Zygmunt Krasiński

NOC LETNIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

NOC LETNIA

Zygmunt Krasiński

Bo na tym świecie śmierć wszystko zmiecie,
Robak się lęgnie i w bujnym kwiecie! 

Malczewski, Marta

O patrzcie na mnie, współziemianie, obywatele
jednej ojczyzny! na mnie, idącą po ostatniej drodze —
na mnie, ostatni raz patrzącą na światło
Heliosa! — Drugi raz nigdy go już nie obaczę. —
Śmierć, która w kolebce swojej wszystko usypia,
wiedzie mnie żywą ku brzegom Acherontu — mnie
żywą, mnie nie poślubioną, mnie, o której uszy
nie odbiło się nigdy weselne pienie zaręczyn. —
Acheron jeden tylko wola mnie do ślubu! 

Sofokles, Antygona

Jeżeli dotąd jedno dumne jeszcze
Bije gdzie serce na tej smętnej ziemi,
Za to samotne lub w walce z innemi,
Że się natchnęło w myśli święte, wieszcze;
Za to potwarzą ścigane dokoła,
Że nad sąd ludzi i praw ich zawiłość
Przeniosło swoją nienawiść lub miłość,
Nienawiść podłych — lub miłość Anioła!
Jeśli to serce, co wiele kochało,
Jeśli to serce, co wiele cierpiało,
Dziś na kształt głazu ścierpło i zlodniało;
Lecz wrzkomo tylko — na zewnątrz — bo skrycie
Tli w jego wnętrzach nieśmiertelne życie
I żadna krzywda ludzka nie wyziębi
Skry, spadłej z niebios, co wre w jego głębi —
Jeśli to serce w samotnej żałobie,
Jak grób zamknięty, tak zamknięte w sobie,
Na świat spogląda — nie mściwie — nie hardo —
Lecz z przebaczenia anielską pogardą!
— Gdziekolwiek jesteś, o serce mi znane!
Serce niewieście i prześladowane!
Gdziekolwiek jesteś — z bliska czy z daleka:
O serce dumne, o serce stroskane!
Weź to, co przyjąć możesz od człowieka!
Weź pieśń — po pieśni poznasz we mnie brata —
Ta pieśń z innego — tak jak i ty — świata!
Za to, żeś, siostro, w fałsz nie uwierzyła,
W bożyszcze złota i w marę próżności,
Gdy świat ten zstąpił do grobu podłości,
Za to, żeś z światem w grób ten nie zstąpiła
O tej nikczemnej dziejów ludzkich dobie,
W świętym współczuciu i w świętej miłości
Tę pieśń mej duszy ja poświęcam Tobie!...

Varenna 1840, 15 sierpnia

I

Widziałem, kiedy ją wiedli — w białych szatach, z wieńcem na głowie szła w przerażeniu.— Kościół stał jako ciemny cmentarz przed jej oczyma. — Wszyscy się uśmiechali z radości, starzy i młodzi. — Dzieci, za aniołków przebrane, potrząsały kwiatami. — Sam biskup i powierne kapłany wesołym patrzyli wzrokiem, w sutych dalmatykach. — Lud się cisnął, zazdroszcząc i chwaląc, i życząc. — Ona jedna tylko milczała, z spuszczonymi oczyma, oparta na ręku służebnic.

I w jej kibici coś znękanego, bezsilnego było.— I w jej zrzenicach niejasno przebijał promień duszy.— I z jej ust nieco rozchylonych, trudno się domyśleć, wyjdzieli modlitwa czy skarga? — Idąc wzdłuż kaplic, podnosiła rękę i przeżegnać się chciała, półkrzyże tylko kryśliła w powietrzu — przed obrazem Bogarodzicy skłoniwszy głowę, znać przyklęknąć miała, lecz sił jej nie stało i szła dalej ku wielkiemu ołtarzowi, a wielki ołtarz stał w głębi, podobny do grobu.

Tam ojciec czekał na nią w kole krewnych i powinnych, z dumą w oku starym. — I słuszne miał prawo do pychy, bo cudniejszym dzieckiem nikomu Bóg nie opromienił schyłku życia.—Ona dotąd była jak najmilsza gwiazda nad jego zstępującą drogą; dziś tylko pierwszy raz w życiu zamglona — lecz on nie zważał na chwilowe zaćmienie, bo w tej dobijającej godzinie wszystkie jego marzenia dopełnić się miały. — Rzekł więc do otaczających: „Patrzcie, jak niewinna drży w niewiadomości szczęścia swego!" — I sięgnął wzrokiem, tak jak kościół długi, by ujrzeć, azali nie przybywa pan młody — siwe brwi zmarszczył, nie dostrzegłszy go nigdzie!

Ale wnet znów miał spokojne i pogodne czoło. — O! złudzenia starców, jak posągi ryte z głazu, pośród ich dusz stoją — chyba śmierć je rozłamie; lecz nie strąci ich żadna przestroga na ziemi! Kto młody, ten malowne sny widzi w powietrzu: tęcze nad nim się krzyżują i znikają; wiara na przemiany precz idzie w zwątpienie. — U bliższych grobu — twardsza nadzieja i żądze przezwane rzeczywistości imieniem. — Między prawdą a nimi stanęła opoka doświadczenia — siedzą na niewzruszonej, a strumienie życia, morza fal grających, pędzą tymczasem i mijają w dole!

Tam zwichnięte stery, poszarpane żagle, opadłe wieńce i serc spalonych popioły, wiecznym wichrem gnane, tłoczą się i giną w oddali! Tam gwiazd dżdże nieustanne z głuchym gasną szumem, a wszędzie modre szydzą piany i w nieskończoność garnie się rozbicie! — Lecz im nic do tego: sami wrośli w skałę i domy budują nad huczącą głębią; każda fala, co przelewa się w drugą, wydaje się im ołtarzem szczęścia i pokoju — potem córom i synom ludzkim każą ślubować na wierność przed nimi. — Ha! nim ci domówią przysięgi, już ołtarz pod drugim widnokręgiem płynie!

Teraz oblubieniec wpadł do kościoła, rześki i hoży, z drużyną pysznie ubranych, sam w narodowym stro ju — lecz naród jego nie był starca narodem. — Tłum rozgina się na prawo i lewe, niskim witając go czołem — ledwo raczył niektórym się odkłonić i dzwoniąc o marmury posuwistymi kroki, stanął przy narzeczonej, klęczącej już teraz. — Ona nie zdołała powstać! — Ojcu jej znikomie usta na ramieniu złożył, potem rozmawiali przyciszonym głosem, starzec z królewską powagą, młodzieniec hasając rękoma. — Z wolna zbliżył się tymczasem biskup i z wolna zapalono gromnice na ołtarzu.

— Wielkie w tej wielkiej świątyni stało się milczenie — na wieki rąk dwoje, dusz dwoje połączyć się mają.—Dreszcz uroczysty rozbiegł się po widzach.

O szyby różnobarwnych okien rozpłonił się promień zachodzącego słońca. — Zdało się przez chwilę, że tam krwi potok płynie i pluska, aż zniżył się i skonał wśród zmierzchu — lecz ostatnim blaskiem drasnął głowę człowieka stojącego samotnie w przybocznej kaplicy — przy nim leży na pomniku posąg rycerza. — On, jak drugi posąg, niewzruszony, przykuł się wzrokiem do ołtarza, kędy biskup przemawia do oblubienicy. — Co w jego duchu się dzieje, mrok na jego twarzy zaczaił

— jednak kiedy chwilowa łuna, co zgasła już teraz, przepływała po niej, każdy, co k'niemu zwrócone miał przypadkiem oczy, dostrzegł wyraz niesłychanej walki na tym czole wzniosłym— nikt jednak ni modlitwy, ni westchnienia nie usłyszał, ni jęku.—Wargi ściśnione i boleść, kształtem uśmiechu zakrzywiona na nich! —to jedno błysnęło i znów utonęło w cieniu.

Lecz kiedy świętym obrzędom stało się zadość, kiedy pan młody podniósł żonę, a ona padła w ojca objęcia i ojciec ją niósł ku bramom kościoła, i tysiąc gromnic szło za nimi, i stopniami upływała ciżba, i kroków odgłosy wolniały, oddalając się —i wreszcie pustkami stanął przybytek — śpiący tylko umarli w nim zostali i kilku żywych umarłych krzątało się po jego głębiach, zakonników kilku — wyszedł ów człowiek z kaplicy i rozkiełznany, szybki, uderzył piersią o stopnie ołtarza, zerwał się i padł na nowo, aż wreszcie siadł, lampą pozostałą nad krzyżem srebrnym blado oświecony — nie ku obrazom świętych zwrócone jego oblicza, ale ku bramie, którędy wyszli oni wszyscy. — Tam błękitu nocnego kawał i jedna gwiazda miga. — On w nią patrzy i sztylet spod płaszcza wyciąga — i patrząc w gwiazdę, z pochwy klingę bierze — i patrząc w gwiazdę, ostrzy ją na zgrzytającym kamieniu.

Tak w śnie magnetycznym, z odkrytą zrzenicą, nic nie widząc, nic nie słysząc, chorzy stąpają śmiało w księżyca promieniach — potęga, której nie czują, stała się nimi — ona im ręce zbroczy krwią nieprzyjaciół, ona ich odejmie brzegom przepaści. — Namiętność w słońca promieniach czerpa żary swoje, lecz równie pewno niesie, równie dziko pędzi!

I do owego człowieka zbliżył się mnich, przyklękając przed wielkim ołtarzem, potem rzekł: „Ktokolwiek jesteś, bracie, idź na spoczynek i nie mieszaj pokoju Pańskiego." Ale on mu nic nie odpowiedział. — Za tym szedł drugi i rzekł: „Precz z kościoła, bo świętokradzcą jesteś!" Ale on mu nic nie odpowiedział — aż trzeci przed nim stanął i zawołał: „Wyklinam ciebie i to żelazo, któregoś u stóp krzyża śmiał dobyć." — A wtedy wstał winowajca i odparł: „Na te słowa czekałem, by cios stał się niechybny, a rana śmiertelną" — i wyszedł powoli — powoli, jakby liczył kroki własne, wiedząc, że ostatnie na ziemi!

Tymczasem rozwiodła się po niebie noc tak przejrzysta i cicha, że każdy, co ją widział, uczuł w piersiach dreszcz rozkoszy, w duszy szczęścia przeczucie. — Jej cienie owionęły pola i gaje — jej gwiazdy weszły nad górami jak duchów w błękicie ukrytych płonące zrzenice. — Ziemia w przepasce z ciemności wonią kwiatów tylko i westchnieniem wód odwdzięcza się im wstydliwie za złote spojrzenia. — Właśnie takiej nocy trzeba dla tak świetnych ślubów — od niej pocznie się długa wiosna obojgu szczęśliwym. — Czegoż im więcej można życzyć na ziemi? — On, wzięty u króla, pan wielu służebnych — ona, śliczniejsza od aniołów, wniosła w dom męża ziemie obszerne posagiem. — Matki nie znaleźć, która by jej nie zazdrościła — młodzieńca, który by mu nie złorzeczył — a ojciec stary dopiął myśli swojej — odtąd mu dni płynąć będą wśród uśmiechów córki i potęgi zięcia — a drobne wnuczęta jak kwiaty wyrosną mu na ścieżce przed grobem!

Sute też na zamku wyprawił wesele — niewielu książąt na takie mogłoby się zdobyć. — Wysoko nad całą krainą beczki smolne i kagańce świecą z murów — na podwórcach tak jasno jak we dnie, okna komnat otwarte, w komnatach sto harf gdy zabrzmi, trąby gdy zagrzmią, stóp tańcujących szum wzbija się i leci — porwane koła kręcą się, plątają, szaleją. — On sam obchodzi świetlice i zagrzewa gości. — Łza w jego oku nabrzmiewa, łza, co z trudów życia wydobywszy się, pod koniec dziękuje Bogu za tyle dni, co szły w krwi i pocie, kiedy w tym ostatnim można o nich wszystkich zapomnieć! — Wyszedł na przysionki i z ganku sypnął ludowi pełne misy srebra — wrócił i diamenty przyszpila napotkanym dziewojom do łona. — Giermki, co za nim idą, garbiąc się pod ciężarem bogatego sprzętu, podają mu na przemian szable i złote łańcuchy, strusie kity i tureckie handżary — on na pamiątkę dnia tego nimi gości darzy. — Czasem też stanie, weźmie z rąk pacholęcia spory kielich i usta małmazją odwilży — potem idzie dalej, łaskawym ukłonem witając, łaskawym wzrokiem błogosławiąc wszystkim!

Teraz wszedł do środkowych gmachów, do wybitej przez wszystkie piętra sali, kędy gaj przyniesionych krzewów ściany oplatał w dole, w górze zaś stropami złotymi, gzympsami z marmuru wiły się sklepienia — i na nich herby ojców jaśniały, nieskażone, święte! — Stanął u wejścia i pojrzał, szukając dziecka swego — ale jej nie ujrzał wśród krążących par ani odkrył w tłumie patrzących. — Pan młody tylko pląsał od jednych pań ku drugim, na przemian znikomym z tą i ową połączony tańcem. — Po drugi raz w tym dniu ściągnęło się czoło szczęśliwego starca drgnieniem gniewu czy smutku — skinął na zgraję — rozstąpili się wszyscy — on przeszedł wśród nich i kroczył ku pomarańczowym drzewom, kędy pustkami stały w framugach siedzenia, lamowymi zasłane makaty. — Tam szukał córki chwil kilka jeszcze, aż zatrzymał się od razu, jakby nagłym uderzony bolem. — Siedziała ona z oczyma spuszczonymi ku wiązce róż leżącej na kolanie i odrywała ich listki, marząc o czym innym — wreszcie same ciernie w ręku się jej zostały.

Starzec cicho przystąpił i przewiódł na sobie, że łagodnym rzekł głosem: „Biedna matka twoja jakżeby dziś szczęśliwą była — za co Bóg nie dozwolił jej tego dnia doczekać?" — Drżąc, podniosła głowę, drżąc, ścisnęła mimowolnie ostatki róż w dłoni — potem nazad w pomieszaniu przypiąć je chciała do sukni — przyczepiły się ostre gałązki do rąbka i sterczały krwią jej palców zadraśniętych świeże. „Czemu płaczesz — zapytał starzec — jedynaczko moja? — Wspomnienie matki nie mogło do tyla cię wzruszyć, boś jej nie widziała nigdy — w dniu twego na świat przyjścia ona odeszła do ojców — ach! tyś się skaleczyła, córko!" — I wziął jej dłonie, i wyjmował z nich drobne ostrza kolców. — Ona mu odparła: „O! nie to mnie boli, ojcze" — potem zaraz dodała: „Owszem to, nie co innego, ojcze" — i zamilkła — łzy jedne po drugich spadały z jej lica. — On oparł się na jej ramieniu: „Widzisz, jaki stary jestem — drżą pode mną kolana — prowadź mnie" — i szedł z nią zamyślony, gotując się do mówienia, lecz słowa nie mówiąc. — Naokoło nich wszędzie woniały kwiaty i muzyka brzmiała!

W tej chwili odezwał się zegar przybity do górnego gzympsu — nad nim kuty ze spiżu siedział jedynowładzca wielu królestw dawnych — za każdym uderzeniem wychodził ze ściany posąg jednego wojewody i szedł się kłaniać umarłemu panu, potem znikał, roztwierającym się pochłonięty murem. — Przeszło ich dwunastu! — Wtedy z odległych komnat zamku wzniósł się chór niewieścich głosów, zrazu jak szum błędny i nierozgarniony, ale coraz wyraźniejszy, z dalszych sklepień przesuwający się pod bliższe, wołający na oblubienicę. — Ojciec sam wzdrygnął się w tej chwili, blednącą córkę porwał w objęcia i uchodził z przejścia w przejście, z izby do izby, z ganku na ganek, wszędzie swatek ścigany chórem, wszędzie chcąc przemówić, a nie mogąc słowa wypowiedzieć — i wszędzie naokoło woniały kwiaty i muzyka brzmiała.

Wreszcie stanął w kaplicy zamkowej, kędy jego naddziady w kamiennych spoczywają trumnach. — Gromnic kilka nad nimi się pali, i zewsząd czarne spływają obicia, bramowane srebrem. — Ona z rąk starca przypadkiem na grób ostatni, najmłodszy, na grób własnej matki się stoczyła i siedzi, milczy, truchleje. — On rzekł do niej: „Bóg nie raczył po mieczu przyciągnąć mi rodu, kądziel tylko pobłogosławił w domu moim — lecz ten, który cię pojął, przysiągł imię nasze przybrać i dzieci twoje zwać się będą jak ojcowie moi. — Szanuj szczęście, którym Opatrzność cię uwieńczyła. — Pani równej tobie, pani tylu włości i skarbów, nie ma w całej ziemi naszej — pamiętaj więc być mężowi do śmierci posłuszną i wierną."

Te słowa mówił głuchym głosem. — Zdawało się, że każdym z nich probuje serce milczącej — lecz kiedy nic nie odpowiadała, kiedy tylko coraz niżej spuszczała skronie i w końcu jej czoło utonęło w jej dłoniach i wieniec ślubny zśliznął się z włosów, on z jękiem zawołał: „Czy słyszysz? Nadchodzą cię oderwać od łona, na którym wzrosłaś. — Pożegnaj mnie, mówiąc, żeś szczęśliwa." — Lecz ona, cisnąc jeszcze mocniej ręce i kryjąc oczy, milczała. — „Dziecię, ty chcesz, bym się położył obok tych umarłych i nie wstał więcej? — Dotąd w spojrzeniu ócz twoich błękitnych był mój spoczynek po burzach tylu — jedyną perłę moją oddałem w cudze ręce, bom chciał, by nieznanym zajaśniała blaskiem. — Co się dzieje tobie, dziecię? Przemów do mnie słowo jedno — raz jeden się odezwij, choćbyś miała się skarżyć lub wyrzec, żeś nieszczęśliwa!"

I z przerwanym oddechem oburącz wsparł się na grobowym marmurze, czekając odpowiedzi. — Do połowy nóż tkwi mu już w sercu — jeden jęk, jedna łza, jedno jej wzdrygnienie może teraz to serce rozerwać. — Ona, wzniósłszy oczy, zdała się śledzić wyrazu litości na ojcowskim licu i zdała się przez chwilę wierzyć, iż jeszcze nie wszelka zniknęła otucha. — Zsunąwszy się, klęka na głazach, modli się słówmi i całą postawą do niego. —

Dreszcz gwałtowny odrzucił starca od pomnika żony. „Co za imię wyrzekłaś? — Nie powtarzaj go! — Możem nie słyszał dobrze — milcz — milcz! Nie — ty nie mogłaś myśleć o wygnanym niewdzięczniku, co teraz z wrogami na mnie spiski knuje za to, żem mu świetne losy gotował w przyszłości, za to, że był synem brata mojego! — A jeśli go żałujesz, jeśli kiedy miałaś nędzną nadzieję, że ci pozwolę buntownika widzieć lub rękę mu twoją oddać, ach! wraz z nim i ty bądź przeklęta!"

Podniosła się dziewica. — Ona dotąd cierpiała w milczeniu, jak smętna ofiara, niesiona na mściwych bogów ołtarze — teraz odparła zimno i stanowczo: „Kochałam go, ojcze." — Starzec nie dotrzymał tym cichym, śmiertelnym wyrazom. — Zakręciło mu się w głowie i zniszczony jak wszystkie nadzieje, którym ufał, padł u stóp grobowca. — Przez chwilę duch jego wraz z duchami przodków spoczął w nicości — a kiedy się przebudził, ujrzał nad sobą twarz bladą córki i uczuł jej uściski wołające go nazad do życia, i usłyszał zarazem tuż nad sobą brzmiące ślubnej pieśni zwrótki — próg kaplicy przechodziły szukające niewiasty i szły, śpiewając, i z wolna, śpiewając, otaczały oblubienicę śnieżnym kołem. — Za każdym słowem zbliżają się bardziej — ona chowa się pod ramiona jego!

Wreszcie objęły ją, porwały i wloką, sypiąc kwiaty na podłogę, paląc kadzidła i nowym hymnem głosząc wschód jej nowego życia. — Starzec stąpa za chórem, z daleka, leniwo — i gdzie rozmijały się drogi, gdzie ją swatki unieść miały do ślubnej komnaty, stanął i nad zemdlałą znak błogosławieństwa ostatni raz kryśli — potem został sam jeden i ku salom godowym zmierzać zaczyna — stopniami odzyskuje przytomność, wolą duszy prawdę jakby sen zwodliwy rozgania, a rozkazując jej nie być, uwierzył może, iż nie było jej nigdy. — Kiedy wchodził między biesiadujących, znów władał sobą i spokojna powaga leżała mu na twarzy.

Pan młody przemawiał do przyjaciół: „Wy, z którymi dni tyle przebyłem w obozach i na łowach, słuchajcie, drodzy! wam jeszcze i tę noc poświęcę — ślubuję nie spojrzeć na żonę moją, aż wejdzie pierwszy promień świtu. — Jak tam na niebie?" Do okna skoczył jeden z towarzyszy i krzyknął: „Księżyc dopiero w samym środku nieba." — „A więc do was jeszcze i z wami" — zawołał młodzieniec i wychylił czarę i rzucił, oprawną złotem, sadzoną diamentami, przez stół najbliższemu. — Ciężka dłoń starca w tej chwili na jego spoczęła ramieniu — obejrzał się i chwytając za drugi puchar: „Zdrowie twoje, ojcze — rzekł — i wszyscy spełnijcie je ze mną!" Ale pan zamku nie podziękował, jedno wskazał zięciowi otwarte podwoje i dalekie zakręty, którymi szły niewieście postacie, wracające w milczeniu i ginące w cieniach. — Młodzieniec odparł, potrząsając płowych pukle włosów: „Patrz na tych wesołych i mężnych, co mi po dziś dzień służyli tak wiernie — przysięgą związałem się z nimi — do jutrzenki razem pić będziem i śpiewać! — Tę noc najpierwszą, najmilszą poświęciłem im." — To mówiąc, porwał za dłonie obok stojących i krzyknął: „Za to podły buntowników motłoch ścigać będziecie w tych górach, póki mi rozkazów, a wam ducha stanie." — Wszyscy odkrzyknęli chórem: „Niech żyje książę nasz!" — Zrazu twarz starca pokryła się gniewu rumieńcem — ale te wyciągnięte ramiona, te dobyte do połowy miecze, ten zapał ich wszystkich myśli jego rozerwał — wspólna sprawa lepszą ich połowę zabrała. — Przyszłość i potęga, duma i nienawiść przesłoniły mu postać samotnej, płaczącej, opuszczonej — i sam dodał głosem, który niegdyś grzmiał pośród szczęku bitew: „Biada buntownikom!"

Dłużej jednak z gośćmi pozostać nie raczy — ponuro skinął na giermków. — Oni przed nim z pochodniami stają. — Młodzieniec na chwilę odbiegł swoich i teścia odprowadza aż do progów sali — teść go pożegnał zimnym wzrokiem wstrętu. — On wraca i woła. „Przez dobry kindżał mój, nie cierpię przymusu! — Swieżąm pojął dziewoję, nie żadne kajdany. — Smutny księżyc niechaj starym pannom zmarszczki srebrem krasi — mnie rumiane słońce wyda piękną żonę moją!" — I nożem greckim rzucił w złoty gwóźdź przeciwległej ściany — trzydzieści nożów dobyli z pochew towarzysze — żaden celu nie utkwił tak blisko — zatem, nalawszy pełne czary, piją chwałę wodza! — On stał się piękny krasą próżności na licach — ręką rozwiewa i głaszcze sobie włosy — żartami ściga towarzyszy, dowcipnie, ostro, brzęcząc i kłując jak osa. — Oni mu odpowiadają szumem poklasków. — W takowych chwilach, duszą na zewnątrz podany, zwykł on wdzięcznie się ślizgać po samej życia powierzchni — krew mu się z serca przenosi do twarzy — tam ona łudzi rumieńcem — rysy grają — oko płonie, lecz w sercu pusto jak u zalotnicy!

Koniec wersji demonstracyjnej.

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej