Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

WSCHÓD SŁOŃCA

PAN JAN

TANCERZE

HANUM

WIZYTA U KONSULA FRANCUSKIEGO

DERWISZE

KŁOPOTY GOSPODARSKIE

OKEL HANDLARZY NIEWOLNIKÓW

TEATRO DEL CAIRO

SKLEP CYRULIKA

KARAWANA Z MEKKI

ABD EL-KERIM

JAWAJKA

NIEWOLNICE

Gérard de Nerval
(właśc. Gérard Labrunie)

WSCHÓD SŁOŃCA

Jakież to nasze życie jest jednak osobliwe! Co rano, w półśnie, kiedy rozum zwycięża stopniowo szalone widziadła senne, czuję, że byłoby rzeczą naturalną, logiczną i właściwą dla rodowitego paryżanina, gdybym zbudził się w bladej poświacie szarego nieba, na dźwięk kół dudniących o bruk, w posępnym pokoju zastawionym kanciastymi meblami, o które wyobraźnia obija się, niczym uwięziony owad o szyby; toteż coraz większe zdziwienie ogarnia mnie, że odnajduję siebie o tysiące mil od mojej ojczyzny i że zmysły moje zaczynają pomału wchłaniać mgliste wrażenie świata, stanowiącego całkowitą antytezę świata, w którym my żyjemy. Głos Turka dolatujący z wieży sąsiedniego minaretu, brzęk dzwoneczka i ciężki kłus wielbłąda, czasem jego dziwaczny ryk, niewyraźne szelesty i poświsty budzącego się życia w powietrzu, wśród drzew i murów; wczesny świt zasnuwający pułap arabeskami misternie rzeźbionych okien, poranny wietrzyk przesycony mocnymi woniami, co uchyla zasłonę zawieszoną na drzwiach i ukazuje, ponad ogrodzeniem dziedzińca, kołyszące się korony palm; wszystko to zdumiewa mnie i zachwyca... albo zasmuca, zależnie od dnia; nie twierdzę bowiem, aby wieczne lato stwarzało zawsze radosne życie. Czarne słońce melancholii zsyłające ponure promienie na czoło marzącego anioła Alberta Dürera, wstaje czasem i nad jasnymi równinami dorzecza Nilu, podobnie jak nad brzegami Renu, w zimnym krajobrazie Niemiec. Przyznam nawet, że kurz nie gorzej od mgły przesłania smętnym woalem blaski dnia na Wschodzie.

Wchodzę niekiedy na taras domu położonego w dzielnicy koptyjskiej, gdzie mieszkam, aby zobaczyć pierwsze promienie słońca w dali, obejmujące łuną płaszczyznę Heliopolis i zbocza Mokatamu, na których rozsiadło się Miasto Umarłych, pomiędzy Kairem i Matareą. Jest to zazwyczaj piękne widowisko, gdy świt zabarwia stopniowo kopuły i wysmukłe łuki grobowców, poświęconych trzem dynastiom kalifów, sudanów i sułtanów, którzy od roku 1000 rządzili Egiptem. Jeden tylko obelisk dawnej świątyni słońca stoi jeszcze dotąd na tej równinie, niby zapomniany szyldwach; unosi się z gęstej kępy palm i sykomorów, tutaj zawsze pada pierwsze spojrzenie boga, któremu składano niegdyś hołd u podnóża owego obelisku.

Jutrzenka w Egipcie nie miewa przepięknych różowych tonów, które budzą podziw na Cykladach albo na wybrzeżach Krety; słońce wystrzela nagle na skraju nieba, poprzedzone zaledwie mętną, białawą poświatą; zdaje się nieraz z trudem rozdzierać długie fałdy szarawego całunu i ukazuje się nam blade i pozbawione promieni, niczym podziemny Ozyrys; jego bezbarwne piętno jeszcze większym smutkiem napełnia niebo, przypominające wówczas do złudzenia chmurne niebo naszej Europy, lecz zamiast sprowadzać deszcz, wchłania w siebie każdą kroplę wilgoci. Ów gęsty pył ciążący na horyzoncie nie skupia się nigdy, tak jak nasze mgły, w postaci lekkich obłoków: słońce, dopiero gdy znajdzie się u zenitu, zdoła przebić się poprzez spopielała warstwę powietrza w postaci czerwonej tarczy, rzekłbyś, wykutej w kuźniach libijskich boga Ptah. Łatwo wówczas zrozumieć ową głęboką melancholię ciążącą nad starożytnym Egiptem, ową tak często niespokojną myśl o cierpieniu i grobach, którą przekazują nam pomniki przeszłości. Tyfon bierze górę przez pewien czas nad dobrotliwymi bóstwami, drażni oczy, wysusza płuca, ciska chmary szarańczy na pola i ogrody.

Widziałem, jak ciągnęły, niczym zwiastuny śmierci i głodu, powietrze roiło się od nich i, podnosząc wzrok w górę, sądziłem, nie mając punktu porównania, że są to chmary ptaków. Abdallah, który wraz ze mną wszedł na taras, zatoczył w powietrzu koło długim cybuchem fajki; parę owadów spadło na podłogę. Pokręcił głową przyglądając się olbrzymim konikom polnym, po czym zapytał:

— Czy jadł pan to kiedyś?

Nie mogłem powstrzymać gestu, którym odsuwałem ze wstrętem podobne pożywienie, a jednak, jeśli odjąć tym owadom skrzydła i łapki, są zapewne zbliżone w smaku do krewetek z Oceanu.

— To istny skarb na pustyni — powiedział Abdallah — można je wędzić, solić, smakują mniej więcej tak jak śledzie; podane z przecierem z mąki stanowią doskonałą potrawę.

— Skoro o tym mowa — rzekłem — czy nie dałoby się poprowadzić w domu kuchni na egipską modłę? Znudziło mnie to chodzenie dwa razy dziennie do hotelu na posiłki.

— Pan ma rację — przyznał Abdallah — trzeba będzie zgodzić kucharza.

— A cóż to, czy ten barbaria nic zrobić nie potrafi?

— Ach nic, oczywiście. On jest od tego, żeby otwierać drzwi, utrzymywać porządek w domu i na tym koniec.

— A pan, czy nie potrafiłby pan upiec choć kawałek mięsa, przyrządzić mi cokolwiek?

— Czy pan do mnie mówi? — wykrzyknął Abdallah tonem głębokiej urazy. — Nie, proszę pana, ja nic podobnego zrobić nie potrafię.

— Szkoda — powiedziałem udając, że w dalszym ciągu żartuję — moglibyśmy mieć szarańcze na drugie śniadanie; ale żart na bok, chciałbym jadać w domu. Są przecież w mieście rzeźnicy, sprzedawcy owoców i ryb. Zdaje mi się, że nie żądam nic nadzwyczajnego.

— To bardzo proste, rzeczywiście: niech pan weźmie kucharza. Tylko że kucharz, Europejczyk, będzie pana kosztował talara dziennie. Zresztą bejowie, baszowie, a nawet hotelarze z trudem potrafią ich zdobyć.

— Chciałbym mieć kucharza-tubylca, żeby mi przyrządził potrawy, które wszyscy jedzą w tym kraju.

— Doskonale. Znajdziemy kogoś u pana Jana. To pański rodak, trzyma szynk w dzielnicy koptyjskiej, zbierają się u niego ludzie szukający służby.

PAN JAN

Pan Jan to chlubny szczątek francuskiej armii w Egipcie. Był jednym z trzydziestu czterech Francuzów, którzy wstąpili na służbę do mameluków, po wycofaniu się ekspedycji. Przez kilka lat miał, tak jak wszyscy, pałac, żony, konie, niewolników: w okresie rozwiązania owej potężnej straży darowano mu życie, gdyż był Francuzem, z chwilą jednak gdy stał się na nowo cywilem, bogactwa jego szybko stopniały. Wpadł na pomysł, aby publicznie sprzedawać wino; była to wówczas rzecz nowa w Egipcie, gdzie zarówno chrześcijanie, jak Żydzi upijali się tylko wódką, arakiem i pewnym gatunkiem piwa, zwanym buza. Odtąd wina maltańskie, syryjskie oraz z archipelagu wysp greckich zaczęły robić konkurencję mocniejszym trunkom i muzułmanie z Kairu nie zdawali się niemile zdziwieni tą innowacją.

Pan Jan podziwiał, że zdecydowałem się zerwać z życiem hotelowym, ale uprzedził mnie, że trudno mi będzie zorganizować sobie dom. W Kairze trzeba zgodzić tyle służby, ile się ma różnych potrzeb osobistych. Ambicją każdego z tubylców jest wykonywanie tylko jednej funkcji, są przy tym tak leniwi, że jest rzeczą wątpliwą, by czynili to przez wyrachowanie. Każdy, bardziej skomplikowany szczegół męczy ich albo uchodzi ich uwagi, najczęściej zaś rzucają służbę z chwilą, gdy zarobili dosyć, by mieć z czego żyć bezczynnie przez kilka dni.

— Ale jak sobie radzą stali mieszkańcy Kairu?

— Ach, pozwalają służbie robić, co jej się podoba, i przyjmują po dwie albo trzy osoby do każdego obowiązku. Tak czy inaczej effendi ma zawsze przy sobie w podróży sekretarza (katib al-asrar), skarbnika (chazinedar); czubukczu nosi za nim fajkę, selahdar — broń, saraczbaszy obrządza konia, kohwedzibaszy — parzy mu kawę na każdym postoju, nie licząc jamaków, którzy pomagają tej całej kompanii. W domu potrzeba znacznie więcej służby, portier bowiem nigdy by się nie zgodził sprzątać pokoi, kucharz za nic w świecie nie przyrządzi kawy; trzeba mieć nawet stałego woziwodę, któremu się za to płaci. Co prawda, jeżeli im pan da piastra albo półtora, to znaczy od dwudziestu do trzydziestu centymów dziennie, ta zgraja próżniaków uważać pana będzie za bardzo hojnego chlebodawcę.

— Tak, ale to wszystko razem wynosi daleko mniej niż sześćdziesiąt piastrów, które trzeba płacić w hotelu.

— Ale pociąga za sobą tyle kłopotów, że żaden Europejczyk tego nie wytrzyma.

— Spróbuję, to pouczające doświadczenie.

— Będą pana żywić okropnie.

— Poznam miejscowe potrawy.

— Trzeba będzie prowadzić rachunki i sprawdzać ceny wszystkiego.

— Nauczę się języka.

— Może pan zresztą spróbować; wyszukam panu najuczciwszych ludzi, a pan sam wybierze.

— Czy to wielcy złodzieje?

— Najwyżej pana trochę oszwabią — odparł stary żołnierz — Egipcjanin miałby być złodziejem! Nie jest na to dość odważny.

Uważam, że w ogóle Europejczycy w zbyt wielkiej mają pogardzie biednych Egipcjan. Frank z Kairu, który korzysta teraz z tych samych przywilejów, jakie przysługują Turkom, przejął również ich uprzedzenia. Egipcjanie są to ludzie biedni, ciemni, niewątpliwie, a długoletni nawyk życia w niewolnictwie utrzymuje ich w stanie pewnego upodlenia. Są to raczej marzyciele niż ludzie czynu, więcej mają wrodzonej inteligencji niż zręczności, sądzę jednak, że są w gruncie rzeczy poczciwi, podobni z charakteru do Hindusów, co jest może wynikiem sposobu odżywiania niemal wyłącznie jarskimi pokarmami. My, stworzenia mięsożerne, szanujemy Tatarów i Beduinów, czyli nam podobnych, a skłonni jesteśmy nadużywać energii w stosunku do plemion uległych i trawożernych.

Po rozstaniu się z panem Janem przeciąłem na ukos plac Azbakijja, udając się do hotelu Domergue. Jak wiadomo, jest to rozległy szmat ziemi, położony pomiędzy murem opasującym miasto a pierwszą linią domów dzielnicy koptyjskiej i europejskiej. Jest tam mnóstwo pałaców i wspaniałych hoteli. Rzuca się w oczy dom, w którym zamordowano generała Klebera, oraz ten, gdzie odbywały się posiedzenia Instytutu Egipskiego. Niewielki lasek sykomorów wszelkich odmian wiąże się ze wspomnieniem Bonapartego, który kazał je tu zasadzić. W okresie wylewu, cały ten plac tonie w wodzie, krążą po nim malowane i złocone kanże i dżarm — małe żaglowce należące do właścicieli sąsiednich domów. Ta doroczna przemiana publicznego placu w jezioro służące ku ozdobie i rozrywce nie przeszkadza bynajmniej, że w normalnych czasach zakładają w tym miejscu ogrody i kopią kanały. Widziałem tam znaczną liczbę fellahów zatrudnionych przy robotach ziemnych, mężczyźni kopali, kobiety zaś wynosiły ziemię w koszach z ryżowej słomy. Było wśród nich kilka młodych dziewczyn, niektóre w błękitnych koszulach, małe dziewczynki poniżej lat ośmiu były całkiem nagie, tak jak się często widuje nad brzegami Nilu. Roboty pilnowali nadzorcy uzbrojeni w kije i od czasu do czasu okładali nimi opieszałych. Całością kierował jakiś wojskowy w czerwonym tarbuszu na głowie i długich butach z ostrogami; ciągnął za sobą szablę kawaleryjską, w ręku miał bat ze skóry hipopotama. Bat ów smagał szlachetne plecy nadzorców, tak jak kij tychże raził łopatki fellahów.

Nadzorca, widząc, że przystanąłem i przyglądam się biednym dziewczętom uginającym się pod ciężarem worków z ziemią, zagadnął mnie po francusku. Znowu rodak! Nie przyszło mi do głowy roztkliwiać się nad kijami wymierzanymi mężczyznom, nawiasem mówiąc, dość nonszalancko; Afryka ma pod tym względem odmienne od nas pojęcia. Zapytałem natomiast:

— Dlaczego każecie pracować kobietom i dzieciom?

— Nie zmuszamy ich do tego — odpowiedział nadzorca — to ojcowie albo mężowie wolą, aby pracowały pod ich okiem, niżby miały pozostać same w mieście. Płacą im od dwudziestu para do jednego piastra dziennie. Jeden piastr (dwadzieścia pięć centymów) to zwykła cena za dniówkę dorosłego mężczyzny.

— Ale czemu niektórzy z nich noszą kajdany? Czy to przestępcy?

— To próżniacy, wolą trawić czas na wysypianiu się albo słuchaniu opowieści w kawiarniach, niż zająć się pożyteczną pracą.

— Z czegóż oni żyją w takim razie?

— Tu tak niewiele potrzeba do życia! Ostatecznie, czyż nie potrafią zawsze ukraść trochę owoców w sadzie albo jarzyn w polu? Rząd ma wielkie trudności z wykonaniem najniezbędniejszych robót; więc gdy zachodzi konieczność, otaczają dzielnicę bądź też wojsko staje w poprzek ulicy, zatrzymują przechodniów, wiążą ich, przyprowadzają nam i tyle.

— Jak to! Wszystkich bez wyjątku?

— Tak, wszystkich, ale z chwilą gdy zostaną zatrzymani, każdy tłumaczy się, jak może. Turcy i Frankowie legitymują się. Spośród pozostałych ci, co mają pieniądze, wykupują się od tej pańszczyzny; niektórzy powołują się na swoich panów albo przełożonych. Reszta zostaje wciągnięta w brygady i pracuje przez kilka tygodni albo kilka miesięcy, zależnie od rozmiarów robót, które mają być wykonane.

Co na to powiedzieć? Egipt tkwi jeszcze w średniowieczu. Niegdyś odrabiano pańszczyznę na rzecz bejów mameluków. Basza jest dziś jedynym władcą udzielnym; upadek mameluków zniósł indywidualne poddaństwo, oto wszystko.

Koniec wersji demonstracyjnej.

TANCERZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HANUM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WIZYTA U KONSULA FRANCUSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DERWISZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KŁOPOTY GOSPODARSKIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OKEL HANDLARZY NIEWOLNIKÓW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TEATRO DEL CAIRO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SKLEP CYRULIKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KARAWANA Z MEKKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ABD EL-KERIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JAWAJKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej