Zuzanna Morawska

NIGDY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

V

VI.

VIII.

IX.

X.

XI.

XIII.

XIII.

XIV.

NIGDY!!!

Powieść z roku 1813

Morawska Zuzanna

I.

BRAT I SIOSTRA.

— Ależ, mój drogi Pepi, ty nie możesz puścić się w dalszą podróż; jesteś jeszcze zgorączkowany, zwichnięta noga ci dolega.

— Ja też nie myślę twego gościnnego dworu opuścić jutro; za dni kilka przy twoich staraniach, Tereniu kochana, przyjdę zupełnie do siebie i podążę za mojemi niedobitkami.

I westchnął.

Westchnęła i pani Teresa.

Każde jednak westchnienie brzmiało inaczej.

Pierwsze najwyraźniej oznaczało żal za "niedobitkami" w drugiem dawało wyczuwać się zniecierpliwienie.

Była chwila milczenia.

— Mógłbyś przecież na jakiś czas usunąć się zupełnie od trudów wojennych, wypocząć — poczęła pani Teresa.

Chory, leżący na wygodnym szeslągu z wyciągniętą nogą, gorzko się uśmiechnął.

— Z natury rzeczy usunę się od trudów wojennych, nieszczęśliwa wojna skończona a wojsko rozpuszczone.

— Nad nieszczęśliwem wojskiem nawet nieprzyjaciel boleje, a nieszczęście to jest tak wielkie, że wszelkie poświęcenie się z twej strony, drogi mój bohaterski bracie, jest tylko narażaniem życia z twej strony.

— Mylisz się, droga Tereniu, wytrwanie do końca na stanowisku jest obowiązkiem każdego żołnierza, obowiązkiem każdego syna ojczyzny.

— Ach! — westchnęła pani Teresa — ojczyznę łudzono tylokrotnie i tak nieszczęśliwie poprowadzoną do zguby, mógłbyś inaczej ratować.

Chory spojrzał na nią rozognionym, surowym wzrokiem.

— Sami nie podołamy walącym się nieszczęściom, trzeba zwrócić się w tę stronę, skąd pomoc pewniejsza przyjść może.

— Pomoc? skąd? — zapytał chory głucho.

— Wielu zrozumiało już opłakane położenie, szuka więc ratunku i oddaje się w opiekę cesarza Aleksandra.

— Tereniu, i ty to mówisz... ty, moja siostra! — porwał się leżący, siadając na szeslągu.

— Uspokój się, drogi Pepi. Miłuję kraj mój nieszczęśliwy, a właśnie dlatego, że go miłuję, uczyniłabym ofiarę z moich przekonań.

— Nigdy! — zawołał z zapałem chory.

— A jednak, gdybyś nie szedł za gasnącą gwiazdą Napoleona, a przyjął propozycję cesarza Aleksandra.

— Nigdy! — zawołał po raz wtóry leżący.

I zerwał się na równe nogi.

Pani Teresa objęła go serdecznym uściskiem i kojąc jego wzburzenie najczulszymi wyrazy, zmusiła do położenia się napowrót.

Rozmowa ta toczyła się między księciem Józefem a siostrą jego z Poniatowskich hr. Tyszkiewiczową.

Wracając z nieszczęśliwej przeprawy przez Berezynę, a nie mogąc towarzyszyć resztkom swoich pułków, z powodu zwichniętej nogi, zatrzymał się w Wilnie, gdzie podówczas bawiła i jego siostra, z dość licznym swoim dworem.

W tej chwili książę Józef wyczerpany rozmową, nie licującą z jego politycznemi przekonaniami, leżał blady, ciężko oddychając.

Pani Teresa srodze zmartwiona, wpatrywała się w wymizerowane, pokryte zmarszczkami oblicze brata, trzymając w swoich dłoniach jego rękę.

Książę usunął rękę, przymknął powieki i odwrócił głowę do ściany.

— Gniewa się, a jednak powinnam była to powiedzieć dla ocalenia go... I dla ocalenia nieszczęśliwej ojczyzny! — dodała wzdychając.

— Hrabia Toll, jako pełnomocnik cesarza Aleksandra, nie mogąc nic wskórać przed wojną, w ujmujących wyrazach, polecił mi teraz wpłynąć na brata, ażeby przeszedł na stronę cesarza — myślała.

I skłoniwszy głowę rozważała snać słowa powierzonej sobie misji.

Nie mogła widocznie jej rozplątać.

Brat, bohater narodu, był i dla niej bohaterem, gdyby zeszedł z raz obranej drogi, czy byłby nim nadal?

Zadawała sobie po stokroć razy to pytanie i nie umiała na to odpowiedzieć.

Wybrała więc drogę pośrednią.

— Tak, dziś nie będę mu nic już o tem wspominała... może sam rozważy... może propozycje cesarza Aleksandra uzna za zbawienne... wszak wielu najlepszych patrjotów skłania się ku temu — myślała.

Nagle snać inna myśl przyszła jej do głowy.

Uśmiechnęła się do niej.

— Tak, Pepi potrzebuje rozrywki... pozostawanie w smutnem kole wypadków, może przyprawić o melancholję — rozważała w sobie.

— Trzeba coś ułożyć, żeby go choć na chwilę od tych smutnych myśli oderwać.

I zamyśliła się jeszcze więcej nad ułożeniem niespodzianki i rozrywki.

Nie ruszyła się jednak z miejsca, aby nie zbudzić brata, który zdawał się drzemać, lub udawał drzemanie.

Wodziła jeno okiem po ścianach dość skromnie przybranych, jakby tam szukała natchnienia.

Zapadający mrok krótkiego grudniowego dnia, nie pozwolił jej nic dostrzedz, coby mogło dać jej wątek do rozsnucia myśli kiełkującej w jej głowie.

W tem przyszło jej nagle coś do głowy.

Uśmiechnęła się.

Spojrzała ruchomem swem okiem na zegar (1).

Nie dostrzegła godziny, lecz zegar syknął, dając znać, że ogłosi godzinę.

Pani Teresa zerwała się, jakby obawiała się jego głosu.

Nieubłagana jednak sprężyna wybiła godzinę czwartą.

Książę poruszał ustami licząc uderzenia.

W tem zapukano do drzwi.

Hrabina zerwała się, chcąc oddalić natręta.

To mój ordynans, niech wejdzie — ozwał się książę.

Pani Teresa odsunęła oponę, odchyliła drzwi i zniknęła za niemi.

Jednocześnie ukazał się młody podoficer, Jędrzej Olszak.

— Co tam? — spytał książę.

— Melduję pokornie jego książęcej mości, że reszta wojsk naszych opatrzona jako tako na drogę przed dwoma godzinami opuściła miasto pod dowództwem jenerała, Izydora Krasińskiego.

— Wiem, cóż więcej?

— Jakby to powiedzieć...

— Mów śmiało! — zachęcił książę.

— W mieście zjawiają się tacy, co przebąkują, iż lada chwila wejdą Rosjanie.

— To spodziewane — szepnął książę do siebie. — Cóż dalej?

— Żydkowie podobno ułatwiają im wejście i donoszą, którędy nasi idą.

— Hm...

— Ale to najgorsze, że zjawił się jakiś kulas i dziewczyna, niby obłąkani, niby nawiedzeni, co sieją postrach między ludem.

— Ty zawsze musisz spotkać jakąś wiedźmę, albo nawiedzonych — przerwał książę z uśmiechem.

— Taka [już snać moja dola — westchnął ordynans.

— Więc cóż ów kulas i dziewczyna? — spytał książę..,

— Nie tylko kulas, ale i jednooki, ale dziewczyna jak słońce.

— To jeszcze nie zbrodnia — uśmiechnął się znów książę.

Ba, kiedy ona temi swojemi ślepiami, z przeproszeniem otumani każdego.

— I ciebie otumaniła? — żartował książę.

— Ii... ja takim nie daję do siebie przystępu — odrzekł Olszak — ale ona się wkręci wszędzie, opowiada, że kto nie otworzy swego domu i nie będzie trzymał ze zwycięzcami, to go na kawałki poćwiartują, albo ze skóry obedrą i tak odartego będą obwodzili po mieście. A nie mówi ona tak po poprostu, jeno skacząc, śpiewając, krztusząc się i klaszcząc w dłonie, jakby się cieszyła, a kulas jej przygrywa na jakichś patykach, które z siebie piskliwy głos wydają.

I przerwał nagle, wskazując na okno.

Książę mimowoli spojrzał.

W pokoju było ciemno, łatwo więc przez niezbyt wysokie okno dojrzał światło migające z latarni wysoko na kiju niesionej, a kołyszącej się w dziwny sposób.

Jednocześnie doszedł z za okna śpiew dziki, bezładny i towarzyszenie również bezładnego i dzikiego brzdąkania.

Prócz tego słychać było rytmiczne przytupywania, a latarnia chwiała się na wszystkie strony.

Tupot wielu nóg po zmarzniętym śniegu oznajmiał, iż wielu ciekawych słuchało tej dziwnej muzyki i przypatrywało się przedstawieniu.

Po chwili wszystko ucichło. W pokoju z mroku zapadła zupełna ciemność.

Nie mógł więc książę widzieć wystraszonej twarzy ordynansa, ani ten zdziwienia na obliczu swego pana.

W tej chwili zapukano do drzwi przeciwnych.

— Entrez! — rzucił książę.

Drzwi się otworzyły, służący wniósł kilkoramienny świecznik, postawił go tak, żeby światło nie raziło leżącego i z należnem uszanowaniem, stąpając na palcach oddalał się, robiąc miejsce hrabinie Tyszkiewiczowej.

— Czy cię nie przeraziło zbiegowisko? — spytała troskliwie, zbliżając się do brata.

— Bynajmniej! tem więcej, że byłem już niejako uprzedzony przez mego ordynansa.

I wskazał na stojącego przy drzwiach podoficera, którego pani Teresa w nawpół oświetlonym pokoju nie dostrzegła.

— Jakto? — spytała hrabina.

Książę powtórzył opowiadanie Jędrzeja.

— I ja słyszałam o zjawieniu się dwóch jakichś dziwacznych postaci, nie chciałam jednak powtarzać, aby nie rozsiewać plotek gawiedzi.

— Teraz jednak przekonałam się, że jest w tem część prawdy — dodała tamując w sobie niepokój.

— W czasie wojny zdarzają się najdziwaczniejsze rzeczy; ludzie przejęci okropnościami wypadków, wpadają w obłęd, opowiadając i to, co widzieli, i to co wciąż podnieca ich chorą wyobraźnię — mówił książę kładąc nacisk na każdy wyraz.

— Poprosisz porucznika Bujno, żeby był u mnie dziś wieczorem! — zwrócił się do wyprężonego jak struna, stojącego przy drzwiach ordynansa.

— Według rozkazu jego książęcej mości! — odrzekł tenże.

I uczyniwszy zwrot na lewo, znikł za oponą bez najmniejszego szelestu.

— Czy cię nadto nie zmęczy to przyjmowanie i słuchanie raportów? — zapytała ze zwykłą swą troskliwością pani Teresa.

— Muszę się przecież z nimi porozumiewać. Zresztą, wypoczywam już blisko tydzień pod twoim gościnnym dachem, a dzięki twym staraniom czuję się dość silnym do zniesienia dalszej podróży.

— Chciałżebyś... — poczęła pani Teresa.

— Tak, kochana siostro, namyśliłem się — przerwał książę — powinienem jak można najprędzej opuścić Wilno. Sama doskonale pojmujesz przyczyny.

Hrabina nic nie mówiąc, ścisnęła go za rękę.

— W każdym razie, gdyby nawet weszli, żadne niebezpieczeństwo ci nie grozi — szepnęła.

— Niebezpieczeństwo nie, ale przykrość rozmowy z wysłańcami cesarza Aleksandra.

— Czy i mnie do nich zaliczasz? — spytała rozdrażnionym głosem hrabina.

— Nie, ciebie zaliczam do najtroskliwszych z sióstr na świecie, które dla rzekomego ocalenia mnie i wydźwignienia z niebezpieczeństwa tłumi nawet w sobie uczucia polki. Gdybyś bowiem nie podzielała moich zapatrywań i uczuć dla narodu i ojczyzny przestałbym nazywać cię siostrą.

Hrabina spuściła głowę, z oka jej łza spłynęła.

Książę dłoń jej uścisnął.

— Wiesz, kochana siostro, jaka plama leży na naszem nazwisku, gdyby nawet nie miłość ojczyzny i obowiązek wodza, spoczywa na mnie obowiązek zmycia plamy, jaką nam ukoronowany stryj zostawił.

Hrabina szybkim ruchem skłoniła głowę i złożyła pocałunek na ręce brata.

— Ciężar mi z serca spada, wiedz o tem, że jestem i będę zawsze nie odrodną twą siostrą, czułam się jednak w obowiązku przygotować cię do wizyty, jaką w tych dniach masz odebrać.

— Wyczułem to w twej rozmowie, otóż powiem ci to, co już powiedziałem hr. Tollowi przed wojną.

Pani Teresa zwróciła pytające oko na brata.

— Wysoko sobie cenię łaskę najjaśniejszego cesarza Rosji; przysięgi jednak danej naszemu narodowi nie złamię: Bóg mi powierzył honor Polaków, Bogu go oddam.

(1) Teresa Tyszkiewiczowa chociaż była nadzwyczajnej urody, miała jedno oko szklane.

II.

DUKAT.

Wieści, jakie zaczęły rozchodzić się po całym kraju o strasznej klęsce armii Napoleona, były tak straszne, iż z początku nie chciano im wierzyć.

— Co, wielka armia mogłaby być rozbita?!... Taki wódz, jak Napoleon, mógłby na to pozwolić?!

— To bajki! Nie dawno przyszły wieści o zwycięstwach, a teraz miałaby być klęska! — mówili zwolennicy wielkiego cesarza.

— I największemu wojownikowi może się noga powinąć... — odpowiadali niechętni, lub ci, którym zabieranie mienia przez przechodzącą armję doskonale dało się we znaki.

Gdy ktoś wspomniał, że głód i mróz przyczyniły się do klęski, mówiono:

— Oho, francuz to chytry żołnierz, znalazł on pożywienie i ciepły przyodziewek, choćby pod śniegiem!...

Przypominano bowiem sobie przetrząsanie najtajniejszych skrytek i zabieranie wszystkiego co popadło pod rękę, przez armję Napoleona, prowadzącą wojnę z Rosją.

Pod mianem zaś "francuz" miano na myśli wszystkich sprzymierzonych z Napoleonem, mówiących językiem niezrozumiałym dla ogółu.

— Prowadził ich tyle, obiecywał złote góry, zdzierał z nas skórę, a teraz miałaby być klęska — utrzymywali, spodziewający się jakiegoś wynagrodzenia za straty jakie ponieśli podczas przejścia wielkiej armji. Żywili też jaką taką nadzieję ojcowie i matki, których synowie poszli za wielką armją z księciem Józefem, u których fantazja i wiara, że spełniają posłannictwo odrodzenia kraju, majaczyła dotąd w umyśle i sercu tych, co oddawali najdroższe swe skarby na ofiarę ojczyźnie.

Niejedna matka popłakiwała w skrytości, niejeden ojciec nie mógł myśli oderwać od ukochanego syna, który żegnając się z nimi, obiecywał wrócić zwycięzcą.

Więc chociaż im serce kołatało bólem, chociaż niepokój pierś rozsadzał, krzepili się wzajem mówiąc: I

— Choćby się Napoleonowi noga powinęła, to książę Józef nie da nas na zgubę.

I tą otuchą krzepiono się.

Krzepiono i wyczekiwano.

A wieści gnane zimowym wichrem, spadały jak śnieg sypiący drobnymi płatkami, a usypujący wielkie, zamarzłe zaspy...

Aż wieści te potwierdziły zmarzłe i zgłoniałe resztki wielkiej armji.

I jedni wracali otuleni w futra mimo to przeziębił i zgłodniali, inni w resztki nieopisanego kroju odzieży. A zdarzali się i tacy, którzy zamiast płaszcza, mieli narzucony dywan, ornat lub kapę przez duchownych używaną.

Wszyscy zaś mieli pookręcane szmatami, a mimo to odmrożone nogi, od których palce odpadały.

Wszyscy zaś byli tak zgłodniali, iż rzucali się na najprostrze jadło, jak wygłodniałe wilki.

Jeżeli zaś który mógł przemówić, klął na czem świat stoi i opowiadał bełkocąc o klęsce. Tego naturalnie ogół nie mógł zrozumieć, nie znając mowy tych co wracali.

Każdy zaś z tych niedobitków, czy to pod kosztownem futrem, czy pod łachmanami, krył zrabowane w Moskwie i po innych rosyjskich miastach i wsiach złoto i kosztowności.

Nie rozgrzewały one mrozu, który onego, 1812 roku trapił ich już od początku października, nie roztapiały bezmiernych śniegów, nie dawały ani kropli rozgrzewającego napitku, kęsa chleba. Skrywali jednak skrzętnie zdobyte skarby, marząc, iż za powrotem do kraju, będą mogli używać.

Jeżeli który z tych nędzarzy-bogaczów, wśród swoich pięknych marzeń, zasnął snem wiecznym na śniegu, mógł być pewny, że towarzysz nie usypie mu wprawdzie mogiły, lecz zabierze doszczętnie skrywane złoto, aby mu ulżyć przy przejściu do lepszych światów.

I takie to niedobitki zjawiały się najpierw w całej Litwie, a potem rozlewały po całej Polsce.

Czasami zjawił się jakiś nieszczęśliwy polak znajdujący się w cudzoziemskim pułku, tych jednak było niewielu.

Wtedy mówiono z głębokiem przeświadczeniem:

— Naszych, książę Józef nie dał na zatracenie.

— Naszych, książę Józef przywiedzie.

I krzepiąc się tą otuchą, wyczekiwano.

Aż w połowie listopada zjawili się ci oczekiwani.

Zjawili się zbiedzeni, znędzniali, chorzy, głodni, ledwie wlokący ducha.

Ale zjawili się w jakim takim porządku, otaczani opieką dowódcy.

Wprawdzie była ich zaledwie garstka i zaledwie jedna matka na sto była tak szczęśliwa, że odnalazła syna. Inne miały tę pociechę, że dowiadywały się o ostatnich chwilach swoich ukochanych.

Aż oto tę garstkę odprowadzono do Wilna.

Tu mieszkańcy o ile niechętni byli cudzoziemcom, zgotowawali dla swoich serdeczne przyjęcie.

Każdy, co mógł oddawał, każdy choćby najbiedniejszy, uważał sobie za nadzwyczajną łaskę, jeżeli mógł dać przytułek chociażby jednemu z wracających.

Wilno się zaludniło.

A gdy po kilku dniach wypoczynku, ten i ów z przybyłych przyszedł jako tako do siebie, począł zaraz próbować zardzewiałego w podróży pałasza, mówiąc:

— Oho, to nie koniec, niech jeno nadejdzie wiosna, Napoleon przyjdzie, książę Józef wyzdrowieje i pójdziemy!...

Kobiety słuchając tego popłakiwały. Starzy, z których niejeden odbył już kampanję w odległych stronach z wielkim cesarzem, uśmiechali się, a młodzież, ba, nawet niedorostki słuchali z roziskrzonemi oczyma.

Słuchali, poszeptując coś z przybyłymi.

A dziewczęta naradzały się pocichu i obiecywały im szyć bieliznę na drogę...

Aż wkrótce zjechał i książę Józef.

Zjechał chory i wycieńczony, lecz zgromadził resztki i przemówił:

— Dzielni moi towarzysze niedoli! Nie traćcie ducha, dużoście wycierpieli, lecz przy pomocy Boskiej, gdy wyzdrowieję, będziemy dalej bronili ojczyzny i powetujemy poniesione straty!

— Powetujemy!

— Niech żyje książę Józef! — odkrzyknięto z zapałem.

Lecz książę Józef nie mógł być na razie z wojskiem, a wieści o zbliżających się siłach rosyjskich zmusiły resztki wojsk naszych do opuszczenia Wilna pod dowództwem jenerała Izydora Krasińskiego.

W mieście za to i na przedmieściach zapanował lęk nie do opisania.

Zjawiali się ludzie, mówiący napoły polskim, napoły litewskim językiem, którzy opowiadaniem swojem sieli postrach.

Zjawienie się kulasa i jego pięknej towarzyszki uczyniło wprost przygnębiające wrażenie.

Nie śmieli oni wchodzić do mieszkań ludzi możnych, przeciągali jeno koło ich domów pod oknami, siejąc postrach między tłumem, oraz oficjalistami i służbą, od których lęk i przygnębienie dostawał się do panów.

Dziewczyna wypowiedziawszy prorocze swe słowa przed domem Tyszkiewiczów pociągnęła dalej z całym tłumem.

Miała ona na głowie przytwierdzoną latarnię, z której migotliwe, kołyszące się za każdym ruchem światło padało na jej twarz piękną, ogorzałą, nadając jej tajemniczy, pełen grozy wyraz.

Czarne, wielkie oczy, błyskające ogniem i jakimś niezwykłym zapałem dodawały jej uroku i siły, siłą tą wywierała wrażenie na tłum ją otaczający.

Teraz przebiegając ulice śpiewała, a raczej pełnym grozy i przerażenia głosem mówiła:

— Z zachodu przyszedł potwór tu, a lud Wilna kłaniał się mu. Krwią ludzką potwór splamił biały śnieg i truł śliną wody rzek, a lud go panem zwał, swe skarby u nóg słał. On w ziemie nasze wbijał kły, a to był z piekła zły, co się lucyper zwie, bo miał aż głowy dwie. Lecz zbrodnie jego wstrzymał Bóg, wygnał za ziemi naszej próg. Teraz zwycięzca idzie tu, co odciął głowę mu. A na niewierny sobie lud położy karzącą dłoń. Chyba, że lud zwróci się doń i czoło schyli jako przed panem i zerwie ze złym tym szatanem, co ma aż głowy dwie, a co się Napolion zwie. (1).

Każdy wyraz tej dziwnej pieśni wpadał jak kropla roztopionego kruszcu, do uszu słuchaczy, zalewał im serca lękiem, wprowadzając do umysłów najrozmaitsze wrażenia.

Im mniej rozumiano głoszone przez dziewczynę wyrazy, tem opaczniej je tłomaczono.

Zbierały się więc gromadki ludzi na ulicach lub po domach i radzono.

— Co robić? — pytali jedni drugich.

— Uciekać! — ozwał się głos jakiś.

— Dokąd?

Nikt nie umiał na to pytanie odpowiedzieć.

— Chować, co kto ma najdroższego, i życie swoje Bogu polecić.

To jakoś lepiej trafiło do przekonania. Zbierano więc resztki grosiwa, kosztowności, a kryjąc się jedni przed drugimi wynoszono do sadów, ogrodów, na uroczyska i tam je usiłowano zakopać.

Trafiano jednak na przeszkodę.

Ziemia była zmarznięta, nie można jej było poruszyć.

Odbijano więc posadzki, robiono dziury w ścianach i tam składano swoje skarby.

Pracy tej towarzyszyły zwykle łzy i przekleństwa.

— Bodaj był zczezł, rozpękł się na dwoje, połamał nogi nim miasto nasze nawiedził.

— Żołnierzyska jego rozkradli, zrabowali, co jeno było, a teraz jeszcze kara, straszliwa kara spadnie na nas — zawodziły kobiety.

— Nie wynosiłaś to jejmość sama i nie oddawałaś ostatniego kęsa! — przerwała biadanie podżyła niewiasta.

— A jejmość nie oddawałaś to ostatniego mężowskiego kożucha i butów — wołała oskarżona.

— Oddawałam, to oddawałam swoje i swoim — odpowiedziała pierwsza.

— Ta, i dziś bym oddała resztę! — mruknęła jakby do siebie.

— Każdy oddawał co mógł, ale nie obdzierał na poły zmarzniętych francuzów, — poparła ją inna, patrząc na tę, która zaczęła wymówki.

— Tacy to najwięcej mają do chowania, co od obładowanych złotem i klejnotami francuzów wyłudzali za psie pieniądze ich zdobycz.

— Albo wychodzili za miasto i leżącym na drodze nawpół żywym odbierali pieniądze.

— Albo zapraszali do domów i od chorych wyłudzali zapłatę po dukacie za szklankę gorącej wody; — zakrzyczały kobiety, zwracając się coraz więcej do tych, które wypominały udzielane datki.

Aż owe kilka niewiast, żony nagle zbogaconych mieszczan, nic nie mówiąc, chyłkiem się wyniosły.

Po odejściu ich wrzawa podniosła się jeszcze większa.

— Ta i dziś każdyby oddał nieszczęśliwym chudziakom, co ich ten potwór wyprowadził, — poczęła kowalowa, — u której się zebrały na naradę.

— Co potwór, to potwór! — zawtórowała inna.

— Żeby go!..

— Żeby go piorun spalił!

— Żeby go nagła śmierć spotkała!

— Żeby go w gorącej smole smażono do skończenia świata! — posypały się przekleństwa z rozżalonych i rozbolałych piersi.

— A wszystkiemu temu to nasi chłopi winni! — wrzasnęła jedna.

Wszystkie obróciły na mówiącą zdziwione oczy.

— Macie rację, moja jejmość — ozwała się po chwili młoda, przysadkowata kobieta.

— Toć to oni wrzeszczeli: Napoljon pokona Rosję, odbuduje Polskę, — mówiła naśladując głos męski.

— A on, psia wiara, zaprzepaściłby naszych! — najpiękniejszy kwiat młodzieży, najdzielniejszych mężów! — dodała. I łzy skrywane w głębi serca, puściły się jej z oczu.

Za nią ryknęły płaczem inne, od najstarszej do najmłodszej. Nawet dzieci, przysłuchujące się zdala, najpierw pocichu, a potem coraz głośniej, płakać poczęły.

I przez chwilę nie słychać było ani wzajemnych wyrzutów i oskarżeń, ani klątwy, jeno jeden zgodny szloch, pochodzący z głębi zbolałego serca.

Aż na to nadszedł poważny wiekiem, z białymi jak śnieg wąsami, Maciej Bas, kowal z profesji, a gospodarz mieszkania, w którem rajcowały niewiasty.

— A cóż się tu dzieje, do stu kartaczów! — huknął od proga.

Niewiasty w jednej chwili płakać przestały, a zwróciły się do niego i przybyłych z nim dwu innych również wiekowych mieszczan.

— A tak, tak, wszyscyście trzymali za Napoljonem, każdy namawiał, kogo mógł, żeby szedł za nim, oddawał ostatni grosz, byłby sam poleciał, żeby jeno mógł zbierać nogami — a teraz co!? — wołały wszystkie razem, nie dając przybyłym przyjść do słowa.

— Te, te, te! przywtarzał pan Maciej, a dwaj jego towarzysze uśmiechali się urągliwie.

Kiedy się niewiasty już wygadały i znowu płakać poczęły, ocierając hałaśliwie nosy, pan Maciej się ozwał:

— Czego wy wrzeszczycie?

— Ten jeszcze pyta czego? moiściewy! — zawołała godna jego towarzyszka.

— Boć, co się stało, to się nie odstanie — zdołał wtrącić jeden z przybyłych, imieniem Rafał, a z profesji siodlarz.

— Na wojnie, jak na wojnie, raz jeden to znów drugi pod koniem — ozwał się imci pan Jacenty, — ślusarz doskonały, szepleniący nieco z powodu odciętej połowy zwierzchniej wargi, którą zasłaniał suto rozrosłym wąsem po drugiej stronie.

— Ja sam, gdym był z Napoljonem pod jenerałem Sokolnickim w Hiszpanii...

— A niech go tam i Napoljona i waszą Hiszpanją! — przerwała pani Madejowa.

— My tu radzimy, jakimby sposobem resztkę mienia ocalić, a ten będzie opowiadał o Hiszpanji i tym zbóju Napoljonie! — wrzasnęła zaperzona Jacentowa.

— Nie wart nawet, żeby jego imię przez nasze usta przeszło, — poparła ją Rafałowa.

— Jeno mi wara od poniewierania imieniem wielkiego cesarza! — huknął małżonek.

— Nie powiodła mu się ta wojna — prawda, — a no przyjdzie i wszystko naprawi! — a taki on był i będzie wielkim cesarzem! — zakończył pan Maciej — uderzając pięścią w stół, aż szyby w oknach się zatrzęsły.

— No i gadajże tu z nimi! — miasto radzić, jak się uchronić od pomsty i gniewu cesarza Aleksandra, który lada chwila się zjawi, — oni sławią Napoljona! — ozwała się załamując ręce jakaś jejmość.

— Przyjdzie, ta i będzie cesarz Aleksander, — cóż robić! — rzekł z determinacją pan Jacenty.

— Nie słyszałeś to, co śpiewała ta nawiedzona, jakie kary spaść mają na nas! — krzyknęła małżonka.

— Toć mówią, że kamień na kamieniu nie zostanie z całego miasta! — wołała inna.

— Radźta przecie, gdzie schować resztę mienia, co go francuziska nie pokradli, żeby było na czarną godzinę! — mówiła, wycierając głośno nos — Maciejowa.

— Schować, to ono nie zawadzi, — poparł ją małżonek.

A od siebie dodał:

— Gdyby przyszedł znów Napoljon, to by się nietylko dla siebie, ale i dla tych, co z nim pójdą, przydało.

— Oj, żeby nie ta noga, tobym i ja poszedł! — westchnął.

A inni snać też sobie coś w głowie sumowali, bo pan Rafał zanucił:

— Na wojence jak to ładnie... Towarzysze mu zawtórowali; kobiety nie zważając na nich, trajkotały jedna przez drugą.

— Miasto mruczyć coś pod nosem, lepiejbyście uradzili, czy wyjść z chlebem i solą, paść do nóg najjaśniejszemu Aleksandrowi, prosić go o miłosierdzie, czy...

— Idźże Waćpani na ratusz, albo i do jaśnie wielmożnych, co się tu zjechali na naradę i powiedz, jak i co, — to cię najpewniej posłuchają! — przerwał mówiącej urągliwie Jacenty.

Z tem wszystkiem poszeptał coś z towarzyszami i wyszedł wraz z Rafałem.

Rozeszły się i kobiety. Pan Maciej i jego małżonka poczęli robić wyłom w ścianie nad kominem i zebrawszy całe swoje mienie, włożyli w garnek, aby go wsunąć w przygotowany otwór.

W tem Maciejowa zwróciła się do córki:

— Antosia, dawajno dukata!

— Jakiego dukata? — spytała opryskliwie dziewczyna.

— A no, tego coś go dostała od jenerała, jakeś mu podała ognia do fajki, gdy szli w tamtą stronę.

— Juści, — trzymałabym pieniądz.

— A cóżeś z nim zrobiła? — zawołała matka.

— Wydałam! — odrzekła dziewczyna stanowczym głosem.

— Tyle pieniędzy! naco? poco? — krzyknęła matka.

— Pieniądze są na to, żeby je wydawać! — odburknęła Antosia.

I pochwyciwszy chustkę wybiegła.

— Ty marnotrawnico, dam ja tobie! — krzyknęła matka, rzucając się za nią.

— Daj spokój! — juści szkoda tyle pieniędzy, — ale już się nie wrócą, a czas zamurować dziurę, żeby kto nie podpatrzył — perswadował małżonek.

I zaczął zalepiać otwór ze skarbami myśląc:

— Niechby jeno przyszli nasi, oddałbym, oddał... I westchnął. A żona jego mruczała:

— I gdzie ta szelma podziała tyle pieniędzy?., zbiję ją na kwaśne jabłko, zbiję!..

Antosia tymczasem podeszła do kuźni, a widząc w niej Franka, czeladnika, trzymającego kawał żelaza w rozpalonym piecu, zapukała trzy razy do okna.

Chłopak obejrzał się, a zostawiwszy żelazo w ogniu, wybiegł jak stał z zakasanemi rękawami przed kuźnię. Ciemno było zupełnie, lecz na białym śniegu, przyparta do ściany, odznaczała się postać dziewczyny.

Uśmiechnął się, aż mu zabłysły białe zęby, wziął ją za rękę, lecz nim zdążył słowo wymówić, Antosia rzekła:

— Słuchaj, lada chwila mają wejść wojska rosyjskie, nie mamy tu co siedzieć, zabieraj się, pójdziemy za naszymi, którzy dziś wyszli!

Mówiła to jednym tchem, ale głosem stanowczym, nie cierpiącym perswazji.

Wreszcie chłopak opamiętał się i spytał:

— Jakto i ty pójdziesz?

— Albo co, — może będę czekała aż mi każą lizać się tym, co wejdą! — odparła energicznie dziewczyna.

— Dziewucha przy wojsku... — począł Franek.

— Cóż to ty myślisz, że jeno chłopaki miłują ojczyznę? — przerwała.

— Przebiorę się za żołnierza, mam już wszystko gotowe, nikt nie pozna, — pójdziemy zaraz, — szykuj się!

To mówiąc, podała mu zawiniątko ukryte pod chustką, a sama zniknęła w ciemnej komórce, przylegającej do kuźni.

Rozwinął zawiniątko, a ujrzawszy stary płaszcz żołnierski i czapkę, pokazał znów białe zęby w uśmiechu.

Umył się co tchu i niespełna w kwadrans był już w płaszczu żołnierskim.

— Ale, a broń?! — szepnął. — Poszedł więc w kąt kuźni, tam z pod stosu starego żelaztwa wyjął krótki mieczyk i pistolet.

Uśmiechnął się znów do nich.

— Ba, to dla mnie, — a przecież trzeba i dla Antosi... — mruknął do siebie.

Poszukał znów między żelaztwem.

Znalazł jeszcze krótszy mieczyk, poszczerbiony, — bez pochwy, — pistolet jeszcze więcej dający wątpliwość o swej sprawności, a obejrzawszy je, rzekł:

— Mieczyk trzeba trochę sklepać!..

I zsunąwszy płaszcz z ramion, wziął się do roboty.

Ale zaledwie parę razy uderzył, gdy się ozwało znane mu niecierpliwe pukanie.

Przed drzwiami stał młodziutki żołnierzyk, w czapce mocno nasuniętej na czoło.

— Jeno sklepię nieco mieczyk dla ciebie! — ozwał się chłopak — spoglądając na towarzysza z zadowoleniem.

— Dawaj, jaki jest! — rzuciła Antosia — wyciągając rękę.

Cofnęła ją jednak i zakomenderowała:

— Ruszaj, a prędko, raz, dwa!

A potem głosem gderliwym mówiła:

— Nie miałeś to czasu pierwej tego uczynić! — oni wszyscy tacy, — zawsze na ostatnią godzinę odkładają!

Ale Franek tego nie słyszał. Wbiegł bowiem do kuźni, a po energicznem uderzaniu młota, znać było, że nie próżnował.

Po chwili wyszedł, podając przebranej pistolet i mieczyk wcale błyszczący.

Pochwyciła jedno i drugie — przypasała mieczyk na rzemyku, zatknęła pistolety za pasek i rzekła:

— Mam dukata, będzie na złą godzinę!

I wziąwszy Franka za rękę, zniknęła wraz z nim w ciemności.

(1) Lud w Rosji utworzył sobie legendę, że Napoleon miał dwie głowy. Legenda ta dotąd się utrzymuje. Opowiadał mi ją żołnierz rosyjski pochodzący z Mołodeczna (Przyp, autor. ).

III.

PRZESTRACH.

Nie można się dziwić, że tłum — wogóle maluczcy — podrażnieni przepowiedniami jakiejś niby nawiedzonej dziewki, drżał na samą myśl wkroczenia zwycięzców.

Klęska, jaką poniósł Napoleon, widok powracających, wygłodniałych, na poły zmarzniętych francuzów i sprzymierzonych, opowiadania o strasznej przeprawie przez zamarzłe rzeki, nieprzebyte śniegi, o ogromie wojsk rosyjskich, przerażały ogół.

Opowiadanie to, językiem, którego nie rozumiano, a jeno ze zbiedzonych resztek wielkiej armji, domyślano się, najzagorzalszych wielbicieli Napoleona, wprawiało w trwogę i niechęć.

Niechęć tę powiększał jeszcze widok zbiedzonych rodaków, którzy z niemą skargą opowiadali przebyte klęski.

Ogrom tych klęsk nie potrzebował żadnych dodatków, bo najwybujalsza nawet fantazja nie mogłaby stworzyć męczarni, jakie oni w rzeczywistości przebyli.

Zresztą nietylko tłum, maluczcy i ci, co stali zdala od wszelkich spraw narodowych, ale i ci, co byli na czele ówczesnego rządu Księstwa Warszawskiego, potracili głowy.

Upatrujący dotąd zbawienie Polski w obietnicach Napoleona, przestali teraz wierzyć w jego szczęśliwą gwiazdę.

Poczęto szukać zbawienia w tryumfatorze i zwycięzcy.

Przecież Aleksander I-y jeszcze przed wejściem Napoleona do Rosji, zjechał do Wilna czynił obietnice, mówiąc:

— Niech polacy mi ufają, spełnię ich najśmielsze marzenia!

Teraz przypomniano sobie te słowa. Przypominano i z drżeniem oczekiwano wkroczenia zwycięzcy.

Nie pozostało więc nic, jak ukorzenie się i oddanie pod wspaniałomyślną opiekę cesarza Wszech Rosji.

Po pierwszych więc zaraz wieściach o klęsce, wygotowano jeszcze w końcu listopada adres i wysłano do Petersburga. W adresie tym pisano:

"Nie masz naprawdę nienawiści narodowej, jest tylko wspomnienie krzywd, wzajemnie sobie zadanych. Nadszedł teraz czas, kiedy te dwa narody krzywdy te rzucą w niepamięć, a złączą się węzłem braterstwa, jako dwa narody jednego pochodzenia będące. (1). Jeżeliż więc ludzie miłujący ojczyznę, najlepsi patrjoci, posiadający zaufanie narodu, pod wrażeniem klęski skłaniali głowę i korzyli się, nie można się dziwić, że maluczcy ulegali wrażeniom słuchu.

Aż wreszcie i ojcowie miasta poczęli się naradzać.

— Nie wypada nam nic, jak tylko wyjść z chlebem i solą — ozwał się burmistrz.

— I przemówić coś przecie — dodał jeden z rajców!

— Ale kto przemówi? — zapytał drugi, wzdychając.

— Przecież nie kto inny, jeno pan burmistrz! — dodał trzeci.

— Jemu się ten honor należy! — zgodzili się wszyscy, patrząc urągliwie na głowę miasta.

Ten skrzywił się niemiłosiernie, raz, że nie tęgim był mówcą, powtóre, że nie wiedział co powiedzieć, po trzecie, że miał swoje osobiste ku temu powody.

Jak trzeba, to trzeba! — westchnął nareszcie.

Westchnęli inni.

— Ułożę sobie mowę — rzekł.

— Jutro ją przeczytam Waćpanom, a tak jakoś... Waćpanowie co będziecie uważali za stosowne, wypowiem.

Podobała się ta skromność głowy miasta imci panom rajcom, zgodzili się więc na propozycję, a burmistrz zagadnął:

— Ale to trzebaby coś postanowić z ową dziewką i kulasem, co się włóczą po mieście i postrach sieją.

— Hm, hm! — mruknęli jak na komendę rajcowie.Żaden się jednak nie odezwał ze swojem zdaniem, jeno spojrzawszy na siebie westchnęli.

— Według mnie — ciągnął dalej burmistrz — trzeba ich pod klucz...

— Tak, tak! — przyświadczył jeden z rajców.

— Jeno, że lud tak jest wzburzony i tak ich otacza, że chcąc onych aresztować trzebaby z całym tłumem walkę stoczyć.

— A możeby za miasto, gdzie do lasu i tam... — ozwał się trzeci z dobitnym gestem.

Wtem za oknem sali ratuszowej dało się słyszeć brzdąkanie.

Jednocześnie usłyszano jakieś głosy na schodach,

To pachołcy stojący na straży nie wpuszczali cisnącej się do sali obrad dziewczyny i jej towarzysza.

Mimo to wtargnęła i stając we drzwiach podniosła rękę do góry i wołała:

— Zcześniesz, zdepczą cię jak robaka, odbiorą urząd i zrabowane bogactwa, nie będziesz się natrząsał nade mną. Zcześniecie wszyscy!

Na widok nawiedzonej zerwał się burmistrz i rajcowie.

Nie ruszyli się jednak z miejsca, a nim się opamiętali, dziewka plunęła na nich i zniknęła tak szybko jak się ukazała.

Pierwszy burmistrz opamiętał się. Zawołał na pachołka:

— Łapać, chwytać, zamknąć! Pachołek zabrał się dość leniwie dla spełnienia rozkazu, ale dziewka połączywszy się ze swym towarzyszem, szła z podniesioną głową, otoczona licznym tłumem.

Rajcowie spojrzeli po sobie, każdy na inny sposób westchnął i nic nie mówiąc wyszli.

Każdemu zaś w uszach dźwięczało.

"Zrabowane bogactwa".Żaden zaś nie śmiał tego głośno powtórzyć, jeno sumował w sobie.

Każdy bowiem miał na sumieniu jakiś klejnot, który nabył od zgłodniałych żołnierzy wielkiej armji.

— Obłowilić się oni niemało podczas pożaru Moskwy — pocieszał się jeden.

— I tak, byłyby te bogactwa zmarniały razem z nimi, lub odebraliby im kozacy! — mówił w sobie drugi.

— Nie byłby przecie ugryzł brylianta, lub innego drogiego kamienia, a mogą się przydać, choćby dla naszych! — uspakajał się trzeci.

Tak rozmyślając w milczeniu, podążali każdy w swoją stronę,

Zapomnieli nawet po co się byli zebrali i że nic nie uradziwszy dla obrony miasta, jak przyszli, tak poszli.

Ale i tak nie byliby nic zrobili.

Wojska bowiem rosyjskie tejże nocy wkroczyły do Wilna.

Cesarz Aleksander okrążył miasto, nie zaszczycił go swoją obecnością i pojechał z otaczającą go gwardją w dalszą drogę, kierując się ku Księstwu Warszawskiemu.

(1) Dosłowne z ówczesnych papierów.

IV.

NA STOPNIU KARETY.

Gdy w kilka godzin po rozmowie z bratem, hr. Tyszkiewiczowa weszła uśmiechnięta do jego pokoju, zastała go przeglądającego papiery. Jedne skrzętnie chował do niewielkiej podróżnej teki, inne darł na drobne kawałki.

Nie zważając na to spytała:

— Czy pozwolisz, ażeby Muzy, jako posłanniczki Apolina, złożyły u stóp twoich swe hołdy?

Książę Józef podniósł na nią wzrok wielce zamyślony i rzekł:

— Wdzięczny jestem niesłychanie Muzom, a jeszcze więcej tej, która w ich imieniu przychodzi, ale...

I wziąwszy rękę siostry, złożył na niej pocałunek z całą galanterją.

— Ale... — podchwyciła pani Teresa z uśmiechem.

— Z przykrością muszę prosić, żeby Muzy wybrały przyjaźniejszą ku temu porę! — zakończył.

— Należy ci się, drogi Pepi, jakaś rozrywka... — rzekła pani Teresa, marszcząc czoło z niezadowoleniem, że niespodzianka na prędce przygotowana nie jest przyjęta przez brata.

— Jutro skoro świt opuszczam Wilno — odrzekł książę.

— Jakto chory? tak nagle? cóż się stało? — spytała.

— Trzy godziny temu mówiłeś mi, że nie myślisz tak prędko wyjeżdżać, cóż wpłynęło na to nagłe postanowienie? — pytała dalej, marszcząc piękne swe czoło.

— W czasach, w których żyjemy, każda godzina przynosi niespodzianki — odrzekł książe nie rozpagadzając wybladłe chorobą oblicze.

— Ale cóż się stało? — przerwała hrabina.

— Lada chwila wkroczą do Wilna wojska rosyjskie, mówią, iż zjedzie cesarz Aleksander, pojmujesz więc iż pobyt mój w tych warunkach jest niepodobieństwem.

Ale hrabina snać nie pojmowała. Zwróciła bowiem pytające oczy na brata i szepnęła:

— Ależ ty jesteś chory!..

— Jestem o tyle zdrów, że mogę odbyć podróż. Gdybym pozostał, zmuszony byłbym składać hołdy zwycięzcy i zdać się na jego łaskę i niełaskę.

Po twarzy pani Teresy przeszedł teraz jakiś błysk.

Zrozumiała nareszcie powody nagłego wyjazdu brata.

— Bądź łaskawa, spal to — rzekł tenże, podając jej garść podartych papierów.

Pani Teresa nic nie mówiąc, zgarnęła je na tackę i wrzuciła w płonący ogień na kominku.

Płomień z niego buchnął błękitno-żółtawy i oświecił jej twarz zafrasowaną.

Chwilkę stała wpatrzona w spopielony papier, aż odwróciła się i leniwym krokiem podeszła do brata.

— Masz słuszność, drogi Pepi, musisz wyjechać, a ja podążę za tobą.

To mówiąc, złożyła pocałunek na czole brata i wyszła śpiesznie z pokoju.

— Rozbierać się! — rzekła do oczekujących ją już w przebraniu z biciem serca, panien.

I poszła dalej.

Panienkom posmutniały twarzyczki.

— Co się stało?.. Co za szkoda! — szeptały.

Uszczęśliwione bowiem były, że im wolno będzie wejść i złożyć hołd bohaterowi, którego czciły.

Aż wkrótce weszła ochmistrzyni i zaraz od progu rozkazywała:

— Rozbierać się, chować stroje, pakować się, wyjeżdżamy!

Przed świtem zajechała kareta na saniach.

Książę podpierając się laską, podtrzymywany przez Ludwika Bujno, swego adjutanta, żegnany przez siostrę, wsiadł i zaraz ułożył chorą nogę na wygodnie usłanych poduszkach.

— Dowidzenia, kochany Pepi! — wołała pani Teresa, która otulona futrem, mimo padającego śniegu, wyszła aż przed dom.

— Czy ci aby wygodnie? — spytała z troskliwością iście kobiecą.

— Wygodnie, bądź spokojna! — odrzekł książę.

Drzwiczki się zamknęły, kareta ciągniona przez czwórkę tęgich koni, ruszyła.

Do sanek odkrytych wskoczył adjutant księcia i dwóch młodych oficerów.

Ordynans i dwaj żołnierze najwierniejsi towarzysze bitew i niedoli księcia, stanowili całą jego świtę.

Ci umieścili się na prostych, chłopskich saniach, uwiązawszy parę koni za niemi.

Jednocześnie, gdy cała kalwakata opuszczała Wilno, jadąc w stronę zachodniopołudniową, od strony północno-wschodniej wkraczały wojska rosyjskie.

Czerwieniejący świt zimowy połyskiem swoim zapowiadał dzień mroźny.Śnieg przestał padać.

Droga oświetlona krwawym blaskiem wschodzącego słońca połyskiwała, jak osypana drogocennemi kamieniami na bielącym się śniegu.

Książę spoglądał najpierw na okolicę i porównywał piękność jej i spokój z widzianemi niedawno okolicami Rosji. Ta cisza i spokój miłe czyniły na nim wrażenie. Westchnął i zagłębił się w opisie Turcji której tom 2-gi nakreślony lichą francuszczyzną znalazł na śniegu w przejeździe przez Berezynę (1).

Blask wyiskrzonego słońca wpadający przez okno posuwającej się z trudnością po gołoledzi karety, zmusił go do zamknięcia książki.

Gdzieniegdzie znowu śniegu były takie zaspy i tak kopna droga, że kareta chyliła się na wszystkie strony, grożąc przewróceniem.

Spojrzał w dal i dostrzegł o staje może drogi w bok brnące po śniegu sanie, a przed niemi, otulonego zieloną szubą, z podniesionym futrzanym kołnierzem, w czapce również futrzanej, podpierającego się kijem, nie wielkiego wzrostu, człowieka.

Gołoledź, a miejscami śnieg czyniły drogę tak trudną, iż podróżny, który snać dla rozgrzania się opuścił sanie, z trudnością odbywał drogę.

Książę Józef wpatrzył się w idącego ciekawie.

Gdy kareta nieco się zbliżyła, idący ruchem rozkazującym powstrzymał ją.

Ruch musiał być nie znoszący nieposłuszeństwa, bo woźnica szybko ściągnął konie.

Książę Józef szeroko otworzył zdziwione oczy.

Nie omylił się.

Był to Napoleon.

Książę, mimo chorej nogi, chciał wysiąść.

Nie zdążył.

Drzwiczki karety szarpnięte niecierpliwą dłonią, otworzyły się gwałtownie.

Na stopniach stanął cesarz w własnej swojej osobie.

— A, dobrze, że się spotykamy, mam ci coś powiedzieć — począł Napoleon, jak gdyby rozeszli się wczoraj w najzwyklejszych w świecie warunkach.

Książę Józef wyprostował się na siedzeniu i chciał powstać.

— Leż, cóż to, rana? — zapytał Napoleon, wskazując na wyciągniętą nogę.

— Zwichnięcie.

— Ochraniaj ją, wylecz, będzie ci wkrótce potrzebna.

I nie dając ks. Józefowi przyjść do słowa, mówił dalej:

— Z wiosną rozpoczniemy wojnę i zwyciężymy.

— Nadziei waszych nie zawiedziemy, nie jesteśmy pokonani, odjeżdżamy, bo tak wypada z naszych planów.

— J'aurai de nouveau le diable au corp. (2).

— Ty znami!

— Do ostatniego tchnienia! — odrzekł książę przykładając rękę do serca.

— Au revoir! — zawołał Napoleon. Zeskoczył ze stopnia, zatrzasnął drzwiczki i tym samym ruchem, jakim wstrzymał konie, rozkazał teraz, żeby ruszono (3).

Książę oszołomiony był tem nagłem zjawieniem się władcy.

— Sądziłem, że jest już blisko granicy Francji, a ten... — pomyślał książę.

I wyjrzał za odchodzącym.

Ten, jak gdyby nie dźwigał na sobie ciężkiej szuby, a przedewszystkiem zawistnego losu, szedł szybko po gołoledzi podpierając się kijem.

Doszedł tak do oczekujących go prostych sani, zamienił z towarzyszącym mu od samych Smorgoni, gotowym na każde skinienie pułkownikiem Wąsowiczem i jakby wy czerpał całą swą siłę i energję, z trudnością, wdrapał się na swój przygodny ekwipaż.

Wąsowicz wskoczył na kozioł, rzucił kilka słów woźnicy, sanie pomknęły cicho po zmarzniętym, nie ujeżdżonym śniegu, za nimi dwoje sani jeszcze mniej pokaźnych.

Pomknęły zaś zupełnie w inną stronę, nie w tę w którą podążał książę.

— Dokąd on zmierza? Przecież to już cztery dni, jak przejeżdżał przez Wilno? Jaką drogę myśli obrać? — zadawał sobie książę pytanie.

Na to pytanie jednak nie odpowiedział mu nawet świst wiatru.

Uciszyło się bowiem zupełnie.

Niebo wyiskrzone, czerwone, zapowiadało bliski zachód słońca.

Było bardzo mroźnie lecz spokojnie.

— Czwarty grudnia, według przepowiedni: "ś-ta Barbara po lodzie, Boże Narodzenie po wodzie" — mruknął do siebie książę.

I uśmiechnął się, jakby mu przypomnienie nadchodzących świąt, nasunęło jakąś myśl weselszą.

Wrócił jednak znów myślą do spotkania. — Miał podobno jechać przez Prusy, a skręcił ku północo-zachodowi, zapewne doniesiono mu, że tam droga bezpieczniejsza.

Rozeszły się na ten raz drogi naszę, ja pojadę prostym traktem na Grodno do Warszawy.

Na wspomnienie Warszawy znów się uśmiechnął.

(1) Była to jedyna zdobycz, ktorą ks. Józef przywiózł z nieszczęśliwej wyprawy, a którą znaleziono w jego bibliotece z napisem: "Trouvé sur Berezina".

(2) Można tłom. Wojna znów we mnie wstąpi! (Ulubione wyrażenie Napoleona).

(3) Rozmowę tę powtarzają w wielu pamiętnikach.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej