak wojewodę...

GASZTOLD.

Tak spokoju! — Twych leków mój doktorze szkoda;

Zostaw je dla dzieciuchow, u których w klepsydrze

Krwi jak piasku, mnie w modły chrześciańskie godzić,

By kiedy śmierć należna ze świata mię wydrze,

Jakoś tam moją duszę Bóg dał wyswobodzić.

MONTIO.

Ze wspanialszą nowiną wrócę do królowy

Jejmości, co mi do was pospiech nakazała;

Bo widzę dziś jaśniejszy wzrok wasz — cale zdrowy

(z ironią) Głos silny,...

BARBARA. (radośnie)

Jemu lepiej — Tobie — Bogu chwała !

Ja królowy Jejmości sama do nóg rzucę

Powinną wdzięczność, bo wam panie mężu lepiej!

Słuchaj! o, tobie lepiej, przecież w swej nauce

Doktor rozgląda wyżej — doktor ciebie krzepi

Mężu mój Panie! słyszysz? o wam lepiej, lepiej

MONTIO. (do siebie}

Jemu lepiej, czy gorzej — mnie chodziło o to,

Aby była na dworze Bony i podziękę

Zaniosła w on czas, kiedy królewicz — na rękę

To nam będzie.

GASZTOLD. (w zadumie do siebie potem coraz głośniej)

By król mój przysłał, toć z ochotę

Witałbym gościa z, dworu, a rzekł mu o zdrowiu,

A miłaby mi była pamięć mego Pana.

Boć się z nim to przeżyło ongi na pustkowiu,

W czacharach, to na polu, w śniegu po kolana

J po pas w błotach Kowna.

MONTIO. (z uśmiechem)

Kasztelan majaczy.

GASZTOLD.

Ale co ta królowa! — Bog to wiedzieć raczy

unosząc się

E! Bóg was tam zapozna z włoskiemi farbami

Czy wy szczerym niedźwiedziem, czy szyci lisami

BARBARA. ( zmieszana chcąc pokryć jego uniesienia )

Za prawdę on majaczy — Doktorze przez Boga

Mężowi Pana nie pierś niesie słowa takie.

( do męża )

Kasztelanie spamiętaj się!

GASZTOLD. ( rozżarzony. )

A Włoszka sroga

Spamiętała się także, gdy znowu jednakie

Mężowi Zygmuntowi wydobywa bole.

I znowu syna w swojej niewieściuszy szkole,

Jako! ja niemam spłacać dla niej skargą hojnąGdy znów szlachtę na szlachtę wywołuje zbrojno;

Wiem ci, co sie w senacie przez tę Bonę działo;

Wiem, ile włosów memu królowi zbielało

Jej staraniem, wiem cale jej dworactwa dzieje;

Wiem, jak skarżą Tarnowscy, jak pachną Firleje,

Wiem to ja — a przy śmierci kasztelan nie dworak,

Powie, jak mu na łonie płakał król nieborak,

Na grzechy swojej żony, by on jeden szlochał

Ale to cały naród, który on ukochał,

Szlocha na Włoszkę: bo to sprośne szkaradzeństwa

Spłynęły z dworu ku nam. Są matki bezżeństwa,

Dzieci bez imion ludzkich, biskupi z żonami,

A naszym młodym dziewkom, tyrać się z myślami

Wabnemi nakazano. Dziwna, że się stracą,

Kiedy im rozkoszami, Włosi w bok kołacą;

I takiego im na tron skołysali syna,

Co przywykł do rozpusty, by kielich do wina

BARBARA. (litośnie.)

Mężu mój Panie — czyliż usta nic nie sproszą

Odpoczynku twym piersiom?

GASZTOLD.

Spocząłbym z rozkoszą,

Gdybyć ojczyzna inak przy mej trumnie stała;

A jak ma męztwo w ręku, Boga w sercu miała.

A czemu nie tak? — To wam Włosi odpowiedzieć.

(do Montiego.)

Wiem, czymeś ty królowej; — wiem, że jej spowiedzieć

Pójdziesz me słowa. — Powiedz, jaka mi myśl siadła,

Przy śmiertelnej pościeli, rzeknij, jak się skladła

Cała w piersi Gasztolda, i żałobą krzyczy.

O niech jej Bona przy swej śmierci nie dziedziczy!

Bo straszny to rachunek, kiedy nad mogiła.

Za każdy guz, co się tara Firlejom kupiło,

Za każdą troskę, co się mężowi wyssało,

Za każdy urząd, co się w koronie przedało,

Za każdą myśl synowę, co się jemu skradło

Zniewieściaiością, by się snadniej nim owładło

Przyjdzie matce i żonie i królowej płacić!

MONTIO. (szyderczo.)

Kasztelan wciąż majaczy.

GASZTOLD.

Wam, nie mnie majaczyć!

Bo wilczemi przebiegi nie stropicie zwierzy.

Ojczyzna moja znajdzie gęstwinę serc czystych

Dobro jej jak dzik siądzie w lasach rozłożystych,

A w nią ino lat starość, abo Bóg uderzy.

(po wysileniu upadł na łoże.)

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT II.

Scena pierwsza.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III.

SCENA PIERWSZA

SCENA DRUGA.

SCENA TRZECIA.

SCENA CZWARTA.

SCENA PIĄTA

SCENA SZOSTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPILOG DO BARBARY.

SCENA PIERWSZA.

SCENA DRUGA.

SCENA DRUGA DIALOGU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. Posiedzenie Bacciarellego

PRZYPISKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej