Jules Claretie

NORIS

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Część pierwsza.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII. CZŁOWIEK UCZCIWY I DZIEJE UWIĘZIONEGO.

Część druga.

I.

II.

III.

IV.

V.

Część trzecia.

I.

II.

III.

V.

VI

VII.

NORIS

Romans współczesny

Claretie Jules

Tłum. Bolesław Londyński

Część pierwsza.

I.

Na placu Dauphine, nieopodal pałacu sprawiedliwości, którego potężny biały korpus jasno zarysowywa się na tle nieba, pewnego wieczoru w lutym, w porze, gdy ten trójkąt wysokich gmachów pokrywa się szarością zmierzchu, wsparta o framugę jednego z okien, otwartych na oścież, wprost schodów pałacu — siedzi kobieta.

Kobieta jest młodą, nadzwyczaj bladą, drży pod futrem, które ją przykrywa, i od czasu do czasu, wychylając się do połowy z okna, bada w oddali oczyma, zaognionemi gorączką, stopnie kamienne, po których zejdzie oczekiwana przez nią stara sługa, Wiktoryna, mająca jej donieść, co orzekli przysięgli i jaki wyrok wydali sędziowie...

Sędziowie!

Któżby powiedział kiedykolwiek, że biedna Wiktoryna będzie zmuszoną udać się do pałacu sprawiedliwości, gdzie jej pan pod sądem i że ciężkiemi krokami będzie zmuszoną powracać, ażeby powiadomić o rezultacie pannę Noris, znajdującą się tam w jednym z hotelowych, pokojów, wynajętych umyślnie na ten dzień okropny, ażeby się ukryć i czekać, tłumiąc łkania?

Tak, któżby powiedział, ktoby jej śmiał w oczy to powiedzieć, jej wiernej słudze?

Pan był przecie tak słodki, tak dobry! jak ciasteczko... A panienka, którą Wiktoryna wychowywała sama! Ach, panienka... To anioł prawdziwy!...

Noris czekała już od bardzo dawna. Przed chwilą, opuściła ten pokój, to okno otwarte, przebyła plac, weszła na stopnie schodów, popchnęła drzwi oszklone i zaczęła się przechadzać po wielkich salach, sąsiadujących z salą "Poprawczą", gdzie sądzą — gdzie sądzą jego, jej ojca! badając ludzi, którzy wychodzili, przysłuchując się rozmowom, studyując uśmiechy, starając się odgadnąć przypuszczalny wyrok na tych uśmiechniętych, albo zimnych twarzach adwokatów, których oczy pragnęły się przedostać po za woal tej przystojnej młodej kobiety, spacerującej z powagą w sukni żałobnej.

Nic, nic się nie dowiedziała!

Ciężki upał z galeryi des Pas-Perdu dusił ją. Głuchy stuk podeszew o kamienne tablice, obwiedzione dokoła czarnemi linjami, jak żałobne klepsydry, ogłuszały ją.

Pociągana upartym magnetyzmem, stawała mimowoli przed zagłębieniami w ścianie, gdzie na wielkich białych afiszach pod tragicznym tytułem: Więzienie Sądu przysięgłych, można było wyczytać z poza drucianych kratek imiona i nazwiska skazanych...

Wyciągi z akt więziennych!

Odczytywała je machinalnie, sylabizowała listę przestępstw: kradzież, nadużycie zaufania, szukała cyfry lat kary, poczem odchodziła ze zgrozą od tego pręgierza, gdzie zdało jej się, że czyta, że może czytać będzie, nieszczęśliwa, nazwisko swego ojca!..

Sprawa kopalni Sierra-Fuente.

Dzienniki tyle piszą o niej od kilku miesięcy!

Musi być mnóstwo osób tam na górze w sali Nr. 6.

Tak, tyle osób, jak wówczas, gdy po raz pierwszy była w sądzie z ojcem, Eugenjuszem Féraud. On szczycił się wtedy swoją piękną Noris, ona szczęśliwą była, że może się pokazać publicznie z tym szlachetnym i ukochanym człowiekiem, posiadającym talent, wielki talent, w jego starych zapomnianych romansach; tyle albo i więcej talentu niż maja, współcześni z ich dziwacznemi założeniami, prowadzonemi gadatliwie, z ich nieskończonemi określeniami i opisami!...

Noris powtarzała mu to często, a literat, niegdyś słynny, dziś opuszczony, pocieszał się po stracie czytelników poczciwym uśmiechem podziwienia swej wiernej, jedynej czytelniczki...

— Faktem jest, moja córeńko mawiał poczciwiec — że wszystko, co ja piszę, ty możesz czytać! Niech sobie co chcą mówią o mnie, ale jestem uczciwym człowiekiem.

Ach, wistocie zaczęto znowu mówić o nim, — o nim, o którym nie mówiono już tak dawno; — Eugenjusz Féraud był w modzie od czasu owej sprawy.

Dzienniczki, nieznające go nawet ze słyszenia, cytowały jego biografię, zarzucając mu jako zbrodnię, że "po- rzucił literaturę dla finansów" i "twórczość" swoją obrócił na to, ażeby zostać głównym sekretarzem — sprawozdawcą Towarzystwa kopalni Sierra-Fuente,

Twórczość!

A jednak oddawna już nie dawała mu ona środków do życia!

Dziś, cały Paryż spoglądał na starca Féraud, siedzącego na ławie oskarżonych, pomiędzy dwoma narwanymi spekulantami, którzy go wciągnęli do sprawy.

I Noris, jak gdyby jej spojrzenia przebiły ścianę, uczuła na swem czole ogień oczu, przeszywających Eugenjusza Féraud.

Nie mogła długo wytrzymać w pałacu.

Zdawało jej się, że ironiczna ciekawość i szepty oraz lornetowanie adwokatów prześladuje ją na każdym kroku.

Wróciła tedy na drugie piętro hotelu Henryka IV, i tam w otwartem oknie, rozdrażniona tak, że gryząc rękawiczki odrywała zębami po kawałku skóry, a przytem niespokojna i zalękniona, czekała na ukazanie się postaci swej starej służącej, która miała się ukazać, zgarbiona we dwoje, tam na tych schodach.

Pomimo, że mrok zapadał, Noris widziała wszystko, ogarniając czarnemi błyszczącemi oczyma ten olbrzymi budynek pokryty dachówką, na której wznosiła się wieżyczka ze złoconą chorągiewką.

Spostrzegała na białych schodach ciemne sylwetki prawników albo procesowiczów, którzy wchodzili i schodzili, przetwierając co chwila ciężkie drzwi, z głuchym trzaskiem, rozlegającym się dokoła.

Za kratą żołnierz z karabinem chodził miarowym powolnym krokiem w jedną i w drugą stronę, w grubej szarej sukiennej szyneli.

Wtedy, Noris, śledząc go oczyma liczyła jego kroki, wmawiając w siebie, że jeśli za pięć minut — cyfra nieparzysta — przejdzie tyle a tyle razy w jedną i drugą stronę, to Eugenjusza Féraud uznają za niewinnego i uwolnią.

I zapalając się w rachubie, i nie dopuszczając uwięzienia, zaczynała liczyć na nowo.

Olbrzymie statuy kamienne, wyobrażające Prawo i Sprawiedliwość i stojące wprost pałacu, przerażały ją, dzięki swej obojętności katowskiej.

Odwracała głowę, jakby chciała zapomnieć o pałacu; badała plac: na dole handel korzenny, szyld wytarty anonsujący hotel; w którym sama zamieszkała tego poranku, dalej skwer z kasztanami ogołoconemi z liści, z nawpół żywemi szkieletami drzew, tak były zaniedbane.

Przechodziły dzieci. Osób w ogóle mało; zajmowała ją gra cieni na pobielonym bruku.

Nareszcie, pulsa gorączkowo zaczęły jej bić w skroniach, i Noris powróciła do pokoju, obejrzała obicie zdobne w dziwaczne rysunki wyblakłych kwiatów, całą nędzę zajezdnego domu, a potem znowu spojrzała na te smutne gmachy, wyglądające z za okna, na tych odźwiernych sterczących przed nimi, na te stare mieszkania, czujące z oddali pleśń kompromitujących papierów sądowych, i nagle stanęła, przejęta do głębi, prawie zahypnotyzowana, szyldem redakcyjnym, wyrytym żółtemi literami na tle zielonem: — Prawo, gazeta sądowa.

I dziewczę znowu zadrżało i znowu łkanie ścisnęło jej gardło, jak przed chwilą, tam, przed wykazem więziennym, przylepionym do ściany, i zdawało jej się, że nazajutrz czytać będzie mokry jeszcze, jakby zwilżony łzami, numer Prawa, w którym pod tytułem Sprawa kopalni Sierra-Fuente, posiedzenie z dnia 21 lutego 1877 roku, wyczyta badanie Eugenjusza Féraud; zeznania tego skromnego i bojażliwego starca, jego obawę wobec sędziów i prokuratorów, którzy ściskają sumienie jak palce gąbkę, i — jako następstwo badań, zgrozę jeszcze większą — potępienie ojca... Więzienie!...

Czytała, czytała to wszystko!...

I odgadywała ich, słyszała tych komentatorów, szykany tych wszystkich, co będą czytali to sprawozdanie jutro, w biurach redakcyi, w kawiarniach, wszędzie, ten numer, ten przeklęty numer Prawa, gazety sądowej.

Noris często ulegała takim widzeniom, strasznym snom, tamującym jej oddech, były to jednak tylko widzenia i sny chorobliwe. Ale teraz!...

Krzyknęła nagle i pierwszą jej myślą było rzucić się do drzwi i biedz szybko.

Tam, na schodach; w coraz zwiększającej się ciemności, spostrzegła właśnie dobrze znaną sobie postać kobiety zgarbionej i drżącej.

Wiktoryna! Wiktoryna wraca! Wszystko skończone. Uwolniono go!

Ale siły jej odmówiły posłuszeństwa i Noris wsparła się o okno, wlepiając źrenice w tę postać, idącą tak wolno, tak wolno!...

Zdawało jej się, że stara kobieta opiera się o poręcz kamienną, ażeby nie upaść.

Poza nią, Noris szukała ojca.

Gdzież jest ojciec?

Ludzie opuszczali pałac, wszyscy ciekawi już wyszli. Konie ruszały z rogu ulicy de Harlay, powozy zabierały widzów, jak przy wyjściu z teatru.

Jego — nie było!

Dlaczego nie ma jej ojca?

A więc skazany?... Ale nie, uwolniony przez Boga uwolniony!...

Nie mógł jeszcze tylko załatwić wszystkich formalności — ale przyjdzie niebawem.

A ona, jego córka, jakże szczerze zawiesi mu się na szyi, jak go serdecznie powita!

Ach, temi ustami spalonemi gorączką pocałować tę siwą brodę, to poczciwe oblicze ojcowskie!

Stara już jest na placu, idzie wolno, dźwigając z ciężarem lat, ciężar tajemnicy o rezultacie sprawy.

— Prędzej, prędzej!

Noris miała chęć krzyknąć na wiatr z jednego końca placu na drugi.

Ale cóż, Wiktoryna nie usłyszałaby przecie!

— Za chwilę, za parę sekund już będzie!...

Serce młodej kobiety doznawało uczucia, jakby było kłute szpilkami.

Zdobyła się wreszcie na otworzenie drzwi, i wyprostowana, sztywna, przygotowana na wszystko, stanęła w nich, czekając na Wiktorynę, której kroki słyszy już na schodach, coraz wyżej, wyżej, już na progu.

Ale skoro spostrzegła ją wchodzącą do mizernej hotelowej stancyjki zmienioną, z twarzą, zazwyczaj ogorzałą, teraz białą jak gips, Noris uczuła pot śmiertelny na czole. Zdołała wyszeptać tylko:

— I cóż?

Wiedziała zawczasu, co odpowie Wiktoryna.

Ruina wszystkich nadziei, nawał przeróżnych wzruszeń przekształciły tę biedną staruszkę w idyotkę.

Skazany!...

Wiktoryna nie powiedziała tego wyrazu, ale panna Féraud odgadła wszystko.

Powtórzyła raz jeszcze.

Po chwili, głosem drżącym i jakby dotkniętym dusznością, spytała:

— Na ile lat?

Stara nie śmiała odpowiedzieć, spoglądała na Noris, przeszywała ją wejrzeniem psa wiernego.

Załamała ręce w rozpaczy.

Nie płakała, głowa jej tylko jak bania pusta, spadała to w jedną to w drugą stronę na jej zgarbione ramiona.

— Na ile lat? — spytała Noris, u której z pod czarnego woalu stara mogła dostrzedz tylko błyszczące oczy.

Służąca wahała się przez chwilę, nareszcie, po dwukrotnym wysiłku szepnęła:

— Pięć!

Na pięć lat! Mimowoli, gwałtownym ruchem córka Eugenjusza Féraud zwróciła się ku pałacowi, który z każdą chwilą coraz bardziej zaciemniał się w mgle wieczoru, i rzuciła nań spojrzenie wściekłości.

To tam, w jego wnętrzu, tam spoliczkowano całą przeszłość jej ojca!...

I on jest jeszcze tam, on, skazany, zmiażdżony tym wyrokiem!...

Noris miała chęć zawołać do tych, co go osądzili:

"Bezwstydni! Bezwstydni albo źli! Nie odgadliście prawdy, nie odgadliście tego, co jest w głębi duszy biednego ale uczciwego skazańca!"

Skazany, skazany na pięć lat! Chodźmy, chodźmy tam jeszcze, Wiktoryna źle słyszała. Najwyższa kara miałaby spaść na niego, Eugenjusza Féraud, który nie wiedział nawet o co idzie w całej tej sprawie Sierra-Euente, bo wszak ona, Noris, rozmawiała z nim o tej sprawie!... Największa kara dla niewinnego!..

— Ach, panienko... biedna panienko — mruknęła z kolei służąca, mnąc swą mokrą chustkę... gdybyś słyszała, co mówił prokurator... gdybyś słyszała, co oni mówili do pana!... Co oni mu wymawiali!... Wszystko... A czyja wiem, skąd im to wszystko przyszło do głowy?... Wszystko... Chciałam zawołać do nich, że kłamią, że kłamią, że nie znają pana, że pan, to najlepszy z ludzi... Nie śmiałam. Nie mogłabym zresztą. Miałam duszność... Dlaczego mnie nie wezwali na świadka? Jabym im powiedziała dopiero, czem jest mój pani Jabym im to powiedziała! Jak oni śmieją zarzucać cokolwiekbądź takiemu szlachetnemu człowiekowi, jak mój pani,.. Ci inni, zarówno Verignon, jak Paludet — to łotry! Ale pan...

I z kolei, ona teraz zbliżyła się do okna, przeszywając wzrokiem pałac sprawiedliwości, podczas, gdy Noris wsparta o ścianę, zgnębiona, powtarzała tylko gorączkowo:

— Pięć lat!

Mimowoli spytała:

— A inni?

— Jacy inni?

— Vérignon....

— On?... Pięć lat!... Także pięć lat i pan Paludet!.... Wszyscy po pięć lat!..!

— Biedny mój ojciec! — rzekła Noris. Zrównany z temi łotrami i ukarany jak oni!... O nędzni, o podli!

I w tych wyrazach, rzuconych na wiatr, było tyle gniewu na sędziów, którzy nic nie odgadli, nic nie rozpatrzyli, nic nie zrozumieli, jak i na wspólników, którzy oszukali Eugenjusza Féraud i pociągnęli go za sobą do tak haniebnego upadku w grzązkie błoto!

Porwała szorstko rękę służącej, zdziwionej taką energią "panienki."

— Chodź, biedna Wiktoryno! Nie trzeba tracić ducha... Trzeba się bronić!...

— O tak, tak, panienko!...

Stara odpowiadała sama nie wiedząc co mówi, trochę jednak zmężniona na widok "panienki" tak nie tracącej energii.

— Taki wyrok można obalić!

— Naturalnie, panienko, i ja tak myślę...

Noris machinalnie opuściła woalkę i z poza niej spoglądała na ten wielki gmach, w którym jej ojciec, potępiony, jęczący pewno z bólu, płakał może jak stare dziecko, w jakim kącie.Łkanie, rozsadzające mu piersi, wystąpiło pod postacią wyrazu bólu i goryczy na twarz Noris, i niezadługo, ze smutkiem, pośród tego zapadającego zmierzchu, w tej północy; gdyż zapalano już latarnie i światła zaczęły błyszczeć tu i owdzie, jak oczy — młoda dziewczyna posłała długi pocałunek, czuły, namiętny, dla tego, który był tam w tych murach, a może w powozie, unoszącym go przez całą długość Paryża, daleko, na przedmieście, gdzie cmentarz graniczy z więzieniem, w górę Roquetty do Mazas.

Następnie opuściwszy okno i wysławszy ten pocałunek, Noris jeszcze raz zadrżała, spostrzegając widzialne pomimo cieniu, żółte litery szyldu: Prawo... Sądowa...

— Jedźmy, jedźmy ztąd jaknaj prędzej!

Chciała spiesznie opuścić nędzny pokój hotelowy, w którym ukryła niepokój córki, tak jak inni — o czem nie wiedziała zapewne — ukrywali tu, w pośród tych zimnych i obdartych ścian rozkosze miłości.

Zdawało jej się, że w małem mieszkanku, dokąd się pragnęła udać, czeka na nią ojciec, ten drogi, niewinny biedny ojciec...

Dała adres woźnicy, na ulicę Brochant, tuż przy skwerze des Batignolles, i podczas, gdy siedząc w fiakrze tworzyła tysiące planów, szukała w myślach deski ratunku, musiała słuchać wyrzekań Wiktoryny skurczonej w drugim rogu fiakra.

— To oni, to oni — łotry, ale nie mój pan!...

I pytając siebie samej — siebie, córki bez matki, samotnej w tym wielkim Paryżu, który jutro szyderstwem tylko napiętnuje nazwisko Féraud, — pytając siebie, do kogoby się udać, ażeby zakwestyonować słuszność wyroku, ażeby zaapelować, marzyła naturalnie o jedynej istocie, która po ojcu zajmowała jej umysł.

— Czy wiesz, Wiktoryno, gdzie mieszka pan de Chantenay?

— Książę? Wiem, panienko. Pan mnie kiedyś posełał odnieść książkę do hotelu Chantenay, w parku Monceau. Czy panienka chciałaby żeby pan de Chantenay zajął się panem? Tak?

— Tak — odparła Noris. Odniesiesz do niego list dziś jeszcze.

II.

Zapomniane dzieła Eugenjusza Féraud miały powodzenie dawniej, w owych czasach, kiedy romanse in octavo w żółtych okładkach zapełniały gabinety do czytania.

Bawił on pokolenia czytelników, dziś zestarzałych jak on sam, albo tych, których ślad dziś zaginął, bawił nie dla zysku, zadawalniając się drobną zapłatą; — potrzeba im było łez i okropności, tworzył je też i produkował z godnym podziwu uporem, aż powoli, stopniowo, autor tych romansów uczuł się opuszczonym przez tłumy, wzgardzonym, podobnym do owej porzuconej na brzegu łodzi, podczas gdy statki nowe, kokieteryjne i szybsze w biegu, spuszczano na morze.

Eugenjusz Féraud miał wówczas lat sześćdziesiąt; w czterdziestym roku życia przybył z Brest, dla ogłoszenia drukiem swych pierwszych utworów.

Miał lat czterdzieści, które z wytrwałością murarza zasklepiał mnóstwem jednobrzmiących romansów.

I koniec końcem, bez majątku, widząc, że zamykają się skwapliwie przed nim drzwi biur redakcyjnych, gdzie siwe włosy przerażają, jeśli nie zdobi ich śnieżnego połysku, jeden bodaj listek lazurowy, pytał siebie pewnego poranku, co ma teraz przedsięwziąść...

Ach, gdyby był sam jeden na świecie, cóż łatwiejszego?

Zakopać się można w jakim wiejskim zakątku i żyć po chłopsku za owe cztery grosiki, które pomimo wszelkich przeciwności, zdołało się odłożyć w ciągu długich lat pracy!

Ale czyż mógł skazać Noris na tę smutną egzystencyę małomiasteczkowiczów?

Ona stworzoną była dla Paryża. Tak cudnie piękna, w pełnym rozwoju swych czarownych wdzięków!

Szczupła i blada, cienka jak arabka, a przytem paryżanka aż do szpiku kości, Noris, paryżanka z kontrastem powagi i żywości, jak jej matka, kreolka, córka agenta marynarki, którą Eugenjusz Féraud poślubił, dochodząc już do czterdziestki, będąc naówczas panem swego losu i marząc o świetnej przyszłości nie tyle dla siebie ile dla swej małżonki!

Matka Noris odumarła ją zbyt wcześnie.

Eugenjusz mówił teraz do siebie:

— Straciłem dziesięć lat, najlepszych w mem życiu, na opłakiwanie jej straty!

Dla niej jednej spodziewał się nagrody za swoie prace, sukcesów w teatrze, owacyi po przedstawieniach, gorączki tłumów, szalonych odgłosów braw i oklasków.

Ale ona znikła, i on skazał na zwiędnięcie własne projekty, jak kwiaty bez powietrza.

I po cóż zabiegać, jeżeli ona nie będzie przyklaskiwać temu? Radość jest wtedy prawdziwy, gdy ją podzielać z kim można.

Dopiero gdy Noris podrosła, biedny Féraud, uczuł się nieco podniesionym na duchu.

Całe życie stracone w ukochanej nieboszczce, odnalazł w tem dziewczęciu, naturze szlachetnej, pełnej ognia i namiętności, trochę zbyt romantycznej może, ale czyż to staremu romansopisarzowi wypadało robić wymówki córce, że ukochała to, co jest najlepszego na świecie — fantazyę? Czyż to nie on sam upoważnił ją poniekąd do tej romantyczności, dając jej imię Noris, które uważał za harmonijne i które mu przypominało jego pierwszy romans zatytułowany: Dinorah albo Rozbójnicy morscy.

Dinorah, zkąd przez skrócenie Nora; że jednak imię to wydawało się zbyt smutnem matce, zmieniono je więc na Noris, które miało w sobie słodki odcień starożytności.

— Dla czego nie nazwać jej tak jak mnie, Zuzanną? — spytała matka.

A romansopisarz na to:

— Tak, Zuzanna, wiem... Zuzanna — bardzo ładne imię... Ale nie gniawaj się — to trochę mieszczańskie imię, pospolite. Pomyśl tylko: Zuzanna jako tytuł dzieła — to nie uderza... Gdy tymczasem Dinorah... Sora... Noris... Wiesz przecie; że ja wierzę w wpływowość imienia, jak Stera... Otóż, Noris powinno dać szczęście naszej drogiej córce!.. Noris! Zdaje mi się, że widzę dużą dziewczynę, prostą jak lilja, z dumą i powagą starożytnych. Wierzaj mi to romantyczne, bardzo romantyczne!

I wychowawszy córkę w ten sposób, czyż i on nie był także fantastą, on, biedny człowiek, i czy znał dokładnie części składowe niesfornego mechanizmu współczesnych obyczai?Żył on w wymarzonych krajach idealnego spokoju, w krajach nieprawdopodobnych, wraz z rabusiami amerykańskiemi lub pariasanii Indyi.

W pięćdziesiątym roku życia z uporem manjaka pisał dalszy ciąg przygód z czasów, kiedy miał lat trzydzieści.

Zaczynał i odkładał swe stare historye, nie chcąc mieć za nie sławy nazajutrz, jak niegdyś, ale chcąc mieć chleb powszedni, dochód na edukacyę Noris, którą chciał wykształcić i wychować bez zarzutu, jak księżniczkę.

Pragnął, ażeby córka nauczyła się wszystkiego: rysunków, muzyki, malarstwa, i ażeby jej wzorowa intelligencya rozwijała się we wszystkich odcieniach, na pełnem słońcu.

Wiedza i piękność Noris były jego dumą. Nieraz przerywał sobie pracę nad grubym romansem, pełnym morderstw, ażeby usiąść przy córce i odtworzyć w swej myśli, przy dźwiękach melodyi Mendelsohna, które ona grała, melancholijne poezye z dwudziestego roku życia.

Ten "głos domu" jak nazywał fortepian Noris, był także głosem jego przeszłości, czasów, gdy marzył o pisaniu wierszy, — "tak, wierszy Noris, dramatów wierszem, z bohaterami w purpurach, wierszy, które z komedyi francuzkiej zaprowadziłyby mnie do akademii... jak wielu innych.... Ach! Piękne zamki na lodzie budowało się w dwudziestym roku życia!"

I bez smutku, wobec zrujnowanych marzeń i zwichniętego życia, zwichniętego lub steranego, gdyż trzeba było żyd, — poczciwiec wracał do swych foliałów i pisał dalej swe banalne powieści: to samo porwanie młodej dziewczyny, ten sam pojedynek, to samo otrucie, odwieczna zbrodnia i morderstwo, spór dziedziczny, fałszywy testament, odnalezione dziecko, kłótnia dwóch matek — podczas, gdy przez uchylone drzwi, romans Mendelsohna, z pod palców Noris; przynosił mu echo zamarłych nadziei i zgasłych piosenek...

I to wystarczałoby do szczęścia staremu Féraud, gdyby nagle te same historye nie wydały się czytelnikom naiwnie kopjowane z dawnych i gdyby dzienniki nie zostały znużone temi pojedynkami, temi morderstwami, tym sporem dziedzicznym i testamentem dzielonym tyle razy!

Ta mierność literacka wystarczałaby mu. Mieszkanko urządzili sobie przy ulicy Brochant dosyć przyjemnie, a Noris tu i owdzie upiększała je wrodzonym sobie smakiem i gustem, tak, że nawet miało pozory zbytku.

Tu wstążka, tam aksamit, na kominku jakieś złocone cacko postawione jakby od niechcenia, a przytem hafty Noris, kwiaty, które lubiła, odświeżały pogodnym uśmiechem ten mieszczański kącik, pełen książek i papierów, ale zwrócony ku słońcu i odbijający w sobie skoczne cienie drzewek, rosnących na skwerze.

Tak, byłby szczęśliwy.

Ale, powoli, stopniowo, Eugenjusz Féraud dostrzegł, że zamykają się przed nim drzwi redakcyj.

Wydawcy, do których pisywał, nie odpowiadali mu; gdy się chciał z nimi widzieć osobiście — starzec sześćdziesięcioletni, cierpliwszy niż dwudziestoletni młodzik — nie przyjmowali go, wymykali się tylnemi drzwiami, odmowę łagodzili, pozorem nieobecności.

"Poźniej!... Ach! ileż mam gotowych rękopismów!... Zawalony jestem formalnie!... Ukłony pięknej córeczce!... Cały sezon mam zajęty przez romans Jouveneta".

Noicy — Jouvenet! A on Féraud, już był stary, zużyty, niemodny, przepadł!...

"A więc moje powieści już nie mają powodzenia!.. A przecie nie różnią się niczem od pierwszych, które pobudzały do łez dawne czytelniczki!... Ale — moda!... Na modę nie ma ratunku!..."

I powracał na ulicę Brochant, głęboko dotknięty moralnie.

Spoglądał z boleścią na te zaczernione foliały, na te massy papieru zapisanego, którego dzisiaj nikt nie chciał kupić...

Nieraz miał chęć rzucić to wszystko w ogień...

Popiół!.. Tak wszystko popiołu tylko było warte!...

W jednej właśnie z takich chwil przygnębienia, Eugenjusz Féraud spotkał Vérignona, awanturnika, spiskowca, założyciela banków, wślizgującego się, jak wąż do miski z mlekiem, do wszystkich syndykatów i osiadającego tam następnie jak szczur w serze; wspólnik Rodillona i Moliny, raz wierzyciel, to znowu dłużnik, subtelnym węchem odkrywający drogę do tej bezdennej Kalifornii, która jest niczem innem, jak łatwowiernością głupców, lub zaufaniem nieopatrznych.

Vérignan szukał pomocników, znał Férauda. Nazwisko starego pisarza było szanowane; towarzystwo kopalni Sierra-Fuente potrzebowało sekretarza, autor zaś Pionerów z Kanady musiał znać sztukę oślepiania oczu ludzkich, najdrobniejszemi kawałkami miedzi, jak gdyby były bryłkami złota..

Ponieważ Féraud dbał bardzo o tytuł, zredagowany został przeto raport przez J. B. Paludeta inżeniera-technologa nowej sprawy, mocą którego Féraud przystępował do "Sierra-Fuente" na prawacli fundatora! Dość mu było powiedzieć tylko tak! Verignon w ten sposób wyłudził od niego, pod pozorem kaucyi, część skromnych oszczędności biedaka, który przyjął wszelkie propozycye, i przystąpił do dzieła z niezwykłym wybuchem wdzięczności.

Ach, jakaż to radość była dla tego pogardzonego pisarza romansów, obudzić się pewnego poranku z pięknym tytułem "Sekretarza głównego" w przedsiębierstwie finansowem, o którem tyle pisano w dziennikach!...

Widział nazwisko swoje drukowane jak niegdyś w owych czasach, gdy ogłaszał drukiem Rycerzy z Nawai, a przez wybryk mózgowy dość zwykły u niego, czytając ogłoszenia Verignona opłacane przezeń tylko drobnemi zaliczkami albo akcyami towarzystwa, biedny literat wyobrażał sobie, że szło tam o jedno z jego dzieł w tej całej operacyi Sierra-Fuente, gdzie zamieszane jego nazwisko, dowodziło, że jest to tytuł jakiegoś zawikłanego dramatu albo pięknego romansu, który on miał opublikować, a w dziennikach robiono mu tylko przedwstępne reklamy.

Czuł się podnieconym, pobudzonym, młodszym o całe lata, dzięki tej sprawie.

Wygodny fotel, poważny i masywny, w kształcie małego tronu, na którym siadywał teraz w pięknem biurze przy ulicy Taitbout, zachwycał go tak, jak ów inny fotel niedościgniony, o którym tak długo marzył, mieszczący się tam, przy moście Pont des Arts, pod złoconą wieżą!... Sen to był złudny!...

Ale dziś, jakież słodkie przebudzenie: staranny strój, duża wspaniała widna sala, to wejście uroczyste do lokalu, zajmowanego przez towarzystwo, w asystencyi woźnych bardziej majestatycznych, aniżeli ministrowie, chłopców w zielonych mundurkach uczesanych jak generałowie, a udekorowanych w świecidełka jak dyplomaci, te ukłony urzędników i akcyonaryuszów, dających biednemu i zapomnianemu literatowi, wczoraj jeszcze mieszkającemu przy ulicy Brochant jak wyrobnik, tytuł uroczysty: Pan Sekretarz Główny; — całe to nowe życie nieznane i jakby urzędowe, napawało Eugenjusza Féraud dumą, radością i niewypowiedzianą rozkoszą!

Ten dobry Vérignon! Byłby go ucałował. Co to za mecenas, ten Vérignon, jaki protektor!

— Dziwna rzecz — mówił niekiedy do Noris. Ten Vérignon nie podobał mi się wcale, z tą swoją łysą głową, szaremi faworytami, z tym wyglądem angielskiego pastora, łączącego w sobie przymioty paryskiego klubowca. Znałem go dobrze, bo iluż ja ludzi znałem onego czasu (Féraud kładł zawsze melancholijny nacisk pod wpływem zrujnowanych nadziei na te wyrazy onego czasu), a przy spotkaniu unikałem go zawsze... Tak, unikałem.... 0 jakże tyłem głupi! A przecie to on, ten drogi Vérignon, miał być przyczyną mojej fortuny i twojej, droga Noreczko, i twojej!... Czy jesteś zadowoloną teraz?

— O tak, jeżeli ty jesteś szczęśliwy, ojczulku — odpowiadała Noris, dając wolę także ze swej strony, fantazyi i sięgając swemi głębokiemi oczyma bardzo daleko i bardzo wysoko.

Co jednak nudziło trochę Eugenjusza Féraud, to to, że nie wymagano od niego wielkiej pracy przy ulicy Taitbout.

Nie chciał mieć na starość łaskawego chleba, przeciwnie, pragnął rozwinąć całą energię.

Kiedy więc Vérignon poprosił go o zredagowanie, dla poparcia sprawy i to na pierwszą sesyę akcyonaryuszów, jednego ze sprawozdań o sławnych kopalniach Sierra-Fuente, które za jakąbądź cenę należało "eksploatować" pan sekretarz główny wydał westchnienie zadowolenia.

Nareszcie, nareszcie, przydał się na coś! Teraz dopiero pokaże, co może zrobić człowiek, który pisał jeszcze za czasów Soulie'go, Dumas'a i Sue'go.

Kopalnie Chili były zresztą jego żywiołem.

Chili! Ależ to w Chili przecie odbywał się jego znakomity niewydany dramat, pod tytułem: Wąż czerwony!..

Nie widział wprawdzie nigdy Chili, ale przysiągłby, ze zna je lepiej od okolic Paryża.

Kiedyś studyował stosunki hiszpańsko-chilijskie; Encyklopedya ojca Febres spoczywa dotąd jeszcze w jego bibljotece. Znał florę i faunę, narzędzia artystyczne i rolnicze tego całego kraju na palcach!

— Chili!... Ależ to moja sprawa!.,. Napisałem trzy romanse, które się tam odbywają.

— Czytałem je — odpowiadał Vérignon. — Właśnie dla tego zaproponowałem panu przyłączenie się do naszego towarzystwa.

Proszę, proszę! Co to jednak za człowiek, ten Vérignon! Oczytany, pamięć ma rozwiniętą!

Czytał romanse chilijskie Eugenjusza Féraud! Tem lepiej!

I dziwić się tutaj, gdy się widzi niektórych finansistów, dochodzących do miljonów, jeśli umieją wszystko, jeśli wszystko czytali, wszystko, aż do romansów amerykańskich pisarza, którego znać nie chce nowe pokolenie czytelników. Niewdzięczni!

To też Féraud przekona wszystkich, jak powinny być zredagowane tą sprawozdania, które mu powierzano!

Chce, żeby były arcydziełami i będą arcydziełami.

Ach! włożył się całkowicie, duszą i ciałem, w te stronnice, na których dał wolę romantyzmowi, dołączając do notatek technicznych Paludeta, inżeniera kopalni, mnóstwo świetnych opisów, które miały dać czytelnikom pojęcie o całej wspaniałości nowego Eldorado.

Pochylony nad swoim referatem, zapominając, że szło tu o dokument finansowy, stary Férand wysilał się, byleby tylko bardziej olśnić czytelników kopalni Sierra-Fuente, na wynajdywanie jaskrawych orzeczeń, barwnych jak papugi, skaczące tam, w lasach oliwnych i mirtowych.

Raj tak, nic innego, jak tylko raj opisywał z niewypowiedzianym zapałem apostoła dla olśnionych akcyonaryuszów: ziemia urodzajna, wyspy zielone, jabłka wielkości głów ludzkich, brzoskwinie mające po funcie wagi!...

Z jednego drzewa z lasów chilijskich, pewien misyonarz zbudował kościół na dwadzieścia metrów długości, przyczem wszystkie okna, drzwi, ołtarze i konfesyonały były wykładane drzewem z tej samej kłody lub z jej gałęzi.

W Andach, srebro, miedź i żelazo aż do zbytku; bryłki złota, błyszczące na ziemi, jak kawałki szkła przy świetle gwiazd; srebro w prowincyach Coguimbo i Copiapo, dające się podbierać beczkami i wywozić z portu Caldera!

Kopalnie złota w Petorce na terrytoryum chilijskiem!

Lapis-lazuli, dające się wywozić całemi mendlami!

Bogactwa chilijskie wychodzą z ziemi jako kwiaty siarczane!...

I Eugenjusz Féraud upajał się temi ojrisami, ciągnął w nich dalej życie pisarza, a raczej znowu stał się autorem romansu, i zapominając o Paryżu, rzucił się w krainę fantazyi, w tę krainę nieznaną, która go przyciągała, przypominała mu opowiadania z dawnych czasów, fantazyjne wyskoki młodzieńczej imaginacyi: blade bohaterki o hebanowych włosach, walki fantastyczne, spacery po Kordylierach, ściganie i ucieczka do miejsc ochronnych, strzelanina do krów w lasach dziewiczych; słowem, cała czczość i melodramat starego romansu amerykańskiego, który wyrastał w jego wyobraźni z realizmem tym jaskrawszym, że. pobudzały go cyfry Paludeta, powiększene przez Vérignona, a to wszystko, ażeby tylko tak niezwykle ubarwioną statystyką olśnić członków towarzystwa kopalni Sierra-Fuente!

Tak więc, doścignął swoich marzeń stary Féraud!

Te nazwy egzotyczne brzmiały mu w uszach jak miłosna harmonijna melodya; dla opisania ich miał w ręku mnóstwo tytułów: "srebro z Charnasillo, miedź w piasku lub w bryłach z Tres-Picatas, wulkan San-Fernando, szkutnicy z Rio-Claro"; wszystko to umieszczał jak w dramacie, odnajdując odgłos radosnego dźwięku białych monet w wyrazie, który powtarzał bez końca, z głębokiem zadowoleniem: "Prowincye srebrne..." Srebrne!...

Vérignon, po odczytaniu tego sprawozdania, był zachwycony.

Oświadczył, że nigdy, ale to nigdy, żaden ze zwykłych finansowych dokumentów nie miał takich świetnych zwrotów i doskonałości wykończenia.

Teraz dopiero można skaptować sobie tysiące akcyonaryuszów.

Jak się to stało, że taki mistrz tej nadzwyczajnej maszyny, nie dostał się dotąd do akademii?...

Me, nigdy nikt tak mądrze nie przedstawił całej doniosłości przedsiębierstwa.

Naiwnie lecz poprostu, uwiedziony własnem piórem, upojony realizmem, Féraud chciał miejscami w raporcie tym ujawnić wspaniałe skutki poszukiwań kopalnianych, to też w jednem miejscu zaznaczył, że z przetopionej miedzi, wykopanej w przypuszczalnych skabrach Sierra-Fuente, można będzie robić doskonałe cymbały!

— Brawo! — zawołał przeczytawszy ten ustęp Vérignon — muzyka przedewszystkiem. I dalej w świat.

Czytał i odczytywał sprawozdanie, które miano ogłosić wraz z innemi artykułami pana Féraud w dzienniku giełdowym p. t. Złoto Chilijskie, specyalnie założonem dla protegowania interesów towarzystwa, i finansista dziwił się sam tym wspaniałym ubarwieniom i strojnym uprzymiotnikowaniom, które romansopisarz rozrzucił dokoła, jak piasek w oczy, ozdabiając niemi piasek złoty!...

— O, pan jesteś mistrzem, zacny panie Féraud.

— Och, ocli! — odparł ten skromnie, rumieniąc się aż po brzegi swej siwej brody, zawdzięczam to tylko wybornym uwagom pańskim, panie Vérignon, i notatkom pana Paludeta! Tylko ubarwiłem je trochę magicznym stylem. Styl ten nadaje pozór...

— Pozór?... A tak — mruknął Vérignon, iikładając usta do dyplomatycznej tajemniczości.

A jednak ten "styl magiczny" nie-miał zaprowadzić Eugenjusza Féraud do akademii, ale raczej na ławę oskarżonych!

Nieszczęśliwy omal nie został tknięty apopleksyą, skoro pewnego pięknego poranku, do jego wspaniałego biurka, pokrytego zielonem suknem, w sali z pięknemi mappami Chili i kopalni Sierra-Fuente na ścianach, wszedł komisarz policyi, położył rękę na księgach towarzystwa i pokazał panu sekretarzowi głównemu rozkaz, mocą którego on, "Eugenjusz-Filip, dwóch imion Féraud" jak się zwykł był podpisywać, zostaje aresztowanym.

Jakto! Aresztują jego, głównego sekretarza?

I na jakiej zasadzie?

Co uczynił?

Co się stało? Powody?...

Ale pan Vérignon był już na drodze do Mazas, siedząc w dorożce pomiędzy dwoma agentami!

Paludet miał udać się za nim.

Tak niespodziany wypadek ogłuszył i oślepił Férauda, jak upadek w przepaść.

Zdawało mu się, że leci w grzązkie błoto,

On ma się udać do Mazas!

Pytał siebie, czy to nie żart niesmaczny?

Po co do Mazas?

Sprawiedliwość popełnia wprawdzie omyłki, jak to miało miejsce w owych czasach, kiedy to się pisało dzieła fantastyczne, romanse kryminalne i melodramaty sądowe, jak Calas, Lesurques i Sroka złodziej.

A więc tak, i on jest niewinny, równie niewinny, jak służąca Palaiseau'na.

Nie zastanawiał się nawet, jakie mogą być następstwa tej pomyłki.

Wiedział dobrze, iż niewinność tryumfuje dopiero w piątym akcie.

Jego niewinność ujawni się publicznie wobec sędziów.

Mówił do Noris zgnębiony, ażeby była cierpliwą.

Kiedy przybywano do jego celi więziennej, ażeby prowadzić go do eksperta, który przy pomocy lupy — elementarny środek finansowy — badał księgi towarzystwa Sierra-Fuente, powtarzał do policyantów i do eksperta:

"Pomylono się co do mnie, przekonacie się panowie, że zaszła tu pomyłka!"

Twierdził, że sypiał snem sprawiedliwych.

W Mazas zabrał się do pisania nowego romansu, osnutego na tle ostatnich swoich badań, dotyczących Chili i Chilijczyków.

— Nie martw się — mówił do córki. — Wyjdę z całej tej sprawy z honorem... a nadto z pięknym dziełem!.. Donna Hermosa... To ładny tytuł... Będzie to "pendant" do mego pierwszego romansu: Dinorah albo Rozbójnicy morscy!... Dinorah, romans, który przyrównano do Feminora! Tak, tak... Hermosa będzie jeszcze lepszą!

I opowiadał Noris, w rozmównicy więziennej, niespodzianki z treści przyszłego romansu.

Pytał co dzienniki pisały o jego uwięzieniu.

— Wszak mnie nie oskarżają, nieprawdaż?

— Nie... nie... przysięgam ojcu...

— Ale piszą o mnie?

— Tak, piszą.

— Dlaczego nie przyniosłaś mi ich do przeczytania?

— I po cóż?

— Jakto, po co? To pobudza, dodaje odwagi. Nie lękam się niczego; wiem, że nie zrobiłem nic złego... ani Vérignon także, jestem tego pewien... Zaszła pomyłka... Ale pomimo to wszystko, radbym się upewnić, czy mamy za sobą prasę.

Przyniosła mu nareszcie kilka numerów z nielicznych dzienników, oświadczających się z sympatyą dla autora Czerwonego węża.

Był wzruszony. W jednej z kronik dawano jego biografię. Danoby nawet jego portret, gdyby się był fotografował kiedykolwiek.

— Czy to nie zabawne, Noris? — zapytał — wydrukowałem pięćdziesiąt tomów, nie piszą nic o mnie! Zaprowadzono mnie do Mazas — podają moją biografię! Dziwne, doprawdy, dziwne!

Dziennik schował starannie. Przy pierwszem wyjściu z więzienia złoży wizytę reporterowi.

Dziennikarz był tem uprzejmiejszy, że Féraud nie znał go wcale.

Nie wiemy nieraz, kiedy i gdzie znajdziemy przyjaciół.

— Tak, tak — powtarzał sobie poczciwiec — są jeszcze dobrzy ludzie na świecie.

Był tak przekonany, tak pewny w pomyślne ukończenie procesu, że z tym naiwnym spokojem podzielił się z Noris.

Ona nie rozumiała wcale tych wszystkich kombinacyi finansowych, i z przestrachem widziała, że ojciec jej wszedł do sprawy kopalni Sierra-Fuente.

Ale w gruncie rzeczy, Vérignon nie był łotrem, a Eugenjusz Féraud, był uczciwym człowiekiem.

Musiało tu więc zajść tylko nieporozumienie. Niebawem rzecz cała się wykryje, dziś lub jutro.

Takie było zdanie Férauda: "Widzisz, sypiam spokojnie, Noris, jaknajspokojniej. Czyste sumienie jest dobrą poduszką, nawet w Mazas... nadewszystko w Mazas!"

Zaufał do tego stopnia swemu optymizmowi, że bez żadnego strachu dowiedział się, że będzie sądzony w sali Nr. 6.

Cóż ztąd? To może i lepiej. Rozprawy, bądź co bądź, będą publiczne. To co mówił na cztery oczy sędziemu śledczemu, temu nieczułemu biuraliście, to samo powtórzy wobec tłumu, zobaczymy, kto zwycięży.

— Sąd? Ja to bardzo lubię!.. Nawet wolę to... to rozjaśnia sprawę!

Podobało mu się, że "zrzuci z siebie kalumnję" przed pełną salą.

Poskarży się nawet na tych urzędników, którzy — nie do wiary! — domagali się od niego zdania sprawy w stylu i sposobie redagowania raportu...

— Piszczyki nie lubią autorów!. szukają teraz ze mną zaczepek literackich. Literatura? Ależ oni nie słyszeli o jej istnieniu!..

Sądzą, że jego raporty są wątpliwe. Niech i tak będzie Zobaczemy, zobaczemy, niech no je tylko przeczyta głośno na posłuchaniu.

I owego dnia w lutym, podczas, gdy Noris, niespokojna, oczekiwała na koniec sprawy, siedząc przy oknie w małym numerku w hotelu Henryka IV przy placu Dauphine, Eugenjusz Féraud starał się bronić swych sprawozdań, wyłożyć i odczytać przed tłumem, te świetne raporta o kopalniach Sierra-Fuente, o srebrze z Copiapo i piasku złotym z Petorca; bronił, ale ci sędziowie, głupcy, uznali je za przesadne i szkodliwe!

Szkodliwe!

Ależ on nigdy nie pisał mniej efektownych, mniej świetnych stronnic!...

W obliczu sądu, ten biedak zapalony, to dziecko o białych włosach na wpół wypadłych, pełen nieurzeczywistnionych złudzeń, badany przez prezesa, nabrał dzisiaj odwagi.

Obalał oskarżenia niezręcznie z naiwną próżnością artysty, mającego wysokie pojęcie o swojem dziele.

Bronił swych sprawozdań i artykułów w dzienniku Złoto Chilijskie, nie z przebiegłością oskarżonego, który wślizguje się jak igła pomiędzy dwa artykuły kodeksu, ale z zapałem przesadnym autora, któremu śmią zaprzeczać wartości literackiej w jego dziele

Jeszcze raz nie, nie, nie uznawał, nie godził się na te krytyki ze strony władzy. Wiedział dobrze, doskonale, jaką wartość miały jego raporty. Była to dobra proza, bardzo dobra proza. Zanadto ją wypieścił, ażeby mu kto zaprzeczał tego! Jakąż głupią kłótnię wszczynają z nim ci sędziowie!

I im bardziej go oskarżano, tembardziej się irytował, odpowiadając krótko, co ostatecznie miało znaczyć:

— Po co się wtrącacie? Ja wiem co to znaczy — pisać! Mam tego dowody!

Taki system obrony był nader smutny i nieprzystojny. Bezwarunkowo nieprzystojny.

Poczciwiec starał się olśnić trybunał czytaniem mu swej prozy, sądził, że tym sposobem podtrzyma swą opinja swą dawną literacką opinję!

Nie przypuszczał, nie przypuszczał nigdy, ażeby kazano mu zdawać sprawę ze źródła jego artykułów!

Zresztą, władza toć nie są krytycy do licha!

A gdy mu prezes wytykał przesadę opisów egzotycznych, Féraud odpowiadał.

— A więc tak, ja to pisałem. Ja to opisywałem, cóż ztąd?... Będę pisał jeszcze, a nikt nie napisze lepiej!..

— Ależ pan umyślnie w przesadnych barwach opisywałeś kraj, którego nie znasz! To oszustwo!

— Zrobiłem to, co robię całe życie: fantazyowałem.

Prawda nie może być tak piękną, trzeba ją trochę uzupełnić...

Taka odpowiedź wydała się skończonym egoizmem. W zaślepieniu Eugenjusz Féraud nie dopuszczał złych następstw swej obrony; nie wątpił ani na chwilę o pewności swej pozycyi, aż do chwili, w której usłyszał, że uznano go za kłamcę, oszusta, łotra, pragnącego ruiny biednych współbraci przez tendencyjnie "kłamliwe" opisy.

Jakto! On śmiał imponować swoją przeszłością literacką, skoro popchnął do nędzy, a może do samobójstwa nieszczęśliwych, którzy wzięli jego słabe "naśladownictwo Chateaubrianda" za artykuły prawa? Nędza! Ruina! Samobójstwo!

Eugenjusz Féraud omal nie stracił zmysłów pod tym deszczem oskarżenia, składającego się ze strasznych wyrazów, spółwystępek, nadużycie zaufania, obietnice kłamliwe, kradzież.

Złodziej! On złodziej! Spólnictwo z bandą złodziei!

Czuł się zgnębionym, słysząc teraz, jak Vérignon, ze swej strony obwiniał jego, Eugenjusza Féraud i zwalał największą część odpowiedzialności w całej sprawie na pana inżeniera towarzystwa i na pana sekretarza głównego.

Był do żywego dotknięty taką bezczelnością Vérignona.

Był skonfudowany, zgnębiony.

Przedsiębiorca twierdził, że przypuszczał, iż Eugenjusz Féraud znał kraj, który opisywał, iż zbadał go gruntownie.

Artykuły dziennika Złoto Chilijskie, oparte na badaniach pana J. B. Paludeta, wydawały mu się bezwarunkowo prawdziwe.

Sam Vérignon zgadzał się na to.

Nie mógł przypuszczać, ażeby w szpaltach tak ważnego dziennika, pan sekretarz mógł pomieszczać romansowe elukuracye.

— Ale — wyjąkał Féraud w zgnębieniu — paneś mi dyktował te elukub...

Prezes przerwał mu.

Wtedy, kaszląc i tłumiąc łkania w gardle, biedak stał się purpurowym, uczuł, że żyły sztywnieją mu jak struny na nabrzękłem czole i ujrzał się przyczepionym jak do pręgierza, do tego nędznego awanturnika, który, drwiący modniś, starał się zasypać trybunał, jak towarzystwo akcyonaryuszów, a którego spólnikiem czuł, że jest obecnie!

Spólnikiem i pajacem zarazem!

Sprawa Verignona i spółki.

O niegodny! Niegodziwy! Stary łotr wytrawny!

Wszystko kręciło się dokoła niego. Nie słyszał, nie widział nic. Sędziowie, Vérignon, inżenier Paludet, wydawali mu się jak za mgłą, jak cienie w latarni czarnoksięskiej.

Miał ochotę wstać, krzyknąć głośno, przysiądz, że był niewinny, a czuł, że nie jest w stanie uczynić tego, że przy pierwszem słowie zalałby się łzami jak podły, wobec tych wszystkich ludzi, których tłumione szepty wydawały mu się gromem.

Cierpiał moralnie i fizycznie, jakby tknięty apopleksyą i tylko jedna myśl uparcie przychodziła mu do głowy: jego córka!

Ta biedna Noris, która pewnie czekała gdziekolwiek, w jakim kącie tego olbrzymiego i ponurego pałacu i która dobrze zrobiła, że nie weszła tu, aby zobaczyć ojca opoliczkowanego publicznie, jak ten Vérignon; ażeby ujrzeć go padającego wraz z tym drugim łotrem, pomimo jego wiedzy i tytułu; ażeby przyjrzeć się temu niegodnemu widowisku; starą poczciwość siedzącą na jednej ławie z nędznem i wytrawnem łotrowstwem!

— Na szczęście — marzył Féraud, trapiony bólem, gnębiony wstydem, podczas przemowy głównego prokuratora — na szczęście ona tego wszystkiego nie słyszy.

Biedaczysko przebył w tym dniu trzy różne fazy.

Gniew literata, oburzonego na tych, co śmieli krytykować wartość jego utworów; zdziwienie i zgrozę wobec zeznań i publicznego oskarżenia ze strony Vérignona, przygnębienie wobec wniosków prokuratora.

Wyrok ostatecznie zmiażdżył tego biednego człowieka, który zamilkł jak pod uderzeniem maczugi.

Wół, zanim upadnie, chwieje się długo!

Pięć lat więzienia! Pięć lat! Jak Vérignon! Jak Paludet, jego spólnicy!

Eugenjusz Féraud chwycił się za głowę i pomięszany, sztywny jak kłoda, padł z łoskotem na ławę, na której siedział.

Myślano, że umarł.

Wyniesiono go, rozpiąwszy mu kamizelkę i zerwawszy krawat.

Przyszedłszy do siebie, nie wyrzekł ani słowa, pozwolił powodować sobą, zaprowadzić się do powozu, zawieźć do Mazaz, milczący jak skała.

Ludzie z konwoju spoglądali nań z ukosa.

Stary brygadyer mówił do drugiego:

W celi swojej, Féraud, leżąc na wązkiem łożu, z okiem wlepionym w ścianę, powtarzał bez końca jedno imię rozgorączkowanemi ustami, bezwładnie bredzącemi jak w malignie:

— Dinorah!... Nora!... Moja mała Noris!. Sama jedna!.. Cóż się z nią stanie teraz! Co się stanie z mą biedną Noris?...

III.

Dinorah, powróciwszy do tego małego mieszkanka, gdzie sądziła, że powróci z ojcem, doznała rozpaczliwego uczucia pustki i przygnębienia.

Zdawało jej się, że on umarł, on, ten ubóstwiany ojciec, że już nigdy nie przyjdzie usiąść koło niej!..!

Gdy otworzyła drzwi sypialni, w której, sądziła, że dzisiaj on spać będzie, zalała się łzami!

W sypialni było ponuro, ciemno, pusto i głucho.

Zapaliła lampę i przez chwilę wpatrywała się załzawionemi oczyma w portret Eugenjusza Féraud, wiszący tam na ścianie: twarz blada z długą brodą przy powierzchowności uczciwej i pogodnej.

— Biedny, drogi ojcze!

Więc tylko na obrazie może złożyć ten pocałunek, jaki pragnęła złożyć na czole uwięzionego, dziś wieczorem.

Stała czas jakiś, nie mogąc oczu oderwać od tego portretu, rozmawiając z nim pocichu.

Przez uchylone drzwi doleciał ją stuk talerzy, ustawianych przez Wiktorynę.

Przypomniała sobie wtedy, że zamówiła u kucharki dla Féraud potrawę, którą tak lubił: kurczę, jakie Wiktoryna przyrządzała wybornie, a które dziś napróżno oczekiwało na gościa, który już nie przyjdzie!...

Noris uczuła jakby pchnięcie sztyletem, wchodząc do tej sali jadalnej, gdzie było nakrycie dla jej biednego ojca.

Służąca kończyła zapalać lampę na bronzowej podstawie, i światło jeszcze blade smutnie padało na to puste miejsce, to krzesło, tę serwetę złożoną, te szklanki i tę łyżkę, zbyteczne, bo już ich Eugenjusz Féraud nie dotknie dzisiaj!..

— Sprzątnij to, Wiktoryno — rzekła łagodnie. Przykrość mi to sprawia.

— Panienka przecież będzie jadła obiad?

— Nie jestem głodna.

— Trzeba jeść, trzeba się pożywać, podtrzymać siły. Panienka sama to mówiła przed chwilą w powozie... Jeszcze nie skończone i tak zostać nie może, muszą uwolnić pana!... Tak, tak, Bogu dzięki, jeszcze nie skończone!..

Machinalnie Dinorah przełknęła kilka kawałków mięsa, ale spieszyła się pisać, wezwać tego księcia de Chantenay który dla niej stanowił całą deskę ocalenia i który często mawiał do niej słodkim głosem:

— Nie masz pani lepszego przyjaciela odemnie.

Przyjaciela!

W myślach Noris, w jej tajemnych snach dziewiczych, książę René Beaumartel de Chantenay był więcej niż wiernym przyjacielem, był raczej żywym ideałem snów pensyonarki, niedbającej o przyszłość kobiety, budzącej się zaledwie do życia.

Nie wiedząc o tem wcale, był on ukrytym bohaterem romansu tej prześlicznej egzaltowanej brunetki.

Noris łączyła w sobie zalety i wady dwóch ras, z połączenia których powstała: namiętna jak kreolka, którą była jej matka, marzycielka, jak ten bretończyk, który zwichnął jej całe życie swemi fikcyjnemi mrzonkami.

Być może, że już z samej natury, skłaniała się więcej na stronę ojca. W tej duszy i w tym mózgu młodej dziewczyny tkwiły te same romantyczne płomienie, te same fantazye, co i w siwej głowie Eugenjusza Féraud.

Marzyła jak on o fantastycznych Eldoradach, marzyła nie o sławie, jak ongi jej biedny ojciec, ale o miłości...

Jakże nieodrodną była córą tego fabrykanta niemożliwych romansów!

Wmawiała w siebie nieprawdopodobne przygody, za które ongi płacono jej ojcu, a które ona pragnęła okupić łzami i gorączkową niespokojnością...

Podczas gdy w skromnym zakątku, wpośród ksiąg i rękopismów zaczęła czytać, jej pierwsze dziecinne marzenia, stopniowo rosły i wśród nich ujrzała jakby w świetlanej aureoli księcia Piękności z bajek o czarownicach, księcia Niebieskiego z zaczarowanych światów.

Nie miała jeszcze lat szesnastu, gdy już zaczęła o nim marzyć.

Pokazywał jej się, uśmiechał, błysnął swem barwnem ubraniem i znikał, ulatniał się jak mały strumyk na słońcu.

Nie wiedziała jak się nazywał, ani gdzie mieszkał, ani czy był blondynem, czy brunetem, ten książę Niebieski jej marzeń dziewczęcych, przekształconych na marzenia dziewicze, ale wiedziała, że istniał gdzieś, na szerokim świecie, może bardzo blizko od niej, i czekała, aby go spotkać i powiedzieć:

— Otóż on, poznałam i kocham go!

Bardzo zresztą być może, że nigdy go nie spotka. Życie nie jest krajem czarownic.

Dinorah wiedziała o tem i była zdecydowaną na wszystko.

Otóż, jeżeli książę niebieski nie zjawi się przed nią, ten książę z owych bajek, które Wiktoryna i ojciec opowiadali jej tak często, wtedy zostanie wierną królowi piękna z cudownego kraju góry upojenia, niebieskich ptasząt i wysłanników miłości.

Noris miała upodobanie kołysać się w tej słodkiej żądzy niemożliwości, nieprawdopodobieństwa, zaczarowanych krajów i mrzonek.

Jej niebieski książę mógłby wcale nie być księciem, byleby tylko zakochać się w nim mogła.

I Noris czekała, uśmiechnięta, wciąż wiążąc węzełki na krawacie Féraud i poprawiając mu kołnierz od tużurka, dodając:

— Bądźże pięknym, chcę żebyś był pięknym, bardzo pięknym...

— Czy jak niebieski książę? — pytał ojciec, bezwiednie przytakując marzeniom dziewczyny.

I oto, pewnego dnia, to dziecko, przekształcone w kobietę, uczuło niepomierne wzruszenie na widok młodzieńca pięknego, pełnego elegancyi, nieco wyniosłego, uprzejmego, którego spotykała u Vérignona od czasu do czasu, i którego czuła na swych policzkach spojrzenie wciąż wlepione, błagalne i ostre zarazem.

Z początku, nie spytała nawet o jego nazwisko, a gdy jej przy stopniowo coraz większych jego nadskakiwaniach, wymieniono nazwisko: Książę de Chantenay, roześmiała się na głos, potem zbladła, trochę z powodu zimna, które przebiegło po jej żyłach, i niepomiernie wzruszona, prawie omdlewająca, wróciła do mieszkania przy ulicy Brochant, powtarzając z pewnym odcieniem obłędu wyrazy: Książę de Chantenay!

Książę!... Może książę niebieski? Kto to wie!

Noris widywała go w ten sposób kilka razy, w tej otchłani, gdzie jak wszyscy olbrzymi chwili, milionerowie z wypadku, główni redaktorowie przelotnych dzienników, Vérignon, założyciel towarzystwa kopalni Sierra-Fuente, przyjmował i zapraszał cały Paryż, jeżeli nie świat cały.

Książę de Chantenay, piękny młodzieniec, bardzo będący w modzie, którego ubranie a nawet spinki u mankietów wprowadzały w zdumienie reporterów z high lifu, Chantenay, kwiat młodzieży, chętnie przyjmował udział w tych zebraniach; artyści go bawili, finansiści mogli mu być potrzebni.

Zabijał czas u Vérignona tak dobrze jak w resursie, a czy kobieta nazywała się panną Féraud czy Blanką Tripier, rozmawiał z równem zadowoleniem jak z jedną tak z drugą.

Podobały mu się nawet rozmowy nieco swobodniejsze: to mu przypominało awanturki zakulisowe w małych teatrach lub w lożach opery.

W dwudziestym trzecim roku "miał już dosyć" dziewcząt renomowanych i kobiet większego świata.

Vérignon musiał mieć jaki plan ukryty, zapraszając księcia na swoje wieczory, na których zdaniem kronikarzy, zbierał się cały Paryż.

Książę był bogaty, pokazywał się niekiedy na giełdzie, mógł tedy zamarzyć o jakiej operacyi finansowej.

"Książę Beaumartel de Chantenay."

Pyszne imię dla wydrukowania go w prospekcie!

Wszak wszyscy uwielbiali księcia René'go.

Bywał wszędzie i u wszystkich, idąc do klubu, wstępował do bankiera, wracając z klubu, wyśmiewał tego, którego wizytował przed chwilą.

Co mu się najwięcej podobało u Vérignona, to ta piękna dziewczyna, trochę naiwna, dzika, ale interesująca i pociągająca, która przychodziła tam wsparta na ramieniu zgarbionego starca o siwej brodzie.

Tą piękną była Noris Féraud!

— Ależ to typ, ta mała! — mawiał książę o niej.

Mała była właściwie dużą, wysmukłą jak statua Odrodzenia, trochę szczupła, wspaniała; włosy w puklach na obu skroniach, według starej mody kobiet z czasów pierwszego cesarstwa, dwoje czarnych błyszczących ogniem oczu, prawie bezlitosnych w owym uśmiechu, w gruncie iednak dobrych i szczerych; nosek zgrabny, trochę za długi z lekko drgającemi nozdrzami, głowa brunetki iście arabska, usta pełne i tak dziwnie ponętną zdobne ironią.

Chantenay znajdował w tej fizyonomii trochę egzotycznej, przypominającej cygankę w stroju współczesnym, czar, jakiemu się oprzeć nie był w stanie.

Czarowała go w niej przedewszystkiem zachwycająca oryginalność postaci.

— Ta dziewczyna jest dobrej rasy! Dziewiętnaście lat, a uczesana jak babka!...

Myśląc o niej, o tych czarnych niobach i tych głębokich oczach, był podniecony do tego stopnia, że gdyby to nie było śmiesznem, sądziłby, on którego bałamucono i który nigdy pierwszy nie sięgał po miłość, sądziłby, ie jest zakochany po uszy.

Zakochany?

W mieszczaneczce, córce jakiegoś nieznanego prawie pismaka, on który odziedziczył po ojcu fantazye miłosnych wybryków, córki sceny albo kobiety renomowane, modne; on, książę René, kwiat szyku, jak go nazywano w gronie baletu i gdzieindziej, zakochany!

To szczególne.

Byłoby to nawet bardzo szczególne, gdyby nie było wprost niemożliwe!

Oczywiście niemożliwe.

Bawił się sam tem osobliwszem uczuciem, irytującem jak namiętność, którą odczuwał marząc o tej pięknej sentymentalnej dziewczynie, z łagodnym uśmiechem, a jednak prawie gryzącym; być zakochanym w tej małej, doprawdy można umrzeć ze śmiechu!...

Że wracał do Vérignona mniej dla bankiera niż dla niej, że słuchał Dinorę z lekkiem słodziuchnem drżeniem, jak przy fortepianie śpiewała głosem głębokim i przejmującym, że miał przyjemność rozmawiać z tą młodą dziewczyną pocichu, a nawet starać się ją odgadnąć, wpatrując się w jej głębokie oczy; że ściśnienie jej rączki ukrytej w metynce, sprawiało na nim wrażenie nieprzewidziane i rozkoszne zarazem — wszystko to przyznawał było dlań prawdziwą przyjemnością i rozdrażniało go nie żartem.

Ale od łaskotek tej przyjemności do głębszego uczucia było daleko, Bogu dzięki, i książę Beaumartel de Chantenay, ten piękny dwudziestoletni bywalec nie tak łatwo da się złapać w sidła.

Co było ważniejsze, że Noris, mniej świadoma tego specyalnego fechtunku zwanego bałamuctwem, znajdowała w widzeniu Renégo de Chanteney szczególniejsze zadowolenie, z początku naiwne, potem gorączkowe i wzruszające.

Obcując ciągle z tym biednym bazgraczem felietonów, nigdy jeszcze nie dała kroku do innego świata, poza obrębem romansów i książek.

Wszystkie jej marzenia, wszystkie jej przyjemności były wyłącznie literacko-artystyczne.

Wieczory w teatrze, dnie w Luwrze.

Miesiące mijały na kopjowaniu starych bajek Eugenjusza Féraud, które chciała mieć w rękopiśmie, gdy je odda nakładcom, których nie znajdował.

O życiu wiedziała tylko tyle, co ją nauczył ten stary dzieciak, który sam nic o niem nie wiedział; te artystyczne wieczory u Vérignona były prawie debiutem młodej dziewczyny, z której dumny Féraud zmuszał ją do śpiewu, i zaraz z miejsca, wyrazy pochlebstwa, z któremi zbliżył się do niej młody książę, te banalne madrygały, tak zwiędłe jak stary bukiet jakiej baletnicy, wydały się Noris czemś pachnącem i wybornem, to też powtarzała je sobie w duchu płonąc rumieńcem wstydu i obawy, tak jak wtedy, gdy do niej z tem pachnidłem on przystąpił.

Zresztą pochlebiło jej, że książę de Chantenay zajął się nią więcej niż tyloma innemi pięknościami, tak sławnemi, aktorkami lub śpiewaczkami, które zbierały się u Vérignona wieczorami w salonie przy bulwarze Haussmann, w tym salonie wyzłoconym aż do przesady, całym w złocie, wyzłoconym tak, że wszystkie chyba kopalnie Sierra-Fuente musiały się złożyć na to wyzłocenie.

Dinorah wiedziała, że młody Cherubinek od czasu ukazania się na wielkim świecie, pociągał za sobą wszystkie serca i oczy.

Był dla Paryża tem, czem był kiedyś jego ojciec i miał lat dwadzieścia.

Ta dynastya szykowców wyrastała na resztkach innych dynastyi.

Kwiat szyku rozwinął się na szczątkach tego, co ongi lubiał generał książę de Chantenay.

W wielkim salonie hotelu Chantenay, którego wysokie okna wychodziły na klomby parku Monceau, portret męzczyzny lat pięćdziesięciu w mundurze generała, w mundurze noszonym z elegancyą, raczej jak frak wieczorowy niź strój wojskowy, spoglądał wprost przed siebie oczyma sztywnemi barwy blond niebieskiej.

Twarz uśmiechnięta, wąsy blond, pozakręcane na obu końcach i uchylające ironiczny skład ust wązkich, złośliwych, ale bladych, bezkrwistych.

Całe życie tego człowieka, jeszcze młodego, ale zuży tego widocznie, żołnierza wyblakłego przez bale nocne, nie zaś ogorzałego marszami, zdawało się streszczać w jasnych źrenicach, dziwnie zamyślonych, o spojrzeniu zmęczonem.

Sztywny i wyniosły, ten generał dworak, łysy i zaczesujący nioby blond włosów na skronie, okazywał w portrecie, który nazywano wymownym, rozpaczliwe znudzenie i przesyt.

Można było odgadnąć w tym żołnierzu z szablą w pochwie a z laseczką w ręku, pewnego rodzaju klubowca znudzonego, gotowego z równie zimną krwią grać w baka, jak stawiać życie na kartę. Takim był ojciec.

Flandrin wymalował ongi ten portret, gdy generał książę Beaumartel de Chantenay jechał do Drezna z poleceniem asystowania w charakterze ambasadora dworu Francyi przy ślubie księżniczki saskiej z arcyksięciem austryackim.

Pan de Chantenay łączył w sobie wówczas, wbrew swej pięćdziesiątce, która u niego powinna byłaby się liczyć za wiek cały, wszystkie warunki elegancyi francuzkiej: coś wytwornego i wyniosłego zarazem.

Wielki pan o wykończonych manierach, mogący słuchać i używać żargonu bulwarowego a nawet przedmieściowego, tak jak słuchał i używał żargonu myśliwskiego, książę de Chantenay przedstawiał w pięćdziesiątym roku życia skończony typ francuza, któremu mówczas zazdroszczono, którego wyróżniano i uwielbiano.

Trochę dyplomata, trochę żołnierz, odważny jak miecz, którym tak władał, jak piórkiem, w pięćdziesiątym drugim roku życia przyjął udział w rozprawach parlamentarnych.

Kandydat przyjemny i uprzejmy, przechadzał się po pałacu Burbonów z właściwym sobie wdziękiem, ale wkrótce znudził się powszedniością polityki bieżącej, znużony został ciągłemi ukłonami otoczenia, ożenił się dla zabicia czasu, pojąwszy za żonę wielką damę z prowincyi bałtyckich, którą znajdował piękną, a która go porzuciła, i przyłączywszy się do służby czynnej przy odgłosie wojny krymskiej, wziął konia ze stajni sportsmańskiej, udał się za marszałkiem do Saint-Arnaud, przebywał z uśmiechem góry Alma, jak gdyby był na zwykłej przejażdżce i przy szturmie Małakowa, nazajutrz po otrzymaniu wieści o przyjściu na świat syna, stojąc na czele żuawów, padł z uśmiechem, rażony cięciem miecza w głowę i kulą w brzuch.

W ambulansie, dokąd go zaniesiono, książę de Chantenay poprosił o lustro i chciał się w niem przejrzeć.

Krew spływała z czoła po całej twarzy, zabarwiając mu wąsy.

Kazał przynieść sobie wody toaletowej, umaczał w niej chustkę, obmył ranę i napisał dwa listy, jeden do księżniczki, którą znał bardzo mało, drugi do syna, którego me znał wcale i którego nie miał znać nigdy.

Po zapieczętowaniu listów, upadł na łóżko polowe i zamknął oczy jak do spania.

Czuł, że jest zgubionym.

Jeden z jego starych przyjaciół z Afryki, pułkownik Robin, załączył mu życzenia głównodowodzącego wojskami.

— Podziękujesz mu za mnie, mój stary Robin — rzekł książę. A cóż panowie rosyanie? Nic jeszcze nie wysadzili w powietrze?

— Nie.

— Mogliby nas skrzywdzić. To ludek wściekły, ale waleczny. Więc Małakow może się dostać w nasze ręce? To warte baletu w operze. To więcej warte. Adieu, Robineczku.

— Dowidzenia.

— Dowidzenia? Czyż przypuszczasz, że się jeszcze zobaczemy? E, braciszku, zapomniałeś, że u nas: raz, dwa i po wszystkiem.

Poważnie ozwał się tylko do swego chorążego, młodego markiza de Ferdys, który leżał przy nim także ranny, z głową obandażowaną:

— Jedno mnie tylko martwi, mój drogi Ferdys. Zrozumiesz to jak przebrniesz czterdziestkę: Bawiło by mnie może moje ojcowstwo, Syn, mieć syna, to nie powszednia rzecz! To musi być zabawne! Jeżeli przeżyjesz mnie, mój stary Robin, a mój malec urośnie, ty zaś Ferdys będziesz świadkiem jak mu mleko z pod nosa wąs wyruguje, powiedz mu niech żyje lepiej, jak książę Beaumartel de Chantenay jego ojciec, niech jednak umrze jak on: czysty! A teraz, pozwólcie mi zasnąć, odpocznij drogi Ferdys.

Naprzeciw portretu tego człowieka, w takich samych ramach złoconych, wisiał obraz młodzieńca lat dwudziestu trzech, o smutnej bladości, z oczyma zmęczonemi, ale pełnego elegancyi ! wytworności, obraz malowany przez Cabanela, zupełnie odpowiedni jako pendant do portretu pędzla Flandrina.

W trochę wyniosłej postaci młodzieńca był jakby odblask elegancyi wyższej zmarłego księcia.

Miał nawet takie same wstążeczki, sprzączki i nogi małe, ale nerwowe jak u młodego arabczyka.

Rysy jego nosiły na sobie cechy przedwczesnego znużenia i mody, lubo w ustach nieco czerwieńszych niż u ojca płynęła snać krew, odziedziczona po matce.

Kurtka starannie zapięta, wązka w stanie, bez tego eleganckiego zaniedbania, jaki widniał w stroju wojskowym jego ojca.

Kołnierz sztywny i wygięty według prawideł mody, przestrzeganej widocznie ściśle przez mistrza swego fachu.

Takim był syn.

Na ciemnem tle obrazu książę de Chantenay domagał się koniecznie, ażeby malarz umieścił także herb rodziny Chantenay-Beaumartel, tak jak jego stajenni umieszczali go z piasku na podłodze stajni.

Książę miał słabość do tej ozdoby, jak do aureoli, to też wszędzie w jego pałacu można było spotkać "młotek złoty" herb Chantenay'ów, o którym wspominają Albert d'Aix i Guillaume de Tyr w ich Histoire des Crotsades.

Rodzina Beaumartel de Chantenay, wzięła sobie za godło młotek złoty od chwili, kiedy ich wielki przodek Engelbert ze szczytu pałacu Salomona, w szesnasty dzień lipca, dzień sabatu, "wymłócił" Saracenów przy boku Arnoula z Roie i Roberta z Flandryi, podczas pierwszej krucyjaty.

"Wtedy, pomimo tarczy Tankreda, która zakrywała dziesiątkowanych, Engelbert wytłukł jak zboże w polu złą rasę Saracenów i dzięki jego ciosom, nawróciło się dla oswobodzenia ziemi świętej, mnóstwo ludzi, którzy wołali w swojem narzeczu: Beaumartel kładzie nasze plecy i nasze głowy na kowadle dla przeróbki, oszczędza nas przez litość i jeszcze dziękuje." Ztąd przydomek beau martel (piękny młotek) został na zawsze przy panu de Chantenay.

Mały Rene znał dobrze ten szczegół dziejów, a jego mała urękawiczniona ręka była za słabą do podniesienia nawet owego złotego młota należącego do Engelberta, który spał już oddawna snem wiecznym.

W żyłach jego płynęła mieszana krew różnych rodzin, to też do hardości nieboszczyka wodza Gerarda, młody książę dołączał chłód i upór matki prawie rosyanki, hrabiny inftandzkiej, pochodzącej także od wielkich mistrzów krzyżaków, wychowanej przez jakąś francuzkę w jej zamku Wenden w pobliżu Rygi, osoby dziwacznej, ze smutną melancholja jak mgła na Bałtyku i z usposobieniem zimnem jak szczyty śnieżne.

Księżna, o której wcale nie mówiono od chwili śmierci generała, a która jednak nigdy nieopuszczała Paryża, żyła z synem nie widując go prawie, nudząc się i śpiąc, paląc papierosy i marząc na kozetce, jak jedna z tych rosyanek, które podobne są do zamrożonych kobiet ze Wschodu.

Księżna starała się obudzić względem siebie pewną obawę ze strony syna, który jednak nie lękał się niczego ani nikogo, prócz namiętności i śmieszności, dwóch występków nie do darowania jego zdaniem.

To był właśnie "niebieski książę" którego poznała Noris, zestawiając go z królem piękności, który przedstawiał się Florinie w bajkach z sercami z rubinów przyczepionych do łańcuchów z pereł.

Pokochała go odrazu.

Od razu zajął ją i poruszył, on, mówiący do niej językiem tak nowym, wiedzący wybornie jako wytrawny światowiec jakich miał. używać wyrazów do niej i bawiący się tem półromansem, który był dla niego antraktem w którym rozmawia się bez przymusu, bez żenady, dla zabicia czasu, zaś dla niej chwilą w której drgają wszystkie tętna duszy.

Powtarzał jej niejednokrotnie, z udaną szczerością, że radby znaleźć okazyę, ażeby jej dać próbę prawdziwego przywiązania, wzrastającego z dniem każdym.

Tak jest, jej, albo jej ojcu.

— Niech pani sprobuje, zobaczy pani.

— Mam nadzieję, że nigdy nie będę potrzebowała próbować.

Uśmiechała się wtedy.

On odpowiadał z wielką powagą:

— Nie wiadomo.

A gdy powtarzała ojcu słowa księcia, pan sekretarz główny kopalni Sierra-Fuente, kiwał głową znacząco.

— Dziwne to życie, Noreczko, nieprawdaż? Gdy potrzeba czyjej pomocy, nie ma nikogo! Właśnie dziś nie potrzebuję nikogo!

Dzięki Verignonowi mam posadę wyborną — doskonałą... i znajduję pomoc czyją? oto księcia! I jakiego księcia! Potęgę dzisiejszych czasów!

Od czasu uwięzienia nieszczęśliwego, Noris wspominała często o tem, co mówił Eugenjusz Feraud o księciu.

— Potęga!

Powtarzała sobie to słowo, jako ostatnią deskę ocalenia.

On mógł poprzeć, wstawić się za Eugenjuszem, pomódz jej do założenia protestu przeciw tak niesprawiedliwej karze.

Miała tylko w nim jednym zaufanie. Mówiła do siebie, że człowiek jego stanowiska, książę — z opinją jaką posiadał — mógł, powinien być w stanie wszystko uczynić i wybawić z tych tarapatów biedaka, którego zbeszczeszczono tak okrutnie i niesprawiedliwie.

Myślała już o tem zaraz tam, w owym numerku w hotelu Henryka IV, że pójdzie wprost do pana de Chantenay.

Tak, będzie go błagała, ażeby zobaczył się z sędziami.

Ponieważ mówił tak często, że był jej oddany "całkowicie oddany", wybiła właśnie godzina, ażeby się o tem przekonać.

Dotąd niczego nie potrzebowała, o nic nie prosiła; zdawało jej się, że znaczyłoby to wątpić o niewinności oskarżonego.

Niewinność ta wyjdzie bezwątpienia na wierzch, sama przez się, pewnego dnia w obec sądu i licznego zgromadzenia widzów.

Była pewną, jak Feraud, że to będzie dzień tryumfu i że on wyjdzie z całej sprawy z dumnie podniesionągłową.

Ale teraz należy poruszyć wszystko, ażeby tylko uzyskać zmianę wyroku dla oskarżonego.

Powiedziała sobie tylko, że nie wypadało jej przedstawiać się w pałacu Chantenay.

A jednak ileż razy jej powtarzał: "Chciałbym... tak chciałbym panią przekonać, ile mam względów, ile przyjaźni mam dla pani."

Ten wyraz przyjaźni, czyż nie ukrywał w sobie innego uczucia, tak słodkiego, tak przejmującego, tak rozkosznego, pomimo pewnego cierpienia, którego głębi sama przyznać sobie nie śmiała, ale które ją trapiło i rosło w niej prawie obcesowo?

A potem, czyż miała prawo wahać się z udaniem do pana Chantenay, gdzie od tej wizyty zależała wolność jej ojca?

Nie miała w Paryżu ani krewnych, ani powinowatych.

Od wielu lat, przed poznaniem Vérignona, Eugeujusz Féraud jako odludek, znajdując dziwną rozkosz w ciągłem sam na sam z Noris. W taki sposób nie można mieć protekcyi, a ten starzec sześćdziesięcioletni potrzebuje teraz, ażeby go protegowano, ażeby go podniesiono, jak dziecko upadłe.

Tego mógł dokazać książę de Chantenay, jeżeli zechce.

Dinorah przypomniała sobie teraz wyrazy, które jej pocichutku szeptał René, pomiędzy dwoma romansami, śpiewanemi u Vérignona, lub podczas, gdy dwóch muzyków grało na fortepjanie jaką niewydaną symfonję, jaką nową operę — przypomniała sobie serdeczność, z którą oświadczał jej się książę de Chantenay, siedząc za nią, pochylony ponad fotelem, na którym ona wachlowała się, marząc.

Noris nie wiedziała, co ją przejmuje więcej, czy muzyka, której słuchała, czy to, co szeptał jej książę tak łagodnym głosem.

Frazesy księcia jaśniej uwydatniały piękności melodyi, dolatującej ją z poza dwóch fortepjanowych świeczników; muzyka podkreślała z osobliwym czarem galanteryę salonową, z jaką występował pan de Chantenay.

I Noris, wzruszona, powracała na ulicę Brochant, pytając siebie, czy książę nie oświadczył jej wyraźnie, że ją kocha.

Nie, tego jej nie powiedział.

Byłaby zatrzymała wyznanie, zanim zdołałoby wyjść z ust jego.

Ale mówił jej, i powtarzał — słyszy to dotąd jeszcze — że jest całkowicie dla niej oddany i słyszała ciągle, że ją błagał, ażeby rozporządzała nim bez obawy, jeżeli kiedykolwiek...

Czyliż on mógł przewidzieć, że honor biednego człowieka będzie pewnego dnia zagrożonym? Czyż znał Verignona?

Co rozumiał książę przez to, co mówił do niej? Nie chciała zastanawiać się długo nad tem; wiedziała, że może udać się doń i wypróbować tej życzliwości, z jaką się oświadczał.

Tak, ale tylko napisze. Dowierzała bardziej prośbie, wyrażonej na papierze.

Nie śmiałaby nigdy powiedzieć mu oko w oko, podczas gdy on spoglądałby na nią swem kryształowo-niebieskiem wejrzeniem, wejrzeniem, które ją pociągało ku niemu, jak do jedynej istoty, do której miała zaufanie. Bała się, ażeby nie powiedzieć za wiele. Miała swoją tajemnicę, która mimowoli mogłaby przypłynąć z krwi serca do ust.

Tak — napisze. List nie mówi wszystkiego, ale mówi dosyć.

I Noris, pisząc, powtarzała sobie dla dodania odwagi, słowa księcia:

"Nie masz pani lepszego przyjaciela odemnie!" Najlepszy!...

Innych nie miała biedna dziewczyna! A jeśli pan de Chantenay nie odpisze!... Ale odpisze, była tego pewną!

List, krótki, wymowny jak głos rozpaczy, wyrażał w niewielu słowach sytuacyę w całej jej nagości.

Noris szalona, Eugenjusz Féraud zmiażdżony wyrokiem.

Dwie istoty naraz rażone w samo serce tem uwięzieniem. I obie niewinne! On i ona, ojciec tak równie jak córka.

Teraz właśnie do księcia Beaumartel de Chantenay Dinorah udaje się, zanim się uda do innych sędziów niż tamci niegodziwi!

Była samą, osłabioną, napróżno patrzącą dokoła siebie, szukając poparcia... I przebaczyłaby nawet, tak przebaczyłaby nawet Vérignonowi — pomnąc, ze tam po raz pierwszy spotkała księcia, przebaczyła mu niegodną awanturę, w którą wciągnął jej ojca, gdyby książę de Chantenay wierny swemu przyrzeczeniu raczył przybyć na pierwszą wiadomość o nieszczęściu.

Gdy skończyła list, oddała go starej Wiktorynie, która czekała, spoglądając na "panienkę", pieczętującą kopertę.

Biedna kobiecina podreptała jaknajszybciej do parku Monceau; przyjęła z rąk Noris ten papier, tak jakby przyjęła z rąk lekarza receptę i biegła po zdrowie uosobione w kilku napisanych wierszach.

Zdawało jej się, że ma w rękach zbawienie swego pana.

— Idź prędko, Wiktoryno, idź prędko.

Stara znikła.

Noris widziała ją jak przechodziła po nocy uliczki skweru, aż wreszcie została samą, wróciwszy do stołu i patrząc na puste miejsce, które zająć miał jej ojciec!

Była osłabionąPod blaskiem lampy, która ją oświetlała matową białością z rozpiętemi włosami, ukryła twarz w dłoniach i łkając, na widok tego obrusa, na którym Wiktoryna zastawiła obiad dla tego nieszczęśliwego, który siedzi teraz w Mazas i któremu usługuje jakiś hardy odźwierny, płakała, coraz bardziej mięknąc i prawie tonąc we łzach.

I w tem odosobnieniu, które jej się wydało zupełnem sieroctwem, ta piękna istota, w swych płaczach i jękach, nie miała na ustach nic, prócz tego smutnego i słodkiego wyrazu rozpieszczonego dziecka, który wymawiała z głębi bólu jak dawniej z głębi kolebki:

"Papuś!.. Mój biedny papuś! Papuś!..."

I zdawało jej się, że on ją usłyszy, ze usłyszy to wołanie dziecka, na które dawniej przybiegał w obawie, czy nie zachorowało, i że drzwi otworzą się nagle, on wpadnie, porwie ją w objęcia, przyciśnie do łona, ucałuje w czoło i zawoła:

— Jestem, jestem! Co tobie? Czy ci kto co złego zrobił, Noreczko?

Biedny Eugenjusz Féraud; czy też go kiedy zobaczy?

IV.

Stara służąca wróciła po upływie godziny zgnębiona, "z krwią ściętą lodem" jak mówiła.

Księcia de Chantenay nie było w pałacu. Jego ekscelencya nie będzie przez cały wieczór. List odbierze zaledwie jutro rano.

Odźwierny pytał się Wiktoryny, czy tu chodziło o pomoc.

— A więc tak o pomoc — odparła.

Wtedy, odźwierny roześmiał się doń znacząco.

Nudzono już za często księcia temi prośbami! Gdyby pan de Chantenay chciał wspierać wszystkich, co chodzą po prośbie, nie starczyłoby mu jego majątku.

Przyjęto list "panienki" za prośbę żebraczki! O, jakże głupi są ci odźwierni!;

Noris, słuchając tej relacyi, przyznawała w duchu, że bądź co bądź i ona postąpiła sobie jak ci samotnicy uliczni.

Musiała dać za wygranę dumie i poniżyć się do prośby.

Bądź co bądź jednak, pragnęła, ażeby zanim rezultat sprawy zostanie ogłoszony w dziennikach, pan de Chantenay przeczytał ten list, leżący może teraz najspokojniej w kantorze szwajcara.

Dzienniki! Prawo! Sprawa Verignona i innych.

Cóż za rozpacz dla niej, jeżeli jutro rozłożywszy ten papier, w każdym niemal wierszu spotka nazwisko swego ojca lub przeczyta wyrok sędziów, z całym przebiegiem badań.

Skazano na więzienie człowieka, który miał przed sobą zaledwie pewność materyalną na kilka lat życia, tego galernika literackiego, który po tyloletnich trudach mógł rachować wyłącznie na swoje dawne a tak skąpe oszczędności!...

Dinorah uważała taki wyrok za nikczemny, ale Bogu dzięki, nie ostateczny — wmawiała w siebie.

Po nocy bezsennej, spędzonej samotnie w całem mieszkaniu, Noris wstała, z gorączkowym niepokojem, oczekując na odpowiedź pana de Chantenay.

Cały ranek przeszedł na czekaniu i na odczytywaniu sprawozdań o przebiegu procesu i wyroku.

W południe na nalegania starej Wiktoryny, Noris siadła do stołu i zaczęła jeść skwapliwie.

Spieszyła się do Mazas. ażeby spróbować, czyjej się nie uda porozmawiać z ojcem.

Gdyby jej pozwolono, częstoby odwiedzała ojca w więzieniu.

Wszystko, co od niej by zależało, chętnie oddałaby ojcu, gotowa nawet podzielić z nim zamknięcie, gdyby zgodzono się na to!

Czekała jednak jeszcze przez chwilę, spodziewając się przybycia listu od księcia de Chantenay.

Musiał już przeczytać to co mu napisała.

Czas przechodził; Noris zdecydowała się odjechać.

Ale przy drzwiach więzienia w Mazas, napotkała nieprzewidziane trudności.

Nie tak jest łatwo widzieć się z więźniami.

— Czy pani ma pozwolenie?

Nie, nic nie miała!

Przyszła ot tak, zwyczajnie, i miała szaloną potrzebę rzucenia się na szyję starca i powiedzenia mu, ie gdyby go nawet cały świat porzucił, ona zostanie zawsze przy nim.

I na to potrzeba było pozwolenia!

Odwiedzać więźniów można było tylko trzy razy tygodniowo.

— Niech pani poda prośbę. Odpowiedź otrzyma pani niebawem.

— Ale dzisiaj...

— O, dzisiaj, niepodobna!...

— Ależ to mój ojciec... Chciałabym widzieć się z moim ojcem!

Noris dostrzegła po ironicznym uśmiechu woźnego, z którym rozmawiała, że "ojcowie" w Mazas, są takiemi samemi więźniami jak inni.

A więc nie ona jedna przychodziła błagać o pozwolenie widzenia się z krewnemi!...

— Podaj pani prośbę, mówię pani.

Prośbę, jak do pana de Chantenay!

I czekać znowu na odpowiedź i widzieć jak czas ucieka i nie módz skrócić więźniowi straszliwych chwil wspomnienia!...

Tak więc musi zostać żebraczka. W tem morzu ludzi trzeba samej jednej bronić się, rzucać, miotać, a w tłumie, któż usłyszy jej prośby?

Wszak nie wysłuchał jej nawet on, książę!

Wszak dotąd nie odpowiedział na jej pismo!

Tyle pokładała w nim zaufania! To strącało Noris ze szczytu jej marzeń.

Ale czy tylko czytał list?

Czy był w Paryżu?

Sama udałaby się do pałacu de Chantenay, gdyby miała śmiałość po temu.

Przynajmniej wydano jej pozwolenie widzenia się z ojcem.

Udało się jej ujrzeć go po raz pierwszy, w więzieniu.

Było coś rozdzierającego w rozmowie tych dwojga istot, oddzielonych od siebie kratą, zamkniętą na kilka spustów.

Noris widziała w głębi ponurej zakratowanej izby postać starca zbolałą i znękaną.

Chciała go pocałować, ale przęsła kraty nie pozwalały jej tego uczynić.

Wtedy, pocieszała go, mówiąc doń czule i otrzymując w zamian odpowiedź, pełną zgnębienia i rozpaczy:

— Wiesz dobrze, że jestem niewinny! Nie potrzebujesz rumienić się za mnie! To wina tego łotra Vérignona. Ja nie wiedziałem o niczem, byłem... jestem... za głupi!!... Tak, tak, jestem starym głupcem!... 0 tak!... niestety!..

Odwiedzała go możliwie najczęściej, idąc do więzienia z takiem uczuciem, jakby szła na cmentarz.

W takie dni prosiła Wiktorynę o przygotowanie jakich słodyczy, które wręczy odźwiernemu lub stróżowi więziennemu, a ten za pieniądze wręczy je ojcu od siebie.

Chociaż czy to mu życie w więzieniu osłodzi?

Wszak jego jedyną myślą było wznowienie sądu! udanie się do apelacyi.

Jego adwokat mówił mu przecie, że w apelacyi wygra sprawę i zostanie uniewinniony.

— I ja jestem tego pewną — dodawała Noris.

Uczuwała jakby zaparcie oddechu, gdy wchodziła do tego więzienia, w którem powietrze było zgęszczone, cuchnące, zaledwie wstrętu tego pozbawiał ją stuk otwierającej się celi ojca i spojrzenia żołnierzy, siedzących wzdłuż korytarza więziennego; zdawało jej się, że przebywa sen ciężki i męczący.

Przechodziła przez podwórze czworokątne, na którem wysokie kraty przerażały ją już jak tortury.

Bluszcz i dzikie wino smutnie zacieniały okna mieszkania dyrektora.

Nawet lilie ze swym ironicznym powabem, zdawały się rosnąć z pewnem przygnębieniem.

Przy drzwiach głównego korpusu, Dinorah przedstawiła pozwolenie — ten kawałek papieru, który jej dawał dostęp do rozmównicy więziennej trzy razy na tydzień, to jest w niedzielę, we wtorek i we czwartek.

W inne dni widywała się z nim tylko za pozwoleniem nadzwyczajnem i to w rozmównicy, tem jedynie różniącej się od pierwszej, że tamta była na dole, ta zaś na pierwszem piętrze, i że w okienku, przez które rozmawiała z ojcem, nie tkwiły gęste kraty.

Tu Noris mogła dotykać starca, którego głowa zdawała jej się bardziej chudą i ramiona bardziej zgarbione w tej wązkiej klateczce, urządzonej jak konfesyonał.

Siadała naprzeciw niego na ławeczce ruchomej, pomalowanej na kolor czekoladowy, jak szubienica, a przytykając swą bladą głowę do chłodnych żelaznych ram okienka, starała się dosięgnąć końcem swych ust do źle wygolonych policzków biedaka, gdzie spijała nieraz grubą łzę, spływającą z jego zarumienionych bezsennością powiek na siwą brodę.

Wizycie Noris towarzyszyli woźni w zielonych tunikach z białemi guzikami, którzy w ciągu półgodziny, stosownie do przepisu pozwalali rozmawiać córce z ojcem, a raczej słuchać go i płakać i płakać z nim razem.

Nieraz, przez okno, wychodzące na tyły więzienia, Noris spostrzegła więźniów samotnych, spacerujących wśród wysokich murów, po ścieżkach ogrodu, w którym stróże, lub ogrodnicy sadzili warzywa.

Domy wysokie, domy, w których można było być swobodnym, wyglądały z oddali, rysując się na tle nieba po za murami więzienia.

Noris miała chęć zamieszkać w jednym z tych domów, ażeby przez otwarte okno mogła z oddali bodaj odszukać postać ojca...

Ten horyzont wolności, powietrza, nieba, dopełniającego pewien rodzaj pudła, w którem zamknięto nieszczęśliwego, obudzał w biednej dziewczynie chęć do płaczu, i w takich chwilach odrywała się od ojca, nie mogąc nic więcej powiedzieć! jak:

— Do widzenia! do widzenia!

Drzwi celi otwarły się i zamknęły za ojcem.

Noris po ważkich schodach szła na dół do drzwi wchodowych.

Nie wiedząc jak i kiedy znajdowała się na dworze.

Rzucała ostatnie wejrzenie na te ściany z kólistemi otworami, które w nocy zapalały się, jak oczy i gasły o oznaczonej porze, i starała się przytem przez okna celek odgadnąć, w której zamknięty jest Feraud i płacze pewnie z głową wspartą na dłoniach, w chwili, gdy i ona ociera oczy nabrzmiałe łzami, ażeby przechodni tych łez nie dostrzegli.

I cóż ona opłakuje, jeżeli on jest niewinny?

Trwało to aż do rana następnego!...

Z więzienia Noris unosiła za sobą, jakby gorzką radość!

Widziała go; rozmawiała z nim!

Rzuciła mu przez łzy i łkania niejedno słowo otuchy!...

Przyzwyczaiła się do tego życia. Treścią jego, jego całem marzeniem było Mazas, a cała jej egzystencya płynąca zwolna, wegetująca zaledwie, złamana, była ściśle związaną z więzienną celą o wilgotnych murach, mieszczącą się w Oddziale 1-szym pod Nr. 42.

Noris po tych odwiedzinach wracała nieraz piechotą, padając ze zmęczenia, ażeby tylko po powrocie módz zasnąć, co jej się tak rzadko udawało!

Była to jakby walka pomiędzy nią i jej rozsądkiem, przepełnionym chorobliwemi widziadłami, w których książę de Chautenay stawał równie często, jak Feraud.

Od czasu skazania ojca, była w gorączce.

— Niech panienka się oszczędza! — mówiła jej nieraz Wiktoryna.

Dinorah wzruszyła ramionami:

— Na co się to przyda?

Chciała zasnąć i nie przebudzać się nigdy.

Jeżeli ojciec nie żył, ona także pragnęła śmierci.

W dziewiętnastym roku życie już jej ciężyło!

Była w stanie niesmaku, nieledwie przesytu!...

Uparte milczenie, prawie impertynenckie ze strony pana de Chantenay powiększało jeszcze zgnębienie Noris.

Niechciała już myśleć o nim, pamiętać tylko o ojcu, a jednak zachowanie się księcia, który tak mimowolnie zjawiał się w jej widzeniach, trapiło ją niepomiernie.

Przyzwyczaiła się liczyć na niego. Za trudno jej było pozbyć się tego złudzenia, które stało się już więcej, niż fantazyą, stało się — miłością!...

Pewnego wieczoru wracała ku domowi, krokiem ciężkim, jak istoty zbolałe, gdy przechodząc przez jednę z ulic, której nazwisko, ulica Florencyi; odczytała pomimowoli — przed jednym z dużych gmachów dostrzegła szereg karet i powozów, w liczbie których wypadkiem wpadł iei w oko wolant, opatrzony herbem księcia de Chantenay: młotkiem złotym, z dewizą: Moult Fier, mutt fiert.

Noris, wiedziona przeczuciem, badała ten gmach szeroki, z którego wychodziły, zawinięte w futra, jak z sali koncertowej, różne postrojone osoby i pospiesznie wsiadały do oczekujących je powozów.

Był to zakład wodo leczniczy doktora Siercka, wielkiego poskramiacza anemii i newralgii: — cały Paryż próbował jego kąpieli.

Książę de Chantenay był tam także.

Jeżeli Dinorah pragnie go widzieć, zapytać go dlaczego w tak okropnej chwili jej życia nie otrzymała odeń żadnej odpowiedzi, powinna była tylko zaczekać.

Zatrzymawszy się machinalnie, raz jeszcze odczytała starą dewizę; poczem, krępowana obecnością furmanów, wesoło rozprawiających między sobą o słabostkach swych panów, już chciała się oddalić, gdy nagle, odwróciwszy głowę poraz ostatni na główne drzwi gmachu, dostrzegła wychodzącego księcia, który na progu zatrzymał się dla zapalenia cygara.

Mimowolny ruch, który ją wstrzymał, a potem skierował ku księciu Renę, był silniejszy od rozwagi.

Znalazła się tuż przy księciu, jak gdyby mu chciała zagrodzić wyjście, a że uśmiechnęła się doń z zakłopotaniem, sądził, że właśnie czekała tylko na niego.

— Panna Feraud! — zawołał głosem zdziwionym i znudzonym.

Po tych słowach, skinął na chcącego zajechać woźnicę, ażeby się zatrzymał.

Chcąc się okazać uprzejmym, ułożył usta do uśmiechu i rzekł:

— Czem mogę pani służyć?

— Pragnę z panem pomówić, korzystając z nadarzającej się sposobności.

— Jakto, więc pani jest tu tylko wypadkiem?

— Tak, przechodząc spostrzegłam pański ekwipaż i herby....

— Ach! — odrzekł, spojrzawszy na nią swym zmęczonym wzrokiem.

Znalazł ją piękną, bardzo piękną, w tym płaszczyku do figury, z tą matową bladością, cudnie odbijającą od czarnego stroju.

Powóz podjechał....

— Jedź za nami! — rzekł książę do furmana. — Czy pani to nie zrobi różnicy, że się przejdziemy trochę? — zapytał Noris.

I podczas, gdy powóz jechał za nimi noga za nogą, René szedł obok Noris ku parkowi Monceau, z upodobaniem badając tę piękną dziewczynę, która ozwała się po chwili:

— Pisałam do pana; dla czego mi pan nie odpisałeś?

— Ale, droga pani....

Szukał zdania, prawdopodobnie jakiejś przyczyny,

— Wszak pan wie, że mój ojciec jest niewinny?

— Jestem przekonany o tem.

Skłonił się z salonową uprzejmością, jakby mówiono mu o fakcie, którego rzeczywistości nie miał bynajmniej ochoty zaprzeczać.

— A więc, książę — spytała Noris — jakże mam teraz postąpić?

Renę spojrzał na nią z serdecznem zdziwieniem.

Ona, pytając go, spoglądała nań swym przejmującym wzrokiem cyganki, bardziej błyszczącym jeszcze przez wzruszenie, i badała wymuszony uśmiech księcia, widocznie znudzonego tem spotkaniem.

Jako jednak prawdziwy salonowiec, książę wysilał się, ażeby znudzenia tego niczem nie zdradzać.

— Posłuchaj pan — rzecze Noris — pojmuję dobrze dla czego wahałeś się pan z odpowiedzią; ale jeżeli miałam śmiałość napisania do pana, to jedynie tylko upoważniona naszemi rozmowami poufnemi, owemi obietnicami ze strony pana, których nie mogłam zapomnieć.... Chociaż jestem paryżanką, nie znam nikogo w Paryżu... Przysięgam, że całą nadzieję pokładam w panu jedynie! To, o co pana mam prosić, jest kwestyą życia, albo śmierci mojej!

— Pani?

Chciał powiedzieć coś złośliwego, ale powstrzymał go przejmujący wzrok Noris.

Jakto? pomyślał: — czyż i ona także miałaby się dostać do ciupy?

A to piękna historya!

— Mówiłeś mi pan przecie, że nie mam lepszego przyjaciela od pana!

— Tak — odparł René. — Przypominam sobie, mówiłem to pewnego wieczoru u Vérignona....

Przybliżył się do towarzyszki, machinalnie ujął jej ramię, już to z przyzwyczajenia, już z galanteryi, i tknięty jakimś złym zamiarem szepnął jej zwolna, ze słodyczą w głosie, przeciągając każdy wyraz:

— Mówiłem to i powtarzam to dzisiaj raz jeszcze. Noris kochała go zanadto, ażeby mogła odróżnić fałsz od prawdy w tem, co mówił do niej znudzony salonowiec; w głosie jego przebijała się ta zwykła miłość, jaką uczuwał dla wszystkich otaczających go kobiet.

Noris w jego pieszczotliwym dźwięku odnalazła nagle wszystkie swoje mrzonki, ziszczenie wszystkich snów swoich.

Szli tak obok siebie, nieraz potrącani przez przechodniów na trotuarze, Noris widziała jego jednego tylko, zapomniała o całym świecie, o ulicy, o powozie, jadącym zwolna za niemi i zdawało jej się, że na ziemi jest tylko z nim jednym.

— A więc, jeżeli pan jesteś prawdziwym przyjacielem, jak mówisz... jeżeli masz pan dla mnie dotąd dawną sympatyę, przekonaj mnie pan, żeś się dotąd w niczem dla mnie nie zmienił.

— Czegóż pani wymaga odemnie?

Wiedział dobrze, czego ona pragnie. Pytał jednak umyślnie, ażeby przedłużyć rozmowę. Złe plany snuły się mu po głowie. Od słowa do słowa przyszło do pół wyznań. Wyrazami miłosnemi pobudzał wybuch namiętności.

Noris została porwaną jego wymową, a że oświadczał jej się z zupełną przyjaźnią, cieszyła się w głębi duszy, że może kochać tego, który jej miłość wyznaje.

Uważała za bardzo naturalne, udać się w nieszczęściu do księcia, tak, jak nie zdziwiłoby ją wcale, gdyby on udał się do niej, będąc w jakiem niebezpieczeństwie, jeżeli naturalnie ona, biedaczka, mogłaby w czemkolwiek pomódz lub w jakikolwiek sposób obronić księcia de Chantenay.

To też odwoływała się od wyroku sędziów do przyjaźni księcia; pomocy jakiej potrzebowała w swem osamotnieniu, pragnęła oczywiście od tego wielkiego pana, który znając zarówno Vérignona jak Férauda, mógł zaświadczyć o niewinności skazanego....

On zaś zachwycony łatwością, z jaką wkradał się w serce dziewczyny, i znudzony zarazem dachówką, jaka nań spadła przy wyjściu z łaźni doktora Siercka, uzbroił się w powagę, dawał rady iście ojcowskie, pełne namaszczenia.

Należało przecież, ażeby panna Feraud o jednej rzeczy pomyślała z rozwagą i sumiennością: mianowicie, że wyrok wydany na jej ojca zmieniał położenie i stanowisko córki.

— Mówmy rozsądnie — rzekł René. — Przyrzekłem pani moją pomoc. Przyrzekam ją zawsze.... Ale dziś, to już niejest to, co wczoraj, i....

— Prawda — odparła Noris — dziś jestem nieszczęśliwszą, niż wczoraj!

— Ojciec pani jest niewinny, wiem o tem, jestem tego pewien, przekonany zupełnie, ale przecię....

Spuścił głowę i powtarzał z widocznem wymuszeniem wyrazy:

— Przecie, przecię....

— Przecie — przerwała nagle Noris — chcesz pan powiedzieć, że przecie nie wszyscy mogą uwierzyć w jego niewinność? To prawda? Ale przecie nie mnie, jego córce, ośmielą się to powiedzieć w oczy, a nawet dać mi do zrozumienia, że tak przepuszczają! On jest niewinny, zupełnie niewinny, więcej jak niewinny, jest męczennikiem. O, ja przekonam o tem.

— W jaki sposób? — zapytał książę. Zatrzymał ją nagle, bystro mierząc ją oczyma.

— Jeszcze nie wszystko skończone — zawołała Noris. Jest jeszcze druga instancyą, można apelować!

— Doskonale. Niejestem bardzo obeznany ze zwyczajami sądowemi, ale wiem, wiem...

— Wyrok zostanie obalony.

— Tem lepiej! Życzę pani tego z całego serca.

To, co mówiła doń Noris, zajmowałoby go o tyle, o ile wymagała przyzwoitość, gdyby biedne dziewczę, zamiast być przyjaciółką, była jedną z tych samotnic, o których, wspominali mu lokaje z pałacu de Chantenay.

W gruncie rzeczy, rozmowa ta przykrą była dlań od samego początku.

Te zwierzenia i te skargi nie mogły do niczego doprowadzić.

Oto teraz prosiła go już, ażeby jej dopomógł w apelacyi...

Co za myśl!... Było to co najmniej za śmiałe.

Ależ on nie słyszał nic o tych manipulacyach sądowych, nie miał o nich najmniejszego wyobrażenia! Nienawidził procesów i próżniactwa.

Rodzina Beaumartel de Chantenay dochodzi swych krzywd mieczem, nie zaś togą, a urzędnicy rządowi nie stąpili nogą w jej progi.

Nie powinna wcale rachować na niego.

Zresztą, niewinność czy prędzej czy później, zawsze zwycięży, pomyłki sądowe zdarzają się tylko w romansach lub sensacyjnych dramatach.

W takich zapewnieniach, w których przebiegłość paryżanina łączyła się z uprzejmością światowca, Noris powoli dopatrzyła się pewnego odcienia ironicznej pogardy.

Coś jakby lód spadał jej na plecy wraz z temi zwykłemi wyrazami otuchy: "Cierpliwość... odwaga... rezygnacya..."

Rezygnacya? Ona? Wobec tej krzyczącej niesprawiedliwości?

Córka tego biednego starca poprowadzonego do sali sądowej, jak baran na rzeź, miałaby przyjąć bez opozycyi, bez walki tak straszną bezlitosność wyroku?

Ależ za kogo ją miał książę de Chantenay?

Czyliż nie wiedział, że istnieje zarówno honor mieszczański, jak szlachecki, albo raczej, że nie ma dwóch gatunków honoru, i że córka bazgracza romansów nie może przystać na taką hańbę, zarówno jak nie przystałby na nią syn generała księcia de Chantenay?

Opuściła go w tem wzburzeniu sumienia, pod wpływem wistocie nazbyt pogardliwej uprzejmości Renego.

On wsiadł do powozu i kazał się wieźć do swego pałacu.

Podczas, gdy powóz unosił go w kierunku parku Monceau, myślał nie bez pewnego drżenia o tej pięknej, bladej twarzyczce, o tych czarnych kędziorkach, błyszczących oczach i namiętnem poruszeniu różowych usteczek.

— Mogłem był co prawda być oględniejszym! — myślał książę: — trzeba jej było powiedzieć, że zajmę się szczerze losem jej ojca!..

Noris miała chęć do płaczu, wracając na ulicę Brochant.

Nie znalazła u Renégo tej prawdziwej przyjaźni, jakiej spodziewała się dotąd.

Mówił do niej od czasu do czasu, pomimo całej grzeczności, jak do obcej.

Nie mógł przypuszczać przecie, że ojciec jej słusznie został skazany! Wszakże go znał, wszak znał dobrzo Eugenjusza Féraud.

Dlaczego, jeżeli wistocie ma dla niej choć trochę sympatyi, nie odpisał odrazu na jej prośbę?

Dlaczego nie powiedział jej tego, czego tak pragnęła: "Wszystko, o co pani prosi dla swego ojca, zostanie spełnione!"

Była tak zgnębioną, cała jej postać przedstawiała obraz takiej rozpaczy, że gdy wróciła do domu, Wiktoryna spytała ją z przestrachem.

— Co się panience stało, o mój Boże!

— Nic. Nastąpiło to, co miało nastąpić, kiedy się jest w nieszczęściu, nie ma się przyjaciół.

A jednak, ileż nadziei pokładała w tej życzliwości księcia de Chantenay!

Musiała się pewno nie zastanowić dobrze nad tem.

Pozwoliła sobie zapuścić się coraz głębiej w te marzenia młodej dziewczyny, nie powiedziawszy sobie tego, co przedewszystkiem powinna była sobie powiedzieć: że nie należał do tego samego świata co ona, że miłość pomiędzy nim a nią była niemożliwością!

Tak, niemożliwością! Ale ona go kochała!

I teraz dopiero, wobec całej grozy osamotnienia, uczuła, że kocha.

Boleść dała jej poznać, że ta tłumiona, nieznana miłość jest niestety faktem!

Dawniej była szczęśliwą, gdy szła do Verignona, gdyż spodziewała się jego tam spotkać.

Wieczór spędzony w jego obecności był dla niej nieopisaną rozkoszą.

Unosiła, powtarzając je sobie w myśli, te wyrazy tak słodkie, tak słodkie i tak dla niej wzruszająco nowe!

Książątko! Mały Chantenay! Gdy mówiono o nim, prześcigano się w pochwałach dla jego elegancyi, zwodzenia kobiet, a nawet sposobu jego wyrażeń.

Ona znajdowała go wistocie zachwycającym, nie analizując niczego, poprostu dlatego, że się jej podobał.

Tak, kochała go.

Powtarzała to sobie nawet teraz, wsparta o framugę okna i bezmyślnie patrząca na skwer, którego zmierzch pokrywał jakby szarym woalem.

Noris patrzała przed siebie, przybita, wmawiając w siebie, że ponieważ książę nie przyjdzie jej z pomocą, wszystko się dla niej skończyło: nikt, nikt jej nie da poparcia!

I uczuła przerażającą grozę opuszczenia, która wzrastała wobec tej smutnej szarości zmierzchu.

Cień zapadał na pusty skwer, gdzie drzewa obnażone jeżyły się poza wyciągniętem w równej linii niskiem ogrodzeniem.

Z tyłu, w oddalonych domach zapalono światła; dym lokomotywy wychodząc z głębi kolejowego toru, tłukł się w szarości wieczoru, a do uszu Noris dochodziły odgłosy świstów, po których pociągi uwoziły pasażerów.

Wtedy przychodziła jej myśl ucieczki, chęć odjazdu bodaj na kraj świata.

Ten świst przerażająco piskliwy, był dla niej jakby hasłem do odwrotu.

Ach jakże chętnie opuściłaby Paryż, w którym czuła się tak strasznie samotną i zgnębioną, ach, jakże chętnie wyjechałaby, z jakąż szaloną radością, gdyby miała jeszcze przy sobie tego biednego ojca, którego jej najniesłuszniej porwano i uwięziono!

Tak więc, nie trzeba było liczyć na pana de Chantenay.

Gdyby jej to powiedziano dwa dni temu, nie uwierzyłaby za nic.

Dotąd jeszcze nie wierzyła temu!

Bo może, spotkany tak znienacka, był raczej zażenowany jej obecnością, aniżeli nieżyczliwy.

Przypomniała sobie, że bądź co bądź, starał się być uprzejmym.

Raz nawet ręce ich spotkały się pomimowoli.

Starała się przypomnieć sobie ostatnie wyrazy, które do niej powiedział.

Nie było to pożegnanie uschłe, była to raczej otucha.

Teraz dopiero przypomniała to sobie.

Wszak nie mogła się mylić co do znaczenia owej rezygnacyi, do której zachęcał ją pan de Chantenay.

Gdy mówił jej o "odwadze" może chciał dodać, że nie opuści Eugenjusza Féraud.

Noris w ten sposób, pod wpływem rozpaczy, pobudzała nadzieję. Natura jej zresztą potrzebowała jakiejś nowej otuchy i pociechy.

Musiała ufać i wierzyć... kochała go, tak kochała go przecie nazbyt ażeby mu nie wierzyć, nawet wtedy, gdy dostrzegła, że waha się wobec zrobienia jej przysługi, o którą dopominała się w imię jego życzliwości.

Była szczęśliwą, szczęśliwą aż do wydania okrzyku szalonej radości, gdy nazajutrz, Wiktoryna, otworzywszy drzwi wchodowe na odgłos dzwonka, wróciła do niej blada ze wzruszenia, i zameldowała przybycie księcia de Chantenay.

Biedna staruszka chciała nawet zameldować "Jego Ekscelencya", ale słowa zamarły jej w ustach i wymówiła tylko "Jego Eksc. Eksc."

Noris, słysząc to, zrozumiała, odgadła wszystko.

Wstała z krzesła, na którem, siedząc przy małem bióreczku, pisała do ojca, i drżąc z radości, zwróciła się do wchodzącego Renégo i rzekła doń z wybuchem:

— Wie pan, czekałam na pana!

— Doprawdy?

— Doprawdy!

— Zgadłaś pani, że przyjdę?

— Byłam tego pewną!... Nie mogłam przypuszczać, ażebyś mnie pan zostawił samą, po moich wczorajszych, zwierzeniach!

— Tak?... miałaś pani słuszność, od wczoraj myślałem tylko wyłącznie o pani!...

— A o nim?

— I o nim także. Przejrzałem całą sprawę z uwagą. Wyrok zostanie rozbity jak szkło...

— Tak pan sądzisz? Wierzysz pan w to, nieprawdaż!

— Jestem tego pewny.

Ona była szczęśliwą, on — zachwycony. Spoglądał na tę piękną istotę, której wielkie oczy chciały go pochłonąć, niejako z rozrzewnieniem.

Wyraz zadowolenia przebiegał jej po twarzy, a w biednem mieszkanku Batignolles, przybycie tego księcia, którego konie parskały na bruku, wydało jej się przybyciem zwiastunów szczęścia z owych bajek czarodziejskich...

Książę Piękny, gotowy do wynurzeń i przybyły po to, ażeby ocalić biednego Féraud!... Spoglądała nań z naiwnym zachwytem — on zaś, siedząc na fotelu, rzucając okiem na stare ryciny, szkice, cacka fajansowe lub książki, na cały zbytek artystyczny starego bazgracza romansów, mówił z uśmiechem, trzymając kapelusz na kolanach, z nogą skrzyżowaną na nogę.

— Ależ tu bardzo ładnie! Słońce! kwiaty!... Bardzo ładnie!... Prześlicznie!...

Dodawał tylko, rozglądając się dokoła z monoklem w oku, że ci szkaradni sędziowie mogli byli Coprawda przyjść tu na wybadanie ojca Feraud.

Ciekawa rzecz, gdzieby tu mogli znaleść owe miljony akcyonaryuszów kopalni Sierra Fuente, chybaby w siennikach?...

On jednak, książę Beaumartel de Chantenay, nie na rewizyę przybył do mieszkanka starego pisarza.

V.

Typ to niezwykły ten dwudziestotrzechletni książę, który nadawał ton Paryżowi, wymyślał modę, stanowił o szyku, decydował o całym kodeksie: "wypada i nie wypada. "

Wszyscy debiutanci naśladowali go, prześcigając się w noszeniu strojów podług jego metody, tak jak uczniowie konserwatorium starają się pochwycić ton głosu modnego bohatera opery.

Kronikarze i salonowcy byli nim na wskroś przejęci.

Zwykł był mawiał o reporterach, którzy sławili jego nazwisko przy wszelkich okolicznościach, w sprawozdaniach z balów, z wyścigów, ze sportu rzecznego i t. p.: "Poczciwi repoterzy, żywię ich!"

Było w tem trochę prawdy.

Przypisano księciu legendę o dobrym tonie i wysokim smaku.

Książę René, kwiat szyku, stawał się w ten sposób ideałem krawców i galanteryjników.

Chłopiec po swojemu przystojny, gentilhomme, z wyrazem znudzenia i pogardy, przedmiot zazdrości ze strony mężczyzn, wybraniec kobiet, zapsuty życiem, wyczerpany majątkiem, spędzający czas na wynajdywaniu coraz oryginalniej szych kapeluszy i wyprowadzaniu na świat nieznanych dziewcząt, zużyty w roku, gdy się jest jeszcze naiwnym, Cherubinek młodziutki, a już Lowelas, był wiernem odbiciem, dzięki prawom dziedzictwa generała de Chantenay, a książę uprzejmy i modny, przezwany ongi ostatnim z Abencerrages'ów" odżył w synu, jak dzieło sztuki odżywa w kopii.

Podobny do Donżuana, ale ze wszystkiemi przygodami i awanturkami prawdziwego Donżuana, książątko Beaumartel de Chantenay wszedł na szczebel pierwszeństwa bezwiednie. W Paryżu pierwszeństwo takie powstaje samo przez się i ginie wraz z wygaśnięciem danego pokolenia.

Lornetowano go, jak aktorkę, ażeby poznać niespodziany genre, który wytwarzała jego fantazya.

On to przed innemi wprowadził w modę duże brylanty, wielkie perły, szerokie pierścienie, ciężką biżuteryę z jej właściwym dźwiękiem, a dźwięk ten był ostatnim wyrazem w surowo poprawnej toalecie współczesnej.

Jego dystynkcya, w przeciwieństwie do ojcowskiej, polegała na tem, ażeby być prawdziwie dystyngowanym.

Widziano go, jak po pojedynku z jednym ze swych przyjacioł, o Nicettę I-szą, czy o księżnę de Temi, nie wiedziano dokładnie, nosił chustkę fularową na szyi, spiętą w pośrodku antyczną kameą, jak broszką, a to dla zakrycia szramy, którą mu spowodowała szpada małego Serviere'a, czy też paznokietki Nicetty I-szej, niewiedziano również dokładnie.

Rano ubrany po angielsku, w grubem szarem suknie, jak groom, młody książę, wieczorem, lśnił biżuteryą, jak front Palais-Eoyal'u.

W dziurkach od koszuli miał perły, albo brylanty wyjątkowej wielkości, sławne u jubilerów.

"Gdyby je dostać, możnaby zrobić olbrzymi interes," mawiano w klubie.

Taka rozrzutność odejmowała trochę brytańskiego wyglądu temu paryżaninowi, który wydawał się, jak jaki anglik, lub rossyanin, a którego główną zaletą było to, że mu nikt nie mógł sprostać.

— Nikt się tak nie kłania, jak on... nikt!

Ukłon poprawny, korpus sztywny, nogi ostrokątne, kark, zginający się ani za wiele, ani za mało, ze specyalnym odcieniem, który nadawał ukłonowi wyraz pogardliwy, a który pomimo to był pełen grzeczności i uprzejmości.

— Nikt się tak nie kłania jak on!

Książę de Chantenay dochodził do wszystkiego tą wyższością, tą specyalnością nawet w ukłonach.

Były w salonach kobiety bardziej jak dojrzałe, wdowy zmienione przez bieg czasu na matrony, a gdy się je zapytano, czy książę Renę kłania się lepiej od swego ojca, składały usta, przeznaczone teraz do całowania wnuków, do uśmiechów pełnych przeszłości, które miały znaczyć choć usta milczały: "Eh, to co innego... to co innego!"

Ach! Te piękne uśmiechy!...

I bardzo pochlebne, pomimo wieku ich właścicielek, dla nieboszczyka generała Beaumartel de Chantenay, "ostatniego z Abencerrages'ów."

Zresztą markiz de Ferdys nie ukrywał tego przed wym siostrzeńcem Rene.

Markiz zaślubił po śmierci księcia Gerarda, pannę de Chantenay, siostrę generała, a w Almie, w dwudziestym drugim roku życia był jego chorążym.

Był ranny nawet pod Małakowem, stojąc przed generałem i upadł na polu bitwy.

Ożenił się z jedyną siostrą Gerarda po powrocie z Krymu prawie wyłącznie dla uwielbienia, jakie miał względem księcia de Chantenay.

Małżeństwo z miłości, którego miłość", mówiono, nie trwała nawet tyle, co ogień ze słomki.

Markiz od roku 1858 do 1870 wiódł życie na wielką skalę, a markiza, kochająca go zawsze pomimo jego figlów, pocieszała się w opuszczeniu tem, że była zachwycającą i ubóstwianą matką.

Wychowywała swego syna, o dwa lata młodszego od Renégo, a przy dobrych chęciach mogła byłaby wychowywać swego męża, tego wielkiego trzydziestoletniego szaleńca, o wiele mniej dorzecznego, aniżeli narwanego.

W siedm dziesiątym roku, pan de Ferdys wstąpił znowu do służby, pożegnał markizę, pocałował w czoło syna swego Rajmunda, mającego naówczas lat trzynaście i poszedł walczyć na płaszczyznie d'Illy, przy boku Gallifeta i Małgorzaty.

Uwięziony, powrócił do domu w sam czas, ażeby rozpocząć wraz z synem żałobę po pani de Ferdys.

Następnie, podczas gdy chłopiec kończył nauki w kollegium, markiz rozpoczął swe życie paryzkie, jak Paryż rozpoczynał swoje, i sięgając już szkaradnej czterdziestki, ale zawsze jeszcze przystojny, elegancki, szczupły, wysoki, z wyszwarcowanym wąsem i z włosami szaremi, jakby je napudrował, rywalizował z synem na punkcie zdobywania serc kobiecych, zdolny będąc zresztą, pomimo swego wieku, do pobicia księcia de Chantenay, w tej specyalności, nieobcej mu od niepamiętnych czasów.

— Tak, mój drogi — prawił wesoło markiz — wyście nie mężczyźni!... Rajmund to istny kapucyn. Chce być marynarzem, a pochłania książki. Takim być gnuśnym. A ty, uwodzicielu, gdyby ojciec twój powstał z grobu, z białemi włosami, wszystkie twoje metresy, wszystkie bez wyjątku, porzuciłyby cię dla jego cienia!... Zresztą, po co szukać dalej, gdybym chciał tylko, porzuciłyby cię dla mnie!...

I prostował się, wymawiał jakiekolwiek imię kobiece i śmiał się pod sutym wąsem, dostrzegając grymas siostrzeńca.

— Zwyciężony przezemnie, Renę! Zapytaj o moją metrykę, nieszczęśliwy!... 1833!... Czy ci nie wstyd?..,

Pocieszał zresztą siostrzeńca, przysięgając mu, że ich zwycięztwa kobiece, były wistocie bardzo łatwe.

Nie trzeba było ani chwalić się swemi, ani gniewać się z cudzych.

Miłostki banalne, stereotypowe!

Każdy z nich mógł czytać, każdy...

— Wynajdź nareszcie romans, niedostępny dla nikogo! — mówił markiz.

I myśląc o Noris Feraud, książę uśmiechał się niekiedy. Romans nieznany!

Ech! Pan de Ferdys ani przypuszcza, że dla księcia tak łatwo o taki romans!

Dopóki Verignon zajmował wybitne stanowisko społeczne, Rene robił sobie przyjemność zaszczycania swoją obecnością salony finansisty.

Nie dla finansisty, naturalnie, ale dla Noris. Aresztowanie wynalazcy kopalni Sierra-Fuente wstrzymało jego gorliwość, a ponieważ panna Feraud, skromna i wstydliwa, nie zjawiała się na horyzoncie wyższego świata, tem lepiej, bo jakkolwiek była prześliczną, książę z pewnością nie będzie jej szukał w mętnej wodzie jej życia.

Otóż, lubo tknięty do żywego tą niezwykłą pięknością, Renę zapomniał, albo starał się zapomnieć o Noris, gdy w tem, młoda dziewczyna udała się wprost do niego z prośbą o poparcie.

List Noris, napisany z ufnością, pan de Chantenay znalazł dość niezręcznym i pospolitym.

Oczywiście, popierając lub udając poparcie dla ojca, mógł był tylko wkraść się głębiej w serduszko córki, ale uczuwał pewną obawę mięszać się do sprawy kompromitującej.

Jego instynkt światowca rozsądnego i wykwintnego, zmuszał go do oddalania się od takich wrażeń.

Mógłby tylko stąpnąć w to błoto, a jużby uczuł złe następstwa takiego kroku.

Bah! Pomimo pięknych i przejmujących oczu Noris, może lepiej byłoby zostawić list bez odpowiedzi.

I Renę nic nie odpisał.

Wszakże w Paryżu były prócz niej ładne dziewczęta i właśnie w tej chwili zajmowała księcia mała baronowa Niedmann.

Ale niespodziane zetknięcie się z Noris przed zakładem doktora Siercka ponownie rozogniło wszystkie żądze. Renégo.

Nigdy Noris nie wydała mu się tak zajmującą!

Komu porwała te oczy!

Wcale piękna ze swoją bladością, wzruszeniem i namiętnym wyrazem oczu, pobudzała wszystkie nerwy w księciu.

Wchodząc do. powozu, wymawiał sobie nie już jakby trochę egoizmu, nie już brak szlachetności, lecz poprostu głupotę, niedorzeczność, że się nie okazał życzliwym dla niej, że naprzykład, nie przyrzekł jej na wszelki wypadek, jakiejkolwiek protekcyi.

— Takie miewam napady! — mówił do siebie — a taką wyborną miałem sposobność!

Z tego rozpaczliwego kroku biednej dziewczyny, z tej prawdziwej boleści, z tego błagania o pomoc, z tego wreszcie wypadkowego spotkania, wyciągnął tylko taki wniosek:

— Byłem dziecinny. Mała jest przecie dość ładną, ażeby się dla niej poświęcić na drobną kompromitacyę. Zresztą, Chantenayowi uchodzi wszystko i nic go skompromitować nie może.

René myślał zresztą o poprawieniu swej pomyłki.

Dość mu było zjawić się przed nią w charakterze zbawcy, pomimo wszelkich możliwych następstw.

A choćby wypadło nawet udać się do jakiego sędziego z prośbą o łaskę dla skazańca, to i cóż ztąd!

Noris warta była takiej przysługi!

Zresztą wręczyć bilet wizytowy prezesowi sądu nie jest znowu tak wielkiem poświęceniem.

Tak, pójdzie zobaczyć sędziów, zgodnie z jej prośbą, odwiedzi ich dla tego, ażeby się z nią jaknajczęściej widywać!

I z odpowiednio ułożoną miną, z pozorną słodyczą i przejęciem, książę Renę przybywał uśmiechnięty do mieszkania Eugenjusza Feraud i wyciągał do Noris dłoń przyjacielską.

Ach! Jak ona porywała tę rękę, jak widząc księcia, czuła się pewną wygranej!

Nie była już samą. Miała już poparcie w tej walce strasznej z temi sadownikami, którym pragnęła bądź co bądź odebrać swego ojca.

Zdawało jej się, że Féraud już nie powinien się niczego obawiać teraz, gdy pan de Chantenay raczył zając się jego losem.

— O bo mi pan pomożesz do zwolnienia ojca, nieprawdaż? Mówiła, badawczo patrząc na księcia.

— Przyrzekam to pani.

Trzymał w swej małej delikatnej drżącej ręce rozgorączkowaną rączkę Noris, a uśmiech jego dziwną rozkoszą napawał serce dziewczęcia. Zdawało jej się, że ten blady młodzieniec otaczał ją niejako ojcowską pieczołowitością, a będąc sama protektorką starego Féraud, uczuwała kobiece pragnienie być także protegowaną; pragnęła, żeby książę nad nią panował.

Spiesznie zawiadomiła więźnia o obietnicy pana de Chantenay. Mogło to dobrze wpłynąć na usposobienie nieszczęśliwego starca, który żył w tej więziennej atmosferze, w powietrzu wilgotnem, szpitalnem, wychodząc zaledwie do miejsc przeznaczonych dla spaceru, gdzie za cały widok miał ściany pokryte tynkiem ostrzępionym, a u góry kawał nieba, geometrycznie odłączony od reszty horyzontu.

Ach, ileż musiał cierpieć biedny marzyciel!

Nad miejsce spaceru, gdzie więzienie wydawało się stokroć dotkliwsze, przekładał jednak tę wązką skrytkę o nagich ścianach z ciemno-żółtemi plamami, z nizkim stołem, ze stołkiem z czarnego drzewa, z garnkiem kamiennym, łyżkę drewnianą, drewnianym kubkiem i rondelkiem z lanego żelaza — akcesorya urzędowe zaniedbane z umysłu — przekładał tę ponurą celę, ale celę jednak, w której mógł przynajmniej marzyć do woli przy słabem świetle dziennem, przedostającem się przez okratowane okienko szczytowe.

Dusił się w tej kiszce, w której przeszywał go wzrok stróża przez otwór prawie niewidzialny, w której podawano mu żywność przez małe okienko, jak psu, ale z której, gdy drzwi uchylano zlekka, mógł był przez szparę dostrzedz wgłębi więzienia księdza, jaskrawię odbijającego w złoconym ornacie od ponurości całego otoczenia, księdza, który odprawiał mszę w okrągłej kapliczce, stanowiącej jakoby żółtko tego białka boleści, na które składały się wszystkie oddziały i cele więzienia w Mazas.

Dusił się w tej skrytce, ale mógł być w niej sobą. Pisał, pisał bez końca, czernił papier, na którym opisywał całe swoje życie, pracowite i niewdzięczne, dla poznania z niem swych przyszłych sędziów.

Czytał także, wypraszał sobie książki u bibliotekarza, a pewnego dnia, dziwnym wypadkiem przysłano mu jego własny romans, p. t. Rozdarte serce.

Uczuł jakoby radość. Więzienie wydało mu się mniej ponure: był i tu znany!... Cieszył się tedy'?... Niebawem zażądał innych swoich arcydzieł.

Ale, nieszczęsny, nie przeczuwał, ze tem powiększy tylko swą rozpacz.

Przyniesiono mu te jego biedne dzieła, w oprawie ostrzępionej, z kartką przylepioną do grzbietu i z ręcznym, napisem; przyniesiono mu z biblioteki Muzeum rodzinne, Magazyn romantyczny, Bibliotekę podróży, Rewolucyę Thiersa, opowiadania Dumasa lub Merimee, a on otwierał je i badał, jak towarzyszy, których napotkał, uwięzionemi, jak on sami

Stare romanse z czasów, kiedy miał lat dwadzieścia! Opowiadania młodości! Te, które, jak przypuszczał niegdyś, miały mu zgotować sławę!

Ale wkrótce opanowywał go ponury smutek i żałował, że prosił o przyniesienie mu tych książek.

Przeglądając je, z bólem dostrzegał, że były nielitościwie brudzone dopiskami i uwagami, pełnemi cynizmu i brutalstwa, dopiskami, pisanemi ręką, przyzwyczajoną do kradzieży, ręką szorstką o płaskich paznokciach, o tłustych paluchach, noszących ślady krwi!

Bladł i czerwieniał widząc, że praca jego maltretowaną była przez wydzieranie kart, lub wyskrobywanie liter w wyrazach, tak poetycznie opisujących czułe romanse meksykańskie, lub czarujące brazylijskie noce!

Jakieś Oh, la, la! Jakieś gadaj zdrów! Słowem jakieś drwinki wołały o pomstę, wobec aksamitnookieh bohaterów Eugenjusza Feraud.

Bohaterstwo kochanków, ich poświęcenie wzajemne, sytuacyę najczulsze, ci krytycy z Mazas masakrowali uwagami pisanemi jaknajnieortogranczniej, pełnemi sceptycyzmu i braku godności; a romansopisarz, który oburzał się nieraz na wyprawy łotrowskie tych rzezimieszków, tych bandytów z ciepłych krajów, tych śniadolicych złoczyńców, spotykał popierane mnóstwom wykrzykników nadpisy cyniczne, nawołujące jego salteadorów i bandytów do szkoły:

— Bez urazy, don Jose Cabral! Ja łam lepiej władam nożem! Podpisano: Noel (Piotr-Leon) przezwiskiem Szpikulec.

A więc takiego byli o nim zdania ci czytelnicy więzienni!...

Straszny był to cios dla nieboraka.

— Czyżby wistocie rzeczywistość przewyższała wytwory naszej fantazyi? — pytał się wówczas siebie biedny Feraud, myśląc, że jeśli tak jest, to kto wie? Może był w błędzie kiedyś znajdując, że "Balzak gardził życiem. "Życie! To rzecz nie wesoła! Teraz dopiero był zmuszony dostrzedz to biedny idealista, a pessymizm Balzaka może i niezupełnie pozbawiony był podstawy.

O, znał on ich dobrze, Balzak, tych złoczyńców, i dla tego właśnie nie dał się uwieźć, obałamucić i zaprowadzić za kratki więzienia takiemu łotrowi, jak np. Verignon!

— Jeżeli kiedy wyjdę ztąd... a wyjdę przecie... — mówił wówczas Féraud — zobaczymy, zobaczymy!

Noris podtrzymywała w nim tę wiarę, a i sama czuła się teraz krzepszą i pewniejszą, dzięki obietnicom księcia de Chantenay.

Renę dotrzymał słowa; widział sędziów i wstawiał się za Féraud, mówiąc te słowa: — "Wzięliście go za złoczyńcę, a to jest tylko człowiek naiwny."

I powrócił na ulicę Brochant, ażeby powiedzieć do Noris półgłosem:

— Wszystko idzie dobrze. Uwolnimy go!...

Noris uczuwała dla księcia prawdziwą wdzięczność, którą podwajała miłość jej, datująca od chwili pierwszego ich spotkania.

Stał się on dla niej istotnie ideałem opiekuńczym i zbawczym.

Okazywała mu z dniem każdym potężniejące zaufanie, w nim pokładała wszystkie nadzieje, on stał się jej jedynem marzeniem.

Zdawało jej się, że on współdziała z nią po bratersku w tak ważnej dla niej sprawie ocalenia ojca.

I stopniowo, w odosobnieniu, w jakiem się znajdowała, z potrzebą wynurzeń, które przepełniały jej serce, tak ściśle przyłączyła do swego życia księcia de Chantenay, że myślała o nim, jako, po ojcu, o najdroższej dla siebie istocie na ziemi.

"Mój brat Réne," mówiła z uśmiechem do siebie.

On nie mówił jej wcale o miłości, a jednak to jego zajęcie się sprawą jej ojca nadto było wymownem, ażeby nie zrozumieć, że książę zręcznie zastawia sidła.

Zresztą, nie śpieszyło mu się wcale dojść do celu, jak mówił.

Te wizyty u Noris, te gawędy w mieszkanku des Batignolles, te spacery po alejach skweru, pomiędzy szeregiem wózków dziecinnych i lilij, rosnących naprzeciw, były dlań miłą rozrywką.

Było w tem coś nowego, oryginalnego, niepowszedniego; nic w tem nie przypominało sali tańca, ani kulisów małych teatrzyków, ani zwykłych buduarów!

Ten paryżanin skwapliwie bawił się w idyllę.

Pospolitował swe miłostki z uśmiechem, znajdując to arcyzabawnem, a przytem pochlebiała mu namiętność, którą odgadywał u Noris, a która przyjemnie drażniła jego miłość własną, zwłaszcza, że przypominała mu uczucie narzeczonej, istoty nieświadomej i kochającej, tego nieukształtowanego jeszcze stworzenia, które będzie kobietą, ale które nie jest jeszcze kobietą, lecz tylko młodą dziewczyną.

Była to dla księcia, już znudzonego i widzącego, że miłość jest wiecznym i zwyczajnym sposobem pozyskania kobiety, niezwykła pokusa, obca mu jeszcze a obudzająca jego ciekawość, to też pragnął jaknajdłużej pozostać w tem niezdecydowaniu, w tych zalotach sui generis, które go zajmowały i dziwiły.

Odwiedzał często Noris, a najczęściej wtedy, gdy powracała z Mazas.

Wychodził ze swego pałacu i rzucał adres dziewczyny swemu woźnicy.

Gdy zostawali sami, prowadzili rozmowę prawie wyłącznie o Eugenjuszu Féraud.

Przedmiot ten znużyłby Renégo, gdyby był słuchał, ale on patrzył w piękne czarne oczy Noris, ten nosek prosty, którego misterne nozdrza poruszały się gniewnie, te usta pałające z oburzeniem, a mogące zblednąć z namiętności; ujmował w swoje dłonie rozgorączkowane rączki biednego dziewczęcia i był zachwycony, przejęty nawskróś tą pięknością trochę dziką, wolną od pudrów i kokieteryi, i szczęśliwy, słysząc to dziecko, uśmiechające się doń przez łzy i zwracające się z temi słowy:

— Ale ja pana nudzę moim biednym ojcem!... Nie mówmy już o nim. Mówmy o panu. Co pan robiłeś dzisiaj?

Co on robił? Nic. Ubierał się... Jeździł do lasku. Złożył parę wizyt. Konferował ze swym dostawcą bielizny, w kwestyi, czy lepiej jest nosić jeden czy dwa guziki w gorsie; rozmawiał z matką, wiecznie trapioną przez migrenę i leżącą na szeslongu w małym chińskim buduarze; przebiegł Tattersall, odprawił powóz; przejechał się konno; wpadł na giełdę, podlicytował papiery. Znowu się przejechał... I tak zbiegł mu czas jakiś. Słowem, nic nie robił i jeszcze raz nic.

I dodawał z westchnieniem:

— Ach dzień jest tak długi, tak długi!.. Doprawdy, że na wolności są więźniowie!

Przybywszy pewnego wieczoru do Noris, zastał ją bardziej rozdrażnioną, niż zazwyczaj. Eugenjusz Féraud zachorował.

Wszystkie tortury dały mu się już zanadto we znaki! Zeszłej nocy dostał jakby obłędu. Ale ulitowano się nad nim.

Zamiast sali samotnej przeprowadzono go do celi, przeznaczonej dla dwóch więźniów.

Stary poczciwiec mieszkał teraz z jakimś złodziejem, młodym kantorzystą, który dobrał się do kasy swego pryncypała i uciekł z jakąś nędznicą.

Ale rzecz dziwna, to co przejmowało taką zgrozą Noris, było wcale na rękę staremu Féraud.

— Tem lepiej, tem lepiej — mówił — będę rozmawiał z tym złodziejem. Będę go badał!... Nie znam ludzi tego rodzaju!...

Córka przeraziła się tem zadowoleniem ze strony ojca, tym słodkim uśmiechem, który przy ciągłej chwiejności tej siwej głowy, wydawał jej się chorobliwym.

Ach, gdyby jej ojciec miał umrzeć! I gdyby umarł w więzieniu?...

W więzieniu! To byłoby okropne! Wszak po tylu poniżeniach, los powinienby mu przecie dać możność rehabilitacyi!

Podczas, gdy ją trapiła ta myśl bolesna, René starał się ją uspokoić, dowodził, że ta choroba więźnia jest bagatelką — skutkiem zmiany powietrza, skutkiem zgęszczonej atmosfery więziennej, spacerów nazbyt ograniczonych — a pocieszając ją, zaklinając, ażeby nie płakała, uczuwał dziwną tkliwość, podrażnienie, jakie sprawiają zazwyczaj łzy kobiece!

Ona wsparła się o fotel przy otwartem oknie, a łuna zachodzącego słońca oblała ją barwą różową.

On zaś, patrząc na nią, również otoczony ciepłem światłem wiosennego słońca, jakby aureelą, czuł się zwyciężonym, pociągniętym, zbliżał się, szukał tego wzroku, tej pięknej, zasmuconej i unikającej go twarzy.

Przeszywał wzrokiem te ręce, które Noris wyciągała doń, łkając, ujął ją wreszcie, wpółklęcząc, pochylony ku tej dziwnej istocie oblanej karminem, zawołał:

— Nie rozpaczaj pani! Ojciec pani wróci. Uwolnią go. Będziesz pani szczęśliwą, będziesz kochaną!

Zadrżała; przeszyła badawczym wzrokiem Renégo. Pierwszy to raz, książę tym cichym namiętnym głosem, mówił jej o miłości.

— Kochaną!

Skłoniła głowę, myśląc może o swym ojcu, którego może ujrzy niebawem, jak zapewniał René, ten zaś, pobudzony tem słowem, które wymówił prawie bezwiednie, przystępował coraz bliżej, ściskał w swych dłoniach ręce Noris i zniżając głos coraz bardziej, szeptem.... wypowiedział do ucha młodej dziewczyny, której usta jego dotykały prawie jak w pocałunku.

— To ja będę cię kochał przez całe moje życie, Noris!... Ty jesteś tak piękną i tak dobrą... Ty tak zasługujesz na to, ażeby cię kochać... że kocham ciebie, kocham!

Zamknęła oczy i z rozkoszą słuchała tej dźwięcznej melodyi wyznania.

Zapomniała o całym świecie.

Utonęła w tem zapomnieniu i pozwoliła się kołysać słodkiemi słowy Renégo. René sam roznamiętniony, wzruszony prawdziwie, prawdziwie szczery wobec tej istoty, której wzrok przeszywał go aż do głębi duszy, mówił z zapałem.

Po chwili, Noris patrząc nań błagalnie, pytała go z cicha, trwożnie, z falującą piersią:

— Czy to prawda? Pan nie kłamie?

— Przysięgam!

— Kochasz mnie?

— Z całej duszy?

— Będziesz mnie zawsze kochał?

— O tak, ty będziesz moją żoną, moją żoną, czy słyszysz, Noris, ubóstwiana moja?... Moją żoną!...

— Żoną?

Zdawało jej się, że marzy, że ma jeden z tych rozkosznych snów, jakie miewała po pierwszem poznaniu księcia, a książę, kapryśny kochanek, książę niebieski od mrzonek młodej dziewczyny, powtarzał jej dalej z wybuchem szalonej miłości:

— Tak, moją żoną! Moją żoną!... Jest to o tyle prawdą, o ile cię ubóstwiam. Ręczę ci moim honorem!

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. CZŁOWIEK UCZCIWY I DZIEJE UWIĘZIONEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część druga.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część trzecia.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej