Adolf Dygasiński

NIEZDARA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I NA JAKI TEMAT PISAĆ?

II CHŁOPSKIE OBEJŚCIE CZYLI GOSPODARSTWO

III SĄSIEDZI I POŁOŻENIE ZAGRODY

IV ZABIJANIE I ZJADANIE. ZAJĄCE I KAPUSTA

V LISY I ICH OFIARY. ZATARGI MAŁŻEŃSKIE

VI JASTRZĄB I GOŁĄB MACIEK

VII NAJGRO�NIEJSZY Z NIEPRZYJACIÓŁ

VIII JESZCZE GOŁĘBIE

IX WIERNOŚĆ PSA I NIEWIERNOŚĆ  ŻONY

X NA POSTERUNKU

XI PIERWOTNY POJEDYNEK

XII NOWE NIEPOWODZENIA W POLU I W CHAŁUPIE

XIII PROJEKTY, KRADZIEŻ UDANA I KRADZIEŻ NIEUDANA

XIV OSTATNIE CZYNNOŚCI W ŻYCIU

NIEZDARA

Adolf Dygasiński

Szlachetni giną.

I NA JAKI TEMAT PISAĆ?

Gwoli korzyści i wygody własnej chciałaby każda istota żywa świat ten urządzić: wytępić swoich wrogów albo nawet i niewrogów lecz współzawodników, a następnie — swobodnie panować. Ta idea, czy to pożądanie przesiąknęło sobą całe stworzenie, wyrodziło mnóstwo środków i sposobów do celu wiodących, a którymi się posługuje zarówno gatunek ludzki, jak każdy inny. Na  tym też fundamencie zawiązuje się praca, wszelka działalność w ogóle i powstają dzieje przyrody żyjącej.

Wśród wszystkich jednostek danego gatunku zwycięża osobnik najenergiczniejszy, to jest najlepiej dla siebie wyzyskujący wszystkie warunki otoczenia. Ze wszystkich gatunków istniejących zwycięża ten gatunek, który pod swoje panowanie umie przed innymi podbić oraz zagarnąć wszelkie warunki życia. Do konkurencji stawają ludzie, zwierzęta, rośliny. Na hasło dane przed wiekami łączą się jedni z drugimi, aby wytępić nieprzyjaciół oraz współzawodników swoich; innym razem znowu sprzymierzeńcy walczą sami pomiędzy sobą. Potrzeba dużo trupów, aby nowe życie zakwitło. Z człowiekiem więc walczą tak dobrze bliźni jego, jak tygrysy, grzechotniki, mole, komary, glisty, akonity, naparstnice i rozmaite chwasty. Nie jest to ani źle, ani dobrze. Jest to faktyczna konieczność tylko.

Jeżeli mówimy, że cnota zwycięża, to znaczy, iż dla cnotliwych wyznaczamy teraz lub w przyszłości dobre warunki tryumfu. Wielkich tych zapasów świata nie należy rozważać ze stanowiska jednej danej chwili, ale trzeba spojrzeć w wiekuistą przeszłość i przyszłość. Wówczas śmierć jednostki, konającej w zapale walki, nie przedstawi nam się jako koniec bytowania, ale jako początek życia. Tryumfy życia przez śmierć są nawet wyższego rzędu hasłami czynów w następnych pokoleniach. Jest na świecie rodzaj zemsty słabszych nad mocniejszymi; do pierwszych należy przyszłość, do ostatnich — teraźniejszość. Niejeden morderca skonał z głodu, ponieważ przodkowie jego nasycali się zabójstwem. Według tej to zasady giną  świetne rody, a tłum dochodzi do znaczenia. Po ludzku sprawę ową biorąc, należałoby to nazwać sprawiedliwością; dokładniej jest atoli w powyższych kwestiach widzieć jedynie związek nigdzie nieprzerwanych i nigdzie nieustających przyczyn a skutków.

Może kto powie, iż to jest smutne. Dlaczego smutne, jeśli się rzeczy tak istotnie mają? Chyba dlatego, że zrzec się przychodzi pewnych ustalonych poglądów, że przywykliśmy uważać cnotę jako przymiot, wynikający z uczuć bezinteresowności. Tymczasem cnota wszelka jest koniecznością w danym razie, a opłaca się sowicie wcześniej lub później, jeżeli zaś na cnocie nie zarabia jednostka, to zarabia cały gatunek, do którego jednostka się zalicza.

Bohaterowie niekoniecznie rosną i dojrzewają w wysokich ludzkich rodach; dużo ich żyje w pognębionych warstwach społecznych. Wyzwala się siła człowieczego ducha, prze w świat szeroki i działa. Najczęściej nie słyszymy westchnień wywołanych przez zupełnie szczere uczucia; zwykle nie znamy czynów skromnych a napiętnowanych najszczytniejszą energią woli; hasła te mogą być skazane jednak na nieunikniona zagładę. Bo wspaniały dramat przyrody sunie od wieków, ludzie i wszystkie istoty żywe pragną, dążą, działają, giną, nie wiedząc wcale, że są tworami oraz narzędziami wielkich praw, przenikających sobą odwieczną przyrodę. Człowiek, to tylko jedna cząstka, jeden czynnik, t© wytwór i nieznaczna przyczyna licznych przeobrażeń przyszłych. On mniema, że rządzi i włada, a on tylko żyje i działa, bo nie chcieć mu nie wolno. Nie ma żadnych zasług wobec tych praw nieubłaganych, gdzie obowiązek oraz heroizm poświęcenia nie stanowią  żadnej dowolności. Wszak zawsze i nieustannie ktoś poświęcać się musi, aby innym byt zapewnić. Rodzice — za dzieci, jednostki — za społeczeństwo. Prawo życia musi obejmować wszystkie życiowe przypadłości w całej ich szerokiej analizie. To prawo nie może wyłączać ani wzniosłych poświęceń, ani niskiego egoizmu. Ono nie obejmuje tylko tego, czego w życiu brakuje. Jest konieczność pracy dla zachowania siebie; jest konieczność zachowania siebie dla zachowania gatunku. Jest konieczność  śmierci, aby był postęp, aby zmiana nowa przerodziła stare gatunki.

Jest w nas ciekawość poznania skrytych sprężyn, według których człowiek działa i przyczynia się do przeobrażenia świata,, o ile musi: Ciekawym jest dla nas przyglądanie się czynnikom, które pobudzają ludzkość do czucia, myślenia i działania. I ta ciekawość podchodzi również pod wielkie prawo życia, które jest jedno na całą ziemię. Ale ani siebie, ani świata nie zdołamy zbadać; możemy się tylko przyjrzeć  światu i sobie samym, w tym świecie umieszczonym. Tyle akurat jest dla nas naturalne, normalne, konieczne. Jako istoty skończone nie zdołamy nigdy zrozumieć najdalszej przeszłości i najodleglejszej przyszłości. Wzdłuż i wszerz i w głąb ani nie dosięgniemy, ani sobie pojęć o tym nie wytworzymy. Jako maleńkie ułamki i okruchy, możemy jedynie cząstki prawdy badać. Te cząstki to nasza własna, ludzka prawda tylko. Jak dla małego niemowlęcia tajemnicę stanowi jego przyjście na świat i całe życie, tak dla nas, dzieci przyrody, tajemnicą jest nasze pojawienie się na ziemi, jako też prawo, według którego kieruje się i odbywa nasz byt całkowity. I to także jest zupełnie normalne oraz naturalne, podobnie jak brak. mowy ustnej oraz wyższego myślenia w społeczeństwie mrówek. 

W naszych myślach i uczuciach, tak samo jak w chorobach i zdrowiu nie może istnieć  żadna nadnaturalność ani nadzwyczajność.

Zima jest rozkoszą chyba nieorganicznej przyrody, a klęską żywych stworzeń, ale jest ona i przygotowaniem do nowego życia. Tak dużo zależy w świecie na temperaturze: do niej stosują się gatunki ruchu i spoczynku wszystkich ciał, jakie istnieją. Ciecze, gazy, ciała stałe, organizmy i nieorganizmy przez temperaturę są tym, czym są.

Jako żywi, lubimy wiosnę! Patrzymy pod jasne słońce: jaskółki pływają w drgającym świetle, wierzba i topola otrząsają kotki swoje z puchu, a puchy ich lecą lekko na wyścigi z jaskółką. Zielonym włosem liścia kryje się drzewo kasztanu, a z kwiatków bzu spadają na nas wonne pyły, z pąków się sypią  łuski żywiczne. W zielonej trawie jaskry błyszczą jak dukaty wiosennej przyrody. Wierzba im zasłoniła słońce i rzadkimi jeszcze liśćmi rzuciła na nie ruchomą siatkę cienia. Gdy zaś zefir listkiem na drzewie potrąci, ruch się ten na cieniu po ziemi odbija. Listki wierzbiny jak dzwonki się trzęsą. A wśród konarów wierzby ód rana słychać istny koncert wróbli: piszczą, świegoczą, gwizdają niby przedrzeźniając naprzekór jeden drugiemu. Dwa z nich gonią się, wpadły w trawę: czy się czubią, czy kochają? A inny wypadł ze środka zieleni zagęszczonej, wzleciał prostopadle w górę, chwycił w lot białego motyla i w powrocie gdzieś między liściem utonął. Słychać i pisk wróblej dziatwy, jak na rodziców o pokarm woła.

Podrasta z dnia na dzień i wzmaga się siła życia. Dokoła jaskrów i dzwonków liście ziół różnych z trawy się wznoszą; podobne one kształtem do narzędzi  rolniczych: niby rydle, motyki, widły i łopaty; to szczawie, rdesty, babki, osty, skrzypy i starce.

Młodzieńcza siła słońca życie rozlewa, duszę przyrodzie daje; żary jego łona przeszywają  łono matki rodzicielki i w głębi cicho wypracowują wieczne arcydzieła organizacji.Miłość się szerzy na padole płaczu, iskry boga miłości świat palą. Słońce żyć każe tworom ziemskim. I tak spełnia się dziś oto tajemnica stworzenia. W świetle, w cieple, w powodzi promieni, w szczęściu, w upojeniu lubej rozkoszy, w zapomnieniu cierpień, w miłości — początek życia. Kłują się z pąków obfite kwiaty, barwne i wonne jak wielkie idee z duszy mędrca. Wielka to chwila!... Nigdy nieskończony proces świata jest w ruchu. Dziatwa ziemi na świat przychodzi, a słońce w siedem barw swoich ją przyodziewa. Kwiaty z motylami i ptastwem w purpurę się stroją; bujną czupryną młodziuchna trawa ziemię pokryła; bratek ze stokrotką, fiołkiem, pierwiosnkiem i lilią  świat już ujrzały. Rodzą się w lasach sasanki i konwalie, a przy księżycu w noc ciepłą po rosie pająki swe siatki z własnego jedwabiu snują.

Ileż na wiosnę odcieni wśród samej zieloności! Tam gąszcz liści jak malachit połyskuje świetnie; przy nim drzewo prawie o czarnej zieleni lub przy białych domkach ciemno odbijają krzaki bzu tureckiego. A w dali jako czarne plamy na niebie widnieją bory. Nic nie jest piękniej seledynowe nad świeżutkie Iny nasze. Wierzbina znowu z osiką  - jakby je srebrny pyłek posypał. Znajdziesz w zieloności wszystkie barwy odbite. Ma wiosna zieleń czerwono-rdzawą, kiedy się gryka lub buczyna krwią niby oblewa. Boby i kapusty nasze w zieloności modrzą, niebieszczą się z dala, a przecudnie światłą jest pod lasem zieloność młodziutkiego dębczaka. Po polach grusze samotne popielato szarzeją, a szorstki liść kartofla prawie się czerni na chłopskim zagonie.

Lęgnie się młode potomstwo zwierząt w ukryciu przed wrogami gatunku. Sam tylko człowiek mniej się obawia tych jawnych wrogów, bo dziś już  żadne krwiożercze zwierzę nie pożre bezkarnie dzieci jego jak ongi. Wielkie olbrzymy mordu ubezwładnione giną bez ratunku na ziemi, w państwie człowieka. Lecz za to maleńka bakteria wdziera się do wnętrza ludzkiego ciała; ona jak mściciel pomordowanych i wytępionych gatunków niewidzialnie zadaje cios śmiertelny, bo według odwiecznego prawa: podatek trupów winien być zapłacony przyrodzie, bo wszelkiego życia na ziemi tyle tylko być może, ile go być musi. Śmierć jest granicą  życiowego ruchu, w śmierć ten ruch zostaje wessany i w niej utajony, aby znowu zmartwychwstał, aby dał  ze siebie naturze nowe życie. Bez śmierci nic się nie odrodzi. Czy jest taki kres i dla życia całej znanej nam przyrody? Czy ziemia nasza ze swego życia płaci także podatek na rzecz jakiegoś przyszłego koniecznego organizmu?

Kończy się. mój widnokrąg za niwą, za łąką i na lesie, na górze błękit nieba wspierać się zdaje. Ja tylko widzę po łąkach trawy i smółki z Iniankami, jak się na wyścigi przerastają, i białe bawełnice jak puch łabędzi. Widzę niwy żytnie, jęczmienne, owsiane: ognicha je zupełnie zarosła; zda się, że to nie chwast, lecz że słońce promieniami swymi tak je bogato zalało.

Aby więcej widzieć, przedrzeć się trzeba duszą poza granice wszystkich horyzontów mej ziemi, wznieść się i zobaczyć jeden wielki horyzont kraju. Oczyma duszy trzeba zbadać jego dzieje, sercem i rozumem wniknąć w tajemne głębiny. Całym życiem, całym jestestwem trzeba wziąć udział w boskiej naturze, aby rozumieć szczęście i smutek ludzki, aby się  śmiać i płakać z bliźnimi braćmi.

Kiedy mi smutno, to mi nic szczęścia nie sprawi. i wtedy chętniej patrzę na rzeczy smutne. Widzę glebę smętną jak mogiła, glebę skąpą, opuszczoną, co się klinami gdzieś w lasy wsuwa, jakby w samotność uciekła cała praca  ludzka. Jakieś mdłe prosa, gryki i kartofle tu rosną, a czarni  ludzie i ich pacholęta je plewią. Nie śmieją się oni; dziko i smutno patrzą, choć słońce przecie i dla nich także świeci. Las dodaje mroku i smętku tej niwie, a miedze niby krwią zarumieniły się kwiatem owym, co chleba głodnym nie daje. Na tej niwie żył i umarł mój bohater. To nędza, nędza straszna, rozpaczliwa!... Nieprodukcyjna praca!

Widzę bagna w odległych, pustych przestrzeniach: są torfiaste, czarne, po wierzchu pływa woda ciemna, mętna, barwy ołowianej lub rdzawej. Porasta tu trzcina i wysokie sitowie, a wśród nich ostrożnie dzika kaczka się przemyka. Kępami bujna trawa tam strzela; ale więcej widać czarnych oparzelisk, pni i korzeni na poły przegniłych, co sterczą w górę niby jeszcze resztki obumarłego życia w konaniu. Wśród nich nie może hasać swobodny rumak, lecz żółwie pogwizdują nocą i krociami lęgną się  żaby zawodząc żałosne gwary aż po świt rumiany. Z obitymi bokami, z nogami okutymi w pęta pląta się tutaj po nocy szkapa mizerną potrząsając grzywą, a po rowach w błocisku— rodzą się czarne pijawki. To zgnilizna nasza, zgnilizna od nędzy straszniejsza!...

Warn się podoba ta romantyczna mgła, co nad bagniskiem robaków i płazów płaszcz  swój rozwinęła? Jest to śmieszność waszego piękna wobec nagiej prawdy. Te mgły — to zjawisko wody, gazów i nic więcej. Biedni krytycy, którzy szukają praw piękna nie we własnym uszlachetnieniu duszy!

A jeszcze na moim widnokręgu wielkim widzę mchy gęste, a gdzie mchów nie ma, tam pniaki łysiną  świecą; na piaskach .— nieco ciernistych głogów i karłowatej sośniny; pieśni świerszczów brzmią tu dokoła, jak w grobie starym. Te mchy sprawiają, że ziemia ma postać obumarłej skóry; kwiaty się na niej nie śmieją, motylki nie wabią; tylko jaka zbłąkana mrówka w zapale pracowitości przemknie tędy; jedynie czarne skorpiony i szczypawki stale tutaj żyją. To nieużytki, wierne towarzysze nędzy i zgnilizny. Niwami niegdyś one były, bo znać jeszcze po nich zagony, które przed lat seciną człowiek lemieszem poorał w znoju. Szkoda zaniedbanej pracy!

I wam się podobają te romantyczne ugory, wam, którzy chlebem doczesności żyć nie chcecie, jedno łowicie wieczności mannę? Sławicie pięknie pustkowia. Coście zrobili tutaj, gdzie pradziadowie olbrzymie staczali boje? Chełpicie się robotą cudzą a z głów waszych bezczynnych myśl nie płynie, od rąk zniewieściałych praca się uchyla. Po cóż daremnie Boga wzywacie, aby wam w pracy pomagał? Patrzcie, jak wszystko dokoła szydzi z waszej modlitwy i z pochodzenia! Bo biada tym, którzy o wschodzie słońca ziewaniem dzień pozdrawiają. A słońce codziennie wschodzi i zawsze dzień zapowiada, głosi go także skowronek w powietrzu i wyśpiewują jaskółki spod strzechy. Przyroda ze snu wyzywa dzieci swoje, budzi je do czynu szafirem, fioletem, purpurą, szkarłatem, światłem, nad które nie ma nic piękniejszego. Wstańcie i pracujcie, ludzie!

Widzę dalej ogromne bory, knieje, ostępy, lasy i gaje. Tam zachwycę  świeżego powietrza, upoję się  śpiewem ptasząt, woni kwiatów czerpnę, spokoju użyję; może tam uszedł duch starej pieśni i przeobrażony zmartwywstanie jeszcze kiedyś; pójdzie zapomniany pomiędzy ludzi i przypomni się ludziom. Czuję grozę tego geniusza w szumie drzew wiekowych, pod nogą moją odgłos kroków go wyzywa, dreszcz  mię przenika w tej świątyni poezji. Jaka tu cisza uroczysta! Śpisz, dziecko pieśni wyśpiewanych a niespełnionych — i nikt cię nie budzi. Tylko stare świerki, jak żubry brodate, szumią; brzozy jak dziewice w girlandach, wieńcach i splotach z dala się bielą, białodrzew listkami srebrnymi trwożliwie potrząsa, a między pniakami ściętych sosen, starych matek boru, pracowity Żyd czarną smołę pędzi. Lecz nie ma już na ziemi starych dębów i buków z hełmami jak korony na czole. Tutaj duch czasu odbywa jedyną swoją pracę, na pieniądz wszystko przerabia, bo za pieniądze wszystko się kupuje; za nie używać można, choć się używać nie godzi. Handel, handel!

Widzę nareszcie i piękne niwy w zagony poorane, obłożone uwrociami; sypią się na nich kłosy młodego jęczmienia, chwieją się maki czerwone  w bujnej pszenicy, z rosłego żyta wypatrują ostrożki, modraki, driakwie. Nie szkodzi ta trocha chwastów. Bo po tych zagonach stąpa stary duch wiary nieśmiertelnej, tej wiary, która odradza życie. Widzę go wśród ludzi, jak pracowicie wdzięczne ugory pokłada, jak cicho szczepi po sadach, rozstawia i dzieciom, wnukom przygotowuje miody po pasiekach. Na twym dopiero ołtarzu składam ofiarę, szlachetny duchu! Boś ty jest bóstwem prawdy, pierwiastkiem żywota. Z lepionej chaty ty naprzód idziesz wtedy, kiedy się w gruzy z łomotem walą złociste świątynie, zamki i pałace. Tyś jeden jest prawy syn człowieczeństwa całego, gdziekolwiek ono jest na świecie. Naprzód! - to twoje hasło. 

II CHŁOPSKIE OBEJŚCIE CZYLI GOSPODARSTWO

Moim smutnym bohaterem jest Jantek Mróz, chłop, który zawarł związki małżeńskie z Baśką Nowakówną, panną, co stoi zapisane w aktach urzędnika stanu cywilnego parafii Budniki. Baśka przyniosła mężowi w posagu zdrowy organizm jako narzędzie pracy, a nadto wniosła w gospodarstwo pierzynę, malowaną skrzynkę z obleczeniem i krowę z cielęciem, którą otrzymała w spadku po matce, komornicy. Służyła Baśka we dworze za niańkę, za dziewkę przy kuchni i za pokojową.

Jantek był synem wiejskiego kołodzieja, człowieka pracowitego, ale sknery i samoluba. Stary Mróz chodził prawie w gałganach, mało mówił, mało jadał, nie pił wcale. Grosz ciułał a ciułał i chował troskliwie przed żoną oraz Jantkiem, jedynym synem. Nikomu nigdy nie pomógł, był bardzo nieużyczliwy i znany z twardego charakteru; we wsi mawiano: „skąpy jak Mróz". Stara Mrozowa naklęła nieraz mężowi setnie, bo szczerze kochała jedynaka, a nie miała mu za co koszuli sprawić, nie było co nawet w garnek włożyć. Z gęsi, z zarobków, z kur i prosięcia musiała babina żywić rodzinę, a twardy jej chłop mawiał: „Po mojej śmierci, da Bóg doczekać, rozdrapiecie wszystko; póki żyję, nikt nie ruszy mojej pracy". Co miał grosza, to miał; nikt nie wiedział ile. Syna trzymał przy sobie, ćwiczył w swoim rzemiośle, a co oba zarobili, stary chował i dusił. Ciężką Jantek przechodził przy ojcu szkołę. Mrozowa sztukowała szmaty, łatę na łacie, męczyła się, sprzedawała jaja, pierze, chodziła do prania, grabienia siana, do żniwa, opędzała biedę jak mogła, aż nareszcie umarła. Niedługo potem przyszła i na starego ciężka choroba; stękał on na łożu boleści, a sześciu czeskich sobie żałował na postawienie baniek. Kiedy już bardzo chrzypiał i dusił się prawie, sprowadził mu Jantek księdza z Panem Bogiem. Wyspowiadał się stary Mróz u księdza, Pana Boga przyjął. A gdy ksiądz opuścił chatę, stary mruknął z legła, przyzwał syna, pokazał mu pieniądze mówiąc:

— Chyba już umrę, bo mi źle strasznie... Chcę mieć uczciwy pochówek, ze światłem i... — Nie mógł dokończyć, ziewnął i umarł.

Miał już Jantek oddawna upatrzoną Baśkę, więc z nią poszedł do ożenku. A że umiał ciosać i budować, przeto kupił u dziedzica karczowisko pod lasem, gdzie już od kilku lat chłopi zakładali kolonie i zamierzył sobie sam postawić chałupę oraz wszystko, co do chłopskiego obejścia należy.

Zakupił tedy drzewo w lesie, dęby na słupy, sosny i jodły na przyciesie, na płatwy, krokwie oraz łaty. Materiał zwiózł na grunt i, jako znawca, wziął się do obrabiania. Zaczął budować w lecie. Najprzód stanęło sześć słupów, wyrozumiał bowiem nasz kolonista, że stawianie chałupy w węgieł nie było odpowiednie do miejscowości. Na słupach niebawem znalazły się płatwy, a u dołu założone zostały przyciesi. Następnie do tej klatki codziennie już coś nowego przybywało, tak że w początkach jesieni Baśka zalepiała gliną i mchem utykała szpary w ścianach, a Jantek poszywał wysoko do góry wzniesioną strzechę.

Przy chałupie dorobił Mróz przystawkę. Było to więc już pomieszczenie, gdzie oprócz gospodarza z gospodynią zmieściła się para koni, dwie krowy, wieprzak, kilka kur, gęsi, gołębie, króliki i stróż domostwa tego, pies Burek. Przy tym nie brakło oni wozu, ani pługa; była i uprząż na konie, były różne narzędzia gospodarskie począwszy od sierpa i motyki, a kończąc na cepach oraz przetaku.

W komorze też znajdowały się różne naczynia, potrzebne w bycie chłopskim: faska na  mąkę, dzieżka do zaczyniania chleba, niecki do zacierania klusków, sitko do przesiewania mąki, maśniczka, praska serna, a na żerdkach wietrzyły się szmaty i chusty, to jest męski oraz żeński przyodziewek.

Stawianie stodoły odłożył Mróz na wiosnę, nie miał jeszcze co zbierać, więc i budynek nie był mu potrzebny. Tymczasem sprowadzał z lasu drobny chrust, mech, liście suche i oboje z Baśką obkładali tym wszystkim chałupę nową oraz przystawkę. Stanęła nawet buda przy domu dla Burka.

Baśka już to wspierała męża w jego czynnościach, już zajmowała się  żeńskimi dziełami odżywiania wszystkiego, co tutaj było żywe; zresztą kopała na karczowisku smolne pniaki i przygotowywała na zimę  łuczywa.

Była to obiecująca dużo społecznego interesu para pięknych i energicznych ludzi; on liczył lat trzydzieści pięć, ona nie skończyła jeszcze dwudziestu czterech.

Przez całą  zimę było dużo roboty, na  nalepie suszyły się różne dyszle, grabiska, biczyska, bijaki, szprychy, dzwona i pawęzie.

Piłka, siekiera, ośnik i kobylica były w nieustannym ruchu. Wszystko niewykończone, nieokute dorobiono w ciągu zimy: grabie, łopaty, szufle, motyki, brony, radło i kółka do pługa.

Jantek, jako biegły kołodziej, cieśla i stolarz, nie zaniedbywał też i domowych sprzętów; sporządził tedy stół, dwie ławy, łóżko, stolnicę.

Jak z bicza trzasł przeszła przy tej robocie zima i otworzyły się nowe obszerne zajęcia. Jantek przygotowywał się do budowania stodoły., a jednocześnie urządzał studnię z żurawiem, przeprowadzał rowy i stawiał przykopy, aby ułatwić odpływ wody ze śniegowych roztopów. Masy wody zalewały jego gospodarstwo na wszystkie strony; cała ta rolnicza kolonia, położona w nizinie, stała na wiosnę w wodzie. Jak tylko słońce marcowe przygrzało, potoki wody pędziły z lasu i sąsiedniego wzgórza, podmywały chałupę i zbierały się na podwórku tworząc istne jezioro. Miał z tą wodą Jantek dużo mozołu: z wielka pracą urządzał spadki i wypędzał, jak mógł, nieprzyjaciela. Gorzej atoli było z jego żytem, które w jesieni posiał był na nowisku. Woda przybywała tutaj nie tylko ze wzgórzy, ale podchodziła z sąsiedniego bagna, przepełnionego już powodzią. Żyto przepadło, wymokło, wygniło w nadmiarze wilgoci. Sposępniał energiczny Mróz na ten widok, bo ujrzał się oto bezsilnym wobec groźnego żywiołu.

— Na przyszły rok — mówił do Baśki — dam ja radę tej wodzie. Zanim przyjdzie do nas, skieruję jq bokiem w bagnisko. Już wiem, co zrobię!

I ten pomysł, jaki powziął, ulżył jego frasunkowi. Tymczasem poprawił rowy zepsute przez powódź, obrał przykopy i wzniósł płotki, zabezpieczające własność.

Przyleciały skowronki i osiadły na roli Mroza także, na bagnisku pojawił się milczący bocian, a dnia jednego w południe zasiadła na strzesze jaskółeczka i cieniutkim głosem zaczęła nucić: „wici-wici". Było to widać hasło czy przynęta dla drugiej jaskółki, bo wnet przybyła, usiadła na strzesze; spodobało jej się tu widać, gdyż sfrunęła na ziemię, wzięła na nóżki i w dziobek nieco błota, po czym założyła fundamenta gniazda tuż nad oknem Jantkowej chałupy. Nie obyło się na podwórku bez kilku szarych wróbli i paru pośmieciuszek czubatych, które do późnego wieczora jak myszy szybkim krokiem uwijały się wpośród brył błota zawraz z kurami i gęsiami. Na dachu znowu gruchały gołębie, których Jantek był wielkim zwolennikim. A tak dokoła chałupy rozpoczął się miły dla oka ruch życiowy.

Wyrabiać się w nowiznie ciężka to praca dla rolnika. Orał Mróz od świtu do późnego wieczora, poobsiewał pole jęczmieniem, owsem, prosem, obsadził kartoflami i kapustą, a na zniszczonym przez wodę  życie ozimym zasiał jare. Kopała Baśka a kopała dokoła chałupy, aby też mieć przy domu jaki taki ogródek.

Tak więc nasz bohater na swoich dziesięciu morgach gruntu budował, orał, siał, chował zwierzęta i rośliny, inaczej mówiąc stanął do boju z przyrodą. Czy wygra tę kampanię  życia? Wszakże jest tak pracowity, że pracowitszego człowieka trudno było by znaleźć na świecie. Wszakże jest inteligentniejszy od ojca swojego, który się dorobił znacznego majątku. Pamiętajmy jednakże, iż praca ludzka podobnie jak rozum mają swoje granice. Są warunki, których żaden Prometeusz czynu pokonać nie zdoła. Potrzeba wtedy armii ludzi z wodzami na czele i z artylerią  środków: z kapitałem.

O ileśmy zbadali na gruncie stan rzeczy, Mrozowa chata pod lasem nie miała widoków powodzenia. Zdaje się też, że ani sam Jantek, ani jego żona w sobie samych nie mieli warunków zapewniających materialny dobrobyt. Bo pracowitość, sumienność, inteligencja i uczciwość niekoniecznie zapewniają człowiekowi szczęście na ziemi. Owszem, szlachetni najczęściej giną w zapasach. Niemniej jednak szlachetne postępowanie nie przestaje być koroną ludzkiej działalności na ziemi. Ta mniejszość dobrej ludzkości rehabilituje resztę. Biorąc na uwagę i teorię tak zwanej czystej szlachetności, i dużą dozę własnego doświadczenia zarwanego w życiu, ośmielamy się konkludować, iż rzeteIna  szlachetność i znaczny dobrobyt nigdy nie idą w parze. Komentarz do tego jest tak szeroki, że nam go tu przytaczać nie wypada.

W klimacie, wodzie, glebie, w zwierzętach nie przemieszkiwa żadna idea ani poczucie sprawiedliwości; są one, równie jak sam człowiek, rządzone przez nieubłagane prawa, którym wcale nic nie zależy na tym, czy kto cierpi albo jest szczęśliwy.

III SĄSIEDZI I POŁOŻENIE ZAGRODY

Wszystkie inne kolonie sąsiednie miały odmienne położenie; i lepsze warunki; dzięki temu sąsiedzi Mroza: Szymczak, Gajda i Musiał do dziś dnia bytują, cieszą się powodzeniem, a dziedzictwo ich przejdzie kiedyś w spadku na potomstwo. Tymczasem chata Mroza upadła; widzieć jeszcze można zgniłe słupy oraz przyciesi niedokończonej stodoły. Zabobonni ludzie przechodząc tędy żegnają się znakiem krzyża świętego i szybko mijają ruinę. Grunt rozkupili po kawałku sąsiedzi, chałupa zaś postawiona w tak prędkim czasie przez Mroza, rozwalona na poły, świeci dzisiaj pustkami.

Człowiek tak się rozmnożył  na ziemi, że musi mieszkać wszędzie, gdzie jest jeszcze przestrzeń nie zajęta, jakkolwiek nie ma warunków odpowiednich dla jego pobytu. W takim razie ludzki mieszkaniec ziemi musi się kierować znaczną wiedzą o naturze tych warunków i pomagać sobie ciężką pracą. Trzeba obliczać siły własne, trzeba wiedzieć, co się czemu przeciwstawia. Mniej liczne stworzenia ziemskie nie są na to narażone; mogą one sobie wybierać siedziby już z natury rzeczy wygodne i odpowiednie. Człowiek musi sam ową wygodę i odpowiedniość wytwarzać. Mróz znajdował się właśnie w takim położeniu. Jego ludzcy oraz zwierzęcy sąsiedzi mieli tutaj swój powiat, zanim on przybył. Na wzgórzu wznosiły się trzy piękne chłopskie kolonie dobrze .zagospodarowane, z młodymi sadami i z ogrodami; boki zaś tego wzgórza, pracowicie uprawione, przypominały bogate winnice. Trzy chałupy postawione na jednym pagórku, przy jednej drodze i pod jednym lasem, stanowią już pewną osadę społeczną i stowarzyszenie.

Pomiędzy ludźmi bowiem w takim stanie rzeczy musi się nieuchronnie wytworzyć wzajemność usług, pomocy i obrony. Gromada imponuje każdemu, chętniej z nią się zawiera przymierze i  nie tak łatwo wypowiada się jej wojnę. Czyny niemoralne, jeżeli się ich dopuszcza gromada, mają pozory legalności wyższej, niż kiedy je popełnia odosobniona jednostka.

Była organizacja w koloniach na  wzgórzu i to organizacja w celach zarówno moralnych jak niemoralnych. Wspólnie prowadzono tutaj walkę o byt ze wszystkim, co się nie znajdowało na wzgórzu, zwanym Wroniec. Jeżeli dziki skopały kartofle lub zboże jednemu koloniście, wszyscy brali się za ręce przeciw dzikom, dopóki nie odparto napaści tych zwierząt. Każdy coś wymyślił i dziki nie ważyły się wkraczać na wronieckie pole. Jeżeli znowu wykryto kradzież drzewa w lesie, wtedy wszyscy trzej koloniści z żonami i dziećmi byli solidarni, wszyscy stawali za jednego, a przeprowadzone śledztwo bywało zwykle czczą formalnością jedynie. Wszelka gminna organizacja w rozwoju swoim poszukuje sprzymierzeńców i za takich uchodzili w tej spółce: gajowy Jasiek Skórzak oraz Żyd Szmul, smolarz. Ten ostatni miał szerokie stosunki w świecie po okolicznych wsiach i miastach; znał stan finansów szlachty i chłopów na wylot; w danym zaś  razie umiał człowieka człowiekowi polecać. Oprócz pędzenia smoły, Szmul praktykował rozmaite procedery; sprzedawał on potajemnie wódkę, na lichwę wypożyczał skromne sumki, zresztą kupował wszystko, co było do sprzedania. Wrończanie przez grzeczność używali dla Szmula tytułu kupiec, mianowicie w oczy. Ale ten kupiec najlepsze interesy robił na kradzieży koni. W owym przedsiębiorstwie Szmul należał do wielkiego stowarzyszenia, będącego plagą okolicy. I z tego powodu miał Szmul znowu u ościennych reputację koronnego złodzieja. Tqjemne nici złodziejskiej bandy smolarz miał w ręku i jak biegły wódz kierował operacjami armii. Wiedzieli o tym dobrze koloniści ze wzgórza, ale zachowywali prywatne i publiczne milczenie; za to żaden z nich nie mógł się poskarżyć, aby mu kiedy szpilka z chałupy zginęła. Swoją drogą Szmul dyskretnie milczał o kradzieży dębów i jodeł w lesie. Tak to milcząc mogą się jednak ludzie z ludźmi porozumiewać czynami.

Gajowy znowu zaszedł w stosunki pobratymstwa z kolonią na  Wrońcu, do czego dały powód rozmaite ważne rodzinne wydarzenia. Trzymał więc Skórzak do chrztu syna Szymczakowi z Gajdziną a Gajdzie córkę z Musiałową. Był to zatem kum generalny. Jako eks-wojskowy pił znakomicie a był nader mowny. Tolerancja ze strony takiego człowieka przedstawiała się jako nieodzownie potrzebna zarówno dla kolonistów ze wzgórza, którzy po nocach wywozili z lasu drzewo na sprzedaż do miasta, jako też dla Szmula, który w wykonywaniu rozmaitych swych rzemiosł potrzebował wielce dyskretnego świadka.

Czyż potrzebujemy tu jeszcze dowodzić, że tym ludziom, tak wielorako połączonym mnogimi stosunkami, musiało się dziać dobrze? Mróz na jeden raz wszedł wszystkim w drogę: ludziom, zwierzętom i żywiołom; więc wszystko razem poczęło go trapić. Ludzie poczuli i zrozumieli, że jest za uczciwy, aby kradł, a tym samym - nie należał do ich związku; wystarczyło to zupełnie do wykluczenia go z solidarnej spółki. Aby popełnić zbiorową nikczemność, ludzie nie potrzebują się naradzać; mimo to zgodzą się na jedno.

— Panie kupiec! — mówił do smolarza mądry Musiał ogarniając bystro całe położenie. — Wszystko mi się widzi, że ten Mróz z dołu nie zagrzeje tu miejsca między nami.

— Co gadać? Głupi człowiek! — zawołał Szmul z pewnym zadowoleniem w oku. — Pod lasem mieszka, a drzewo na wszystko we dworze kupuje. Czy kto kiedy takie rzeczy widział.

— A bo to ta jaki zagrodnik czy kmieć z niego? — wtrącił Musiał. — Ojciec się między ciarachami po dworach poniewierał, a baba też jego, powiadają, że dwórka. Tacy się niczego nie dorobią między chłopami.

— To mu też ta i nie idzie! — rzekł pogardliwie Szymczak. — Ozimina do krzty wymokła, wymuliło i koniec; woda, tydzień bez mała waliła mu przez zagrodę. Takiemu to prawie beczki pobijać, a nie orać!

— Aj, aj! Jaki głupi człowiek! — zawołał Szmul cmokając.

Taka krótka konferencja była wystarczającą, aby się mieszkańcy Wrońca i ich sprzymierzeńcy świadomie zdecydowali w swych uczuciach i usposobieniu co do nowego sąsiada.

Równie nieprzyjaznym jak ludzie było topograficzne położenie Jantkowej zagrody. Mróz postawił swoją chałupę frontem do drogi a tyłem do przylegającego lasu. Przejezdny z daleka widział kolonie na wzgórzu odstrychnięte od lasu przez drogę i przez zachodni stok wzgórza. Tymczasem nowa zagroda stała pod samym lasem jakby na pikiecie; drzewa boru cień swój na nią rzucały. O dwieście kroków ku południowi las kończył się cyplem zarosłym przez gąszcze młodej leszczyny, tarniny, głogów i jałowcu. Z cypla wysunęła się o dziesięć kroków naprzód rozłożysta dzika grusza, w pień której nieznacznie wprawiony był obrazek Matki Boskiej, a u dołu widniało przywiązane powrósło ze słomy. Od tej gruszy zaczynała się skąpa niwka z jakich dwudziestu zagonów, otoczona uwrociami. Było to jeszcze najlepsze pole w Jantkowym gospodarstwie. Za niwa spostrzec się dawało bagnisko, w które dolewał wody strumień płynący pod mostkiem przez drogę od strony zachodniej. W tym bagnie gnieździły się dzikie kaczki, bqki, łyski, kurki wodne, żółwie i żaby. Pod wieczór rozpoczynał się tu ruch pełen życia, w dzień było pusto i cicho.

Łatwo przewidzieć, że na wypadek lat mokrych gospodarstwo Mroza w części swojej najniższej musiało iść na marne. Reszta już roli leżała powyżej i wsuwała się w las klinami. Było to świeżo wykarczowane nowisko, na którym dały się sadzić kartofle, można było siać proso, grykę i żyto. Nie można powiedzieć, aby zagroda Jantka nie przedstawiała uroczego widoku. Przeciwnie, pełno tu było rozmaitości i zetknięcia z ożywioną przyrodą. To jednak jest małym zyskiem za pracę. To nawet stanowiło jedną z przyczyn niepowodzeń Mroza. Bo w czarnym boru mieszkały liczne dzikie a drapieżne zwierzęta: ze wzgórza w razie ulewy pędziła woda na jego zagrodę, a gdy się znowu bagno przepełniło, wtedy powódź zagrażała z drugiej strony. Zresztą i to pewna, że kotlina owa między górą, lasem a bagnem mogłaby się była zamienić na urodzajny ogród, gdyby Mróz posiadał wykształcenie agronoma i miał odpowiednie kapitały. Jako chłop, musiał zginąć bez ratunku. Energia czasem pomoże, a czasem nie; nie stanie jej, gdy się wyczerpie. Szlachetność znowu wspiera jednostkę w pracy, jeżeli inni są także szlachetni. Uszlachetniajmy się przeto, aby przyszły gmach społeczny mógł się wznieść na lepszych podstawach.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV ZABIJANIE I ZJADANIE. ZAJĄCE I KAPUSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V LISY I ICH OFIARY. ZATARGI MAŁŻEŃSKIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI JASTRZĄB I GOŁĄB MACIEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII NAJGRO�NIEJSZY Z NIEPRZYJACIÓŁ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII JESZCZE GOŁĘBIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX WIERNOŚĆ PSA I NIEWIERNOŚĆ  ŻONY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X NA POSTERUNKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI PIERWOTNY POJEDYNEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII NOWE NIEPOWODZENIA W POLU I W CHAŁUPIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII PROJEKTY, KRADZIEŻ UDANA I KRADZIEŻ NIEUDANA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV OSTATNIE CZYNNOŚCI W ŻYCIU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej