Mikołaj Gogol

NOS

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

NOS

Mikołaj Gogol

I

Dnia 25 marca zdarzył się w Petersburgu niezwykle dziwny wypadek. Cyrulik Iwan Jakowlewicz, zamieszkały przy Woźniesieńskim prospekcie (nazwisko jego nie doszło do nas i nawet na szyldzie, na którym wymalowany jest pan z namydlonym policzkiem oraz napis: „I krew puszczają”, nic więcej nie figuruje), cyrulik Iwan Jakowlewicz obudził się dość wcześnie i poczuł zapach gorącego chleba. Uniósłszy się nieco na łóżku, spostrzegł, że małżonka jego, dama dość solidna, wielka amatorka kawy, wyjmowała z pieca świeżo upieczone chlebki.

— Dzisiaj, Praskowjo Osipowna, nie będę pił kawy — rzekł Iwan Jakowlewicz — i zamiast tego chciałbym zjeść gorącego chleba.

(Prawdę mówiąc, Iwan Jakowlewicz miał chętkę i na to, i na tamto, wiedział jednak, iż żądać obojga było rzeczą całkiem niemożliwą, albowiem Praskowja Osipowna nie lubiła takich kaprysów.)

„Niech sobie dureń je chleb — pomyślała małżonka — dla mnie nawet lepiej: zostanie dodatkowa porcja kawy”, po czym rzuciła jeden bochenek na stół.

Iwan Jakowlewicz wdział dla przyzwoitości frak wprost na koszulę i siadłszy przy stole przygotował sól oraz dwie główki cebuli, następnie wziął nóż i z uroczystą miną zaczął krajać chleb. Gdy go rozpołowił, zajrzał do środka — i ku swemu zdumieniu spostrzegł, że się tam coś bieli. Iwan Jakowlewicz ostrożnie dłubnął nożem i pomacał palcem.

— Twardawe — rzekł do siebie — cóż to może być?

Wsunął palce w głąb i wyciągnął — nos! W pierwszej chwili cyrulikowi naszemu ręce opadły; następnie przetarł oczy i znowu pomacał: nos, niewątpliwie nos! Przy czym odniósł wrażenie, że jakiś znany. Na twarzy Iwana Jakowlewicza odmalowało się przerażenie. Lecz przerażenie to było niczym w porównaniu z furią, w jaką wpadła pani Praskowja.

— Gdzieżeś ty, bestio, odkrajał nos? — krzyknęła gniewnie. — Łotrze, pijaczyno! Sama na ciebie, zbóju jeden, policji doniosę! Już od trzech osób słyszałam, że podczas golenia tak tarmosisz nosy, że ledwo się trzymają.

Ale Iwan Jakowlewicz nie wiedział, na jakim świecie stoi; poznał, że to nos nie żadnej innej osoby, tylko asesora kolegialnego Kowalewa, którego golił co środa i niedziela.

— Czekaj, Praskowjo! Zawinę go w gałganek i położę w kąciku: niech sobie tam troszeczkę poleży, a potem go wyniosę.

— Nawet słyszeć o tym nie chcę. Żebym ja u siebie w pokoju odciętemu nosowi pozwoliła leżeć! Ty wymoczku! Jedno umie — brzytwą po rzemieniu jeździć, a obowiązku swego wkrótce spełnić nie potrafi, dziwkarz, nikczemnik! Żebym ja za ciebie przed policją odpowiadała? Ach, ty paskudziarzu jeden! Drabie nieociosany! Wont z nim! wont! Nieś, dokąd chcesz! żeby mi tu nie śmierdział.

Iwan Jakowlewicz stał w zupełnym osłupieniu. Myślał, myślał — i nie wiedział, co wymyślić.

— Diabli wiedzą, jak to się stało — powiedział wreszcie, drapiąc się za uchem — pijany wczoraj do domu wróciłem, czy nie pijany, sam już nie wiem. A zdarzenie, jak wszystko świadczy, w samej rzeczy nie do pojęcia, albowiem chleb — to rzecz pieczona, a nos — całkiem co innego. Słowem: galimatias.

Iwan Jakowlewicz umilkł. Myśl o tym, że policja znajdzie w mieszkaniu nos i że będzie oskarżony, wprawiła go w stan zupełnej nieprzytomności. Zdawało mu się, że już widzi przed sobą pięknie srebrem wyszyty, szkarłatny kołnierz, szpadę... i dygotał jak w febrze. Sięgnął wreszcie po buty i pantalony, wlazł w te wszystkie łachy i przy akompaniamencie przekleństw i wyzwisk Pra-skowji Osipowny zawinął nos w gałganek i wyszedł na ulicę.

Chciał go gdzieś podrzucić: albo pod słupek przy bramie, albo tak jakoś, niby przez nieuwagę, upuścić i skręcić w zaułek. Ale na nieszczęście trafiał mu się wciąż jakiś znajomy, który od razu zaczynał od pytania: „Dokąd idziesz?" albo: „Kogo tak wcześnie będziesz golił?" — wobec czego Iwan Jakowlewicz w żaden sposób nie mógł złapać odpowiedniej chwili. A gdy mu się raz udało i upuścił zawiniątko, strażnik miejski już z daleka pokazał mu halabardą, dodając: — Podnieś, coś ci tam spadło — i cyrulik nasz musiał podnieść i schować nos do kieszeni. Ogarnęła go rozpacz — tym większa, że w miarę otwierania magazynów i sklepów ilość ludzi na ulicy bezustannie wzrastała.

Postanowił iść na Isakiewski most: może się uda rzucić jakoś nos do Newy?... Ale przepraszam... Poczuwam się w pewnym stopniu do winy, że nic dotychczas nie powiedziałem o Iwanie Jakowlewiczu — czcigodnym skądinąd człowieku.

Iwan Jakowlewicz, jak każdy porządny rzemieślnik rosyjski, był strasznym pijanicą i chociaż codziennie golił cudze podbródki, to jego własny zawsze był zarośnię ty. Frak Iwana Jakowlewicza (Iwan Jakowlewicz nigdy nie chodził w surducie) był pstrokaty, tj. właściwie czarny, ale cały w brunatno-żółte i szare plamy; kołnierz miał wyświechtany, a zamiast trzech guzików wisiały same nitki. Z Iwana Jakowlewicza był wielki cynik i kiedy asesor kolegialny Kowalew mówił mu zazwyczaj podczas golenia: „Zawsze ci ręce cuchną, Iwanie" — Iwan Jakowlewicz odpowiadał na to pytaniem: „Czemuż by miały cuchnąć?” „Nie wiem, bracie, ale fakt, że cuchną” — mawiał asesor kolegialny, a Iwan Jakowlewicz zażywszy tabaki namydlał mu za to i policzek, i pod nosem, i za uchem, i pod brodą — słowem, gdzie mu się żywnie podobało.

Szanowny ten obywatel znajdował się już na Isakiew-skim moście. Obejrzał się przede wszystkim, potem przechylił się przez balustradę, niby że chce popatrzyć przez most, czy ryby gęsto idą — i niepostrzeżenie cisnął gał-ganek z nosem. Poczuł ulgę, jak gdyby się nagle pozbył dziesięciopudowej noszy. Iwan Jakowlewicz uśmiechnął się nawet. I zamiast pójść golić urzędnicze podbródki, skierował kroki w stronę przedsiębiorstwa z napisem „Jedzenie i herbata”, by zamówić sobie szklankę ponczu — gdy wtem na końcu mostu zauważył pana rewirowego, osobę o budzącej szacunek powierzchowności, z bokobrodami, w trójkątnym kapeluszu oraz przy szpadzie.

Zamarł. Pan rewirowy zaś kiwał nań palcem i mówił:

— A bądź no łaskaw bliżej, przyjacielu!

Iwan Jakowlewicz, znając fason, z daleka jeszcze zdjął kaszkiet, podszedł jak gdyby nigdy nic i powiedział:

— Sługa pokorny pana władzy szanownego!

— Nie, nie, braciszku, nie szanownego, ty mi lepiej powiedz, coś tam robił stojąc na moście?

— Jak Bóg w niebie, dobrodzieju, szedłem golić i tylkom spojrzał, czy rzeka szybko płynie.

— Łżesz! łżesz! Tym się nie  wykręcisz. Więc co to było? Słucham.

— Gotów jestem dwa razy na tydzień albo nawet trzy golić waszą miłość bez żadnego sprzeciwieństwa — odrzekł Iwan Jakowlewicz.

jac Nie, kochaneczku, to faramuszki! Mnie trzej cyrulicy golą i jeszcze za wielki honor sobie poczytują. No więc, proszę uprzejmie: coś ty tam robił?

Iwan Jakowlewicz zbladł... Ale w tym miejscu zdarzenie zasnuwa się całkowicie mgłą i co dalej nastąpiło — nic a nic nie wiadomo.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Brednia najzupełniejsza robi się na świecie. Czasami wcale nie ma żadnego prawdopodobieństwa... Nagle ten sam  nos, który rozjeżdżał po mieście w randze radcy stanu i narobił tyle hałasu, znalazł się, jak gdyby nigdy nic, znów na swoim miejscu, tj. między dwoma policzkami majora Kowalewa. Stało się to dnia 7 kwietnia. Major obudził się, spojrzał niechcący do lustra i widzi: nos! Cap ręką — owszem: nos! — Ehe! — powiedział i z radości ledwo nie machnął bosymi nogami „trepaka” przez cały pokój; ale mu wejście Iwana przeszkodziło. Kazał natychmiast podać wodę do mycia i myjąc się, jeszcze raz spojrzał do lustra — nos! Wycierając się ręcznikiem znów spojrzał do lustra — nos!

— A popatrz no, Iwanie, wydaje mi się, że mam pryszczyk na nosie — powiedział i pomyślał jednocześnie: „Biada, jeżeli Iwan powie: „Ależ nie, proszę pana; nie tylko pryszczyka — nawet samego nosa nie ma!"

Lecz Iwan powiedział:

— Nie, żadnego pryszczyka — nos czysty. „Pysznie, niech to diabli” — pomyślał major i prztyknął palcami.

W tej chwili zajrzał przez drzwi cyrulik Iwan Jakow-Iewicz, lecz tak bojaźliwie jak kot, którego dopiero co zbito za kradzież szperki.

— Powiedz od razu: ręce czyste?— krzyknął Kowalew jeszcze z daleka.

— Czyste.

— Łżesz!

— Bóg mi świadkiem, że czyste, proszę wielmożnego pana.

— No! pamiętaj!

Kowalew siadł. Iwan Jakowlewicz zawiązał mu serwetkę i przy pomocy pędzla momentalnie zrobił z całego podbródka i części policzka krem, jaki podają u kupców na imieninach. — Wiisz go! — powiedział sam do siebie Iwan Jakowlewicz spojrzawszy w nos; potem przechylił głowę na drugą stronę i popatrzył nań z boku. — Ot go! jaki tego!... i pomyśleć, że hm... — ciągnął dalej i długo przyglądał się nosowi. Wreszcie, leciuteńko, z ostrożnością, jaką sobie trudno wyobrazić, uniósł nieco dwa palce, by chwycić nimi koniuszek nosa. Taki już system miał Iwan Jakowlewicz.

— No, no! Uważaj! — krzyknął Kowalew.

Cyrulikowi ręce opadły; zmieszał się, zatrwożył, stropiony był jak nigdy. Wreszcie zaczął ostrożnie muskać brzytwą podgardle Kowalewa i choć mu było bardzo trudno i nieporęcznie golić nie trzymając się wąchalnej części ciała, to jednak, wparłszy szorstki swój palach w policzek i dolne dziąsła majora, przezwyciężył w końcu wszelkie przeszkody i ogolił go.

Gdy już wszystko było załatwione, Kowalew ubrał się szybko, wziął dorożkę i pojechał wprost do cukierni. Wchodząc zawołał natychmiast: — Mały! filiżankę czekolady! — a sam momentalnie do lustra — jest nos! Obrócił się wesoło i z satyryczną miną, przymrużywszy nieco oczko, popatrzył na dwóch wojskowych, z których jeden miał nos nie większy niż guzik od kamizelki. Następnie udał się do kancelarii tego departamentu, w którym starał się o stanowisko wicegubernatora, a gdyby się nie udało — egzekutora. Idąc przez poczekalnię spojrzał do lustra — jest nos! Potem pojechał do drugiego kolegialnego asesora, czyli majora — wielkiego żartownisia, któremu często odpowiadał na różne uszczypliwe uwagi: „A idźże ty, już ja cię znam, ty szpilko!” Po drodze rozmyślał: „Jeżeli i major nie pęknie na mój widok ze śmiechu, będę miał najlepszy dowód, że wszystko, co trzeba, siedzi na swoim miejscu". Ale asesor kolegialny nic. „Świetnie, świetnie, niech to diabli!” — powtarzał sobie w duchu Kowalew. Na ulicy spotkał sztab-oficero-wą Podtoczinę z córką, ukłonił się i został powitany radosnymi okrzykami — a więc wszystko w porządku, nie ma w nim żadnej luki. Długo z nimi rozmawiał i wyjąw szy tabakierkę, nabijał swój nas z obu podjazdów, myśląc sobie „Macie! Patrzcie, babsztyle, rodzie kokoszy! A z córeczką i tak się nie ożenię. Jeżeli po prostu par amour — służę!”

I od tego czasu major Kowalew, jak gdyby nigdy nic, chodził sobie i po Newskim prospekcie, i do teatrów, i wszędzie. I nos także, jak gdyby nigdy nic, sterczał na jego twarzy i zachowywał się tak, jakby ani na chwilę jej nie opuszczał. I odtąd widywano majora Kowalewa zawsze w dobrym humorze, uśmiechniętego i uganiającego się za każdą bez wyjątku przystojną damulką, a pewnego razu spostrzeżono nawet, że przystanął przed kramem i kupował wstążeczkę do orderu — nie wiadomo, z jakiego powodu, bo kawalerem żadnego orderu nie był.

Taka to historia zdarzyła się w północnej stolicy obszernego naszego imperium! Dopiero teraz, po rozważeniu wszystkiego, widzimy, że jest w niej dużo nie-prawdopodobieństw. Nie mówiąc już o tym, że dziwne jest doprawdy to nadprzyrodzone oddzielenie nosa i jego ukazywanie się w rozmaitych miejscach jako radcy stanu — jakże Kowalew mógł nie zmiarkować, że nie podobna dawać do gazety ogłoszenia o nosie? Mówię to nie w tym sensie, że cenę miałbym uważać za wygórowaną: to absurd i wcale nie jestem sknerą; ale — nie wypada, nie uchodzi, nie przystoi! I znów to samo: skąd się wziął nos w bochenku chleba i jak Iwan Jakowlewicz?... Nie! absolutnie, zupełnie nie rozumiem! Lecz co jest dziwniejsze, najdziwniejsze ze wszystkiego: jak autorzy mogą brać podobne tematy? Przyznam się, że to już całkiem niepojęte, po prostu... nie! nie! nic a nic nie rozumiem. Przecie wszystkim: żadnej, ale to żadnej korzyści dla ojczyzny; po wtóre... ale po wtóre również żadnej korzyści. Słowem, nie wiem, co to za....

A jednak, mimo wszystko, chociaż naturalnie można przypuścić i to, i tamto, i owo, może nawet... bo i gdzież ostatecznie wszystko jest zawsze w ładzie i porządku? — a przecież, gdy się zastanowić, coś w tym jest, tak. Niech sobie kto, co chce, mówi, a podobne wypadki bywają na świecie — rzadko, ale bywają.