Joseph Conrad

NOSTROMO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA AUTORA

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

CZĘŚĆ TRZECIA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

NOSTROMO

Opowieść z wybrzeża

Joseph Conrad

Johnowi Galsworthy'emu

PRZEDMOWA AUTORA

Nostromo jest książką najtroskliwiej przemyślaną ze wszystkich mych dłuższych powieści napisanych po wydaniu Tajfunu — zbioru krótkich opowiadań.

Nie twierdzę przez to, iż w tym okresie uświadomiłem sobie jakąś szczególną zmianę w mojej umysłowości i poglądach na zadania pisarza. A może nawet takiej zmiany w ogóle nie było, poza tą tajemniczą, niezbadaną dziedziną, która nie ma nic wspólnego z teoriami sztuki, subtelną zmianą w gatunku natchnienia — rzeczą, za którą nie można mnie czynić odpowiedzialnym. Co mnie jednak trochę dręczyło po ukończeniu ostatniej noweli ze zbioru objętego tytułem Tajfun, to wrażenie, że nie ma już o czym pisać na tym świecie.

Ten dziwnie negatywny i niepokojący nastrój trwał przez pewien czas, po czym pierwszym bodźcem do Nostroma — jak to już bywało przed zabraniem się do innych dłuższych powieści — stała się kursująca anegdota, zupełnie pozbawiona szczegółów, które by jej nadawały wagi.

W roku 1875 czy 1876, przebywając jako bardzo młody chłopiec w Zachodnich Indiach, a raczej w Zatoce Meksykańskiej (gdyż moje kontakty z lądem były krótkie, rzadkie i przelotne), usłyszałem opowiadanie o jakimś człowieku, który korzystając z zamętu rewolucji, sam jeden ukradł łódź załadowaną srebrem, gdzieś na wybrzeżu Tierra Firme.

Było w tym coś niezwykłego. Ale nie dowiedziałem się żadnych szczegółów, że zaś problem przestępstwa jako przestępstwa nie interesował mnie zbytnio, więc cała ta historia wyszła mi z pamięci. Zapomniałem o niej i dopiero w dwadzieścia sześć czy siedem lat później odnalazłem ją w potarganej książczynie, nabytej na ulicznej wystawie drugorzędnej księgarni. Była to autobiografia amerykańskiego marynarza, w napisaniu której dopomógł mu pewien dziennikarz. Podczas swych wędrówek marynarz ten pracował przez kilka miesięcy na pokładzie szkunera — okazało się, iż panem i właścicielem tego statku był właśnie złodziej, o którym słyszałem za młodych lat. Nie mam co do tego wątpliwości, gdyż trudno przypuścić, aby dwa zamachy tak śmiałej natury zostały dokonane w tej samej części świata, i to w związku z południowoamerykańską rewolucją.

Ten człowiek potrafił rzeczywiście zagrabić łódź naładowaną srebrem, a mógł tego dokonać tylko dlatego, że posiadał całkowite zaufanie swych zwierzchników, którzy musieli być dziwnie nieprzenikliwi w ocenie ludzkich charakterów. W opowiadaniu marynarza wychodzi on na nieposkromionego łotra i pospolitego oszusta, na figurę stetryczałą, tępą i okrutną, o ordynarnym wyglądzie zewnętrznym, na człowieka zupełnie niegodnego wielkości, do której miała go wówczas ta sposobność przypadkowa wynieść. Lubił — rzecz ciekawa — otwarcie przechwalać się swym czynem.

— Ludzie myślą, że robię majątek na moim szkunerze — mawiał — ale to nic nie jest. Nie dbam o ten zarobek. Od czasu do czasu jadę spokojnie, gdzie trzeba, i wydobywam sztabę srebra. Muszę powoli się wzbogacać, jak sami rozumiecie.

Był jeszcze jeden interesujący rys w tym człowieku. Pewnego razu wybuchła kłótnia między nim a marynarzem, któremu wyrwała się pogróżka:

— A kto mi zabroni, gdy przybijemy do lądu, donieść o tym, co pan mówił o srebrze?

Cyniczny gbur nie przestraszył się bynajmniej. Nawet się roześmiał.

— Ty głupcze, jeśli odważysz się pisnąć cośkolwiek o mnie na wybrzeżu, wpakuję ci nóż w plecy. Wszyscy tam. w porcie są. mymi przyjaciółmi, mężczyźni, kobiety i dzieci. Kto mi dowiedzie, że łódź nie zatonęła? Nie pokazałem ca, gdzie srebro jest ukryte, prawda? A więc nie wiesz nic. Przypuśćmy, że kłamałem. Hę?

Wreszcie marynarz, któremu obmierzła nikczemność tego zatwardziałego złodzieja, opuścił potajemnie szkuner. Cały ten epizod zajmuje około trzech stron w autobiografii. Nie byłoby o czym mówić, gdyby nie to, że gdy czytałem te kartki, potwierdzające zasłyszane w młodości słowa, wywołały one w mej pamięci zamierzchłe lata, kiedy wszystko było jeszcze takie świeże, tak zaskakujące, tak ciekawe; zarysy obcych wybrzeży w rozgwieżdżone noce, cienie wzgórz w słońcu, namiętności ludzkie wśród mroków, gawędy na pół zapomniane, twarze o rysach dziś już zatartych... A więc może, może istnieje coś na świecie, o czym warto pisać. W tej historii nie widziałem jednak na razie nic godnego uwagi. Jakiś szubrawiec kradnie dużą skrzynię z cennym towarem — tak ludzie mówią. Albo to prawda, albo nie — w każdym razie rzecz nie ma wartości sama w sobie. Obmyślanie szczegółów i okoliczności, w jakich grabież została dokonana, nie pociągało mnie, nie leżało bowiem w zakresie mego talentu; pomyślałem sobie, że gra niewarta świeczki. Dopiero od chwili gdy w mojej głowie zaświtała myśl, że złodziej skarbu nie musiał być koniecznie zakamieniałym łotrem, że mógł być nawet człowiekiem z charakterem, aktorem, a może ofiarą dramatu rewolucji, dramatu o wciąż zmieniającej się akcji, dopiero wtedy zamajaczyła mi zamglona jeszcze wizja kraju, który miał później stać się prowincją Sulaco, z jej wysokimi, mrocznymi szczytami Sierry, z jej mglistym Campo — niemymi świadkami wydarzeń wynikających z namiętności ludzi równie krótkowzrocznych w dobrym, jak w złym.

Takie oto były prawdziwe a zawiłe przyczyny narodzin Nostroma — książki. Z tą chwilą, sądzę, musiała być napisana. Ale nawet wtedy wahałem się — instynkt samozachowawczy przestrzegał mnie przed podjęciem tak dalekiej i mozolnej podróży, do kraju pełnego intryg i rewolucji. Mimo wszystko trzeba było to zrobić.

Pisanie zajęło mi większą część 1903 i 1904 roku; było w tym dużo przerw, były też nawroty, wahania. Bałem się zabłądzić, im głębsza bowiem stawała się moja znajomość tego kraju, tym szersze otwierały się perspektywy. Często także, natknąwszy się na zbyt zawiłe sprawy tej republiki, pakowałem (w przenośni) walizkę i uciekałem z Sulaco, by zmienić powietrze i napisać parę stron innej książki: Zwierciadła morza. Na ogół, jak to już wspomniałem poprzednio, pobyt mój na kontynencie Ameryki Łacińskiej — słynnej ze swej gościnności — trwał około dwóch lat. Po powrocie stamtąd zastałem (mówiąc poniekąd stylem kapitana Gullivera) moją rodzinę w dobrym zdrowiu, żonę uszczęśliwioną, że się to wreszcie skończyło, a naszego synka w postaci sporego chłopca, urósł bowiem bardzo w czasie mej podróży.

Największym dla mnie autorytetem w zaznajamianiu się z historią Costaguany był oczywiście mój czcigodny przyjaciel, zmarły don José Avellanos, poseł nadzwyczajny na dworach Anglii, Hiszpanii eta, eta, autor bezstronnego i pełnego elokwencji dzieła pt. Historia pięćdziesięciu lat nierządu. Książka ta nigdy nie została wydana (o przyczynach czytelnik dowie się z powieści) i ja jestem jedynym człowiekiem na świecie, który posiadł jej treść. Opanowałem i poważnie przemyślałem tę treść, co zajęło mi ogromnie wiele godzin, myślę więc, że można zaufać mojej dokładności. By rozproszyć obawy podejrzliwych czytelników, a sobie oddać sprawiedliwość, zaznaczam, że pewne aluzje historyczne, które tu wprowadzam, nie mają na celu popisania się erudycją posiadaną wyłącznie przeze mnie, ale że każda z tych aluzji odnosi się ściśle do rzeczywistości: albo rzuca światło na charakter wypadków, albo dotyczy bezpośrednio losów opisywanych osób.

Jeśli chodzi o ich własne dzieje, czy to arystokracji, czy ludu, mężczyzn czy kobiet, południowców czy Anglosasów, bandytów czy polityków, to usiłowałem nakreślić je ręką tak chłodną, jak mi na to pozwalał żar własnych, ścierających się wzruszeń. W gruncie rzeczy są to także dzieje ich walk. Rzeczą czytelnika jest orzec, w jakim stopniu w swoich czynach i tajonych zamysłach, które ujawniają się pod gorzkim naciskiem okoliczności, opisywani przeze mnie ludzie zasługują na zainteresowanie. Wyznaję, że ta epoka jest dla mnie epoką najtrwalszych przyjaźni i niezapomnianej gościnności. Z głęboką wdzięcznością muszę tu wymienić panią Gould, „największą panią w Sulaco" — którą możemy spokojnie powierzyć opiece wiernego w swych nie wyjawionych uczuciach doktora Monyghama — a także wspomnieć Karola Goulda, organizatora-idealstę, człowieka wielkich interesów, pozostawiając go jego kopalni — skąd nie ma już na tym świecie ucieczki. O Nostromie, stanowiącym kontrast rasowy i społeczny z poprzednim — mimo iż obaj zostali zniewoleni przez srebro z kopalni San Tomé — czuję się w obowiązku powiedzieć coś więcej.

Nie miałem wahań robiąc mojego głównego bohatera Włochem. Przede wszystkim było to zupełnie prawdopodobne: roiło się w tym czasie od Włochów w Zachodniej Prowincji, jak się o tym każdy czytelnik z mojej książki przekona; po wtóre nikogo innego nie mógłbym postawić obok Giorgia Violi, „Garibaldina", wyznawcy idei dawnych, humanitarnych rewolucji. Co do mnie, chodziło mi o człowieka z ludu stojącego jak najdalej od klasowych konwencji i od ustalonego sposobu myślenia. Nie jest to z mej strony wycieczka przeciw konwencjom. Powody, które mnie do tego skłoniły, były natury artystycznej, a nie moralnej. Gdyby Nostromo był Anglosasem, dążyłby do wzięcia udziału w lokalnej polityce. Tymczasem mój Nostromo nie dąży osobiście do roli przywódcy. Nie chce wyrastać ponad tłum. Wystarcza mu czuć się potęgą w masach ludowych.

Jeśli utworzyłem Nostroma takim, jakim jest, wpłynęło na to w dużej mierze natchnienie płynące ze wspomnień, dalekich i młodzieńczych, o pewnym śródziemnomorskim marynarzu. Ci, którzy czytali niektóre ustępy moich powieści, zrozumieją od razu, co mam na myśli mówiąc, że Dominik, padrone „Tremolina", mógł był w pewnych okolicznościach zostać Nostromem. On i ja byliśmy zamieszani w przedsięwzięcie raczej absurdalne, lecz absurdalność nie ma tu znaczenia. Przyjemnie jest pomyśleć, że w mojej pierwszej młodości musiało jednak tkwić we mnie coś takiego, co zdołało narzucić temu człowiekowi jego na wpół gorzką wierność i na wpół ironiczne przywiązanie. Słyszałem wiele powiedzeń Nostroma wypowiadanych po raz pierwszy głosem Dominika. Z ręką na sterze, tocząc nieustraszonym wzrokiem po widnokręgu, rzucał spod swego mniszego kaptura zacieniającego twarz zwykłe słowa, jakimi ten cyniczny mędrzec rozpoczynał swoje przemówienia: „Vous autres gentilhommes! Mówił to drwiącym tonem, który do dziś dnia dźwięczy mi w uszach. Jak Nostromo! — „Wy, hombres finosl" Zupełnie jak Nostromo. Tylko że Dominik, Korsykanin, z pewną dumą wymieniał szereg swoich przodków, czego Nostromo nigdy nie czynił, choć jego ród był o wiele starszy. Był człowiekiem dźwigającym ciężar niezliczonej ilości pokoleń, a nie mającym żadnych paranteli, którymi by mógł się chlubić. Jak wszyscy synowie ludu.

Odziedziczony po przodkach realizm, nieopatrzność i szczodrobliwość, hojne szafowanie sobą, męska próżność, niejasne poczucie swej wielkości, wierność i zdolność do poświęceń, zaprawiona domieszką rozpaczy i desperacką w swoich impulsach — oto cechy Nostroma, które dowodzą, że jest człowiekiem z ludu, że jest jego silą nie pragnącą przewodzić, siłą, która włada od wewnątrz. Gdy po latach, już jako człek dojrzały, przeistoczył się w słynnego kapitana Fidanzę, gdy zdobył sobie w kraju punkt oparcia, gdy chodził za swymi sprawami po nowożytnych ulicach Sulaco, odprowadzany spojrzeniami pełnymi szacunku, gdy odwiedzał wdowę po cargadorze lub wstępował na zebrania Loży, przysłuchując się w milczeniu przemówieniom anarchistów, ten zagadkowy patron odradzającego się ruchu rewolucyjnego, zamożny i godzien zaufania towarzysz Fidanza, noszący w piersi świadomość swego moralnego bankructwa, pozostawał nadal nieodrodnym synem ludu. W swym stosunku do życia, które jednocześnie kocha i którym gardzi, w swym obłąkanym przekonaniu, że go zdradzono, że umiera zdradzony — nie wiadomo przez co i przez kogo — jest wciąż typowym przedstawicielem ludu, jego Wielkim Człowiekiem — noszącym w sobie osobisty dramat.

Pragnąłbym wspomnieć o jeszcze  jednej postaci poznanej w tych niespokojnych czasach: o Antonii Avellanos, „pięknej Antonii". Nie śmiem twierdzić, że jest typową przedstawicielką panien Ameryki Łacińskiej. W moim przekonaniu, tak. Ukazuję ją jakby na drugim planie, u boku ojca (mego czcigodnego przyjaciela), ale mam nadzieję, że jej postać rysuje się dość wyraźnie, by to, co zamierzam powiedzieć, było zrozumiałe. Otóż z tych wszystkich ludzi, którzy razem ze mną oglądali narodziny Zachodniej Republiki, ona jedna pozostawiła w mej pamięci wrażenie ciągłości życia. Antonia — arystokratka i syn ludu Nostromo są budowniczymi nowej ery, istotnymi twórcami nowego państwa; on — przez swe legendarne, śmiałe czyny, ona —przez iście kobiecą siłę, jako jedyna istota, zdolna wzniecić szczere, namiętne uczucie w sercu szydercy. Gdyby mnie coś kiedy skłoniło do powrotu do Sulaco (nie chciałbym za nic oglądać zmian, jakie tam zaszły), byłaby to osoba Antonii. A właściwą tego przyczyną — dlaczego nie miałbym być szczery? — prawdziwą przyczyną jest fakt, iż stworzyłem ją na podobieństwo pierwszej mojej miłości. Jakżeśmy ją podziwiali w naszym gronie dorastających chłopaków, kolegów jej braci! Spoglądaliśmy na tę dziewczynę z ledwo ukończoną szkołą jako na herolda wiary, do której skłaniał nas wrodzony instynkt, ale którą ona jedna umiała głosić z nigdy nie gasnącą nadzieją. Miała może więcej żaru i mniej pogody od Antonii, ale była bezkompromisową purytanką w zakresie spraw dotyczących patriotyzmu, bez najlżejszej domieszki światowego wyrachowania w myślach. Nie byłem jedynym, który się w niej kochał, byłem jednak tym, który najczęściej słyszał od niej słowa surowej nagany za lekkomyślność — podobnie jak biedny Decoud — i znosił ciosy jej raniących inwektyw. Ona niezupełnie mnie rozumiała, mniejsza o to. Tego popołudnia, gdy przyszedłem jak skruszony, a jednocześnie zuchwały grzesznik z ostatnim pożegnaniem, uścisnęła mi rękę tak mocno, że serce skoczyło mi w piersi, i dostrzegłem łzy, które zaparły mi oddech. Zmiękła w tej ostatniej chwili, jakby nagle pojęła (byliśmy jeszcze takimi dziećmi!), że odjeżdżam naprawdę i na dobre, że odjeżdżam bardzo daleko — gdzieś aż do Sulaco, nieznanej krainy, ukrytej przed naszymi oczyma w mroku Zatoki Placido. Oto dlaczego marzę czasem o tym, by raz jeszcze rzucić okiem na „piękną Antonię" (czyżby na tamtą?), przesuwającą się w mroku wielkiej katedry. Widzę ją, jak odmawia krótką modlitwę nad grobem pierwszego i ostatniego kardynała-arcybiskupa Sulaco, jak w nabożnej zadumie staje przed pomnikiem don Joségo Avellanosa, by potem rzucić przewlekłe, rzewne i wierne spojrzenie na pamiątkowy medalion Marcina Decouda i wyjść z pogodną twarzą na wielką plaza, zalaną  słońcem. Ze swą białą głową i wyprostowaną postacią jest już tylko relikwią przeszłości, mijaną obojętnie przez ludzi oczekujących niecierpliwie świtu nowych er, zamętu nowych rewolucji.

Ale jest to najnieprawdopodobniejsze z marzeń. Już za tych dawnych czasów zrozumiałem, że od chwili kiedy duch opuścił ciało wspaniałego capataza, syna ludu — uwolnionego wreszcie od ciężkiego jarzma miłości i bogactwa —nie mam już zgoła co robić w Sulaco.

J. C.

Październik 1917

CZĘŚĆ PIERWSZA

SREBRO KOPALNI

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Za czasów panowania tu Hiszpanii i jeszcze w czasach późniejszych miasto Sulaco — w przepychu swych pomarańczowych gajów, świadczących o jego starożytności — nie było z punktu widzenia handlowego niczym więcej niż nabrzeżnym portem, w którym uprawiano dość ożywiony miejscowy handel indygiem i niewyprawnymi skórami wołów. Niezgrabne galeony dawnych zwycięzców, przeznaczone na głębokie wody i niezdolne do poruszania się bez silnego wiatru, podczas gdy dla uruchomienia nowożytnego klipera wystarcza samo trzepotanie żagli, dawno przestały ukazywać się w Sulaco z powodu ciszy panującej prawie nieustannie w rozległej jego zatoce. Dostęp do wielu portów na kuli ziemskiej bywa utrudniony przez zdradliwe skały podwodne i burzliwe wybrzeże. Uroczysta cisza głębokich wód Golfo Placido przez wieki całe chroniła Sulaco przed zakusami międzynarodowego handlu, zatoka bowiem tworzyła niejako olbrzymią, pozbawioną dachu i otwartą na ocean, półkolistą świątynię, której ścianami były wyniosłe góry obwieszone draperią żałobnych chmur.

Po jednej stronie tej szerokiej wnęki, która wgłębia się w prostą linię wybrzeża Republiki Costaguana, ostatnim cyplem kształtu ostrogi jest nieznaczny przylądek zwany Punta Mala. Ze środka zatoki nie widzi się wcale tego punktu wybrzeża, tylko bok stromego wzgórza, stojącego poza nim, zarysowuje się słabo jak cień na niebie.

Po drugiej stronie coś, co mogłoby się wydawać oderwanym, zwojem błękitnej mgły, lekko majaczy na tle jarzącego  się  widnokręgu. Jest to półwysep Azuera, dziki chaos ostrych skał i kamiennych tarasów poprzerzynanych pionowymi wąwozami. Wysuwa się on daleko w morze, na kształt nieociosanego łba z kamienia, osadzonego na wątłej szyi, którą tworzy ławica piasku zarośnięta kolczastymi krzewami i łącząca go z zielonym wybrzeżem. Całkowicie pozbawiony wody — gdyż deszcze spływają natychmiast ze wszystkich jego zboczy do morza — półwysep ten nie posiada, jak mówią, piędzi ziemi, na której mogłoby wyrosnąć bodaj źdźbło trawy. Zda się być obarczony przekleństwem. Nędzarze, którym jakiś mroczny instynkt, szukający pocieszenia, każe łączyć  pojęcie zła z pojęciem bogactwa, objaśniają przybysza, że półwysep jest martwy dlatego, iż mieści w sobie zakazane skarby. Prostacy z tych stron: peonowie z estancji, vaquerosy z pastwisk nadmorskich, obłaskawieni Indianie przebywający mile drogi po to, by sprzedać na targu wiązkę trzciny cukrowej lub koszyk kukurydzy za trzy pensy, dobrze wiedzą, że wielkie pokłady błyszczącego złota leżą w mrokach głębokich przepaści, przecinających kamienne szlaki Azuery. Według tradycji wielu poszukiwaczy przygód w dawnych czasach zginęło w wyprawach na półwysep. Opowiadają, że i później, już za pamięci ludzkiej, dwóch wędrownych marynarzy — może Americanos, a w każdym razie gringos — zwerbowało pewnego mozo, nicponia i oszusta, i we trzech skradli osła, którego objuczyli wiązką suchego drzewa, skórzanym worem z wodą, a także  żywnością na kilka dni. Tak zaopatrzeni, z rewolwerami u pasa, wyruszyli torując sobie drogę za pomocą noży zwanych machetes poprzez kolczaste krzewy zarastające szyję półwyspu.

Następnego wieczoru — po raz pierwszy, odkąd pamięć sięga — spiralna, blada smuga dymu, mogąca pochodzić tylko z roznieconego ogniska, ukazała się na tle nieba, powyżej ostrej grani kamiennej głowy. Załoga. nabrzeżnego szkunera, który zwinął żagle o trzy mile od brzegu, wpatrywała się ze zdumieniem w tę smugę dymu aż do zupełnego zmierzchu. Pewien Murzyn, rybak, mieszkający w pobliżu w samotnej chacie nad małą zatoką, widział wyruszającą wyprawę i teraz wyczekiwał na jakiś znak. O samym zachodzie słońca zawołał żonę i oboje śledzili to dziwne, złowróżbne zjawisko z niedowierzaniem, z zazdrością i zgrozą.

Bezbożni awanturnicy nie dali już znaku życia. Nie ujrzano już nigdy ani marynarzy, ani Indianina, ani skradzionego osła. Za duszę owego mozo, mieszkańca Sulaco, żona zamówiła kilka mszy, co zaś do biednego kłapoucha, to zapewne, jako bezgrzesznemu, dane mu było umrzeć własną śmiercią. Natomiast obaj gringos — według podania — przebywają do dziś dnia wśród skał, żywe widma obarczone klątwą osiągniętego powodzenia. Dusze ich nie mogą oderwać się od ciał stojących na straży odkrytych skarbów. Są teraz bogaci, głodni i spragnieni. Wytworzyła się dziwna baśń o upartych duchach tych zuchwałych cudzoziemców-heretyków, duchach, które wolą cierpieć w wynędzniałych, zasuszonych ciałach niż zgodzić się na chrześcijańskie wyrzeczenie się zdobyczy, co przyniosłoby im wyzwolenie.

Tacy są legendarni mieszkańcy Azuery strzegący zakazanego skarbu. Cień, widoczny na niebie po tej stronie, a po stronie przeciwnej okrągła plama błękitnej mgły, tuż nad jasną granicą widnokręgu, tworzą dwa najdalej wysunięte punkty zatoki, która nosi nazwę Golfo Placido, ponieważ od najdawniejszych czasów nie pamiętano, aby silny podmuch wiatru przeszedł nad jej wodami.

Przepływając nakreśloną w wyobraźni linią pomiędzy Punta Mala i Azuerą, okręty przybywające z Europy do Sulaco tracą od razu silny wiatr oceanu. Stają się igraszką kapryśnych powiewów, które — bywało — przekomarzają się z nimi przez trzydzieści godzin z rzędu. Przez większość dni w roku przylądek zamykający zatokę bywa zasłonięty przed oczyma żeglarzy ogromnym zwałem gęstych, nieruchomych chmur. W pogodne dni — a te zdarzają się rzadko —inny cień pada na rozlewisko wód. Świt zjawia się za wyniosłym, zębatym murem Kordylierów, które nagle wyrastają przed oczyma jak wizja: ciemne szczyty, strome, przepaściste zbocza wsparte na potężnym fundamencie lasów, wynurzającym się z samej krawędzi wybrzeża. Spośród tych szczytów wyłania się w całym majestacie na tle błękitu biała głowa Higueroty. Nagie płaty olbrzymich skał wydają się małymi, czarnymi plamkami na gładkiej kopule śniegu.

W późniejszych godzinach, gdy południowe słońce usuwa z zatoki cień padający od gór, z niżej położonych dolin zaczynają wytaczać się chmury. Spowijając na kształt ciemnych łachmanów nagie urwiska skalne nad przepaściami powyżej lesistych zboczy, przesłaniają szczyty, ocierają się niby smugi dymu o śniegi Higueroty. I oto Kordyliery nikną z oczu, jakby się rozpływały, przemieniając się w wielkie kłęby szarej i czarnej pary, która posuwa się wolno w stronę morza i pod działaniem płomiennego upału dnia rozpuszcza się w rozrzedzonym powietrzu wzdłuż wybrzeża. Jakiś oderwany strzęp chmury usiłuje zawsze dotrzeć do środka zatoki, co rzadko mu się udaje: „Zjada go słońce", jak mówią marynarze. Chyba że jest to ciemna, piorunowa chmura, która oderwawszy się od głównego zwału, póty unosi się nad zatoką, aż wyminie Azuerę i tam, nad pełnym morzem, wybucha płomieniem i łoskotem, wciągając w grę fale jak złowrogi, powietrzny okręt piracki, unoszący się ponad widnokręgiem.

Nocą zwały chmur podnoszą się wyżej w niebo, pogrążając spokojną zatokę w nieprzeniknionych ciemnościach. Wśród tego mroku słyszy się to tu, to tam szum nagłej ulewy, która urywa się równie gwałtownie, jak się rozpoczęła. Takie chmurne noce stały się przysłowiowe wśród marynarzy żeglujących wzdłuż zachodniego wybrzeża wielkiego kontynentu. Niebo, ziemia i morze znikają całkowicie ze świata, gdy Placido — wedle miejscowego wyrażenia — zasypia pod czarną opończą. Nieliczne gwiazdy pozostałe na niebie pomiędzy rąbkiem firmamentu i sklepieniem z chmur świecą blado nad paszczą czarnej czeluści. Niewidoczny okręt sunie niepostrzeżenie pod twymi stopami, a jego żagle trzepoczą niewidoczne nad twoją głową. Nawet oko samego Boga — twierdzą brzydcy bezbożnicy — nie potrafi dojrzeć, co człowiek tam robi, i mógłbyś bezkarnie wezwać diabła na pomoc, gdybyś był pewien, że jego złej mocy nie zdławi ślepa ciemność.

Brzegi zatoki są wszędzie stronie. Trzy nie zamieszkane wysepki, wygrzewające się w słońcu tuż poza zasłoną z chmur, a położone wprost naprzeciw wjazdu do portu Sulaco, noszą nazwę Trzech Izabeli. Największa zwie się Wielką Izabelą, druga, okrągła Małą Izabelą, trzecia, najmniejsza Hermosą. Ta ostatnia ma zaledwie stopę wysokości i około siedmiu kroków średnicy: nikły, spłaszczony wierzchołek szarej skały, która po każdymi deszczu paruje jak gorący żużel i na której nikt nie odważyłby się postawić nagiej stopy przed zachodem słońca. Na Małej Izabeli stara, chropowata palma o grubym, pękatym pniu najeżonym kolcami — prawdziwa wiedźma wśród innych palm — szeleści posępną kiścią zeschłych liści nad połacią gruboziarnistego piasku. Wielka Izabela posiada źródło świeżej wody wytryskujące z zarośniętego zbocza wąwozu. Wygląda jak szmaragdowozielony klin ziemi, na milę długi, płasko położony na morzu. Wyrastają tam tuż obok siebie dwa leśne drzewa, których wysmukłe linie rzucają długi cień. Wąwóz ciągnący się wzdłuż całej wyspy zarośnięty jest krzewami; tworzy on z jednej, wyżej położonej strony głęboką rozpadlinę oplątaną gąszczem, z drugiej przemienia się w lekką wklęsłość łączącą się z wąskim szlakiem piaszczystego wybrzeża.

Z tego niżej schodzącego brzegu Wielkiej Izabeli, w oddaleniu dwóch mil, oko ludzkie dostrzega poprzez szczerbę, jakby wyciosaną siekierą w regularnym półkolu wybrzeża, port Sulaco: podłużną taflę wody przypominającą jezioro. Po jednej stronie lesiste zbocza i doliny Kordylierów spadają prostym kątem ku morzu, po drugiej — otwarta przestrzeń równiny Sulaco rozpływa się w tajemniczej, opalizującej dali, nad którą unosi się sucha mgła. Samo miasto Sulaco — nagromadzenie murów, duża kopuła i przeświecające gdzieniegdzie białe ściany miradorów wśród obszernych pomarańczowych gajów — leży pomiędzy górami a równiną, w niewielkiej odległości od portu i nieco na uboczu, co czyni je niewidocznym od strony morza.

ROZDZIAŁ DRUGI

Dla obserwatora spoglądającego na zatokę z plaży Wielkiej Izabeli jedyną oznaką, że w porcie istnieje ruch handlowy, jest kwadratowy, tępy występ drewnianego pomostu, który Kompania Parowej Żeglugi Oceanicznej (zwana w potocznej mowie O.S.N.) zbudowała w najpłytszym miejscu zatoki wkrótce po powzięciu decyzji utworzenia w Sulaco jednej ze swych przystani dla wymiany handlowej republiką Costaguana. Republika posiada kilka portów na przestrzeni długiego wybrzeża, ale z wyjątkiem Cayty, portu o większym znaczeniu, wszystkie inne, otoczone żelaznym pierścieniem wybrzeża, mają albo zbyt wąski i niewygodny wjazd dla Okrętów — jak Esmeralda o sześćdziesiąt mil na południe — albo są tylko otwartymi przystaniami wystawionymi na wichry i bałwany morskie.

Być może, iż te same warunki atmosferyczne, które w poprzednich wiekach odstręczały kupieckie flotylle, skłoniły Towarzystwo O. S. N. do naruszenia sanktuarium spokoju chroniącego cichą egzystencję Sulaco. Lekkie, zmienne wiatry igrające na przestronnym półkolu wód u przylądka Azuery nie mogły przeciwstawić się parowej sile znakomitej floty. Rok po roku czarne kadłuby okrętów O. S. N. sunęły tam i z powrotem wzdłuż wybrzeża, wpływały i wypływały mijając Azuerę, Izabele i Punta Mala, obojętne na wszystko oprócz tyranii Czasu. Ich nazwy — imiona zaczerpnięte z mitologii —przeszły do miejscowej gwary mieszkańców całego wybrzeża, jakkolwiek bogowie Olimpu nigdy nad nim nie panowali. „Junona" znana była jedynie ze swych wygodnych kajut w kadłubie, „Saturn" z krotochwilnego usposobienia swego kapitana tudzież z malowideł i złoceń przepysznego salonu, podczas gdy „Ganimed", przeznaczony wyłącznie do transportu bydła, unikał przewożenia pasażerów z wybrzeża. Najciemniejszy Indianin z najuboższej wioski nabrzeżnej obeznany był z „Cerberem", małym, czarnym burczymuchą, pozbawionym zarówno wdzięku, jak też jakichkolwiek urządzeń, które by udogodniały życie załodze. Jego zadaniem było zapuszczanie się w wąskie zatoki wrzynające się w głąb  nabrzeży zarośniętych lasem, w pobliżu potężnych, pokracznych skał — przystawał uprzejmie przed każdą najmniejszą osadą dla skupowania tam produktów, nie gardząc nawet trzema funtami kauczuku spowitego w zeschłe trawy.

Ponieważ rzadko się zdarzało, by Kompania zagubiła najmniejszy pakunek lub zmarnowała powierzonego sobie byka, nigdy zaś nie słyszano, aby jakikolwiek pasażer zatonął na jej statku, przeto sama nazwa O. S. N. budziła największe zaufanie. Ludzie twierdzili, że ich życie i dobytek były bezpieczniejsze pod opieką Kompanii na wodzie niźli w ich własnych domach na wybrzeżu.

Naczelny inspektor O. S. N. w Sulaco, zarządzający całą sekcją obsługującą Costaguanę, był bardzo dumny z postawy swej Kompanii. Wyrażało się to w powiedzeniu, które często słyszano z jego ust: „My nigdy nie popełniamy błędów." Gdy zwracał się do oficerów O. S. N., twierdzenie to przybierało formę surowego nakazu: „Nie wolno nam popełniać błędów. Nie zamierzam tolerować żadnego uchybienia, cokolwiek będzie sobie poczynał Smith na swoim odcinku."

Smith, którego nigdy nie widział na oczy, był drugim superintendentem Kompanii, urzędującym o tysiąc pięćset mil od Sulaco. „Nie mówcie mi o tym człowieku."

Po takim powiedzeniu uspokajał się nagle i porzucał temat z wyszukaną niedbałością:

— Smith tyle wie o tej części świata co małe dziecko.

„Nasz nieoceniony señor Mitchell" dla Kompanii i oficjalnych kół w Sulaco, „Mantyka Joe" dla komendantów jej statków, kapitan Józef Mitchell pysznił się swą głęboką znajomością ludzi i spraw tego kraju — cosas de Costaguana. Wśród tych ostatnich za niekorzystne dla spokojnego biegu pracy swej Kompanii uważał częste zmiany rządu, narzucane przez rewolucje o charakterze wojskowym.

Polityczna atmosfera republiki była w owym czasie przeważnie burzliwa. Patrioci, zbiegowie z pobitej partii, wykazywali tyle zręczności, że powracając na wybrzeża przywozili ze sobą na parowym statku spory ładunek ręcznej broni amunicji. Kapitan Mitchell oceniał tę zaradność jako wprost zdumiewającą, zważywszy całkowite ich ogołocenie w chwili ucieczki. Dodawał przy tym: „Przekonałem się, że ci ludzie nie mają nigdy przy sobie dosyć gotówki na opłacenie przejazdu poza granice kraju." Mówił ze znajomością rzeczy, gdyż w pewnych pamiętnych okolicznościach przypadła mu rola ratowania życia ówczesnego dyktatora tudzież kilku wyższych urzędników z Sulaco: dygnitarza politycznego, dyrektora ceł i komendanta policji —należących do obalonego reżimu. Nieszczęsny señor Ribiera (tak brzmiało nazwisko dyktatora), przedzierając się przez górskie szlaki, przebył przestrzeń osiemdziesięciu mil po przegranej bitwie pod Socorro w nadziei, że wyprzedzi fatalną nowinę — czego oczywiście nie udało się dokonać na kulawym mule. Co więcej, ten ostatni padł docierając do Alamada, miejsca, w którym orkiestra wojskowa grywa wieczorami w przerwach między jedną rewolucją a drugą. „Tak, panie —opowiadał kapitan Mitchell ze złowieszczą powagą — niewczesna śmierć tego muła zwróciła uwagę na nieszczęśliwego jeźdźca. Został rozpoznany przez kilku dezerterów z dyktatorskiej armii, kręcących się wśród łajdackiego motłochu, który zabierał się już do tłuczenia szyb w gmachu Intendencji."

Wczesnym rankiem pamiętnego dnia miejscowe władze Sulaco schroniły się do urzędu Kampanii O. S. N. (mieszczącego się w mocnym budynku u nasady mola), wydając miasto na łup zrewolucjonizowanego pospólstwa. Dyktator był szczególnie znienawidzony przez ludność z powodu surowych zarządzeń poborowych, jakie zmuszony był wydać w związku z toczącą się walką, i mógł spodziewać się, że tłum rozerwie go na strzępy. Szczęśliwym zrządzeniem Opatrzności, Nostromo — nieoceniony człowiek — znalazł się pod ręką z kilkunastoma robotnikami włoskimi, których sprowadzono do budowy Centralnej Kolei Państwowej, i potrafił wyrwać dyktatora z rąk tłuszczy — przynajmniej na jakiś czas. Ostatecznie kapitanowi Mitchellowi udało się przewieźć wszystkich własną łodzią na statek parowy należący do Kompanii O. S. N. — a była to „Minerwa", która szczęśliwym zbiegiem okoliczności właśnie zawinęła do portu.

Musiał spuszczać tych panów na linie z otworu wybitego w tylnej ścianie domu, podczas gdy tłuszcza zgromadzona na wybrzeżu ryczała i pieniła się u stóp budynku od strony wjazdu. Musiał gnać ich przez całą długość mola na łeb na szyję w rozpaczliwym pośpiechu i tu znowu Nostromo — chłop jeden na tysiąc — stojąc teraz na czele dokerów Kompanii zatrzymał napór tłumu dając uciekającym czas na przedarcie się do łodzi przygotowanej dla nich na drugim końcu mola z flagą O. S. N. na rufie. Posypały się strzały, kamienie i kije, rzucano także nożami. Kapitan Mitchell chętnie pokazywał podłużną bliznę ponad lewym uchem i na skroni — było to cięcie zadane ostrzem brzytwy przytwierdzonej do kija, ulubionej broni — jak twierdził — „najgorszego gatunku tutejszych Negrów".

Kapitan Mitchell był zażywnym starszym panem, noszącym wysokie, ostro zakończone kołnierzyki i krótkie baczki, miał szczególne upodobanie do białych kamizelek, a w gruncie rzeczy był wielkim gadułą, czego by się nie można było spodziewać sądząc po jego minie pełnej wyniosłej rezerwy. „Ci panowie — mawiał uroczyście, wlepiając wzrok w swego rozmówcę — musieli zmykać jak króliki. Ja także zmykałem jak królik. Pewien rodzaj śmierci budzi... hm, hm — budzi wstręt w-w-w-szanującym się człowieku. Zatłukliby mnie także na śmierć. Rozszalały tłum, proszę pana, nie ma rozeznania. Opatrzność zrządziła, że zawdzięczamy ocalenie mojemu capataz de cargadores, jak go tu powszechnie nazywają. Ten człowiek był kiedyś zwykłym bosmanem na włoskim statku, dużym genueńskim okręcie, jednym z nielicznych, które z Europy zawijały z ładunkiem do Sulaco, zanim powstała państwowa centrala. Poznałem się od razu na jego wartości. Porzucił służbę morską, gdyż zaprzyjaźnił się tu z bardzo porządnymi ludźmi, swymi rodakami, a przy tym, przypuszczam, chodziło mu o poprawę bytu. Ja, panie, jestem bardzo dobrym znawcą ludzkich charakterów. Zatrudniłem go jako dozorcę naszych dokerów i całego mola. Nie był niczym więcej. A jednak bez niego señor Ribiera byłby dziś nieboszczykiem. Ten Nostromo, panie, człowiek bez skazy, stał się postrachem wszystkich rzezimieszków w mieście. Byliśmy wtedy zadręczeni, dosłownie zadręczeni przez tych ladrones i matreros, złodziei i zbójów z całej prowincji. Korzystając z okazji grasowali tu w Sulaco przez przeszło tydzień. Zwietrzyli, że zbliża się koniec. Pięćdziesiąt procent tej morderczej tłuszczy rekrutowało się. panie, spośród zawodowych bandytów, włóczących się po Campo, ale nie było wśród nich ani jednego, który by nie słyszał o Nostromo. A tutejszym leperos wystarczał widok jego czarnych wąsów i białych zębów. Kurczyli się przed nim, panie! Ot, co znaczy siła charakteru."

Można było słusznie powiedzieć, że Nostromo sam ocalił życie tym panom. Kapitan Mitchell, ze swej strony, nie opuścił ich do chwili, kiedy dopadłszy „Minerwy" osunęli się zdyszani, przerażeni i wzburzeni, ale już bezpieczni na zbytkowne aksamitne sofy w salonie pierwszej klasy. Do ostatniej chwili nie zwracał się do eks-dyktatora inaczej jak tytułując go „jego ekscelencją".

— Nie mogłem odmówić mu tytułu. Ten człowiek, panie, był zdruzgotany — trupio blady, siny, pokiereszowany na całym ciele.

„Minerwa" tym razem nie rzuciła kotwicy. Inspektor wydał jej rozkaz natychmiastowego opuszczenia portu. Towar nie został wyładowany, a pasażerowie oczywiście nie zamierzali lądować. Słyszeli strzały i widzieli jak na dłoni walkę toczącą się nad samą wodą. Odparty motłoch skierował teraz swoją furię na Urząd Celny; był to posępny, niewykończony budynek o wielu oknach, położony o dwieście jardów od urzędu O. S. N. i poza tym ostatnim jedyny stojący blisko portu. Kapitan Mitehell po wydaniu komandorowi „Minerwy" zarządzenia, aby „tych panów" wysadził w pierwszej przystani poza granicą Costaguany, sam powrócił na swej łodzi, by rozejrzeć się, co pozostaje do zrobienia w zakresie ochrony własności Kompanii O. S. N. Obrońcami tej ostatniej, jak i dobytku kolei żelaznej byli rezydenci Europejczycy, a więc sam kapitan Mitchell i sztab inżynierów zatrudnionych przy budowie drogi. Do pomocy mieli Baskijczyków i Włochów, robotników, którzy wiernie stanęli przy swych angielskich zwierzchnikach. Również dokerzy Kompanii, tubylcy, zachowywali się dzielnie pod wodzą swego capataza. Ta gromada włóczęgów, mieszańców wszelkich ras, będących w ustawicznej zwadzie z innymi bywalcami miejscowych spelunek, z radością skorzystała z okazji wyrównania osobistych porachunków w tak pomyślnych okolicznościach. Nie było wśród nich ani jednego, który by w tej czy innej chwili nie dojrzał z przerażeniem rewolweru Nostroma tuż przy swojej twarzy lub nie był w jakiś sposób przez niego poskromiony. „Nasz capataz — mawiali o nim — to kawał chłopa, niestrudzony nadzorca, zbyt pogardliwy, by ludziom wymyślać, a budzący postrach tym większy, że trzyma się od wszystkich z daleka." I patrzcie! Ten człowiek był teraz ich wodzem, łaskawie się do nich zniżał, obrzucając tego i owego obwiesia żartobliwymi uwagami.

Takie dowództwo dodawało ducha i, prawdę powiedziawszy, motłochowi udało się tylko podpalić jeden jedyny magazyn podkładów kolejowych, które, nasycone kreozotem, dobrze się paliły. Główne natarcie, skierowane na tereny kolejowe, na biura O. S. N., a zwłaszcza na  Urząd Celny, w  którego skarbcu znajdowała się, jak wiadomo, pokaźna ilość srebra w sztabach, załamało się kompletnie. Nawet niewielka gospoda, utrzymywana przez starego Giorgia, a stojąca samotnie wpół drogi pomiędzy miastem i portem, uniknęła rabunku i zniszczenia, co nie było dziełem cudu, lecz tej okoliczności, że tłuszcza, znęcona pokusą srebra, poniechała skromniejszego łupu, a w powrotnej drodze nie miała czasu do stracenia. Nostromo na czele swych cargadores nacierał na nią zbyt zapalczywie.

ROZDZIAŁ TRZECI

Prawdę powiedziawszy, bronił tu tylko swego dobra. Od początku został dopuszczony do wielkiej zażyłości z rodziną właściciela gospody, którego był rodakiem. Stary Giorgio Viola, genueńczyk o białej, rozwichrzonej, prawdziwie lwiej grzywie — nazywany po prostu „Garibaldino" (podobnie jak mahometanie od Mahometa) — był, wedle określenia kapitana Mitchella, tym „poważanym, żonatym przyjacielem", za którego namową Nostromo opuścił swój statek, by szukać szczęścia na wybrzeżu Costaguany.

Pełen pogardy dla pospólstwa, jak to często bywa u nieprzejednanych republikanów, stary człowiek zlekceważył zrazu pierwsze odgłosy nadchodzącej burzy. Jak zwykle, kuśtykał sobie tego dnia w pantoflach po swojej casa wzruszając pogardliwie ramionami i mrucząc gniewnie na zamieszki pozbawione podłoża politycznego. Został więc zaskoczony w ostatniej chwili wybuchem rozruchów. Za późno było na ucieczkę z rodziną, tym bardziej że na tej rozległej równinie nie było dokąd uciekać z ociężałą signorą Teresą i dwiema małymi dziewczynkami. Signor Giorgio zabarykadował więc wszystkie otwory domu i zasiadł posępnie pośrodku zaciemnionej izby ze starą strzelbą na kolanach. Żona jego siedziała na drugim krześle obok niego, mrucząc błagalne inwokacje do wszystkich świętych z kalendarza.

Stary republikanin nie wierzył w świętych ani w modlitwy, ani w to, co nazywał „księżą religią". Wolność i Garibaldi — to były jego bożyszcza, tolerował jednak „przesądy" u kobiet i zachowywał w takich razach wyniosłą i milczącą postawę.

Jego dwie córki, starsza czternastoletnia, druga o dwa lata młodsza, skuliły się na podłodze wysypanej piaskiem po obu stronach signory Teresy, opierając głowy o jej kolana, obie przerażone, ale każda na swój sposób: ciemnowłosa Linda była wzburzona i rozjątrzona, zaś młodsza, jasnowłosa Gizella, zahukana i zrezygnowana. W pewnej chwili padrona uwolniła ręce, którymi obejmowała córki, przeżegnała się pośpiesznie i splatając palce, wybuchnęła głośniejszą skargą:

— O Gian' Battista, czemu ciebie tu nie ma? Ach, dlaczego cię nie ma!

W tym wypadku nie była to inwokacja do świętego, lecz wezwanie do Nostroma, którego był patronem. Giorgio, siedzący nieruchomo na swym krześle w pobliżu signory Teresy, obruszył się słysząc tę skargę pełną wyrzutu.

— Uspokój się, kobieto! Czy to, co mówisz, ma jakikolwiek sens? Jego obowiązek jest tam! — wymamrotał w ciemności, ona zaś urywanym głosem żaliła się dalej:

— Och! Brak mi już cierpliwości. Obowiązek! A kobieta, która była dla niego matką, nic już nie znaczy? Dziś rano ugięłam przed nim kolana: nie odchodź, Gian' Battista, pozostań w domu, Battistino, wejrzyj na tych dwoje niewinnych dzieci!

Pani Viola była także Włoszką, rodem ze Spezzi. Jakkolwiek znacznie młodsza od męża, dochodziła już do lat średnich. Rysy miała piękne, ale cerę zupełnie pożółkłą, gdyż klimat Sulaco nie służył padronie. Głos jej brzmiał bogatym kontraltem. Gdy stojąc z rękami ciasno splecionymi pod obfitym łonem napędzała krępe, grubonogie dziewczęta chińskie przy składaniu bielizny, oskubywaniu drobiu lub mieleniu zboża w drewnianych żarnach — co odbywało się na tyłach domu w przybudówkach ulepionych z gliny — umiała wydobyć z piersi tak grobową, namiętną, rozedrganą nutę, że uwiązany pies cofał się pośpiesznie do budy szczękając żelaziwem łańcucha. Luis, Mulat o cynamonowej barwie skóry, ze sterczącym wąsem nad grubymi, ciemnymi wargami, czuł wtedy lekki dreszcz wzdłuż krzyża i przerywał zamiatanie gospody wspierając się na miotle z palmowych liści. Omdlewające oczy w kształcie migdałów zasłaniał powiekami i przez długi czas trwał w nieruchomej postawie.

Tak wyglądali domownicy w Casa Viola, ale cała służba uciekła tego orana przy pierwszych odgłosach rozruchów. Pusta równina wydawała się jej bezpieczniejszym schronieniem niż ściany domu, a rozumowanie to nie było bezpodstawne, gdyż po mieście krążyły prawdziwe czy nieprawdziwe pogłoski, że Garibaldino przechowuje pieniądze pod polepą kuchni. Pies uwiązany na tyłach domu, kudłate, wiecznie rozdrażnione zwierzę, szczekał  zajadle lub skamlał żałośnie na przemian, wpadając i wypadając z budy, zależnie od nasilenia wściekłości czy strachu.

Wycie tłumu i okrzyki wznosiły się i zamierały jak podmuchy gwałtownego wiatru dokoła zabarykadowanego domostwa; dorywczy gruchot strzałów zagłuszał chwilami ludzką wrzawę. Bywały też przerwy, w czasie których nastawała na zewnątrz niewytłumaczona cisza. W takich chwilach nie było nic bardziej dodającego otuchy niż widok wąskich smug słonecznego światła, które wpadały przez szczeliny okiennic wprost na przeciwległą ścianę ponad porozsuwanymi krzesłami i stołami kawiarni.

Stary Giorgio wybrał tę nagą wybieloną izbę na schron. Posiadała tylko jedno okno i jedyne drzwi wychodzące na drogę pokrytą głęboką warstwą kurzu, a ogrodzoną po obu bokach żywopłotem z aloesów. Po tej drodze, prowadzącej z portu do miasta, sunęły zazwyczaj niezgrabne, skrzypiące wozy ciągnięte przez powolne woły w jarzmach — kierowali nimi młodzi chłopcy na koniach.

W jednej z takich chwil ciszy Giorgio poruszył strzelbą. Złowrogi szczęk broni wyrwał cichy jęk z piersi kobiety siedzącej sztywno obok niego. Nagły wybuch zuchwałych okrzyków tuż przy domu przeszedł równie nagle w bezładny, jękliwy pomruk. Ktoś biegł — przez chwilę słychać było pod drzwiami urywany oddech, potem tupot koński i ludzkie kroki tuż przy ścianie. Czyjeś ramię otarło się o okiennicę, gasząc jasne smugi słońca przecinające całą szerokość izby. Ręce signory Teresy, które obejmowały klęczące postacie dziewczynek, zacisnęły się kurczowo.

Motłoch odparty od Urzędu Celnego rozbił się na kilka band uciekających przez pole w stronę miasta. Przytłumiony łoskot nieregularnych wystrzałów, oddanych gdzieś daleko, wywołał w odpowiedzi równie daleką, głuchą wrzawę. W przerwach pojedyncze strzały brzmiały słabo, a niski, długi biały budynek o zasłoniętych oknach wydawał się punktem centralnym wzbierającego tumultu, który zataczał coraz szersze kręgi wokół zaryglowanego przybytku milczenia.

Ostrożne ruchy i szepty rozbitej bandy, szukającej chwilowego schronu za ścianą Casa Viola, napełniły teraz mroczną izbę poprzecinaną spokojnymi smugami promieni słonecznych jakimiś złowieszczymi dźwiękami. Brzmiały one w uszach właścicieli gospody jak tajemnicze narady prowadzone szeptem przez niewidzialne duchy snujące się dokoła ich krzeseł, narady dotyczące podpalenia domu cudzoziemca.

Było to nie byle jaką próbą dla nerwów. Stary Viola podniósł się ociężale ze strzelbą w dłoni, niezdecydowany, nie wiedzący, jak zapobiec nieszczęściu. Słychać było teraz wyraźne głosy za ścianą. Signora Teresa z przerażenia wychodziła z siebie.

— Ach zdrajca! zdrajca! — mówiła przez zęby prawie niedosłyszalnie. — Spalą nas, a ja dziś padałam przed nim na kolana. Nie! on wolał biec jak pies za swymi Anglikami!

Zdawała się myśleć, że sama obecność Nostroma w domu zapewniłaby bezpieczeństwo. Dowodziło to, jak dalece ona także była pod urokiem tego rozgłosu, jaki capataz de cargadores zdobył sobie na całym wybrzeżu i wzdłuż linii kolejowej u Anglików i u miejscowej ludności. Wobec niego, a nawet na przekór własnemu mężowi, wyszydzała jego sławę, czasem dobrodusznie, częściej ze szczególną goryczą. Kobiety bowiem bywają nieumiarkowane w swoich sądach, jak mawiał ze spokojem stary Giorgio przy rozmaitych okazjach. Teraz, trzymając broń w pogotowiu i nie spuszczając z oka zaryglowanych drzwi, pochylił się nad głową żony i głosem cichym jak oddech wyszeptał jej w ucho, że Nostromo byłby tu całkowicie bezsilny. Cóż mogło zrobić dwóch ludzi zamkniętych w izbie przeciwko dwudziestu lub więcej zdecydowanych na podpalenie dachu? Gian' Battista myślał cały czas o Casa Viola — był tego pewien.

— On by miał o nas myśleć! On!— syknęła półprzytomnie signora uderzając się w piersi otwartymi dłońmi. — Ja go znam! O nikim nie myśli poza sobą samym.

Odgłos bliskiego wystrzału sprawił, że odrzuciła w tył głowę i zamknęła powieki. Stary Giorgio zacisnął mocno zęby pod białym wąsem i groźnie potoczył oczyma. Parę kul jednocześnie uderzyło o ścianę, słychać było osypujący się na zewnątrz tynk i jakiś głos zawołał: „Idą! idą!" Potem chwila niepokojącej ciszy — i tupot ludzkich nóg biegnących wzdłuż domu.

Napięcie, w jakim trwał stary Giorgio, nagle zelżało i uśmiech wzgardliwej ulgi ukazał się na wargach starego bojownika o lwiej głowie. Ci tu to nie byli przecie ludzie upominający się o sprawiedliwość, ale zwykli złodzieje. Walka z nimi, nawet w obronie życia, wydawała się poniżeniem dla człowieka, który, jako jeden z tysiąca Nieśmiertelnych, zdobywał Sycylię pod wodzą Garibaldiego. Żywił niewysłowioną pogardę dla tych rozruchów, wznieconych przez łotrów i leperosów, którzy nie rozumieli nawet, co znaczy słowo: wolność.

Odstawił starą strzelbę i odwróciwszy głowę wpatrzył się w portret Garibaldiego,barwną litografię w czarnej ramie na tle białej ściany. Jego oczy, nawykłe do półmroku, dostrzegały zabarwienie twarzy, czerwień koszuli, zarys potężnych ramion i czarny krąg bersaglierskiego kapelusza z kogucimi piórami, kędzierzawiącymi się nad głową. Nieśmiertelny bohater! To była wolność, która obdarzała nie tylko życiem, ale i nieśmiertelnością !

Fanatyczne przywiązanie do tego człowieka było jedynym uczuciem, które u Giorgia nie uległo osłabieniu. W momencie ulgi po przebytym niebezpieczeństwie — może największym, jakie groziło jego rodzinie od początku jej tułaczki — zwrócił pierwsze spojrzenie na portret dawnego wodza, a potem dopiero położył rękę na ramieniu żony.

Dzieci klęczały jeszcze nieruchomo na podłodze. Signora Teresa uniosła nieco powieki, jak gdyby zbudzona z bardzo głębokiej drzemki bez snów. Zanim Viola zdążył na swój rozważny sposób wypowiedzieć uspokajające słowa, zerwała się, pociągając za sobą dzieci i nabrawszy oddechu, wydała z siebie chrapliwy okrzyk. Jednocześnie rozległ się łoskot gwałtownego uderzenia w zewnętrzną stronę okiennicy. Zebrani w izbie usłyszeli nagle parskania konia i narowisty tupot kopyt na wąskiej twardej ścieżce przed domem; koniec buta uderzył znowu w okiennice, zadźwięczała ostroga i podniecony głos zawołał: „Hej tam! otwierajcie!"

ROZDZIAŁ CZWARTY

Przez całe rano Nostromo miał na oku — choć z daleka — Casa Viola, nawet wśród najgorętszej bijatyki, jaka się toczyła dokoła Urzędu Celnego. „Jeśli zobaczę dym w tamtej stronie — myślał — są zgubieni!" — Skoro tylko motłoch został rozproszony, pośpieszył na czele małej garstki włoskich robotników w kierunku gospody. Była to w rzeczy samej najkrótsza droga do miasta. Zdawało się, iż hałastra, którą teraz gonił, zamierza zrobić postój przy domu Violi; salwa wystrzałów, oddana przez pogoń poprzez aloesowy żywopłot, zmusiła ją do dalszej ucieczki. W szczelinie, wyrąbanej w żywopłocie dla szyn kolejki portowej, ukazał się Nostromo na swej srebrnosiwej klaczy. Krzyknął, wypalił z rewolweru za uciekającymi i pogalopował pod okno gospody. Domyślał się, że stary Giorgio obierze tę stronę domostwa jako schronienie.

Do oblężonych dotarł gwałtowny i zdyszany jego głos:

— Hola Vecchio! O Vecchio! Czy u was wszystko dobrze?

— A widzisz — mruknął stary Viola do żony. Signora Teresa milczała teraz. Nostromo roześmał się za oknem.

—  Padrona, jak słyszę, nie umarła.

— Zrobiłeś, co mogłeś, by mnie zabić — krzyknęła signora Teresa. Chciała jeszcze coś powiedzieć, ale głos ją zawiódł.

Linda na chwilę wzniosła oczy ku matce, a stary Giorgio wyrzekł tonem usprawiedliwienia:

— Ona jest trochę wytrącona z równowagi. Spoza domu Nostromo odrzucił ze śmiechem:

— Mnie ona nie wytrąci z równowagi. Signora Teresa odzyskała głos.

— Zawsze to mówiłam. Nie masz serca — i nie masz sumienia, Gian' Battista...

Usłyszeli, jak zawrócił konia i oddalił się od okiennicy. Garstka ludzi, którą prowadził, szwargotała z ożywieniem po włosku i po hiszpańsku, zachęcając się wzajemnie do dalszej pogoni. Stanął na ich czele wołając: Avanti!

— Niedługo przy nas pozostał. Nie ma tu cudzoziemców, którzy by go wysławiali — wyrzekła signora Teresa tragicznym tonem. — Avanti! To wszystko, o co mu chodzi. Tak! być pierwszym wszędzie, w jakikolwiek sposób, być pierwszym w oczach tych Anglików. Będą go wszystkim pokazywali: „Oto nasz Nostromo!" — Roześmiała się złowieszczo. — Cóż to za przezwisko? Co to ma być? Nostromo? Mógłby sobie obrać inne imię, nie wymyślone przez nich.

Przez ten czas Giorgio spokojnymi ruchami odryglował drzwi; światło dzienne padło na signorę Teresę z dwiema dziewczynkami u jej stóp: malowniczą postać, która zdawała się być uosobieniem macierzyńskiej egzaltacji. Ściana za jej plecami lśniła teraz oślepiającą białością, a żywe barwy na portrecie Garibaldiego zbladły w promieniach słońca.

Stary Viola stojący w drzwiach podniósł rękę, jakby chciał przekazać  swe szybkie, uciekające myśli wizerunkowi dawnego wodza na przeciwległej ścianie. Nawet kiedy gotował dla inżynierów signori Inglesi (a był znakomitym kucharzem, chociaż miał ciemną kuchnię), czuł, że jest pod okiem wielkiego człowieka, który prowadził go na zaszczytny bój pod mury Gaety, gdzie tyrania byłaby sczezła na wieki, gdyby nie to przeklęte piemonckie nasienie królów i ministrów. Gdy mu się zdarzyło przypalić patelnię, na której dokonywał jakiejś delikatnej operacji z krajaną cebulką, i gdy wybiegał tylnymi drzwiami kuchni Mnąc i krztusząc się w dławiących oparach dymu, nazwisko Cavoura — tego intryganta, zaprzedanego królom i tyranom — wyrywało się z jego ust na przemian ze złorzeczeniami pod adresem chińskich dziewcząt, z wyrzekaniem na dolę kucharza i na ten zakazany kraj, w którym zmuszony był przebywać, ponieważ ukochał wolność, zduszoną w zarodku przez zdrajcę. A wtedy z innych drzwi wysuwała się postać signory Teresy, cała w czerni, okazała i niespokojna, z rozwartymi ramionami, i pochylając piękną głowę o czarnych łukach brwi wołała głębokim głosem:

— Giorgio! Ty nieposkromiony człowieku! Misericordia divina! Na takim słońcu! On się rozchoruje!

Spod jej stóp kury rozbiegały się na wszystkie strony, a o ile w gospodzie znajdowało się paru inżynierów kolejowych bawiących w Sulaco, to w oknie pokoju bilardowego zajmującego tylną część domu ukazywały się głowy młodych Anglików, podczas gdy Mulat Luis na przeciwległym końcu gospody starannie ukrywał swą obecność w kawiarni. Młode Indianki, o czarnych włosach przypominających końskie grzywy, odziane tylko w koszule i krótkie spódniczki, spoglądały tępym wzrokiem na padronę spod kwadratowo ściętych grzywek, które nosiły na czole. Ustało skwierczenie tłuszczu na patelni i dym rozwiał się w słońcu, tylko silny zapach przypalonej cebuli unosił się jeszcze w  sennym, upalnym powietrzu, które ciążyło nad domostwem, a wzrok gubił się w niezmierzonych, trawą porosłych równinach, rozciągniętych pomiędzy Sierrą, górującą nad Sulaco, a wybrzeżem sięgającym het, do Esmeraldy. Przestrzeń ta zdawała się wielka jak pół świata.

Signora Teresa, po przerwie niezbędnej do wywarcia wrażenia, rozpoczynała na nowo:

— Och, Giorgio! Zostaw w spokoju Covoura i zajmij się sobą. Wiesz, że jesteśmy samotni w tym kraju, z dwojgiem dzieci, a dlaczego? Bo nie chciałeś żyć pod panowaniem króla.

Podczas gdy tak na niego patrzyła, zdarzało się, że nagle chwytała się za bok, na jej ładnych wargach pojawiał się krótki skurcz, a czarne, prosto nakreślone brwi ściągały się jakby pod wpływem złośliwego bólu lub złej myśli, zakłócającej harmonię jej pięknych, regularnych rysów.

Był to istotnie ból; potrafiła go opanowywać. Po raz pierwszy pojawił się w kilka lat po opuszczeniu ojczystej Italii. Emigrowali wtedy do Ameryki, by wreszcie osiąść w Sulaco, po wędrówkach z miasta do miasta, gdzie na przemian trudnili się bądź handlem na małą skalę, bądź organizowaniem rybołóstwa — w Maldonado — na większą skalę, gdyż Giorgio, podobnie jak wielki Garibaldi, uprawiał w swoim czasie zawód marynarza.

Czasem wyczerpywała się jej cierpliwość. Od lat ten przeszywający ból wydawał się jej nieodłączną częścią krajobrazu, na który patrzyła: blask zatoki okolonej lesistymi zboczami, a nawet światło słoneczne, stały się ciężkie i posępne, ciężkie brzemieniem cierpienia. Nie było to już słońce jej dziewczęcych lat, kiedy Giorgio, wówczas w sile wieku, zalecał się do niej z zapalczywością i powagą nad brzegiem zatoki Spezzia.

— Wracaj natychmiast, Giorgio — nakazywała. — Myślałby kto, że nie masz miłosierdzia nade mną, a tam w domu trzeba obsłużyć czterech, signori Inglesi.

—  Va bene, va bene — odmrukiwał Giorgio.

I wracał posłusznie. Signori Inglesi rzeczywiście oczekiwali południowego posiłku. Cóż z tego, że należał do legionu nieśmiertelnych i niezwyciężonych oswobodzicieli ludu, dzięki którym najemnicy tyranii rozproszyli się jak plewy porwane huraganem, un urągano terribile. Działo się to wówczas, kiedy Giorgio nie miał jeszcze żony ani dzieci i kiedy tyrania nie podniosła jeszcze głowy przy pomocy zdrajców, którzy uwięzili Garibaldiego, jego bohatera.

We frontowej części domu mieściło się troje drzwi i niemal każdego popołudnia widywano w obramieniu jednego z nich białą grzywę Garibaldina, który, ze złożonymi rękoma i skrzyżowanymi nogami, wspierał swoją lwią głowę o futrynę, wpatrując się w zalesione zbocza wzgórz pod śnieżną kopułą Higueroty. Fasada jego domu rzucała czarny, długi prostokąt cienia, rozszerzający się z wolna na miękki trakt, po którym sunęły wozy zaprzęgnięte w woły. Przez szczeliny, wyrąbane w żywopłocie z oleandrów, odnoga portowej kolei żelaznej tymczasowo ułożona na równinie lśniła na zakręcie dwiema równoległymi wstęgami szyn na tle zwiędłej trawy, spalonej przez słońce, w oddaleniu sześćdziesięciu jardów od domu. Wieczorami puste pociągi towarowe składające się z płaskich wagonów okrążały ciemnozielony gaj w Sulaco, lekko się kołysząc, zdobne w białe pióropusze pary, biegły przez równinę w kierunku Casa Viola i mijały ją, by dotrzeć do bocznicy kolejowej w pobliżu portu. Włoscy maszyniści pozdrawiali Giorgia z platformy lokomotywy podniesieniem ręki, podczas gdy Murzyni zatrudnieni przy hamulcach siedzieli w niedbałych pozach na swych lorach, w wielkich kapeluszach, których ronda trzepotały na wietrze. Giorgio odpowiadał lekkim skinieniem głowy nie rozplatając skrzyżowanych rąk.

W pamiętnym dniu rozruchów ręce jego nie były skrzyżowane na piersi. Pochwycił lufę strzelby wspartej kolbą o próg i nie spojrzał ani razu na białą kopułę Higueroty, której przeczysty chłód zdawał się unosić w przestworzach w oderwaniu od rozpalonej ziemi. Oczy Giorgia wpatrywały się ciekawie w równinę. Tu i ówdzie powstawały i opadały wysokie słupy kurzu. Na nieskazitelnym niebie stało czyste, oślepiające słońce. Widać było stada ludzi biegnących na łeb na szyję, inne — zakrzepłe w bezruchu; do uszu dolatywał huk wystrzałów rozlegających się w rozżarzonym, nieruchomym powietrzu. Pojedyncze postacie piechurów gnały gdzieś w rozpaczliwym pędzie, jeźdźcy nacierali na siebie w galopie, zataczali koła i rozjeżdżali się w pośpiechu. W pewnej chwili jeden z jeźdźców zsunął się i znikł wraz z koniem w oczach Giorgia tak nagle, jakby się zapadł w otchłań. Oderwane sceny potyczek, rozgrywające się na równinie u stóp gór, które były — rzekłbyś —gigantycznym wcieleniem milczenia, wydawały się jakąś gwałtowną grą pieszych i konnych karzełków, wyrzucających z małych gardzieli bojowe okrzyki. Giorgio nigdy dotąd nie widział tej połaci równiny równie ożywionej, wskutek tego nie mógł objąć wzrokiem całej akcji od razu i podniósł rękę, by osłonić sobie oczy, gdy wtem wzdrygnął się, ogłuszony tupotem wielu końskich kopyt.

Stado koni wyrwało się z ogrodzonego pastwiska, należącego do kolei. Nadleciało jak wicher i przebiegło, parskając, wierzgając i kwicząc, w zbitej, pstrokatej, niesfornej gromadzie: migały przed oczyma gniade i siwe zady, wybałuszone gały oczne, wyciągnięte szyje, przekrwione nozdrza, długie rozwiane ogony. Ledwo stado wybiegło na drogę, podniosła się spod jego kopyt brunatna kurzawa, tak że Giorgio, oddalony zaledwie o sześć jardów od traktu, widział już tylko niewyraźne zarysy karków i nóg końskich, pod którymi drżała ziemia.

Viola zakaszlał odwracając twarz od kurzawy i potrząsnął głową:

— Trzeba będzie jeszcze dziś przed wieczorem połapać konie — mruknął.

W kwadratowym obramieniu słonecznego światła, które wpadło przez otwarte drzwi, signora Teresa klęcząc przy krześle ukryła w dłoniach głowę, obciążoną splotami hebanowych włosów, przeplatanych nitkami srebra. Czarna, koronkowa chustka, którą zwykła osłaniać twarz, osunęła się na podłogę. Obie dziewczynki powstały już z klęczek. Trzymały się teraz za ręce, w swych krótkich spódniczkach, z rozpuszczonymi włosami, które opadały w nieładzie. Młodsza przesłaniała sobie oczy, jakby lękając się blasku. Linda zaś trzymała rękę na ramieniu siostry i patrzyła nieustraszenie w światło. Viola obrócił wzrok na swoje dzieci. Słońce podkreślało głębokie bruzdy jego twarzy, a twarz ta, o energicznym wyrazie, miała w sobie nieruchomość rzeźby. Niepodobna było odgadnąć, o czym myślał. Krzaczaste, siwe brwi osłaniały spojrzenie ciemnych źrenic.

— Cóż? Nie modlicie się jak wasza matka?

Linda nadąsała się, wydymając czerwone, aż nazbyt czerwone wargi. Miała prześliczne oczy, brązowe, z iskierką złota w każdej tęczówce, oczy pełne inteligencji i wyrazu, a przy tym tak przezroczyste, że zdawały się opromieniać blaskiem jej chudą, bezbarwną twarzyczkę. W ciemnych splotach jej włosów zjawiały się miedziane połyski, rzęsy zaś, długie i czarne jak węgiel, uwydatniały jeszcze silniej bladość jej twarzy.

— Matka zamierza ofiarować dużo świec do kościoła. Zawsze to robi, gdy Nostromo jest poza domem i gdzieś się bije. Mam je zanieść do kaplicy Madonny w katedrze.

Mówiła szybko, z pewnością siebie, głosem ożywionym i przejmującym. Potrząsnąwszy lekko ramieniem siostry dodała:

— I ją zmusimy do zaniesienia świecy.

— Zmusimy? — spytał z powagą Giorgio. — Czyżby nie chciała?

— Ona jest bojaźliwa — odrzekła Linda parskając krótkim śmiechem. — Gdy idziemy przez miasto, jej jasne włosy zwracają uwagę przechodniów. Ludzie za nią wołają: „Rubia! Patrzcie na Rubiacitę!" Zaczepiają ją na ulicy. Ona jest nieśmiała.

— A ty? Czy też jesteś nieśmiała, hę? — powoli zapytał ojciec.

Wstrząsnęła swą ciemną czupryną.

— Mnie nikt nie zaczepia.

Stary Giorgio przypatrywał się swoim dzieciom w zamyśleniu. Było między nimi dwa lata różnicy. Przyszły na świat późno, w wiele lat po śmierci chłopca. Gdyby ten żył, byłby niemal w wieku Gian' Battisty, zwanego przez Anglików Nostromo. Co się zaś tyczy córek, to surowość charakteru Violi, jego podeszły wiek oraz ciągły nawrót do wspomnień sprawiły, że nie zwracał na nie szczególnej uwagi. Kochał swoje dzieci, ale wszak dziewczęta należą raczej do matki, przy tym zbyt wiele jego uczuć pochłoną kult wolności i służba tej idei.

Jako młodziutki chłopiec zdezerterował z handlowego statku płynącego do La Plata, by zaciągnąć się do floty w Montevideo, którą dowodził wówczas Garibaldi. Później, jako żołnierz włoskiej legii w tej republice, walczącej przeciw zachłannej tyranii Rosasa, brał udział w najsroższych walkach, jakie świat widział, na bezkresnych równinach, nad brzegami olbrzymich rzek. Żył w otoczeniu ludzi, którzy wciąż wysławiali wolność, którzy dla wolności cierpieli, dla wolności ginęli w rozpaczliwej egzaltacji, z oczyma wiecznie zwróconymi ku zgnębionej Italii. Jego własny entuzjazm karmił się widokiem krwawych scen rzezi, przykładem wzniosłych poświęceń, wrzawą bitew, patosem zapalczywych proklamacji. Nie rozstawał się nigdy z wodzem, którego sobie wybrał — surowym apostołem niepodległości — trwając u jego boku w Ameryce i we Włoszech aż do nieszczęsnego dnia, kiedy pod Aspromonte jego bohater został raniony i wzięty do niewoli, a zdrada królów, cesarzy i ministrów ujawniła się w całej pełni. Ta katastrofa wsączyła w serce Giorgia gorzkie zwątpienie, zwątpił mianowicie o tym, czy potrafi kiedykolwiek zrozumieć drogi bożej sprawiedliwości.

Nie zaprzeczał jednak jej istnienia. Trzeba być cierpliwym, mawiał. Mimo że nie lubił księży, a noga jego nigdy nie postała w kościele, wierzył w Boga. Czyż proklamacje wzywające ludy do walki z tyranią nie powoływały się na Boga i na wolność? „Bóg dla mężczyzn, religia dla kobiet" — mruczał do siebie w zamyśleniu. Niegdyś na Sycylii pewien Anglik, który zjawił się w Palermo po odwrocie królewskiej armii, ofiarował mu Biblię po włosku, oprawną w ciemną skórę. Było to wydawnictwo „British and Foreign Bible Society". W okresach niepowodzeń politycznych lub zastoju, kiedy rewolucjoniści nie wydawali swych proklamacji, Giorgio, byle przeżyć, podejmował się każdej pracy, jaka się nawinęła. Bywał marynarzem, dokerem w genueńskim porcie, przez pewien czas nawet parobkiem na fermie położonej wśród gór ponad Spezzią — i w wolnych chwilach zagłębiał się w czytanie grubej Biblii. Nie rozstawał się z nią na polach bitew. Obecnie stała się jedyną jego lekturą i w obawie, by tego zwyczaju nie poniechać (gdyż druk był drobny), zgodził się przyjąć prezent w postaci okularów w srebrnej oprawie, ofiarowanych mu przez señorę Emilię Gould, żonę Anglika, który zarządzał  kopalnią srebra w górach, o trzy mile od miasta. Señora Emilia była jedyną Angielką w Sulaco.

Giorgio Viola miał wielki szacunek dla Anglików. To uczucie, które się w nim zrodziło na polach bitew w Urugwaju, przetrwało lat czterdzieści, jeśli nie więcej. Niejeden Anglik przelał swą krew dla sprawy wolności w Ameryce, a pierwszy, jakiego Giorgio poznał i zapamiętał, nazywał się Samuel. Dowodził kompanią Murzynów pod Garibaldim podczas słynnego oblężenia Montevideo; zginął bohaterską śmiercią wraz ze swymi Murzynami forsując bród na Boyanie. On sam, Giorgio, osiągnął stopień podchorążego — alférez — i gotował strawę dla generała. Później, we Włoszech, już jako porucznik, jeździł z jego sztabem i dalej gotował dla generała. Nie porzucił zawodu kucharza ani podczas wojny lombardzkiej, ani podczas marszu na Rzym w kampanii rzymskiej, kiedy to chwytał woły na lasso amerykańskim sposobem. Ranny w obronie rzymskiej republiki, był jednym z czterech zbiegów, którzy wraz z generałem wynieśli z lasu na wpół martwe ciało jego żony do pobliskiej fermy, gdzie wyzionęła ducha, wyczerpana trudami straszliwego odwrotu. Giorgio przeżył wszystkie te klęski, by jeszcze doglądać swego generała w Palermo, podczas gdy na miasto padały neapolitańskie granaty rzucane z zamku. Gotował dla niego na połach Volturno po całodziennej bitwie. I we wszystkich tych okolicznościach widywał Anglików w pierwszych szeregach armii wolności. Poważał ich naród, gdyż kochali Garibaldiego. Ich księżniczki i hrabiny, jak opowiadano, całowały go po rękach, gdy przebywał w Londynie. Giorgio łatwo w to uwierzył; wszak naród był szlachetny, a człowiek prawdziwie święty. Dość było raz spojrzeć w jego oczy, by wyczytać w nich boską moc wiary i wielkie współczucie dla wszystkich, którzy żyją w nędzy, cierpią i są prześladowani.

Duch samozaparcia i prosta ofiara z siebie na rzecz wielkiej, humanitarnej idei, będące źródłem myśli i mocy owej rewolucyjnej epoki, pozostawiły na Violi swoje piętno, które objawiało się w cierpkiej pogardzie dla wszelkiej osobistej korzyści. Ten człowiek, którego motłoch w Sulaco podejrzewał o posiadanie zakopanego skarbu pod kuchnią, przez całe życie gardził pieniędzmi. Przewodnicy jego młodości żyli w ubóstwie, umierali w ubóstwie. Lekceważenie potrzeb jutra stało się nawykiem u Giorgia. Zawdzięczał je w pewnej mierze niespokojnemu życiu, pełnemu hazardu i przygód wojennych. Ale było to u niego przede wszystkim kwestią zasady. Lekceważenie bogactw nie przypominało w niczym lekkomyślności kondotiera, wynikało raczej z purytańskich zasad postępowania, zrodzonych z fanatycznego entuzjazmu, podobnych do religijnego purytanizmu.

Ten fanatyczny entuzjazm dla sprawy rzucił cień smutku na starość Giorgia Violi. Rzucił cień — gdyż sprawa zdawała się być przegrana. Zbyt wielu królów i cesarzy władało jeszcze na świecie przeznaczonym przez Boga dla narodów. Przy swej prostoduszności Viola musiał być smutny. Choć zawsze gotów do pomocy swoim rodakom i wielce poważany przez włoskich emigrantów, gdziekolwiek się z nimi zetknął (na swym wygnaniu, jak mawiał), nie mógł przed sobą ukryć, że oni wcale nie przejmują się krzywdą uciśnionych ludów. Słuchali chętnie jego opowiadań o wojnie, ale zdawali się pytać samych siebie, co jemu w końcu z tego przyszło. Nie widzieli w tym żadnej korzyści. „Nie chcieliśmy niczego! Cierpieliśmy dla dobra ludzkości!" — wykrzykiwał czasem ze złością stary Viola, a potęga jego głosu, pałający wzrok, rozwiana biała grzywa i sucha, brunatna ręka wzniesiona do nieba, jakby stamtąd oczekiwał świadectwa, wywierały wrażenie na słuchaczach. Gdy starzec zamilkł nagle odrzucając w tył głowę i wzruszając ramionami, co wyraźnie oznaczało „Po co z wami gadać?", słuchacze trącali się łokciami. Potęga uczucia, potęga własnych przekonań, to co oni w nim nazywali terribilila, zjednało Violi przydomek „starego lwa". Jakieś mało znaczące wydarzenie lub wypowiedziane słowo rozpętywało jego wymowę czy to na plaży w Maldonado, w obliczu audytorium złożonego z włoskich rybaków, czy w sklepiku, który później założył w Valparaiso, a do którego schodzili się włoscy klienci, czy wreszcie w salce kawiarnianej w Casa Viola (druga sala zarezerwowana była dla angielskich inżynierów), gdzie gromadziła się wyborowa klientela, złożona z maszynistów i rzemieślników pracujących w zakładach kolejowych.

Ci ludzie, stanowiący arystokrację wśród kolejarzy, ludzie o pięknych, pociągłych, brodatych twarzach spalonych na brąz, o lśniących czarnych kędziorach i błyszczących oczach, niektórzy ze złotym kolczykiem w koniuszku ucha, odwracali głowy od swych kart czy domina i słuchali, co mówi stary Giorgio. Jeśli czasem znajdował się w ich kompanii jakiś jasnowłosy Baskijczyk, czekał cierpliwie, oglądając swoje paznokcie, ale nie protestował. Żaden krajowiec z Costaguany nie przekraczał tego progu. Był to bastion włoski. Nawet policjanci z Sulaco w czasie nocnego patrolu podjeżdżali stępa pod okna gospody i pochylając się na siodłach rzucali okiem na sylwety zebranych, majaczące wśród kłębów dymu. Dźwięk patetycznego głosu Giorgia niósł się nad ich głowami i zdawał się rozpływać w dalekiej przestrzeni. Od czasu do czasu tylko pomocnik szefa policji, mały jegomość o szerokiej, ciemnej twarzy, co wskazywało na dużą domieszkę indiańskiej krwi, ukazywał się w gospodzie. Pozostawiając swoich ludzi z końmi na podwórzu, wkraczał do izby z pewnym siebie, przebiegłym uśmiechem i bez słowa podchodził do długiego stołu osadzonego na krzyżakach. Wskazywał na jedną z butelek na półce, a Giorgio, wtykając fajkę w zęby, osobiście mu usługiwał. Nastawała wtedy cisza, w której słychać było tylko lekkie brzęczenie ostróg. Opróżniwszy szklankę policjant niby od niechcenia obejmował badawczym wzrokiem całą izbę, po czym wychodził, dosiadał konia i zataczając krąg odjeżdżał powoli w stronę miasta.

ROZDZIAŁ PIĄTY

W taki to sposób lokalne czynniki sprawowały swą władzę nad wielkim zbiorowiskiem silnie zbudowanych obcokrajowców, którzy kopali ziemię, wysadzali skały i prowadzili parowozy, realizując „postępowe, patriotyczne przedsięwzięcie". Tymi słowy, przed osiemnastu miesiącami, excellentissimo señor don Vincente Ribiera, dyktator Costaguany, określił pracę przy budowie Centralnej Kolei Państwowej w wielkim przemówieniu, jakie wygłosił w chwili symbolicznego wbijania łopaty w murawę. Przybył umyślnie do Sulaco, gdzie po zakończonych uroczystościach Kompania O.S.N. wydała na jego cześć przyjęcie, tj. obiad o godzinie pierwszej, tzw. convité — na pokładzie „Junony". Kapitan Mitchell sam kierował wielką barką przybraną flagami, która, holowana przez parową łódź „Junony", przewiozła jego ekscelencję z przystani na okręt. Wszystkie znaczniejsze osobistości z Sulaco zostały zaproszone — było tam paru cudzoziemskich kupców, byli przedstawiciele starych rodów hiszpańskich przebywających w mieście, wreszcie posesjonaci wielkich włości rozsianych po równinie, ludzie poważni, dworni i pełni prostoty, cdballeros czystej krwi, o małych rękach i nogach, konserwatywni, gościnni i dobrzy. Zachodnia prowincja była ich bastionem; w obecnej chwili partia blancos ich partia, triumfowała, ich prezydent-dyktator, biały z białych, siedział oto, uśmiechając się uprzejmie pomiędzy przedstawicielami dwóch zaprzyjaźnionych mocarstw. Przyjechali z nim z Santa Marta by przez swoją obecność zaznaczyć uznanie dla przedsięwzięcia, w którym kapitał ich krajów został zaangażowany.

Jedyną damą w tym towarzystwie była pani Gould, żona don Carlosa Goulda, administratora kopalni srebra w San Tonie. Panie z Sulaco nie były dość postępowe, aby brać aż do tego stopnia udział w życiu publicznym. Były wprawdzie obecne na wielkim balu wydanym poprzedniego wieczora przez Intendencję, ale pani Gould była jedyną, której postać odcinała się jasną plamą od czarnych surdutów w orszaku prezydenta-dyktatora, na tle podestu obitego karmazynowym suknem, a ustawionego pod cienistym drzewem na wybrzeżu portowym, gdzie właśnie odbywała się ceremonia wykopywania pierwszej bryły ziemi. Później towarzyszyła dygnitarzom w wielkiej barce, nad którą trzepotały wesoło flagi, siedząc obok kierowcy, kapitana Mitchella, na honorowym miejscu. A w podłużnym, przepysznym salonie „Junony" jej jasna sukienka stanowiła jedyną prawdziwie świąteczną nutę wśród posępnych strojów zgromadzenia.

Prezes Kompanii Kolejowej (z Londynu), o pięknej, bladej twarzy okolonej srebrną mgłą białych włosów i przystrzyżonej brody, pochylał się nad jej ramieniem, pełen skupionej uwagi, uśmiechnięty i znużony. Podróż z Londynu do Santa Marta na pocztowym statku, a potem w salonowym wagonie jedynej (jak dotąd) kolei obsługującej wybrzeże tej samej nazwy, była znośna — nawet przyjemna — zupełnie znośna. Ale przejazd przez góry do Sulaco w starym dyliżansie przez nieprzebyte drogi, zawieszone nad straszliwymi przepaściami, stanowił eksperyment zupełnie innego rodzaju.

— Przewróciliśmy się dwa razy w ciągu jednego dnia na krawędzi głębokich wąwozów — opowiadał półgłosem nachylając się nad panią Gould. — A gdy wreszcie dotarliśmy na miejsce, nie wiem, co by z nami było, gdyby nie pani gościnność. Cóż za zapadła miejscowość to Sulaco! I to ma być port! Zdumiewające.

— My, przeciwnie, bardzo jesteśmy dumni z Sulaco. Miało ono znaczenie historyczne. Najwyższy trybunał duchowny rezydował tutaj za dawnych czasów, obejmował dwa wicekrólestwa — objaśniała go pani Gould ożywionym głosem.

— Jestem pod wrażeniem pani oceny... Nie zamierzałem ubliżać Sulaco. Pani zdaje się być tutejszą patriotką.

— Ta miejscowość jest czarująca, choćby ze względu na swoje położenie. Pan nie domyśla się, jak dawną tu jestem mieszkanką.

— Ciekawym, jak dawną — mruknął z lekkim uśmiechem; pani Gould zachowała bowiem młodzieńczy wygląd dzięki żywości i inteligencji swej ruchliwej twarzy.

— Nie możemy odtworzyć dla pani trybunału duchownego, ale będzie pani miała więcej parowych statków, kolej żelazną, telegraf, przyszłość w wielkim świecie, która przedstawia nieskończenie większą wartość niż duchowne instytucje z przeszłości. To, z czym się pani odtąd będzie stykała, przewyższy znaczeniem dwa wicekrólestwa. Ale nie miałem pojęcia, że miejscowość położona na wybrzeżu może pozostać tak odcięta od świata. Gdyby leżała tysiąc mil w głębi lądu... To rzecz zupełnie niezwykła! Czy tu wydarzyło się cośkolwiek od stu lat do dnia dzisiejszego?

Mówił wolno, żartobliwym tonem, ona zaś uśmiechała się dalej. Przytakując mu z lekką ironią, zapewniła go, że oczywiście nigdy nic nie wydarzyło się w Sulaco. Nawet rewolucje — a było ich dwie za jej pamięci —uszanowały spokój tego miejsca. Rozgrywały się one w bardziej zaludnionych południowych prowincjach republiki tudzież w dolinie Santa Marta, która bywała jednym wielkim polem bitwy i zmagań przeciwnych partii; nagrodą zwycięstwa była tam stolica oraz wylot na drugi ocean. Tamtejsi ludzie byli bardziej postępowi, tu, do Sulaco, dochodziły tylko echa tych wielkich zagadnień. Rzecz oczywista, iż zmieniały się wtedy czynniki oficjalne i nowi ludzie wdzierali się poprzez te górskie zapory, przez które on sam przebrnął w starym dyliżansie z narażeniem swych członków i życia.

Prezes Kompanii Kolejowej korzystał z gościnności pani Gould od kilku dni i był jej za to szczerze wdzięczny. Od chwili opuszczenia Santa Marta pod wpływem egzotycznego otoczenia zatracił poczucie jakiejkolwiek łączności z życiem europejskim. W stolicy przebywał jako gość poselstwa i spędzał pracowicie czas na układach z przedstawicielami rządu  don Vincenta — kulturalnymi ludźmi, dla których sfera interesów i cywilizowane zwyczaje w tej dziedzinie nie były rzeczą obcą.

Największą jego troską w tej chwili było nabycie ziemi pod budowę kolei. W dolinie Santa Marta, gdzie już istniała jedna linia kolejowa, ludzie okazywali się przystępni, była to jedynie kwestia ceny. Wyznaczono komisję do ustalenia wysokości odszkodowań i dzięki rozsądnej postawie jej członków trudności zostały usunięte. Ale w Sulaco — zachodniej prowincji, dla której rozwoju miano budować kolej — zaczynały się kłopoty. Wieki całe leżała ona odcięta od świata odstraszając wszelką nowoczesną inicjatywę, dzięki naturalnym zaporom: łańcuchom gór i przepaściom, płytkiemu portowi w zatoce spowitej w mgły, a objętej wiekuistą ciszą, wreszcie dzięki zamroczonym umysłom wielkich właścicieli urodzajnych ziem, arystokratycznych potomków starych hiszpańskich rodów — różnych don Ambrosiów i don Fernandów, którzy podejrzliwie i wprost niechętnie odnosili się do projektu kolei żelaznej, mającej przecinać ich włości. Poszczególne ekipy, rozsiane po całej prowincji dla brania pomiarów, bywały niepokojone pogróżkami, w innych zaś wypadkach właściciele gruntów wysuwali żądania odszkodowań wprost bezczelne. Ale ten specjalista, fanatyk kolejnictwa, szczycił się tym, że potrafi sprostać Wszystkim przeszkodom. Skoro w Sulaco zetknął się z nieprzyjaznym uczuciem ślepego konserwatyzmu, postanowił zwalczać opór uczuciowymi argumentami, zanim zdecyduje się postawić sprawę na gruncie prawnym. Rząd Costaguany musiał ze swej strony wykonać zobowiązania określone w umowie z zarządem nowej Kompanii Kolejowej, chociażby to wymagało użycia siły. On jednakże niczego tak się nie obawiał jak zbrojnego zakłócenia spokojnego rozwoju swoich zamierzeń. Zamierzenia te były zbyt wielkie, zbyt dalekosiężne, a także zbyt obiecujące na przyszłość, by poniechać usunięcia jakiejkolwiek przeszkody. Postanowił więc namówić prezydenta-dyktatora na podróż do Sulaco, gdzie miano zorganizować szereg uroczystości i przemówień, a szczytowym punktem miał być symboliczny gest odrzucenia łopatą pierwszej bryły ziemi. Wszakże don Vincente był ich człowiekiem, wcielonym triumfem najlepszych elementów w państwie. To było faktem, argumentował sir John w rozmowie z samym sobą, o ile zaś fakty coś znaczą, to autorytet takiego człowieka gest czymś realnym, a jego osobisty udział musi wywrzeć pożądany łagodzący skutek. Udało mu się zorganizować tę wyprawę przy pomocy bardzo rozumnego adwokata, który był znany w Santa Marta jako agent największego przedsiębiorstwa w Sulaco — a nawet w całej republice — a mianowicie kopalni srebra eksploatowanej przez Goulda i mającej bajecznie bogate pokłady. Jej tak zwany agent, człowiek oczywiście wyjątkowo kulturalny i zręczny, zdawał się mieć olbrzymie wpływy w najwyższych sferach rządowych, jakkolwiek nie posiadał urzędowego stanowiska. Mógł zapewnić sir Johna, że prezydent-dyktator przedsięweźmie tę podróż. W tej samej rozmowie wyraził jednak ubolewanie, że generał Montero obstaje przy towarzyszeniu głowie państwa.

Generał Montero, który w początkach przewrotu był zwykłym kapitanem w wojsku, odkomenderowanym na dziką wschodnią granicę, przerzucił się na stronę Ribiery w momencie, kiedy okoliczności nadały tej niewielkiej odsieczy przypadkowe znaczenie. Szczęście służyło mu zadziwiająco, a zwycięstwo pod Rio Seco (po dniu rozpaczliwych walk) przypieczętowało jego powodzenia wojenne. W końcu wypłynął jako generał, minister wojny i wojskowy naczelnik partii blancos, jakkolwiek z pochodzenia nie był bynajmniej arystokratą. Opowiadano, że on i jego brat, jako sieroty, wyrośli pod opieką pewnego znakomitego podróżnika europejskiego, który szczodrze łożył na ich wychowanie, ponieważ ich ojciec stracił życie w jego służbie. Według innej wersji, ich ojciec po prostu wypalał węgiel drzewny w lasach, a matka była ochrzczoną Indianką pochodzącą z głębi lądu.

Jakkolwiek było naprawdę, prasa Costaguany opisując pochód Montera przez lasy na początku zawieruchy wojennej (kiedy ze swej comandancji przedarł się do białych) nazywała ten marsz „najświetniejszym czynem wojskowym nowożytnej doby". W tym samym mniej więcej czasie brat jego powrócił z Europy, gdzie przebywał rzekomo jako sekretarz konsulatu. Stanąwszy na czele niewielkiej bandy wykolejeńców okazał się zdolnym dowódcą guerilli, za co wynagrodzono go po pacyfikacji kraju stanowiskiem wojskowego komendanta stolicy.

Minister Wojny towarzyszył więc dyktatorowi do Sulaco. Zarząd Kompanii O.S.N. współpracujący z zarządem przyszłej kolei dla dobra Republiki polecił kapitanowi Mitchellowi, aby przy tak wielkiej okazji oddał statek „Junonę" do dyspozycji dostojnym gościom. Don Vincente, jadący z Santa Marta na południe, wsiadł na okręt w Cayta, największym porcie Costaguany, i do Sulaco przypłynął morzem. Natomiast prezes Kompanii Kolejowej odważnie przedzierał się przez góry w rozklekotanym dyliżansie, głównie dlatego, aby spotkać się z naczelnym inżynierem, któremu powierzył nadzór nad wytyczaniem trasy.

Pomimo obojętności, z jaką człowiek interesu spogląda na przyrodę uważając, że jej nieprzyjazny opór można zawsze przezwyciężyć przy pomocy środków materialnych, sir John nie mógł oprzeć się wrażeniu krajobrazu ujrzanego podczas postoju w obozie inżynierów. Obóz ten rozbito na najwyższym miejscu, przez które kolej miała przebiegać. Prezes przybył nieco za późno, by ujrzeć ostatnie, zamierające blaski słońca na śnieżnych zboczach Higueroty. Gigantyczne filary z czarnego bazaltu tworzyły obramienie na kształt portalu, otwierającego się na połać białego pola, opadającego skośnie ku zachodowi. W przezroczystym powietrzu wyżyn wszystko wydawało się bliskie, jakby zanurzone w jakimś nieważkim płynie, zakrzepłe w pogodnym milczeniu. Naczelny inżynier, stojąc w drzwiach schroniska z nieociosanego kamienia, usiłował pochwycić uchem turkot oczekiwanego dyliżansu. Tymczasem kontemplował mieniące się barwy na olbrzymim zboczu góry i przyszło mu na myśl, że w tym widoku, jak w natchnionej muzyce, mieszczą się jednocześnie najdelikatniejsze odcienie i wielkość, przytłaczająca swą wspaniałością.

Sir John przyjechał za późno, by usłyszeć coś z tej cudownej a niedosłyszalnej melodii, śpiewanej przez zachód słońca na szczytach Sierry. Zanim zdołał wygramolić się z „diligencji" przez przednie koło, z zesztywniałymi członkami, i uścisnąć rękę inżyniera, melodia ta zamarła w ciszy głębokiego zmroku jak w piersi, której tchu zabrakło.

Podano mu obiad w skalnym schronisku, przypominającym sześcienny głaz utoczony przez wodę, posiadający wprawdzie dwa otwory, przez które się wchodziło, ale bez drzwi i okien. Wesoły ogień z patyków (przywiezionych z najbliższej doliny na grzbiecie muła) płonął naprzeciw wejścia rzucając chwiejny odblask do wnętrza, a dwie świece w cienkich lichtarzach — zapalone, jak go objaśniono, na cześć gościa — stały na stole z nie obrobionych desek, przy którym sir John zasiadł po prawej ręce gospodarza. Potrafił być ujmujący. Młodzi ludzie ze sztabu inżynierów, o gładkich twarzach spalonych przez wiatry, ludzie, dla których wytyczanie trasy kolejowej miało urok stawiania pierwszych kroków na drodze życia, siedzieli zasłuchani, milcząc skromnie, mile ujęci uprzejmością tak wielkiego człowieka.

W późnych godzinach nocy sir John, przechadzając się tam i z powrotem w towarzystwie naczelnego inżyniera, prowadził z nim długą rozmowę. Znali się od wielu lal. Nie było to pierwsze przedsięwzięcie, w którym ich talenty, tak żywiołowo odmienne jak ogień i woda, połączyły się w zgodnej współpracy. Z zetknięcia się tych dwóch indywidualności, które tak inaczej patrzyły na świat, wyrastała jakaś potęga, mająca temu światu służyć, przenikliwa siła, zdolna do wprawiania w ruch maszyn i ludzkich mięśni, a także do wzbudzania w ludzkich piersiach żarliwego zapału do podjętej sprawy. Niejeden z młodych chłopców, którzy zasiadali przy stole, a którym praca przy pomiarach wydawała się wytyczaniem drogi życia, miał spotkać się ze śmiercią przed ukończeniem swego zadania. Mimo to nie było wątpliwości, że dzieło zostanie wykonane — siła ludzka równała się tu niejako wierze. Jednak niezupełnie. Wśród ciszy uśpionego obozu, na oświetlonym księżycowym światłem płaskowzgórzu, górującym nad projektowaną trasą na kształt obszernej areny otoczonej bazaltowymi ścianami przepaści, dwie postacie w grubych płaszczach przystanęły nagle, a naczelny inżynier wymówił wyraźnie słowa:

— Nie możemy ruszyć z posad gór!

Sir John, uniósłszy głowę w kierunku wskazującej ręki, odczuł w pełni siłę tych słów. Biała kopuła Higueroty wynurzała się z cieniów skał i ziemi na kształt zamrożonej bani, lśniącej w świetle księżyca. Panowała bezwzględna cisza, którą znienacka przerwał odgłos dochodzący zza muru okalającego zagrodę dla bydła, a ułożonego z luźnych, nieociosanych kamieni. To jeden z mułów tupnął przednim kopytem o ziemię i ciężko sapnął dwukrotnie.

Naczelny inżynier wyrzekł te słowa w odpowiedzi na rzucone jakby tytułem próby pytanie prezesa, czy nie dałoby się zmienić kierunku trasy w taki sposób, aby uwzględnić przesądy właścicieli wielkich obszarów w rejonie Sulaco. Inżynier uważał, iż upór ludzki był jedną z najmniejszych przeszkód. Co więcej, ogromne wpływy Karola Goulda mogły dopomóc w przezwyciężeniu tego uporu, podczas gdy kopanie tunelu pod Higuerotą byłoby kolosalnym przedsięwzięciem.

— Ach, tak, Gould. Jakiż to rodzaj człowieka? Sir John słyszał wiele o Karolu Gouldzie i chciał wiedzieć jeszcze więcej. Naczelny inżynier objaśnił go, że administrator kopalni srebra w San Tonie ma ogromny wpływ na tych wszystkich donów hiszpańskich. Posiada przy tym najpiękniejszy dom w Sulaco, a gościnność Gouldów jest ponad wszelką pochwalę.

— Przyjęli mnie tak serdecznie, jakbym był ich dawnym znajomym — opowiadał. — Mała lady jest wcieleniem dobroci. Bawiłem u nich przez miesiąc. Gould pomagał mi w organizowaniu ekip pomiarowych. On jest, praktycznie biorąc, właścicielem kopalni w San Tomé, i to nadaje mu poważną pozycję. Wszystkie (prowincjonalne władze skłonne są go wysłuchać, a tych prowincjonalnych hidalgów potrafi, jak powiedziałem, owinąć sobie koło małego palca. Jeśli pan pójdzie za jego radą, to trudności odpadną, bo on chce tej kolei. Trzeba oczywiście mówić z nim oględnie. On jest Anglikiem i musi być kolosalnie zamożny. Firma Holroyd ma jakiś udział w jego kopami, więc może pan sobie wyobrazić...

Tu urwał, gdyż znad małego ogniska dogasającego na zewnątrz muru zagrody, w której trzymano zwierzęta, podniosła się postać mężczyzny otulona aż po szyję w poncho. Siodło, które widać służyło mu za poduszkę, odcinało się ciemną plamą na tle czerwonego żaru ogniska.

— Będę się osobiście widział z Holroydem w powrotnej drodze przez Stany Zjednoczone — rzekł sir John. — Upewniłam się, że on także chce tej kolei.

Mężczyzna, którego zapewne zbudziły zbliżające się glosy, powstawszy z ziemi wyciągnął papierosa i potarł zapałkę. Jej płomień oświetlił wąsatą twarz barwy brązu i parę oczu patrzących prosto przed siebie. Po chwili poprawiwszy na sobie opończę runął z powrotem na ziemię, wsparł głowę o siodło i wyciągnął się jak długi.

— To szef naszego obozu, którego będę musiał odesłać do Sulaco z chwilą, gdy się przeniesiemy do doliny Santa Marta — objaśnił inżynier. — Niesłychanie pożyteczny człowiek, wypożyczony mi przez kapitana Mitchella z Kompanii O. S. N. To był dobry uczynek z jego strony. Karol Gould powiedział mi, że nie mogłem lepiej postąpić jak przyjmując jego ofertę. Ten człowiek umie świetnie dawać sobie radę z poganiaczami mułów i innymi peanami. Nie mieliśmy najmniejszych trudności z naszymi ludźmi. Przydzielę go jako eskortę do pańskiego dyliżansu, będzie panu towarzyszył aż do Sulaco z kilkoma naszymi pracownikami kolejowymi. Droga jest zła. Mając go pod ręką zaoszczędzi pan sobie niejednego guza. Obiecał mi, że będzie się panem tak opiekował przez całą drogę, jakby pan był rodzonym jego ojcem.

Tym szefem obozu był włoski marynarz, którego Europejczycy z Sulaco, naśladując wadliwą wymowę kapitana Mitchella, zwykli nazywać Nostromo. Milczący i ochoczy, opiekował się rzeczywiście doskonale powierzonym sobie pasażerem na gorszych odcinkach drogi, czemu później sir John przyświadczył w rozmowie z panią Gould.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

W tym czasie Nostromo przebywał już dość dawno w Sulaco, by przeświadczenie kapitana Mitchella o niebywałej wartości jego odkrycia podnieść do zenitu. Posiadanie tak bezcennego podwładnego było niewątpliwie chlubą nie lada. Kapitan lubił chełpić się, miał niezawodne oko do ludzi, a ponieważ nie był egoistą — poczęła rozwijać się w nim mania wypożyczania capataza de cargadores, dzięki czemu Nostromo wszedł z biegiem czasu w osobisty kontakt z każdym Europejczykiem w Sulaco, jako rodzaj uniwersalnego totumfackiego; uchodził w swoim zakresie za istny cud świata."

— Ten człowiek jest mi oddany duszą i ciałem! — zapewniał kapitan Mitchell, a jakkolwiek nikt by nie umiał wytłumaczyć, dlaczego by miało tak być, to również nikt, kto obserwował ich stosunek, nie podawał tego twierdzenia w wątpliwość. Na to potrzeba było zgorzkniałego, ekscentrycznego usposobienia doktora Monyghama, którego szyderczy, urywany śmiech zdradzał głęboką nieufność do ludzi w ogóle. Nie znaczy to, aby dr Monygham szafował hojnie śmiechem lub słowami. W swej lepszej fazie bywał ponuro milczący. W gorszej odstraszał ludzi swym jawnie wzgardliwym wysławianiem się i obejściem. Jedna pani Gould umiała skłonić go do umiaru w osądzaniu motywów ludzkiego postępowania, a nawet rozmawiając z nią (tym razem nie chodziło o Nostroma) powiedział kiedyś tonem jak na siebie łagodnym:

— Doprawdy, nie ma się prawa wymagać od człowieka, alby pobłażliwiej sądził innych niż samego siebie.

Pani Gould porzuciła wtedy pośpiesznie ten temat. Krążyły dziwne pogłoski o angielskim doktorze. Przed laty, za rządów Guzmana Bento, był on — szeptano sobie — zamieszany w jakiś spisek, który wskutek czyjejś zdrady został, jak się to mówiło w potocznej mowie, „zatopiony w potokach krwi". Włosy doktora posiwiały, jego wygolona twarz, pocięta bliznami miała ceglaste zabarwienie, a kraciasta, flanelowa koszula oraz wyplamiona stara panama były stałym wyzwaniem rzuconym konwencjonalnym obyczajom miasta. Gdyby nie wzorowa czystość, w jakiej utrzymywał swoje narzędzia lekarskie, można by go było wziąć za jednego z tych europejskich drapichrustów, którzy są moralną zakałą wielu kolonii w egzotycznych częściach świata. Młode panny w Sulaco, których ładne twarzyczki ozdabiały całymi gronami balkony wzdłuż ulicy Konstytucyjnej, dostrzegając z daleka doktora sunącego kulejącym krokiem, z  pochyloną głową, w krótkiej, płóciennej kurtce niedbale wciągniętej na flanelową koszulę, mówiły jedna do drugiej: „Señor doktor idzie z wizytą do doñy Emilii. Ma na sobie kurteczkę." Wniosek był słuszny. Ale płyciutkie umysły panienek nie zgłębiały znaczenia lego faktu. Nie poświęcały zresztą wiele myśli doktorowi. Był stary, brzydki, uczony — i trochę loco, wariat, jeśli nie czarownik, o co podejrzewali go prości ludzie w Sulaco. Biała kurtka była rzeczywiście hołdem składanym cywilizacyjnemu wpływowi pani Gould. Ten zgorzkniały człowiek, nawykły do wypowiadania sceptycznych i zgryźliwych uwag, nie miał innego sposobu okazania swego rzeczywistego poważania dla charakteru osoby, którą w kraju nazywano angielską señorą. Składał jej ten hołd z ogromną powagą, co wiele znaczyło u człowieka jego obyczajów. Pani Gould odczuwała to bardzo dobrze. Nigdy nie przyszłoby gej na myśl narzucać mu tego rodzaju oznak szacunku.

Jako pani domu (a był to stary hiszpański dom, jeden z piękniejszych zabytków w Sulaco) señora Emilia była istną szafarką nieuchwytnych łaskawości i uśmiechów życia. Szafowała nimi z prostotą i wdziękiem, gdyż była obdarzona czujnym zmysłem rozróżniania wartości. Posiadała w wysokim stopniu umiejętność współżycia z ludźmi, która polega na delikatnym sposobie usuwania się w cień i sugestii wszechstronnego rozumienia. Karol Gould (rodzina Gouldów, osiadła w Costaguanie od trzech pokoleń, zawsze jeździła do Anglii po wykształcenie i po żony) wyobrażał sobie, że zakochał się w zdrowym rozsądku swej przyszłej żony, tak jak zrobiłby każdy mężczyzna na jego miejscu, ale to nie tłumaczyło dostatecznie powodów, dla których na przykład cała ekipa pomiarowa na wyżynach Sierry, począwszy od najmłodszego z młodych, a skończywszy na ich dojrzałym szefie, szukała tylko sposobności dzielenia się Wspomnieniami o domu pani Gould. Gdyby jej powiedziano, że hen, nad Sulaco, na samej granicy śniegów wymawiają tak często jej imię, roześmiałaby się cichutko i jej szare oczy rozszerzyłyby się ze zdziwienia. Ale dzięki przyrodzonemu dowcipowi natychmiast znalazłaby wytłumaczenie. „Zapewne serdeczne przyjęcie było niespodzianką dla tych chłopców. Przypuszczam, że tęsknią za domem. Wszyscy chyba po trochu tęsknią."

Współczuła zawsze tęskniącym za ojczyzną.

Urodzony w  tym kraju podobnie jak jego ojciec, wysoki i szczupły, o płomiennych wąsach i wygolonej brodzie, o kasztanowatych włosach i pociągłej, świeżej, czerwonej twarzy, Karol Gould wyglądał jak nowo przybyły turysta zza morza. Jego dziadek walczył o niepodległość pod Bolivarem, w słynnej angielskiej legii, którą ten wielki „zbawca Boliwii" na polu bitwy pod Carabobo nazwał Oswabodzicielką kraju. Jeden ze stryjów Karola Goulda został wybrany prezydentem prowincji Sulaco (zwanej wtedy stanem) w krótkim okresie Federacji, a później postawiony pod ścianę kościoła i rozstrzelany z rozkazu barbarzyńskiego generała umionistów, Guzmana Bento. Ten sam Guzman Bento został w niedługim czasie dożywotnim prezydentem i wsławiwszy się bezprzykładną, okrutną tyranią, doczekał się w ludowych legendach swej apoteozy jako krwawy upiór nawiedzający dawnych podwładnych, upiór, którego ciało uniósł diabeł we własnej osobie, porywając je z mauzoleum w głównej nawie kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Santa Marta. Tak przynajmniej księża objaśniali fakt zniknięcia jego zwłok bosym tłumom, które wdzierały się do kościoła, by z przerażeniem zaglądać do otworu w brzydkim ceglanym grobowcu przed wielkim ołtarzem.

Krwawej pamięci Guzman Berno miał na sumieniu śmierć wielu ludzi poza stryjem Karola Goulda, niemniej ten ostatni, mając w swym rodzie krewnego, który zginął jako męczennik dla sprawy arystokracji, uważany był przez „oligarchów z Sulaco" (według frazeologii obowiązującej za czasów Guzmana Bento, obecnie nazywali się blancos i zarzucili ideę federalizmu), tj. przez rody czysto hiszpańskiego pochodzenia, za jednego ze swoich. Z taką tradycją rodzinną nikt nie mógł rościć sobie większego prawa do nazwy Costaguanerosa niż don Carlos Gould, ale zewnętrzny jego wygląd był tak charakterystyczny, że dla prostych ludzi pozostawał nadal Inglesem — Anglikiem z Sulaco. Wyglądał na Anglika bardziej niż przypadkowy turysta, taki sobie, ot, heretycki pielgrzym, jakich się zresztą nie widywało w Sulaco. Wyglądał na Anglika bardziej niż świeżo przybyła ekipa młodych inżynierów kolejowych, bardziej niż wszyscy myśliwi, których podobizny ukazywały się w kronice polowań w numerach „Puncha" dostarczanych przez pocztę w dwa miesiące po ich wysłaniu i nagromadzonych w salonie jego żony. Ludzie dziwili się słysząc Karola Goulda przemawiającego po hiszpańsku (po kastylsku, jak się tu mówiło) lub dialektem indiańskim z pełną swobodą, bez angielskiego akcentu. Tkwiło jednakże w tym rodzie Gouldów z Costaguany — wojskowych, eksploratorów, plantatorów kawy, kupców czy rewolucjonistów — jakieś piętno tak niezatarte, że don Carlos, jedyny przedstawiciel trzeciego pokolenia żyjącego na kontynencie, który wyrobił sobie własny styl konnej gazdy, wyglądał jeszcze nawet na koniu jak rodowity Anglik. To określenie mogłoby wydawać się drwiną tylko w ustach llanerosów — ludzi z wielkich równin, którzy wyobrażają sobie, że nikt poza nimi nie umie dosiąść konia. Karol Gould, aby użyć właściwego, a pochlebnego wyrażenia, jeździł jak centaur. Jazda konna nie była dla niego jedną z form sportu, ale rzeczą tak naturalną jak dla człowieka zdrowego na ciele i umyśle chodzenie w wyprostowanej postawie. Mimo to, kiedy kłusował do swej kopalni brzegiem wyboistego traktu, po którym ciągnęły wozy zaprzęgnięte w woły, wyglądał w swym angielskim stroju i na importowanym siodle, jak gdyby w tej chwili przyjechał do Costaguany lekkim a rączym pasotrote wprost z zielonych łąk po drugiej stronie oceanu. Jego droga szła wzdłuż starego hiszpańskiego traktu — zwanego przez lud Camino Real. Trakt i jego nazwa były ostatnim śladem królewskości tak znienawidzonej przez Giorgia Violę, królewskiej tradycji, która wygasła już całkowicie w tym kraju. Nawet wielką konną statuę Karola IV, odcinającą się białością na tle drzew przy wjeździe do Alamedy, ludność wiejska tudzież żebracy z miasta, wylegujący się na stopniach jej cokołu, nazywali Kamiennym Koniem. Gdy drugi Carlos — don Carlos Gould —wymijając pomnik zawracał swego konia krzesząc iskry z rozklekotanego bruku, był w swym angielskim stroju może równie nieprzystosowany do otoczenia, ale znacznie bardziej z nim zżyty niż jego królewski imiennik na swym piedestale, wznoszący marmurową rękę ku brzegowi marmurowego kapelusza, zdobnego w pióra, nad głowami śpiących leperosów.

Mimo nieokreślonego gestu mającego wyobrażać ukłon, kamienny jeździec, uszkodzony przez czas i niepogody, zdawał się przeciwstawiać całkowitą obojętność tym przewrotom politycznym, (które odebrały mu wszystko — nawet imię. Podobnie i drugi jeździec, dobrze znany mieszkańcom Sulaco, siedzący dziarsko na swym kształtnym białookim koniu łupkowej maści nie miał zwyczaju nosić swego serca na dłoni. Jego umysł zachowywał stateczną równowagę chronioną przez beznamiętną trwałość obyczajów, zakorzenioną w jego europejskiej ojczyźnie, obyczajów prywatnych i publicznych. Z niewzruszonym spokojem patrzył na rażącą modę, jakiej hołdowały panie z Sulaco obsypując się perłowym pudrem tak obficie, że ich twarze stawały się podobne do gipsowych masek o wspaniałych, żywych oczach, jak również na miejscowe intrygi szczególniejszego gatunku i na przewroty polityczne, owe ciągłe „zbawiania ojczyzny", które jego żonie wydawały się jakąś dziecinną, krwiożerczą zabawą w grabież i morderstwo, prowadzoną ze straszliwą powagą przez zdeprawowane dzieci. W samych początkach swego pobytu w Costaguanie mała lady załamywała ręce ze wzburzenia nie mogąc pojąć, dlaczego nie jest w stanie tak silnie reagować na wypadki związane ze sprawami publicznymi tego kraju, jak na to zasługiwały okrutne metody stosowane w takich czy innych okolicznościach. Widziała w tym grę naiwnych pretensji, pozbawioną prawdy i szczerości — szczere było w tym wszystkim tylko jej własne oburzenie. Karol, zupełnie niewzruszony, podkręcał długie wąsy i uchylał się od wypowiadania swej opinii. Raz jednak odezwał się spokojnie:

 — Zdajesz się zapominać, kochanie, że ja urodziłem się w tym kraju.

Słysząc to umilkła, jakby słowa męża były dla niej nagłą rewelacją. Może istotnie sam fakt przyjścia na świat witym kraju wytwarzał inny pogląd na jego sprawy. Señora Emilia miała wielkie zaufanie do męża, było ono zawsze bardzo wielkie. Jego brak sentymentalizmu i spokój umysłu od początku działały na jej wyobraźnię, wydawały jej się oznaką doskonałego opanowania sztuki życia. Don José Avelianos, ich sąsiad z przeciwka, mąż stanu, poeta, człowiek wysokiej kultury, który reprezentował swój kraj na kilku dworach europejskich (i cierpiał niewysłowione zniewagi jako więzień stanu za czasów tyrana, Guzmana Bento), zwykł był mawiać w salonie doñy Emilii, że Carlos posiada wszystkie zalety charakteru Anglika obok serca patrioty.

Pani Gould obracała oczy na chudą, spaloną słońcem, czerwoną twarz swego męża, nie dostrzegając w niej nigdy najlżejszego drgnienia, które by  wskazywało, że słyszy te uwagi o swoim patriotyzmie. Może właśnie przed chwilą zsiadł z konia, a był zanadto Anglikiem, by nie lekceważyć sobie żaru najgorętszych godzin dnia. Na tzw. patio Basilio w liberii z białego płótna, przepasanej czerwoną szarfą, przysiadał w kucki u jego stóp, by odpiąć mu ciężkie, tępe ostrogi, a wtedy señor administrador wchodził schodami na galerię. Rzędy roślin w doniczkach, ustawionych na balustradzie pomiędzy słupkami arkad, osłaniały corrédor swymi liśćmi i kwiatami od czworokąta na dole, wyłożonego kamieniem, który w budynkach południowoamerykańskich stanowi centrum ogniska domowego i gdzie ciche godziny rodzinnego życia znaczone są grą świateł i cieni na płytach z piaskowca.

Señor Avellanos zwykł był przechodzić przez patio niemal codziennie o godzinie piątej. Don José wybrał sobie tę przedwieczorną godzinę, gdyż rytuał domowy doñy Emilii przypominał mu te czasy, kiedy był ministrem pełnomocnym przy dworze w St. James. Nie lubił herbaty. Kołysząc się w amerykańskim fotelu na biegunach i opierając swoje skrzyżowane lśniące trzewiki na podnóżku,, dawał upust swej wymowie, z mistrzostwem zadziwiającym u człowieka w tym wieku, przy czym filiżankę z herbatą długo trzymał w ręku. Jego krótko ostrzyżone włosy były białe, a oczy czarne jak węgle.

Widząc Karola Goulda wchodzącego do salonu, zrazu kiwał mu tylko głową i kończył swój krasomówczy okres. Wtedy dopiero zwracał się do niego:

— Carlosie, mój przyjacielu! Przybyłeś z San Tomé w największy upał. Zawsze ta angielska potrzeba czynu. Co? nie?

I wypijał duszkiem całą herbatę. Po spełnieniu tego aktu zawsze lekko się otrząsał wydając ciche, mimowolne „brrr", którego nie zacierało pośpieszne zapewnienie: „doskonała!" Po czym oddawał pustą filiżankę młodemu przyjacielowi, który wyciągał po nią rękę z uśmiechem, i dalej rozwodził się nad tym, jak patriotycznym przedsięwzięciem była kopalnia San Tomé. Zdawało się, że mówił dla samej przyjemności wysłowienia się, podczas gdy jego ciało, wsparte o poręcz, kołysało się tam i z powrotem w fotelu na biegunach, importowanym ze Stanów Zjednoczonych. Sufit największego salonu w Casa Gould unosił się wysoko nad jego głową. Mieszanina mebli w tym salonie uchodziła uwagi tylko dzięki tej wysokości sufitu. Stoły tam ciężkie hiszpańskie krzesła z ciemnego drzewa o siedzeniach wyłożonych skórą i prostych wysokich oparciach, obok niskich europejskich mebelków, wyściełanych tak obficie poduszkami, że wyglądały jak krępe straszydełka, gotowe każdej chwili pęknąć wyrzucając z siebie włosie i stalowe sprężyny. Były tam graciki porozrzucane na stoliczkach, lustra wpuszczone w ścianę nad marmurowymi konsolami, kwadratowe dywany pod obu kompletami foteli, wśród których królowały głębokie sofy, oraz mniejsze dywaniki porozrzucane po całej podłodze z czerwonej cegły. Trzy okna sięgające od podłogi po sufit, w obramieniu prostopadłych fałd ciemnych zasłon, otwierały się na balkon. Okazałość ubiegłych epok nie zanikła jeszcze wśród czterech wysokich, nagich ścian pomalowanych na delikatny kolor bladego pierwiosnka, a pani Gould ze swą małą główką o lśniących pierścieniach włosów, siedząca w mgławicy muślinów i koronek przed wysmukłym, mahoniowym stolikiem, przypominała jakąś nieuchwytną, czarującą zjawę, nalewającą napój miłosny ze srebrnych i porcelanowych naczyń.

Pani Gould znała dobrze historię kopalni San Tomé. W dawnych czasach pracowali tam niewolnicy poganiani batogami i cała produkcja kopalni równała się wadze nagromadzonych tu ludzkich kości. Całe plemiona Indian wyginęły przy jej eksploatacji, po czym kopalnię zamknięto, gdyż przy tych prymitywnych metodach pracy przestała się opłacać, bez względu na ilość zwłok, rzucanych w jej czeluście. Zapomniano o kopalni i dopiero po wojnie o niepodległość odkryto ją na nowo. Została oddana w użytkowanie angielskiemu towarzystwu, które natrafiło na tak bogate złoża srebra, że ani zdzierstwo podatkowe zmieniających się rządów, ani periodyczne najazdy oficerów poborowych, którzy ściągali rekruta spośród płatnych i wyszkolonych pracowników kopalni, nie mogły zniechęcić Anglików do wytrwania w przedsięwzięciu. W końcu jednak, a działo się to w epoce zaburzeń i pronunciamento po śmierci osławionego Guzmana Bento, miejscowi górnicy, podżegani przez emisariuszy napływających z Santa Marta, powstali przeciwko swym angielskim przełożonym i wymordowali ich co do jednego. Dekret konfiskacyjny, który ukazał się zaraz potem w „Diario Oficial" wydawanym w stolicy, zaczynał się od słów: „Ludność górnicza z San Tomé słusznym uniesiona gniewem na ciężki ucisk, jakiego doznawała od cudzoziemców ożywionych nikczemną chęcią zysku, a obojętnych na dobro kraju, do którego przyjechali w niedostatku, by zbijać fortuny, etc, etc..." Dekret kończył się słowami: „Prezydent postanawia wyzyskać w pełni przysługujące mu prawo łaski. Kopalnia, która według prawa międzynarodowego, ludzkiego i boskiego zostaje przejęta przez rząd jako własność narodowa, ma pozostać zamknięta do czasu, gdy miecz, podniesiony w obronie zasad wolnościowych, spełni swoją misję utrwalenia szczęścia w naszej ukochanej Ojczyźnie."

Przez długie lata nie słyszano o kopalni San Tomé. Jaką korzyść miała przynieść ówczesnemu rządowi ta rabunkowa konfiskata, niepodobna dziś odgadnąć. Costaguana z wielkim trudem zdobyła się na  nędzne odszkodowanie dla rodzin poległych ofiar, po czym cała sprawa ugrzęzła w aktach dyplomatycznych i poszła w zapomnienie. Dopiero następny rząd zaczął zastanawiać się nad wartością cennej kopalni. Był to rząd jak każdy inny w Costaguanie — czwarty z rzędu w ciągu sześciu lat — ale patrzący trzeźwiej na sprawy. Miał skryte przekonanie, że kopalnia San Tomé okaże się bezwartościową w jego ręku, ale jednocześnie posiadał dość przenikliwości, by zdać sobie sprawę, że kopalnię można wyzyskać w inny sposób, nie trudząc się mozolną pracą wydzierania metalu z ziemi. Ojciec Karola Goulda, będący przez długi czas jednym z najbogatszych kupców w Costaguanie, utracił był już wtedy znaczną część fortuny na przymusowe pożyczki, ściągane przez kolejno po sobie następujące rządy. Był to człowiek spokojnie osądzający wypadki, któremu nie śniło się dochodzić swoich pretensji, toteż kiedy niespodzianie ofiarowano mu dożywotnią, oficjalną koncesję na eksploatację kopalni San Tomé, ogarnęła go prawdziwa trwoga. Znał dobrze rządowe metody. Cel tej propozycji, niewątpliwie głęboko przemyślanej w gabinetach rządowych rzucał się wprost w oczy przy czytaniu dokumentu, który przedstawiono panu Gouldowi do natychmiastowego podpisu. Trzeci i najważniejszy paragraf nakładał na właściciela koncesji warunek wypłacania rządowi z góry pięcioletniego podatku od przypuszczalnych dochodów z produkcji kopalni.

Pan Gould-senior bronił się przed przyjęciem tak zgubnej łaski za pomocą argumentów i próśb, ale bezskutecznie. Nie miał pojęcia o górnictwie, nie miał sposobów wyzyskania koncesji na rynkach europejskich, zresztą kopalnia nie istniała jako warsztat pracy. Budynki były spalone, narzędzia zniszczone, a ludność górnicza przestała istnieć w tej okolicy od wielu lat. Nawet droga prowadząca do kopalni znikła pod zalewem tropikalnej roślinności tak całkowicie, jakby ją morze pochłonęło, a główny szyb przy wejściu zapadł się na sto jardów pod ziemię. Nie była to już opuszczona kopalnia, ale dzika, niedostępna, kamienista gardziel Sierry, w której pozostały zaledwie ślady zwęglonego budulca, pokruszonej cegły bezkształtnych kawałków żelaza przeżartego rdzą, a wszystko to pokrywał zwarty gąszcz kolczastych pnączy. Pan Gould-senior nie życzył sobie wcale dożywotniego posiadania tego spustoszonego miejsca. Co więcej, sama wizja kopalni, zjawiająca się przed jego oczyma w cichych godzinach nocy, wystarczała, by wytrącić go z równowagi i przyprawić o gorączkową bezsenność.

Nieszczęśliwym zbiegiem okoliczności ministrem finansów był wtedy człowiek, któremu przed laty pan Gould odmówił niewielkiej pomocy pieniężnej, a to na tej podstawie, że proszący o pożyczkę grał w karty i oszukiwał, przy czym podejrzewano go poważnie o rabunek połączony z użyciem przemocy na osobie zamożnego ranchera w oddalonym zakątku wiejskim, gdzie sprawował wtedy urząd sędziego. Teraz, doszedłszy do wysokiego stanowiska, oświadczył, że zamierza odpłacić dobrym za złe temu biednemu señorowi Gouldowi. Podkreślał wielokrotnie to postanowienie w salonach Santa Marty łagodnym i istanowczym tonem, rzucając przy tym tak ironiczne spojrzenia, że przyjaciele pana Goulda poważnie mu radzili nie próbować przekupstwa i sprawa została poniechana. Byłoby to bezskuteczne, a mogło okazać się ryzykownym posunięciem. Taki sąd wydała między innymi pewna dama francuskiego pochodzenia, zażywna jejmość o donośnym głosie, córka — jak sama twierdziła — wyższego oficera (ofjicier supérieur de 1'armée), której ofiarowano mieszkanie w budynku poklasztornym wprost naprzeciwko Ministerstwa Finansów. Ta kwitnąca osoba, gdy zwrócono się do niej w odpowiedni sposób i z odpowiednim upominkiem w imieniu pana Goulda, frasobliwie pokręciła głową. Miała dobre serce i jej frasunek był szczery. Uważała, iż nie ma prawa przyjmować pieniędzy za coś, czego nie może wykonać. Przyjaciel Goulda, obarczony tą delikatną misją, mawiał potem, że była to jedyna uczciwa osoba, związana ściślej czy luźniej z rządem, jaką mu się zdarzyło spotkać.

— Nie ma rady — oświadczyła swobodnym, nieco szorstkim tonem, który jej był właściwy, po czym dodała używając zwrotów świadczących raczej o pochodzeniu od nieznanych rodziców niżli o dziedzicznych cechach córki wyższego oficera:

— Nie, nie da rady. Pas moyen, mon garçon. C'est dommage tout de même... Ah, zut! Je ne vole pas mon monde. Je ne suis pas ministre, moi! Vous pouvez emporter votre petit sac.

Przez chwilę zagryzała karminowe wargi i widać było, że boleje nad tyranią nieugiętych zasad, które krępują swobodę kupczenia jej wpływami w wysokich sferach. Potem dorzuciła znacząco, z lekkim zniecierpliwieniem.

—  Allez, et dites bien à votre bonhomme — entendez-vous? — qu'il faut avaler la pilule.

Po takim ostrzeżeniu nie pozostawało nic innego jak podpisać i zapłacić. Pan Gould przełknął pigułkę, ale ta ostatnia musiała zawierać jakąś subtelną truciznę, gdyż bezpośrednio podziałała mu na mózg. Uległ jakiejś obsesji, a ponieważ był obeznany z  literaturą o fantastycznej treści, miał wrażenie, jakby Starzec znad Morza siedział mu na karku. Począł także majaczyć o wampirach. Przesadzał w niekorzystnej ocenie swego obecnego położenia, gdyż reagował na Wszystko emocjonalnie. Nie było ono gorsze niż przedtem. Ale człowiek jest stworzeniem rozpaczliwie konserwatywnym i dziwaczna nowość tego zamachu na jego kieszeń wyprowadziła go z równowagi. Wszycy ludzie bywali naówczas ograbiani przez groteskowe, mordercze bandy po śmierci Guzmana Bento, które zabawiały się w rewolucje i tworzenie rządów. Doświadczenie nauczyło pana Goulda, że jakkolwiek rabunki nie sprostały nigdy pokładanym w nich nadziejom, żadna nowa klika po opanowaniu pałacu prezydenta nie była aż tak niezaradna, by dać się usunąć wskutek braku odpowiednich pretekstów. Pierwszy lepszy pułkownik na czele bosej armii drapichrustów mógł każdej chwili z naciskiem i precyzją wystawić cywilnemu obywatelowi nakaz zapłacenia sumy dziesięciu tysięcy dolarów, przy czym liczył niezmiennie na otrzymanie datku przynajmniej jednego tysiąca. Pan Gould dobrze o tym wiedział i uzbroiwszy się w rezygnację czekał na lepsze czasy. Ale rabunek ulegalizowany, a w dodatku upozorowany interesem był dla jego umysłowości czymś nie do zniesienia. Pan Gould — ojciec — przy całej swej przenikliwości i nieposzlakowanym charakterze popełniał jeden błąd, a mianowicie przywiązywał zbyt wielką wagę do formy. Jest to wada niezmiernie rozpowszechniona, gdyż poglądy ogółu są skażone przesądami. Gould widział w tej sprawie jakąś złośliwość zdeprawowanej sprawiedliwości i zetknięcie się z podobną perwersją przyprawiło go o tak silny wstrząs moralny, że zdołało podkopać jego tęgie zdrowie. „Zabije mnie to w końcu — powtarzał kilka razy dziennie, i rzeczywiście zaczął od tej pory miewać gorączkę, bóle wątroby, a przede wszystkim utracił zdolność myślenia o czymkolwiek innym. Minister finansów nie mógł był wymyślić zemsty bardziej wyrafinowanej. Nawet w listach, pisanych do czternastoletniego syna Karola, który wtedy kształcił się w Anglii, pan Gould nie był w stanie pisać o czym innym jak o kopalni. Wyrzekał na niesprawiedliwość, na prześladowania, na wyzysk; całe strony poświęcał przedstawianiu fatalnych konsekwencji, związanych z posiadaniem tej kopalni, oświetlał sprawę z różnych punktów widzenia, wyciągając posępne wnioski w słowach pełnych goryczy. Największą zgrozą napełniał go fakt, że przeklęta koncesja ma charakter wieczysty. Istotnie zapewniała ona posiadanie kopalni jemu i jego spadkobiercom po wieczne czasy. Zaklinał więc syna, aby nigdy nie wracał do Costaguany i nigdy nie upominał się o żaden spadek, gdyż ciążyła na nim skaza niecnej koncesji, aby nie śmiał się go dotknąć, ani doń zbliżyć, aby zapomniał o istnieniu Ameryki, a dążył jedynie do spokojnej kariery kupieckiej w Europie. Każdy list kończył się gorzkimi wyrzutami pod własnym adresem nie mógł sobie bowiem darować zbyt długiego przebywania w tej jaskini złodziei, intrygantów i zbójów.

Nie można się spodziewać, aby czternastoletni chłopiec przejął się ustawicznym powtarzaniem, że ma przyszłość zamkniętą z powodu posiadania kopalni srebra, i uważał to za sprawę pierwszorzędnego znaczenia. Jednakże sposób, w jaki mu to przedstawiano, obliczony był na wzbudzenie w  nim zainteresowania i pewnego rodzaju podziwu. Chłopiec, zrazu zaskoczony tymi gniewnymi jeremiadami, a także trochę zasmucony kłopotami swego tatusia, z biegiem czasu zaczął w chwilach wolnych od nauki i zabawy układać sobie to wszystko w głowie. Po upływie roku wyniósł z lektury ojcowskich listów wyraźne przeświadczenie, że naprawdę istnieje kopalnia srebra w prowincji Sulaco w republice Costaguana, gdzie przed laty jego biedny stryj Harry został rozstrzelany przez żołnierzy. Z tą kopalnią łączyła się ściśle jakaś historia nazwana „nikczemną koncesją Gouldów", będąca widocznie dokumentem wypisanym na papierze, skoro ojciec pisał, że pragnie gorąco „podrzeć ją na strzępy i rzucić w twarz wszystkim tym prezydentom, ministrom i członkom trybunału". A pragnienie to było uporczywe, choć Karol zauważył, że nazwiska tych. ludzi rzadko pozostają te same przez cały rok. Skoro koncesja była nikczemna, chęć zniszczenia jej wydawała się chłopcu naturalną rzeczą,  ale dlaczego była nikczemna, nie wiedział. Dopiero w miarę nabierania rozumu udało mu się wyłuskać całą prawdę o tej sprawie, z powodzi fantastycznych wzmianek o Starcu znad Morza, o wampirach i upiorach, które to wzmianki nadawały korespondencji jego ojca posmak jakiejś przerażającej opowieści z Tysiąca i jednej nocy. W końcu jako dorastający młodzieniec był już tak obeznany z kopalnią San Tomé jak tamten stary człowiek, który z drugiej strony oceanu wysyłał do niego żałosne i rozwścieczone listy. Kilkakrotnie skazano go, jak donosił, na zapłacenie grubej kary pieniężnej za opieszałość w eksploatowaniu kopalni, poza tym ściągano z niego duże sumy na poczet przyszłych dochodów na tej podstawie, „że człowiek, mający w kieszeni tak cenną koncesję, nie ma prawa odmówić pomocy pieniężnej rządowi republiki. Resztki jego fortuny, pisał z wściekłością, wymykały mu się z rąk i zamieniały na bezwartościowe pokwitowania, podczas gdy jego osobę wytykano palcami jako jednostkę, która umie ciągnąć olbrzymie zyski z wyniszczonego kraju. W umyśle młodego człowieka budziło się coraz żywsze zainteresowanie sprawą, która mogła wywoływać taką burzę namiętności i takie potoki słów.

Myślał o tym. codziennie, ale bez goryczy. Mogło to być rzeczywiście nieszczęściem dla biednego ojca, a cała ta historia rzucała dziwne światło na społeczne i polityczne stosunki w Costaguanie. Pogląd, jaki sobie wyrobił, połączony był ze współczuciem dla ojca, ale syn pozostawał spokojny i rozważny. Jego osobiste uczucia nie zostały znieważone, a trudno nieustannie burzyć się wewnętrznie i przeżywać udręki innego człowieka, choćby tym człowiekiem był rodzony ojciec. Jako dwudziestoletni młodzieniec Karol Gould był już ofiarą uroku, który rzuciła nań kopalnia San Tomé. To zuroczenie przybrało jednak u niego inną formę, odpowiednią do jego wieku, do młodości, której cechami są tężyzna, nadzieja i wiara w siebie, a nie znużenie, rozpacz i odraza. Uzyskawszy w dwudziestym roku życia prawo rozporządzania sobą (z wyjątkiem surowego zakazu powrotu do Costaguany) młody Gould prowadził dalsze studia w Belgii i we Francji z zamiarem wykształcenia się na inżyniera górnika. Ale strona naukowa tych prac pozostawała w jego umyśle czymś nieokreślonym i niedoskonałym. Natomiast kopalnie wzbudzały w nim zainteresowanie o dramatycznym napięciu. Badał ich szczególne właściwości, oceniając je z własnego punktu widzenia, jakby chodziło o poznawanie różnorodnych charakterów ludzkich.

Zwiedzał kopalnie z takim zajęciem, z jakim ludzie przyglądają się znakomitym osobistościom. Zwiedzał je w Niemczech, w Hiszpanii, w Kornwalii. Największy urok miały dla niego zaniedbane sztolnie. Widok ich opuszczenia działał na niego jak widok ludzkiej nędzy, której przyczyny są różnorodne i często głęboko ukryte. Mogły nie posiadać żadnej wartości, ale mogły także być zapoznane. Przyszła żona Karola Goulda była pierwszą, a może jedyną osobą, która odkryła tę utajoną pasję kształtującą głęboko uczuciową, niemal całkowicie milczącą postawę tego człowieka wobec świata i dóbr materialnych. I wtedy to jej miłość, jak wahający się ptak z półotwartymi skrzydłami, któremu trudno wznieść się z płaskiej powierzchni, dojrzała wysoki szczyt, z którego mogła wzbić się pod obłoki.

Poznali się we Włoszech. Przyszła pani Gould mieszkała u starej, wybladłej ciotki, która przed laty wyszła za mąż za zubożałego włoskiego markiza w średnim wieku i nosiła po nim w sercu wieczną żałobę. Ten człowiek potrafił poświęcić własne życie sprawie niepodległości i zjednoczenia ojczyzny, rozdając swoje mienie z takim samym zapałem, z jakim młodsi od niego ginęli dla idei, której widomym szczątkiem był Giorgio Viola, szczątkiem unoszonym przez prąd, na kształt strzaskanej, nieużytecznej belki z zatopionego okrętu po zwycięskiej bitwie morskiej.

Markiza, przypominająca mniszkę w swym czarnym stroju i białej przepasce na czole, wiodła ciche, przytłumione życie na pierwszym piętrze narożnika starożytnego, zrujnowanego pałacu, którego parterowe pokoje o malowanych sufitach, wielkie i puste, służyły za spichrz tudzież za pomieszczenie dla drobiu, nawet dla bydła, a jednocześnie dla całej rodziny dzierżawcy.

Młoda para poznała się w Lucce. Po tym spotkaniu Karol Gould nie zwiedzał już kopalń, raz jeden tylko wybrali się razem powozem dla obejrzenia kamieniołomu, gdzie wydobywano marmur. Praca w kamieniołomie przedstawiała to podobieństwo z pracą w kopalni, że jedna i druga polegała na wydzieraniu ziemi jej skarbu w postaci surowca. Karol nie wyrażał słowami swoich uczuć przed przyszłą panią Gould. Po prostu działał i myślał w jej obecności, co jest najlepszą rękojmią prawdy. „Czasem myślę, że mój biedny ojciec niewłaściwie się zapatruje na całą tę sprawę w San Tonie" — mówił często. Dyskutowali na ten temat długo i poważnie, jak gdyby ich opinia mogła oddziałać na umysł Człowieka znajdującego się na drugiej półkuli globu, w gruncie rzeczy zaś roztrząsali te sprawy dlatego, ze miłość umie przeniknąć w każdy przedmiot rozmowy i wypowiadać się  żywo w obojętnych zdaniach. To siłą rzeczy sprawiało, że podobne rozmowy stały się dla pani Gould bardzo cenne w okresie jej narzeczeństwa.

Karol wyrażał obawę, że pan Gould-senior nadweręża swoje siły i traci zdrowie usiłując pozbyć się koncesji.

— Mam wrażenie, że sprawa wymaga innego sposobu postępowania — mawiał głośno, ale jakby do siebie. A gdy ona szczerze się dziwiła, że człowiek o prawym charakterze może zużywać swą energię na knowania i intrygi, Karol odpowiadał z łagodnym zafrasowaniem, wykazującym, że rozumie jej zdziwienie:

— Niech pani nie zapomina, że on się tam urodził.

Jej lotny umysł pracował przez chwilę nad tym zagadnieniem, zanim rzuciła oderwaną uwagę, którą on słusznie poczytał za dowód jej bystrości:

— Dobrze. A pan? Przecież pan także tam się urodził. Miał na to gotową odpowiedź:

— To co innego. Ja opuściłem ten kraj przed dziesięciu laty. Mój ojciec nigdy nie oddalał się na tak długo, a ostatni raz wyjeżdżał stamtąd trzydzieści lat temu.

Emilia była pierwszą osobą, przed którą otworzył usta po otrzymaniu wiadomości o zgonie ojca.

— To go zabiło. — rzekł.

Wybiegł z miasta zaraz po otrzymaniu wieści i szedł prosto przed siebie, w pełnym południowym słońcu, po białej drodze, dopóki nie stanął przed nią twarzą w twarz w sieni zrujnowanego pałacu. Była to wspaniała komnata, całkowicie ogołocona, ze zwisającymi tylko gdzieniegdzie z pustych ram ściennych strzępami adamaszku sczerniałego od starości i wilgoci. Umeblowanie jej stanowiło jedno jedyne pozłacane krzesło z poręczami, z odłamanym oparciem, i ośmiokątna podstawa w formie kolumny, podtrzymująca ciężki marmurowy wazon, zdobny w maski i girlandy kwiatowe, pęknięty od góry do dołu. Karol Gould pokryty był od stóp do głów białym kurzem z drogi, który osiadł na jego butach, na ramionach i czapce w kształcie furażerki. Woda ściekała spod kurzu po jego twarzy, a w obnażonej prawej ręce dzierżył grubą dębową laskę.

Jej twarz pod różami wielkiego słomianego kapelusza stała się bardzo blada. Wejście Karola zaskoczyło ją w chwili, kiedy w rękawiczkach i z jasną parasolką w ręku wybierała się na jego spotkanie do podnóża wzgórka, gdzie rosły trzy topole pod murem okalającym winnicę.

— To go zabiło! — powtórzył. — A mógł mieć jeszcze wiele lat przed sobą. W naszej rodzinie żyje się długo.

Była zbyt zaskoczona, by móc cokolwiek powiedzieć. On wpatrywał się w pękniętą, marmurową urnę tak przenikliwym, nieruchomym spojrzeniem, jakby postanowił utrwalić sobie jej kształt w pamięci na wieczne czasy. I dopiero z chwilą gdy zwróciwszy się ku niej znienacka wybełkotał dwukrotnie: „Przyszedłem do pani... Przyszedłem prosto do pani...", nie mogąc dokończyć zdania, Emilia odczuła nagle w całej pełni niezmierną żałość tej samotnej męki i śmierci w Costaguanie. Gdy Karol chwycił jej rękę i podniósł do ust, upuściła parasolkę, by pogładzić go po twarzy szepcząc: „Biedny chłopcze" — po czym zaczęła  wycierać załzawione oczy pod opadającym skrzydłem kapelusza. Maleńka, w swej prostej białej sukience, wyglądała niemal jak dziecko zabłąkane i płaczące w tej wielkopańskiej komnacie, odartej z przepychu i wielkości, podczas gdy on stał przy niej, znów nieruchomo wpatrzony w marmurową urnę.

Powędrowali potem razem na daleką przechadzkę w milczeniu, które on nagle przerwał okrzykiem:

— Tak! Gdybyż on się był do tego zabrał jak należy! Zatrzymali się w pewnej chwili. Dokoła, jak okiem. sięgnąć, rozpościerały się długie cienie na wzgórzach, na drogach, na ogrodzonych pólkach, gdzie rosły drzewa oliwne, cienie topoli, rozłożystych kasztanów, zabudowań gospodarczych, murów z ciosanego kamienia. Wibrujący w powietrzu głos dzwonu, wysoki i dźwięczny, wydawał się pulsującym tętnem łuny zachodzącego słońca. Usta Emilii były nieco rozchylone jakby się dziwiła, że Karol nie spogląda na nią z tym wyrazem, z  jakim zwykł był na nią patrzeć. Był to zawsze wyraz czujny i pełen bezwzględnej aprobaty. W rozmowie z nią Karol stawał się najtroskliwszym, niemal uniżonym dyktatorem, a ta jego postawa ogromnie jej odpowiadała. Potwierdzała bowiem jej władzę nad nim, bez uszczerbku dla jego godności. Ta drobna panienka, o małych stopkach i rękach, o małej twarzyczce, wyglądającej spod bujnych zwojów prześlicznych włosów, o dość dużych ustach, których najlżejsze rozchylenie tchnęło szczerością i szlachetnością, ta panienka posiadała wybredną duszę doświadczonej kobiety. Obojętna na pochlebstwa, jej miłość własna odznaczała się szczególną drażliwością na punkcie swego wyboru. Karol zaś w tej chwili wcale na nią nie patrzył. Wyraz jego twarzy stał się skupiony i nieuchwytny, co jest rzeczą naturalną u mężczyzny, który gdzieś ponad głową dziewczyny uporczywie wpatruje się w próżnię.

— Tak. To była niegodziwość. Opętali zupełnie biednego, starego człowieka. Ach, czemuż nie pozwalał mi do siebie wrócić? Ale teraz będę wiedział, jak się zabrać do rzeczy.

Po wymówieniu tych słów z ogromną pewnością siebie spojrzał na Emilię i nagle uczuł, że pada ofiarą niepokoju, przygnębienia i trwogi.

Powiedział jej, iż jedyną rzeczą, jakiej pragnie się dowiedzieć, to prawdy, czy ona dostatecznie go kocha — czy zdobyłaby się na odwagę pojechania z nim w tak dalekie kraje. Zadawał jej to pytanie głosem drżącym od niepokoju, był bowiem człowiekiem stanowczym.

Kochała go. Zdobędzie się na to. Ale z chwilą wyrażenia zgody ta przyszła opiekunka wszystkich Europejczyków w Sulaco doznała fizycznego uczucia, że ziemia usuwa się spod jej stóp. Wszystko znikło i jakby się zapadło, ucichł nawet dźwięk dzwonu. Gdy znowu poczuła grunt pod nogami, dzwon dźwięczał jeszcze w dolinie; podniosła teraz ręce do głowy i, oddychając szybko, rzuciła okiem na kamienistą drogę. Droga była zadowalająco pusta.

Tymczasem Karol, skoczywszy jedną nogą do suchego, zakurzonego rowu, podniósł otwartą parasolkę, która się tam stoczyła, przy czym odgłos przypominający uderzenia pałeczek w bęben towarzyszył jej podskokom. Wręczył ją Emilii statecznym ruchem, nieco zbity z tropu.

Zawrócili z drogi, a gdy ona wsunęła mu rękę pod ramię, rozpoczął tymi słowy:

— Dobrze, że będziemy mogli osiąść w portowym mieście. Słyszałaś jego nazwę? Nazywa się Sulaco. Cieszę się ogromnie, że mój biedny ojciec nabył tam duży dom. Kupił go przed laty po to, alby w stolicy tak zwanej niegdyś Zachodniej Prowincji istniała zawsze jakaś Casa Gould. Mieszkałem tam kiedyś jako mały chłopiec z moją kochaną mateczką przez cały rok, podczas gdy mój biedny ojciec podróżował w interesach po Stanach Zjednoczonych. Teraz ty będziesz nową panią tego domu.

Później zaś, gdy zasiedli oboje w nie zamieszkanym narożniku pałacu, skąd rozciągał się widok na winnice, na marmurowe wzgórza oraz iglaste drzewa i oliwki otaczające Luccę, opowiadał Emilii:

— Nazwisko Gouldów było zawsze bardzo szanowane w Sulaco. Mój stryj Harry był naczelnikiem państwa przez jakiś czas i pozostawił po sobie świetne wspomnienie wśród starych rodów miejscowych. Mam. na myśli rodziny czysto kreolskie,które nie biorą żadnego udziału w tych nędznych farsach wydzierania sobie władzy. Stryj Harry nie był awanturnikiem. Nasz ród nie szukał przygód w  Costaguanie. Stryj czuł się przynależnym do tego kraju, kochał go, ale pozostał Anglikiem z krwi i kości w swoich poglądach. Posługiwał się politycznym hasłem swej epoki, którym była Federacja. Ale politykiem nie był. Obstawał tylko za porządkiem społecznym, ponieważ miłował mądrze pojętą wolność, a nienawidził ucisku. Nie popełniał nigdy niedorzeczności. Robił w swoim zakresie to, co mu się wydawało właściwe, podobnie jak ja zamierzam to czynić, uważając, że trzeba zająć się kopalnią.

Takimi słowy mówił do niej Karol, gdyż jego pamięć przepełniona była wspomnieniami o kraju dzieciństwa, serce nadzieją wspólnego życia z tą dziewczyną, a umysł zajęty sprawą koncesji San Tomé. Uprzedził narzeczoną, że będzie musiał odjechać za kilka dni w poszukiwaniu pewnego Amerykanina z San Francisco, który bawi jeszcze gdzieś w Europie. Poznał go przed paru miesiącami w Niemczech, w starym, historycznym mieście, położonym w pobliżu kopalń. Amerykanin podróżował w towarzystwie kobiet, ale czuł się osamotniony, one bowiem całymi dniami szkicowały stare odrzwia lub wieżyczki średniowiecznych domów. Karol Gould znalazł w  nim nieodłącznego towarzysza do zwiedzania kopalń. Amerykanina interesowało górnictwo, poza tym wiedział coś niecoś o Costaguanie i nieobce mu było nazwisko Gouldów. Dzięki częstym rozmowom wytworzył się między nimi rodzaj zażyłości,  którą ułatwiała różnica ich wieku. Karol pragnął teraz odszukać tego kapitalistę o przenikliwym umyśle i przystępnym usposobieniu. Fortuna jego ojca w Costaguanie, którą dotąd uważał za znaczną, stopniała, jak się zdaje, w łotrowskim tyglu rewolucji. Poza dziesięcioma tysiącami funtów, umieszczonych w Anglii, nie pozostało podobno nic oprócz domu w Sulaco, jakichś nieokreślonych uprawnień do eksploatacji lasów w oddalonej i dzikiej okolicy i owej koncesji San Tomé, która doprowadziła jego ojca do krawędzi grobu.

Karol tłumaczył to wszystko narzeczonej. Było późno, gdy się rozstali. Nigdy jeszcze Emilia nie objawiła mu się w tak czarującej wizji jak tego wieczora. Cały pociąg, jaki młodość odczuwa do niezwykłego życia, do wielkich przestrzeni, do przyszłości pełnej przygód, do walki, nieuchwytna żądza odwetu i podboju, wszystko to wprawiało ją w silne podniecenie. Zwracała je temu, który ją tymi uczuciami obdarzył, z nawiązką serdecznej, jawnej już czułości.

Gdy po rozstaniu się z nią, schodząc ze wzgórza, Karol poczuł, że jest sam, wytrzeźwiał od razu. Pod wpływem absolutnej zmiany, jaką śmierć wprowadza w tok codziennych myśli, człowiek doznaje nieokreślonego, dojmującego uczucia niepokoju. Przeświadczenie, że już nigdy, przy największym wysiłku woli nie potrafi myśleć o swym ojcu w ten sam sposób, w jaki myślał o nim za jego życia, przejmowało go bólem. Nie mógł już odtworzyć sobie jego żywego obrazu. Te rozważania, godzące w jego własną osobowość, napełniły Karola jakąś posępną i zawziętą żądzą czynu. W tym wypadku był to nieomylny instynkt. Czyn jest pokrzepiający. Zabija myśl i sprzyja pochlebnym złudzeniom. Tylko prowadząc akcję odnajduje człowiek poczucie władzy nad przeznaczeniem. Dla Karola jedynym polem działania była kopalnia. Przeciwstawienie się uroczystym zaklęciom, zmarłych może czasem wydawać się nakazem.

Postanowił (jako zadośćuczynienie) posunąć nieposłuszeństwo do najdalszych granic. Kopalnia stała się przecie powodem najniedorzeczniejszej kieski moralnej, podniesienie jej musi stać się poważnym zwycięstwem moralnym. Należało się to pamięci ojca. Tak się przedstawiała uczuciowa strona sprawy w przeżyciach Karola. Natomiast myśli jego skupiły się nad zagadnieniem zdobycia znacznego kapitału bądź w San Francisco, bądź gdzie indziej. Nawiedzała go też uboczna refleksja, że pogląd nieboszczyka na sprawę był błędnym drogowskazem. Ci, którzy odchodzą, nie są w stanie przewidzieć olbrzymich zmian, jakie śmierć danego człowieka może wprowadzić w sam wygląd świata.

Ostatnią fazę dziejów kopalni poznała pani Gould z własnego już doświadczenia. Były one bowiem najściślej związane z dziejami jej życia małżeńskiego. Dziedziczne stanowisko Gouldów w Sulaco narzuciło na jej małą osóbkę ciężki płaszcz, ona jednakże nie pozwoliła na to, by ów osobliwy strój przytłumił żywość jej charakteru, żywość nie będącą objawem machinalnej ruchliwości, lecz bystrej inteligencji. Nie trzeba przez to rozumieć, że pani Gould posiadała męski umysł. Poczynania kobiety o męskim umyśle nie są koniecznie skuteczniejsze, jest ona po prostu okazem niedoskonałego zróżnicowania płci — istotą interesująco jałową i bez znaczenia. Doña Emilia potrafiła dokonać podboju Sulaco właśnie dzięki kobiecej inteligencji, która wyzwalała w niej zdolność zapominania o sobie i współczucia dla ludzi. Będąc małomówną, umiała czarująco prowadzić rozmowę. Mądrość płynąca z serca nie troszczy się o stwarzanie czy obalanie teorii ani o obronę przesądów, nie posługuje się przypadkowymi słowami. Słowa, które wypowiada, mają w sobie dźwięk nieskazitelności, tolerancji, współczucia. Prawdziwa tkliwość kobieca, podobnie jak prawdziwa męskość u mężczyzny, działają w sposób niejako zdobywczy. Panie z Sulaco uwielbiały doñę Emilię. „Do tej pory patrzą na mnie jak na dziwotwora" — orzekła żartobliwie pani Gould w rozmowie z trzema panami z San Francisco, których podejmowała w swoim nowym domu w Sulaco w niespełna rok po ślubie.

Byli to jej pierwsi goście z zagranicy, a przyjechali w celu obejrzenia kopalni w San Tomé. Doszli do wniosku, że pani Gould mile prowadzi żartobliwą rozmowę, podczas gdy Karol Gould, jakkolwiek bystro rozumuje i wie, czego chce, w towarzystwie jest raczej szorstki. Usposobiło ich to bardzo dobrze dla jego żony. Szczery entuzjazm, zaprawiony lekką ironią, sprawiał, że jej opowiadania o kopalni wprost oczarowały zagranicznych gości, wywołując na ich twarzach poważny, pobłażliwy uśmiech połączony z dużą dozą szacunku. Gdyby wiedzieli, ile było idealizmu w jej stosunku do spraw kopalni, byliby może również zdziwieni jej stanem umysłu, jak hiszpańsko-amerykańskie panie jej niezmożoną ruchliwością. Pani Gould stałaby się dla nich —według jej własnego określenia — czymś w rodzaju dziwotwora. Ponieważ jednak państwo Gould byli raczej powściągliwi w mowie, goście opuścili Sulaco nie podejrzewając, by tu mogły grać rolę inne czynniki poza chęcią osiągania zysków z kopalni. Pani Gould wyprawiła ich do portu własnym powozem zaprzęgniętym w dwa białe muły, tam zaś oczekiwał już okręt „Ceres", mający ich odwieźć do Olimpu plutokratów. Kapitan Mitchell pochwycił sposobność, jaką nasuwała chwila pożegnania, by odezwać się do pani Gould poufnie, przyciszonym głosem:

— To początek nowej ery.

W swoim hiszpańskim domu doña Emilia szczególnie lubiła patio. Nad szerokimi kamiennymi schodami stała we framudze muru milcząca postać Madonny w niebieskiej szacie, z dzieckiem w koronie na ręku. Co rano przytłumione glosy dolatywały znad ocembrowanej studni, położonej w czworokącie podwórza, i słychać było tupot kopyt mułów i koni prowadzonych parami do wodopoju. Rosnące kępami bambusy opuszczały swe liście, wąskie jak klingi, nad kwadratową sadzawką, a otyły woźnica w zawoju siedział na jej krawędzi, leniwie dzierżąc w ręku końce postronków. Bosonodzy służący przebiegali tam i z powrotem, wynurzając się z ciemnych, niskich drzwiczek wiodących w dół; dwie praczki z koszami pełnymi bielizny, piekarz z tacą, na której spoczywały świeżo wypieczone chleby, Leonarda, camerista pani Gould, niosąca wysoko nad swą kruczoczarną głową pęk nakrochmalonych haleczek, olśniewająco białych w ukośnych promieniach słońca. Ostatni wtaczał się, kulejąc, stary portier i zamiatał schody, po czym porządki domowe były na ten dzień ukończone. Wysokie pokoje po trzech stronach czworokątnego podwórza miały wewnętrzne połączenia, a także wyjście na corrédor, wzdłuż którego biegła poręcz z kutego żelaza, obrzeżona kwiatami. Doña Emilia, na podobieństwo pani średniowiecznego zamku, mogła stamtąd przyglądać się wszystkim odjazdom i wjazdom do casa, której akustyczna, sklepiona brama nadawała wygląd niezwykle okazały.

Teraz patrzyła na odjeżdżający powóz z trzema panami z północy. Uśmiechnęła się do nich. Troje rąk podniosło się jednocześnie do trzech kapeluszy.. Czwarty pasażer, kapitan Mitchell, jadący w asyście, wygłaszał już widać jakieś górnolotne przemówienie. Pani Gould ociągała się z odejściem. Przybliżając twarz do kępek kwiatów rosnących rzędem, szła przed siebie pomału, jakby chcąc, by jej myśli nadążyły za krokami sunącymi wolno prostą linią odkrytej galerii.

Indyjski hamak z Arona, ozdobiony frędzlą i piórami o wesołych barwach, wisiał w kącie, gdzie go przezornie umieszczono, gdyż zaglądało tu wczesne słońce, a poranki w Sulaco są chłodne. Obfite kiście flor de nocha buena jaśniały przed oszklonymi drzwiami wiodącymi do pokoi, w których odbywały się przyjęcia. Duża zielona papuga, lśniąca jak szmaragd w błyszcząco złotej klatce, krzyknęła przeraźliwie: „Vive Costaguana!", po czym zawołała dwa razy słodkim jak miód głosem: — „Leonarda!" —  naśladując panią Gould, by po chwili zastygnąć w milczącym bezruchu. Doña Emilia doszła do końca galerii i przez otwarte drzwi wsunęła głowę do pokoju swego męża.

Karol Gould, postawiwszy stopę na niskim drewnianym stolcu, przytwierdzał sobie rzemyk od ostrogi. Pilno mu było wrócić do kopalni. Nie wchodząc do pokoju pani Gould rozejrzała się dokoła. Wysoka i szeroka oszklona szafa biblioteczna pełna była książek, natomiast w drugiej, pozbawionej półek i wybitej czerwonym suknem, umieszczona była broń palna: winchesterskie karabiny, rewolwery, kilka strzelb myśliwskich, nawet olstry z dwiema parami pistoletów dwururek. Pomiędzy nimi, na rapciach z karmazynowego aksamitu, wisiała samotnie staroświecka szabla kawaleryjska, niegdyś własność don Enriquo Goulda, bohatera Zachodniej Prowincji — ofiarowana mu przez don Joségo Avellanosa, dziedzicznego przyjaciela rodziny.

Poza tym pobielane wapnem ściany były zupełnie nagie z wyjątkiem barwnej plamy, jaką stanowił szkic przedstawiający górę San Tomé, wykonany akwarelą przez doñę Emilię. Na środku podłogi wyłożonej czerwoną cegłą stały dwa długie stoły zarzucone papierami i planami, parę krzeseł oraz oszklona gablotka mieszcząca w sobie próbki kruszcu z kopalni. Pani Gould, przypatrując się kolejno tym przedmiotom, myślała o tych bogatych, przedsiębiorczych ludziach, którzy odjechali, i zastanawiała się głośno nad tym, dlaczego ich dyskusje dotyczące widoków powodzenia, eksploatacji czy bezpieczeństwa kopalni tak ją niecierpliwiły i drażniły, podczas gdy mogła mówić o tych sprawach z mężem całymi godzinami z niesłabnącym zainteresowaniem i satysfakcją. Opuściła powieki w  sposób wyrazisty i spytała:

— Czy ty o tym myślisz, Karolu?

Po czym, zdziwiona jego milczeniem, podniosła oczy szeroko otwarte, przypominające ładne, blade kwiaty. Karol, uporawszy się z ostrogami, oburącz podkręcał wąsy, by im nadać horyzontalne położenie i z wysokości swych długich nóg przyglądał się postaci swej żony z widoczną aprobatą. Świadomość, że ocena jej osoby wypadła dodatnio, miłą była pani Gould.

— To są wybitni ludzie — rzekł.

— Wiem. Ale czy przysłuchiwałeś się ich rozmowom? Zdaje się, że z tego, co tu widzieli, nie zrozumieli nic.

— Oglądali kopalnię. I zrozumieli to, co im było potrzebne — przerwał Karol Gould ujmując się za swymi gośćmi. A gdy żona wymieniła nazwisko najznakomitszego spośród trzech, wyjaśnił, że jest to potęga w dziedzinie finansów i przemysłu. Jego nazwisko było znane milionom ludzi. Osobistość tak ważna nie przedsięwzięłaby nigdy tak dalekiej podróży, odrywającej ją od ośrodka jej działalności, gdyby lekarze nie nalegali, tonem pełnym ukrytej groźby, na konieczność dłuższego wypoczynku dla swego pacjenta.

— Pojęcia religijne pana Holroyda — ciągnęła dalej pani Gould — były urażone do granic obrazy, gdy oglądał w katedrze jaskrawe szaty różnych świętych; nazwał to kultem drzewa i błyskotek. A ja mam wrażenie, że on na swego Boga patrzy jak na wpływowego wspólnika, któremu spłaca się należność przez wyposażanie kościołów. Przecież to rodzaj bałwochwalstwa. Mówił mi, że co roku obraca na to duże sumy.

— Ach, łoży na kościoły bez końca — odparł pan Gould patrząc na żonę i zdumiewając się ruchliwą grą jej fizjonomii. — Każe je budować w całym kraju. Znany jest ze swej hojności w tym zakresie.

— On się tym wcale nie chełpił — dodała skrupulatnie pani Gould. — Przypuszczam, że to naprawdę zacny człowiek, ale jaki tępy! Ubogi chulo ofiarujący srebrne ramię albo srebrną nóżkę swojemu Bogu w podzięce za wyleczenie robi to samo co on, a o ileż bardziej jest wzruszający!

— Holroyd stoi na czele olbrzymich przedsiębiorstw związanych z żelazem,  i srebrem — wtrącił pan Gould.

— Ach tak! Kult srebra i żelaza! Holroyd jest bezsprzecznie bardzo uprzejmy; wprawdzie gdy po raz pierwszy ujrzał nad schodami Madonnę, która jest wszakże malowanym drzewem, przybrał okropnie uroczysty wyraz twarzy, ale nie powiedział ani słowa. Mój Karolu, słyszałam rozmowę, którą ci ludzie prowadzili między sobą. Czy to być może, aby oni naprawdę, w zamian za olbrzymie zyski, zamierzali zakładać wodociągi i rąbać drzewo we wszystkich krajach i dla wszystkich narodów na kuli ziemskiej?

— Człowiek, który pracuje, musi mieć wytknięty cel — odpowiedział Karol Gould wymijająco.

Pani Gould objęła go wzrokiem od stóp do głów, marszcząc brew. W spodniach do konnej jazdy i skórzanych sztylpach (częścią garderoby nie oglądaną dotąd w Costaguanie), w luźnej kurtce z szarej flaneli i z długimi, ognistorudymi wąsami wyglądał na oficera kawalerii, który przekształcił się w ziemianina. To zestawienie odpowiadało zamiłowaniom pani Gould.

„Jakiż on chudy, biedaczysko! — pomyślała. — Stanowczo przepracowuje się." — Ale nikt nie mógł zaprzeczyć, że jego pięknie zarysowana głowa, bystra twarz o czerwonej cerze i cała długonoga, wysmukła postać zdradzały dobre pochodzenie i dystynkcję. Pani Gould zmiękła.

— Ja się tylko zastanawiałam nad tym, co ty czujesz — rzekła łagodnie.

Przez kilka ostatnich dni Karol Gould był zbyt pochłonięty innymi problemami — trzeba wszak było pomyśleć dwa razy, nim się wypowiedziało słowo — że nie miał czasu zastanowić się nad stanem swoich uczuć. Ponieważ jednak stanowili dobrze dobraną parę, bez trudności znalazł odpowiedź:

— Moje najlepsze uczucia powierzyłem tobie, kochanie — odrzekł lekko, a było tyle prawdy w tym niejasnym zdaniu, że doznał w tej chwili ogromnego przypływu wdzięczności i tkliwości do żony.

Pani Gould nie zdawała się bynajmniej uważać tej odpowiedzi za niejasną. Rozpromieniła się delikatnie.

— Mamy do czynienia z faktami — przemówił już innym tonem. — Wartość kopalni jako takiej nie ulega wątpliwości. Wzbogaci nas ona niezmiernie. Eksploatacja kopalni jest rzeczą fachowej wiedzy, którą posiadam, którą posiadają dziesiątki tysięcy ludzi na świecie. Ale zabezpieczenie jej wydajności, jej trwałej egzystencji jako przedsiębiorstwa zapewniającego zyski innym ludziom, ludziom względnie obcym, którzy inwestują kapitał, to spoczywa już wyłącznie w moich rękach. Wzbudziłem zaufanie w człowieku posiadającym wielki majątek i stanowisko. Ty zdajesz się uważać to za rzecz zupełnie naturalną, prawda? No, a ja nie wiem. Nie wiem, dlaczego wzbudziłem w nim zaufanie. Ale to jest fakt. I ten fakt czyni wszystko możliwym; gdyby nie istniał, nie przyszłoby mi na myśl lekceważyć życzeń mego ojca. Nie byłbym nigdy traktował tej koncesji jak spekulant obracający gotówką i udziałami po to tylko, aby się ewentualnie wzbogacić, a przynajmniej doraźnie włożyć coś do kieszeni. Nie. Nawet gdyby to było wykonalne, o czym wątpię, nie byłbym tego zrobił. Biedny mój ojciec tego nie rozumiał. Obawiał się, że uczepię się tego rujnującego obiektu wyczekując jakiegoś szczęśliwego zbiegu okoliczności i zwichnę sobie życie. To było prawdziwą przyczyną jego zakazu, któryśmy po rozważeniu odrzucili.

Przechadzali się wzdłuż galerii tam i z powrotem. Jej głowa sięgała mu zaledwie do ramienia. Ręką spuszczoną prostopadle Karol obejmował kibić żony. Jego ostrogi lekko brzęczały.

— Ojciec nie widział mnie przez dziesięć lat. Nie znał mnie. Rozstał się ze mną przez miłość dla mnie i nie chciał słyszeć o moim powrocie. W swych listach wiecznie mówił o wyjeździe z Costaguany, o zamiarze opuszczenia wszystkiego, o ucieczce. Ale był dla nich zbyt cennym łupem. Wystarczyłoby pierwsze lepsze podejrzenie, a wrzucono by go do jednego z tamtejszych więzień.

Ich przechadzce towarzyszył cichy brzęk ostróg. Karol pochylał się nad żoną. Duża papuga przekręcając na bok głowę śledziła przechodzące postacie okrągłym, okiem bez mrużenia powiek.

— On był samotnym człowiekiem. Odkąd skończyłem dziesiąty rok życia rozmawiał ze mną tak, jak gdybym był dorosły. Podczas mego pobytu w Europie pisywał do mnie co miesiąc przez dziesięć lat. A prawdę mówiąc, nie znał mnie wcale! Pomyśl tylko, dziesięć lat rozłąki, i to w okresie, kiedy wyrastałem na mężczyznę. Nie mógł mnie znać. Jak sądzisz?

Pani Gould potrząsnęła głową przecząco, czego właśnie spodziewał się jej mąż, ufając w siłę swoich argumentów. Ale ona zaprzeczyła dlatego, że w jej mniemaniu nikt nie mógł znać jej Karola, znać go naprawdę takim, jakim był, poza nią samą. Rzecz była oczywista. Była sprawą uczucia i nie potrzebowała argumentacji. A biedny pan Gould-senior, który umarł zbyt wcześnie, by nawet dowiedzieć się o ich zaręczynach, pozostał dla niej postacią tak mglistą, że nie umiała zaufać jego wiedzy w żadnym kierunku.

— Nie, on nie rozumiał. W moim mniemaniu ta kopalnia nie mogła nigdy być przedmiotem sprzedaży. Nigdy! Po wszystkich bolesnych zmaganiach ojca nie mógłbym się jej po prostu tknąć dla samych pieniędzy — ciągnął dalej Karol Gould, a Emilia przytuliła głowę do jego ramienia na znak aprobaty.

Oboje pamiętali o tym nieszczęsnym życiu, które zgasło wtedy właśnie, kiedy ich życia zeszły się ze sobą w najwyższym rozkwicie pełnej nadziei miłości, co nawet rozsądne umysły muszą uznać za triumf dobra nad wszelkim złem na tej ziemi. Do ich planów życiowych wtargnęła bliżej nieokreślona idea rehabilitacji. Mglistość tej idei sprawiała, że nie można jej było poprzeć argumentami, ale to właśnie dodawało jej mocy.

Nasunęła im się w momencie, kiedy kobiecy instynkt poświęcenia i męski instynkt działania doznały potężnego bodźca w postaci najsilniejszej ze wszystkich iluzji. Zakaz ojca narzucał konieczność zwycięstwa. Pod presją moralnego przymusu musieli dowieść słuszności zdobywczego poglądu na świat, przeciwstawiając go nienaturalnym błędom, wynikłym z wyczerpania i rozpaczy. Jeśli nawet w ich widokach na przyszłość myśl o wzbogaceniu się odgrywała jakąś rolę, to tylko w tej mierze, w jakiej się to łączyło z powodzeniem tamtej sprawy. Pani Gould, osierocona w dzieciństwie i niezamożna, a wychowana w atmosferze intelektualnych zainteresowań, nie zastanawiała się nigdy nad możliwościami, jakie daje wielkie bogactwo. Były one czymś zbyt od niej odległym i nie nauczyła się myśleć o nich jako o rzeczy pożądanej. Z drugiej strony, nie zaznała także nigdy skrajnego niedostatku. Nawet ubóstwo jej ciotki, marchesy, nie było dokuczliwe dla osoby stojącej na wyższym poziomie umysłowym, licowało bowiem z ciężką żałobą  i miało posmak wyrzeczenia się, ofiary, złożonej na ołtarzu szlachetnego ideału. W charakterze pani Gould nie było więc nawet śladu całkiem dopuszczalnego materializmu. Zmarłemu człowiekowi, o którym myślała z tkliwością (gdyż był ojcem Karola) i z pewnym zniecierpliwieniem (gdyż okazał się słaby), odmawiała wszelkiej słuszności. Żadne inne stanowisko nie pozwoliłoby im wesprzeć własnego powodzenia na nieskazitelnej, jedynie realnej, bo niematerialnej podstawie!

Karol Gould, ze swej strony, musiał dbać o zdobycie majątku, ale było to dla niego środkiem, a nie celem. Kopalnię należało uruchomić tylko w tym wypadku, gdyby miała okazać się dobrym interesem. Musiał podkreślać z naciskiem tę stronę zagadnienia. Pierwszym jego zadaniem było wciągnięcie ludzi posiadających kapitały. A Karol Gould wierzył w swoją kopalnię. Wiedział o niej wszystko, co można było o niej wiedzieć. I ta jego wiara, jakkolwiek nie poparta wymową, stawała się zaraźliwa. Ludzie interesu bywają często krewkimi fantastami na podobieństwo zakochanych. Częściej niż się zdaje ulegają sugestii czyjejś osobowości, Karol zaś, w swej niewzruszonej wierze, był przekonywający. Poza tym kapitaliści, do których się zwracał, doskonale wiedzieli, że uruchomienie kopalni w Costaguanie może stać się grą wartą świeczki. Ludzie interesu orientują się w takich rzeczach dobrze. Prawdziwa trudność przedsięwzięcia polegała na czym innym, to wszakże było równoważone przez spokojną, nieugiętą stanowczość, jaka przebijała w głosie Karola Goulda. Ludzie interesu ważą się niekiedy na czyny, które przeciętny rozsądek ogółu nazwałby niedorzecznością, ich decyzje zdają się wynikać z pobudek pozornie impulsywnych i bardzo ludzkich.

— Dobrze — orzekł znakomity człowiek, któremu Karol Gould w podróży przez San Francisco wyłożył jasno swój punkt widzenia. — Przypuśćmy, że postanawiamy ująć sprawę Sulaco w nasze ręce. Wchodziłyby wtedy w grę trzy czynniki: firma Holroyd, która przedstawia się dobrze, pan Karol Gould, obywatel Costaguany, który także przedstawia się dobrze, wreszcie rząd republiki. To przypomina pierwszą próbę dokonaną w Atacama, gdzie chodziło o saletrę. Była tam także firma finansująca przedsiębiorstwo, był jegomość nazwiskiem Edwards i był rząd, a raczej dwa rządy, dwa południowoamerykańskie rządy. I pan wie, co z tego wynikło. Wojna z tego wynikła, długotrwała, niszczycielska wojna, ot co wynikło, panie Gould! W tym wypadku mamy wprawdzie do czynienia z jednym tylko południowoamerykańskim (rządem, czyhającym na sposobność grabieży. To jest korzystne. Ale są różne stopnie zła, a ten rząd jest rządem Costaguany.

Tak rozumował znakomity mąż, milioner, wyposażający kościoły na taką skalę, jaka odpowiadała wielkości jego ojczystego kraju, ten sam człowiek, któremu lekarze nakazali wypoczynek nie szczędząc oględnie wypowiadanych, lecz strasznych pogróżek. Był to pełen rozwagi, silnie zbudowany mężczyzna, któremu tusza w połączeniu z obszernym surdutem o jedwabnych wyłogach nadawały wygląd niebywale dostojny. Włosy miał szare jak stal, brwi jeszcze czarne, a jego masywny profil przypominał profil Cezara na starych rzymskich monetach. Z pochodzenia był trochę Niemcem, trochę Szkotem i Anglikiem, z małą domieszką krwi duńskiej i francuskiej. To połączenie obdarzyło go temperamentem purytanina, obok nienasyconej żądzy podboju. Swemu gościowi postanowił okazać pełne zaufanie, ponieważ ten ostatni przybył z Europy z listem polecającym, zredagowanym w gorących słowach, a także dlatego że znakomity człowiek miał niewytłumaczone upodobanie do silnych przekonań i zdecydowanej postawy, bez względu na obiekt i okoliczności.

— Niech pan nie zapomina, panie Gould, iż rząd Costaguany wyciągnie po to łapę. Cóż to jest Costaguana? To studnia bez dna, pożyczki ,bez końca, dziesięć procent i szalone inwestycje. Europa rzucała tam oburącz kapitały przez lata całe. Nie nasze, o nie! W naszym kraju ludzie mają tyle rozumu, że gdy deszcz pada, wolą siedzieć w domu. Możemy spokojnie siedzieć i czuwać. Oczywiście, że prędzej czy później wtargniemy tam! Musimy to zrobić. Ale nie ma gwałtu. Nawet czas musi wysługiwać się największemu krajowi na tym bożym świecie. Nadamy kierunek wszystkim dziedzinom, czy to będzie przemysł, handel, prawodawstwo, dziennikarstwo, czy sztuka, polityka, religia, od Przylądka Horn do Cieśniny Smitha i dalej, chociażby do Bieguna Północnego, gdyby się okazało, że i tam da się coś zrobić. A potem" już swobodnie sięgniemy po dalsze wyspy i kontynenty tej ziemi. Będziemy prowadzić interesy całego świata, czy to się będzie światu podobało, czy też nie. Świat nic na to nie poradzi, a mniemam, że i my nie poradzimy.

Wierząc w przeznaczenie usiłował wyrazić to w słowach odpowiadających jego inteligencji, ta zaś nie była biegła w operowaniu oderwanymi pojęciami. Brała pod uwagę tylko fakty, a Karol Gould, którego wyobraźnia obracała się wyłącznie dokoła jednego wielkiego faktu, jakim była dla niego kopalnia srebra w Costaguanie, nie odczuł sprzeciwu wobec takiej koncepcji przyszłości. Jeśli przez chwilę wydała mu się niemiła, to tylko dlatego że nagłe ukazanie się tak szerokich horyzontów sprowadzało niemal do nicości sprawę, o którą mu chodziło. On sam i jego plany, i wszystkie bogactwa mineralne Zachodniej Prowincji zostały odarte z jakiegokolwiek śladu wielkości. To uczucie było nieprzyjemne, ale Karol Gould był człowiekiem rozgarniętym. Zrozumiał, że jego osoba sprawiła korzystne wrażenie, i ta schlebiająca mu okoliczność skłoniła go do niewyraźnego uśmiechu, który został przez wielkiego człowieka poczytany za oznakę dyskretnej, a pełnej podziwu aprobaty. Uśmiechnął się także łagodnie. I nagle Karol Gould z przytomnością umysłu, właściwą ludziom, którzy stają w obronie ukochanej nadziei, zrozumiał, że pozorna błahość jego przedsięwzięcia może mu w tym wypadku dopomóc. Jego osoba i jego kopalnie mogą być wzięte pod uwagę dlatego właśnie, że są czymś mało znaczącym dla człowieka, którego działalność związana jest z tak szczytnym przeznaczeniem. Karol Gould nie czuł się przez to upokorzony, gdyż dla niego sprawa kopalni pozostawała równie wielką. Niczyja, najszerzej pojęta koncepcja przeznaczenia nie mogła osłabić jego żądzy wskrzeszenia kopalni w San Tomé. W zestawieniu z poprawnością tego przedsięwzięcia, określonego w przestrzeni i absolutnie dostępnego w ograniczonym czasie, tamten człowiek wydał mu się w tej chwili idealistą-marzycielem bez znaczenia.

Potentat przyglądał mu się w zamyśleniu, masywny i pełen łaskawości. Po krótkim milczeniu zauważył, że koncesje w Costaguanie spadają jak liście z drzew. Każdy głuptas, który tylko marzy o tym, żeby go nabrano, może od razu otrzymać koncesję.

— Naszym konsulom zatykają nimi gęby — mówił dalej przymrużając oko wesoło i wzgardliwie. Ale wnet wrócił do poważnego tonu. — Sumienny, uczciwy człowiek, który nie dba o tę gawiedź, który trzyma się z daleka od jej intryg, konspiracji i partii, prędko dostaje paszport. Rozumie pan, panie Gould? Persona non grata. I to jest powód, dla którego nasz rząd nigdy nie ma porządnych informacji. Z drugiej strony, Europa powinna być usunięta z tego kontynentu, a na naszą właściwą interwencję jest jeszcze chyba za wcześnie. My tu jednakże nie jesteśmy ani rządem, ani prostaczkami w tym kraju. Interes pański przedstawia się dobrze. Ale najważniejszym dla nas zagadnieniem jest co innego, a mianowicie, czy drugi partner, to jest pan, jest właściwym człowiekiem umiejącym przeciwstawić się trzeciemu, niepożądanemu partnerowi, którym będzie zawsze ta czy inna wszechwładna banda rozbójników, mianująca się rządem Costaguany. Jak pan sądzi, panie Gould, he?

Pochylił się naprzód, aby badawczo spojrzeć w oczy Karolowi, który, nie mogąc zapomnieć skrzyni wypełnionej listami ojca, włożył teraz w swą odpowiedź całą wzgardę i gorycz, jakie się w nim nagromadziły od wielu lat.

— Jeśli chodzi o znajomość miejscowych ludzi, ich metod postępowania i polityki, to mogę odpowiadać za siebie... Karmiono mnie tą wiedzą od dzieciństwa... Nie ma obawy, abym popełnił jakiś błąd z nadmiaru optymizmu.

— Nie ma obawy? No, to w porządku. Potrzeba tu dużo taktu i stanowczości; może pan też od czasu do czasu dać im do zrozumienia, że pan rozporządza silnym zapleczem. Wszelako bez zbytniego nacisku. My będziemy z panem współdziałali dopóty, dopóki sprawy będą szły gładko, ale nie chcemy być wciągnięci w żadną grubszą awanturę. Gotów jestem taką próbę zrobić. Jest w tym. pewne ryzyko, które weźmiemy na siebie. Jeśli pan nie potrafi doprowadzić rzeczy do zamierzonego celu, stracimy na tym i wytrzymamy tę stratę, po czym oczywiście wycofamy się z interesu. Ta kopalnia może czekać, długo była bezczynna, jak panu wiadomo. Ale pan musi zrozumieć, że pod żadnym warunkiem nie zgodzimy się na rzucanie zdrowego pieniądza w błoto.

Tak przemawiał wielki człowiek w swym prywatnym gabinecie, w wielkim mieście, w którym inni ludzie (ważne osobistości w oczach gminu) czekali skwapliwie na skinienie jego ręki. A w jakiś rok później, podczas swoich nieoczekiwanych odwiedzin w Sulaco, ten sam człowiek podkreślał jeszcze wyraźniej swoje bezkompromisowe stanowisko ze szczerością i swobodą, na jakie mu pozwalały olbrzymi majątek i znaczenie. Czynił to może z otwartością tym większą, że przegląd prac dokonywanych w kopalni, a także sposób, w jaki one były stopniowo przeprowadzane, utwierdziły go w przekonaniu, że Karol Gould jest człowiekiem zdolnym do wykonania w pełni swego zadania.

„Ten młody człowiek — myślał sobie — może jeszcze stać się potęgą w tym kraju."

Ta myśl pochlebiała mu, dotąd bowiem, w rozmowach z bliższym otoczeniem, nie wdawał się w ocenę Karola Goulda. Mawiał tylko:

— Mój szwagier spotkał go kiedyś w jednym z tych nędznych miasteczek niemieckich położonych w pobliżu kopalni i skierował go do mnie z listem polecającym. Pochodzi z rodu Gouldów osiadłych w Costaguanie, Anglików czystej krwi, lecz urodzonych na miejscu. Jego stryj wdał się w politykę, był ostatnim prezydentem prowincji Sulaco i został w czasie walk zastrzelony. Jego ojciec był wybitnym przemysłowcem w Santa Marta, stronił od polityki, ale mimo to umarł jako bankrut po szeregu rewolucji. Tak wygląda ta Costaguana w przekroju.

Holroyd był oczywiście zbyt wielkim człowiekiem, aby nawet najbliższe otoczenie ośmielało się dochodzić motywów jego postępowania. Ludziom stojącym na zewnątrz przysługiwało jedynie prawo zastanawiania się z szacunkiem i podziwem nad ukrytym znaczeniem jego posunięć. Był człowiekiem tak wielkim, że jego rozrzutność w popieraniu „czystej formy chrześcijaństwa" (wyrażająca się w naiwnej pasji budowania licznych kościołów, co bawiło panią Gould) poczytywana była przez jego współobywateli za dowód pobożności i pokory. Natomiast w najbliższym jego otoczeniu, w świecie finansowym, decyzja dotycząca kopalni San Tomé została wprawdzie przyjęta z uznaniem, niemniej komentowano ją żartobliwie. Był to kaprys wielkiego człowieka. W budynku Holroyda tworzącym narożnik dwóch ulic, kolosalnym gmachu z żelaza, szkła i kamiennych bloków, osnutym jak pajęczyną siecią telegraficznych drutów, naczelnicy ważniejszych departamentów wymieniali żartobliwe spojrzenia, co dowodziło, że nie są wtajemniczeni w sprawę kopalni San Tomé. Korespondencja z Costaguany (nigdy obfita, zazwyczaj jedna koperta średniej wagi) wędrowała nie tknięta wprost do gabinetu wielkiego człowieka, skąd już nie dochodziły żadne instrukcje dotyczące tej sprawy. Szeptano sobie w biurach, że Holroyd sam odpisuje na te listy, nie dyktując ich nawet, ot, po prostu pisze własnoręcznie piórem i atramentem, odbijając sobie kopię we własnym zeszycie, niedostępnym dla oczu profanów. Złośliwi młodzi urzędnicy, nic nie znaczące kółka w trybach tej maszyny, mieszczącej się w jedenastopiętrowym gnieździe wielkich interesów, otwarcie wyrażali opinię, że ich znakomity szef palnął w końcu jakieś głupstwo, którego się wstydzi; inni, starsi i równie mało znaczący, lecz pełni romantycznego podziwu dla instytucji, która pożarła najlepsze lata ich życia, dawali do zrozumienia w sposób niejasny, lecz wtajemniczony, że to jest złowróżbny znak dowodzący, iż Holroyd zamyśla o opanowaniu całej Republiki Costaguana ze wszystkim, co się w niej znajduje. W rzeczywistości teoria zachcianki była najsłuszniejsza. Zainteresował się tak bardzo kopalnią w San Tomé, że nie tylko osobiście wglądał w jej sprawy, ale pozwolił tej zachciance wytknąć kierunek swej wakacyjnej podróży, a był to jego pierwszy całkowity urlop od niepamiętnych lat. Nie chodziło mu w tym wypadku o wielkie przedsięwzięcie, o budowę kolei czy założenie spółki przemysłowej. Stawiał na człowieka! Powodzenie na tak nowym polu byłoby go wielce odświeżyło i ucieszyło, jednakże poczuwał się do obowiązku wycofania się z interesu przy pierwszych niepomyślnych oznakach. Człowieka można zawsze odrzucić. Na nieszczęście gazety roztrąbiły po całym kraju wiadomość o jego podróży do Costaguany. Jakkolwiek zadowolony ze sposobu, w jaki Karol Gould prowadził przedsięwzięcie, Holroyd, zapewniając go o swoim poparciu, nie omieszkał przydać ponurego zastrzeżenia. Nawet w ostatniej rozmowie, prowadzonej w gabinecie Goulda na pół godziny przed rozstaniem zanim białe muły pani Gould wywiozły go z patio, rozpartego w powozie, z kapeluszem w ręku, powiedział do Karola:

— Niech pan robi swoje, po swojemu, a ja będę wiedział, jak panu pomagać, dopóki się pan będzie trzymał. Ale proszę pamiętać, że w razie czego potrafimy opuścić pana w porę.

Jedyną odpowiedzią Karola Goulda było:

— Te maszyny może mi pan zacząć wysyłać, jak tylko to panu będzie dogadzało.

Wielkiemu człowiekowi podobała się ta niewzruszona pewność siebie. A powód tej pewności siebie leżał w tym, że bezkompromisowa zapowiedź Holroyda sprawiła Karolowi przyjemność. W ten sposób bowiem kopalnia zachowywała swoją osobowość, taką, jaką ją był obdarzył jeszcze w chłopięcej wyobraźni, i pozostawała zależna wyłącznie od niego. Sprawa przedstawiała się poważnie i on także zapatrywał się na nią z posępną powagą.

— Oczywiście — mówił do żony, nawiązując do ostatniej rozmowy z gościem, podczas gdy z wolna przechadzali się po galerii odprowadzani spojrzeniem zirytowanej papugi — oczywiście, że człowiek tego pokroju może sprawę podjąć lub porzucić, kiedy zechce. W żadnym wypadku nie dozna poczucia porażki. On może wycofać się ze wszystkiego, może jutro umrzeć, ale wielkie przedsięwzięcia związane ze srebrem i żelazem przeżyją go i z biegiem czasu zagarną Costaguanę, jak i resztę kuli ziemskiej.

Zatrzymali się w pobliżu klatki. Papuga, podchwyciwszy dźwięk słowa wchodzącego w skład jej repertuaru, uczuła potrzebę wtrącenia się do rozmowy. Papugi bardzo przypominają ludzi.

— Viva Costaguana! — zaskrzeczała donośnie i, wstrząsnąwszy pióra, przybrała wygląd nastroszonego kłębka, usypiając za lśniącymi prętami klatki.

— I ty w to wierzysz, Karolu? — spytała pani Gould. — Mnie się to wydaje okropnym materializmem i...

— Ale dla mnie jest bez znaczenia, moja droga — przerwał jej mąż rozsądnym tonem. — Robię użytek z tego, co widzę. Cóż mnie może obchodzić, czy przez niego przemawia przeznaczenie, czy jego wywody są tylko czczą paplaniną? W obu Amerykach uprawia się wiele krasomówstwa rozmaitego gatunku. Klimat Nowego Świata zdaje się sprzyjać deklamatorstwu. Czyś zauważyła, jak nasz kochany Avellanos potrafi rozprawiać godzinami?

— Ach, to co innego — zaprzeczyła pani Gould tonem niemal zgorszonym. Porównanie nie było trafne.

Don José był zacnym, kochanym, człowiekiem, który umiał pięknie mówić i z entuzjazmem oceniał znaczenie kopalni w San Tomé. —Jakże możesz ich porównywać, Karolu — dodała z wyrzutem. — On dużo cierpiał, a jednak nie stracił nadziei.

Panią Gould dziwiło to zawsze, że mężczyźni, tak kompetentni w swoim zawodzie (tej ich kompotencji nie podawała nigdy w wątpliwość), mają tak zamącone pojęcia, gdy chodzi o inne sprawy, całkiem oczywiste.

Karol Gould, ze spokojem, pod którym wyczuwało się troskę, czym sobie zaraz pozyskał skwapliwe współczucie żony, upewnił ją, iż nie miał zamiaru porównywania tych dwóch ludzi. Był przecież sam trochę Amerykaninem, może by więc potrafił zrozumieć te oba rodzaje elokwencji, „gdyby warto się było tym trudzić" — dodał posępnie. Ponieważ oddychał powietrzem Anglii dużo dłużej niż trzy poprzednie jego pokolenia, należało doprawdy go usprawiedliwić. Jego biedny ojciec umiał także wyrażać się z patosem. To rzekłszy spytał żonę, czy przypomina sobie pewien ustęp z któregoś z ostatnich listów ojca. Pan Gould wyrażał w nim przekonanie, że „Bóg widocznie z gniewem spogląda na ten kraj, inaczej bowiem pozwoliłby na to, by choć promyk nadziei przedarł się przez tę przerażająco ciemną chmurę intryg i krwawych zbrodni, jaka zawisła nad królową kontynentów".

Pani Gould nie zapomniała tego ustępu.

— Czytałeś mi go, Karolu — szepnęła. — To były zadziwiające słowa. Jakże głęboko twój ojciec musiał odczuwać ich okropny smutek!

— On nie znosił rabunku. To wyprowadzało go z równowagi — mówił Karol Gould. — Ale obraz przez niego odmalowany jest wierny. Temu krajowi potrzeba praworządności, zaufania, porządku i bezpieczeństwa. Każdy umie o tych rzeczach deklamować, ale ja pokładam nadzieję w interesach materialnych. Wystarczy, aby one mocno stanęły na nogach, narzucą wtedy siłą rzeczy warunki, w których się będą mogły rozwijać. To usprawiedliwia osobiste bogacenie się w obliczu tutejszego bezprawia i zamieszek. Usprawiedliwia je, gdyż bezpieczeństwo, jakiego ono wymaga, staje się udziałem uciśnionej ludności. A za tym przyjdzie wyższa sprawiedliwość. Oto nasz promyk nadziei. — Karol przycisnął silniej ramieniem jej drobną postać do swego boku. — I kto wie, czy w pewnym sensie nawet ta kopalnia w San Tomé nie stanie się szczeliną w ciemności przepuszczającą promyk słońca, o którym zwątpił ojciec?

Spojrzała na niego z zachwytem. Tak! on wiedział i nadał mocny kształt jej ambitnym, nieokreślonym, a tak niesamolubnym marzeniom.

— Karolu — rzekła — jesteś wspaniale nieposłuszny.

Opuścił ją nagle na środku corrédoru, by przynieść sobie kapelusz, miękkie szare sombrero stanowiące część narodowego stroju, a licujące nieoczekiwanie z jego angielskim ubiorem. Wrócił ze szpicrutą pod pachą, dopinając rękawiczki z psiej skóry; na. jego twarzy odbijała się śmiałość i stanowczość myśli. Pani Gould czekała na męża przy zejściu ze schodów. Zanim złożył na jej policzku pożegnalny pocałunek, dodał na zakończenie rozmowy:

— Jedną rzecz powinniśmy sobie jasno uświadomić — rzekł — że dla nas nie ma odwrotu. Gdzież byśmy mogli rozpoczynać nowe życie? Włożyliśmy w to wszystko, co w nas było.

Pochylił się nad jej podniesioną główką z wielką tkliwością i odcieniem skruchy. Karol Gould oceniał sytuację właściwie, gdyż nie miał złudzeń. Koncesja Gouldów musiała walczyć o życie taką bronią, jaka się w danej chwili nasuwała. Otaczało ją bagno zepsucia tak powszechnego, że stawało się aż niewidoczne. Karol Gould gotów był nisko się pochylić, byle broń podjąć. Przez chwilę wydało mu się, że kopalnia srebra, która zabiła jego ojca, wciągnęła go samego głębiej, niż zamierzał. I na skutek zawiłej logiki uczuć doznał wrażenia, że wartość jego życia łączy się nierozerwalnie z powodzeniem. O odwrocie nie mogło już być mowy.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Pani Gould była zbyt przenikliwie współczująca, by nie podzielać tego uczucia. Dodawało ono życiu podniety, a doña Emilia miała naturę zbyt kobiecą, by podniety nie doceniać. Ale przestraszało ją to trochę i gdy don José Avellanos, kołysząc się w amerykańskim fotelu, zwracał się do Karola mówiąc:

— Gdyby ci się nawet nie powiodło, drogi don Carlosie, gdyby nie daj Boże jakieś niepomyślne wydarzenie zniszczyło twoje dzieło, nie przekreśli to twoich zasług wobec kraju! — pani Gould podnosiła oczy znad stolika z herbatą i spoglądała przenikliwie na swego niewzruszonego małżonka, który mieszając łyżeczką cukier w filiżance zdawał się nie słyszeć ani słowa.

Nie znaczyło to, alby don José przewidywał coś podobnego. Nie mógł się nachwalić odwagi i taktu kochanego don Carlosa. Twierdził, iż prawdziwie angielski charakter młodego człowieka, nieugięty jak kamień, stanowi najlepszą dla niego rękojmię bezpieczeństwa. A zwracając się do pani Gould z poufałością, na jaką pozwalały mu jego wiek i dawna przyjaźń, dodawał: — A pani, Emilio, duszo moja, jesteś taką patriotką, jakbyś się urodziła pośród nas.

To twierdzenie było mniej, a może więcej niż prawdą. Pani Gould, towarzysząc mężowi w wędrówce po całej prowincji w poszukiwaniu siły roboczej, przyjrzała się krajowi bystrzejszym okiem, niżby to mógł uczynić człowiek urodzony w Costaguanie. W podniszczonej podróżą amazonce, z twarzą osypaną pudrem, jakby pokrytą gipsem, i jedwabną maseczką chroniącą od upału, jechała na kształtnym, chybkonogim kucyku, otoczona małym orszakiem jeźdźców. Przodem kłusowało dwóch mozos de campo w dużych malowniczych kapeluszach, w białych haftowanych calzoneras, skórzanych kurtkach i pasiastych punchos, z przewieszonymi przez ramię karabinami, z ostrogami na bosych piętach. Kołysali się rytmicznie w takt końskiego chodu. Straż tylną stanowiła tropilla jucznych mułów, prowadzona przez chudego poganiacza o brunatnej skórze; ten siedział na grzbiecie kłapoucha w pobliżu ogona swego wierzchowca, z nogami wyciągniętymi przed siebie, w kapeluszu o szerokim rondzie, zsuniętym w tył, co sprawiało wrażenie aureoli dokoła jego głowy. Stary oficer costaguański, major w stanie spoczynku, człowiek skromnego pochodzenia, protegowany przez możne rody dzięki przynależności do stronnictwa blancos, a polecony Gouldom. przez don Joségo, był komisarzem i organizatorem tej wyprawy. Końce jego siwych wąsów zwisały mu poniżej brody i jadąc u boku pani Gould po jej lewej stronie rozglądał się po okolicy dobrymi oczyma, przy czym zwracał jej uwagę na wszystko, co stanowiło znamienną cechę kraju. Wyliczał nazwy małych pueblos i większych majątków, wskazywał na gładkie ściany haciendas wieńczących na  kształt murów obronnych wzgórza ponad doliną Sulaco. Zieleniejąca młodym zbożem, ze swymi równinami i lasami, z gdzieniegdzie prześwitującą wodą dolina ta — przypominająca wielki park — rozciągała się od błękitnych mgieł dalekiej Sierry po bezkresną, rozedrganą linię pogranicza trawy i nieba na widnokręgu, nad którym płynęły wielkie białe obłoki, zdające się z wolna zapadać w ciemność rzucanych przez siebie cieni.

Ludzie orali drewnianymi pługami zaprzężonymi w woły. Maleńcy na tle bezkresnych obszarów, zdawali się porywać do walki z bezmiarem. W oddali galopowali na koniach vaquerosi i pasły się wielkie stada bydła, zwracając rogate łby w jednym kierunku, co tworzyło jak okiem sięgnąć jedną falistą linię, biegnącą przez rozległe potreros. Rozłożyste drzewo bawełniane, stojące przy drodze, ocieniało chatę pokrytą słomą; drogą wlokły się szeregi objuczonych Indian. Zdejmując w pokłonie kapelusze spoglądali niemym, smutnym wzrokiem na kawalkadę podnoszącą tumany kurzu ze zniszczonego Camino Real, tej drogi, którą budowały ręce ich zniewolonych przodków.

Pani Gould zapoznawała się tedy z każdym dniem bliżej z duszą kraju, który odkrywał się przed nią, ogromny, nie tknięty jeszcze cienką powłoką europejskiej cywilizacji przenikającej do miast portowych — kraju wielkich równin i gór — zapoznawała się także z jego ludem, cierpiącym i milczącym, który, zdawało się, zastygł w biernym, wzruszającym oczekiwaniu przyszłości.

Poznała krajobraz oraz gościnność udzielaną z jakąś senną godnością w tych wielkich domach o ciężkich bramach i długich ślepych murach, przeciwstawiających się wichrom wiejącym od pastwisk. Wyznaczano jej pierwsze miejsce przy stole, wokół którego gospodarze i podwładni zasiadali z prostotą, zgodnie z patriarchalnymi zwyczajami. Na podwórzu zarośniętym pomarańczowymi drzewami panie domu zabawiały gości cichą rozmową przy księżycowym świetle; doña Emilia podziwiała słodycz ich głosu i spokój ich życia kryjący w sobie coś tajemniczego. Nazajutrz rano panowie gospodarze, dosiadając pięknych wierzchowców przybranych w rzędy suto ozdobione srebrem, sami przyodziani w plecione sombreros i haftowane stroje do konnej jazdy, eskortowali odjeżdżających gości do słupów granicznych, by ich tam z namaszczeniem pożegnać polecając boskiej opiece. Pani Gould nasłuchała się w tych domach opowieści o politycznych przewrotach i gwałtach, o krewnych i znajomych, wywłaszczonych, więzionych i zabijanych w bezsensownych wojnach domowych, skazywanych na okrutne wygnanie lub mordowanych w barbarzyński sposób. Odnosiło się wrażenie, że rządy tego kraju to ciągłe ścieranie się pożądliwości, nieustanna walka pomiędzy bandami bezmyślnych, rozpętanych diabłów w mundurach i przy szabli, które prześcigają się w wygłaszaniu górnolotnych frazesów. Doña Emilia na wszystkich twarzach dostrzegała to samo znużone pragnienie pokoju, tę samą odrazę do oficjalnych przedstawicieli władz z całą ich koszmarną parodią administracji opartej na bezprawiu, nie zapewniającej bezpieczeństwa, pozbawionej sprawiedliwości.

Pani Gould zniosła bardzo dobrze dwumiesięczną wędrówkę. Miała dziwną odporność na zmęczenie, jaką się czasem spotyka ze zdumieniem u kobiet pozornie wątłych, lecz obdarzonych nieugiętą siłą ducha. Stary major costaguański don Pépé, roztaczający troskliwą opiekę nad delikatną panią, nadał jej po pewnym czasie miano „niestrudzonej señory".

Pani Gould stawała się Costaguanką w całym tego słowa znaczeniu. Przebywając długo w południowej Europie poznała do gruntu wieśniaków, co teraz pozwoliło jej ocenić wielką wartość tutejszego ludu. Potrafiła dojrzeć człowieka w milczącym, jucznym zwierzęciu o smutnych oczach, widziała ludzi, dźwigających ciężary po drogach, i samotne postacie rolników pracujących w polu. Nosili duże słomiane kapelusze i białą odzież, która trzepotała na wietrze dokoła ich lędźwi. Ta lub inna wioska utkwiła jej w pamięci dzięki temu, że zobaczyła tam grupę kobiet Indianek przy studni lub zapamiętała profil jakiejś indiańskiej dziewczyny o wyrazie zmysłowym i pełnym melancholii, niosącej gliniany dzban świeżej wody w progi mrocznej chaty z drewnianym okapem, u której wejścia stał szereg brunatnych naczyń. Mocne, drewniane koła wozu ciągniętego przez woły, który ugrzązł  po dyszel w kurzu drogi, wskazywały na to, że ciosała je siekiera. Gromadka tragarzy, nosicieli węgla, spała rzędem w cieniu niskiego muru ulepionego z gliny, przy czym każdy z wypoczywających ułożył poprzednio na tym murze swój ładunek tuż nad głową. Wielkie, ciosane z kamienia mosty i kościoły, wznoszone przez zdobywców, mówiły o lekceważeniu ludzkiego trudu, o haraczu pracy złożonym przez wymarłe dziś narody. Potęga królów i kościoła znikła, niemniej na widok jakiejś potężnej ruiny górującej ze wzniesienia nad niskim, glinianym murem wioski don Pépé przerywał, bywało, opowieść o swych kampaniach wojennych i biadał:

— Biedna Costaguana! Dawniej wszystko było dla padres a nie dla ludu, dziś wszystko jest dla wielkich polityków z Santa Marta, dla Murzynów i złodziei.

Karol przez ten czas rozmawiał z alcadesami, z fiscalesami, ze znaczniejszymi ludźmi po miastach, a także z caballerosami siedzącymi w swych majątkach. Komendanci okręgów ofiarowywali mu eskortę, gdyż mógł każdemu z nich przedstawić upoważnienie wydane mu przez przywódcę politycznego,który rządził wtedy w Sulaco. Ile ten dokument kosztował go dwudziestodolarówek w złocie, to zostawało tajemnicą pomiędzy nim samym, pewnym wielkim człowiekiem w Stanach Zjednoczonych (tym, który raczył odpisywać własnoręcznie na jego listy), tudzież innego rodzaju wielkim człowiekiem o ciemnooliwkowej cerze i przebiegłych oczach, zamieszkującym pałac Intendencji w Sulaco. Ten ostatni chełpił się swą kulturą i europejskim obyciem na modłę francuską, przebywał bowiem przez szereg lat w Europie, na wygnaniu, jak twierdził. Jednakże wiadomo było powszechnie, że przed samym wyjazdem na wygnanie nierozważnie przegrał w karty gotówkę znajdującą  się w Urzędzie Celnym portowego miasteczka, w którym możny przyjaciel uzyskał dla niego stanowisko pomocnika poborcy. Ta młodzieńcza nierozwaga sprawiła —poza innymi przykrościami — że zmuszony był przez jakiś czas zarabiać na życie jako kelner w madryckiej kawiarni; jego talenty musiały wszakże być niepospolite, skoro go w końcu wyniosły na tak świetne stanowisko polityczne. Karol Gould przedstawiając mu swoją sprawę z niewzruszoną pewnością siebie, tytułował go ekscelencją.

Prowincjonalny ekscelencja przybrał wyraz znużonej wyższości, przechylając w tył krzesło w stronę otwartego okna, co było iście miejscowym zwyczajem. Orkiestra wojskowa popisywała się tego dnia na placu grając różne wyjątki z oper, co sprawiło, iż ekscelencja dwukrotnie podniósł rękę gestem nakazującym milczenie, by wysłuchać jakiegoś ulubionego ustępu.

— Wyśmienite! przepiękne! — mamrotał dygnitarz, podczas gdy Karol Gould, czekał, stojąc, z niewzruszoną cierpliwością. — Łucja, Łucja z Lammermooru! Przepadam za muzyką. Wprawia mnie w uniesienie. Ach! boska rzecz muzyka. Ach, Mozart! Si! boska rzecz... O czym to pan mówił?

Oczywiście, doszły go już słuchy o zamierzeniach przybysza. A poza tym otrzymał z Santa Marta oficjalne ostrzeżenie. Jego manewr miał na celu po prostu zamaskowanie ciekawości i onieśmielenie gościa. Od chwili jednak gdy przekręcił klucz w szufladce dużego biurka w odległym punkcie pokoju, by ukryć tam jakąś cenną paczuszkę, stał się niezmiernie uprzejmy i żwawym krokiem powrócił do swego krzesła.

— Jeśli pan zamierza budować nowe wioski i skupiać ludność dokoła kopalni, potrzebny panu będzie dekret ministra spraw wewnętrznych — wyrzekł tonem urzędowym.

— Już wysłałem memoriał w tej sprawie — odparł spokojnie Karol Gould — a teraz ufam, że mogę liczyć na przychylny wniosek jego ekscelencji.

Jego ekscelencja był człowiekiem o zmiennych nastrojach. Wraz z otrzymanymi pieniędzmi wielka łagodność spłynęła na jego nieskomplikowaną duszę. Nagle wydał głębokie westchnienie:

— Ach, don Carlosie! Postępowych ludzi, takich jak pan, ot, czego potrzebujemy w naszej prowincji. Ten letarg, ten letarg tutejszej arystokracji! Ten brak uspołecznienia! Niezdolność do jakiejkolwiek inicjatywy! Taki człowiek jak ja, mający za sobą wyższe studia odbyte w Europie, rozumie pan...

Z jedną ręką na wezbranej piersi, unosił się na palcach, opadał z powrotem i przez dobre dziesięć minut, nie nabierając niemal tchu, usiłował górnymi frazesami przebić szaniec uprzejmego milczenia, za którym schronił się Karol Gould. Wreszcie potok jego wymowy urwał się niespodzianie i dygnitarz ciężko opadł na krzesło, jakby strącony z fortecznej szkarpy. Chcąc zachować godność, pośpiesznie pożegnał milczącego gościa uroczystym skinieniem głowy i słowami wymawianymi z markotną, znużoną łaskawością:

— Pan może polegać na mojej światłej dobrej woli dopóty, dopóki pańskie postępowanie jako obywatela tego kraju będzie  na to zasługiwało.

Podniósł papierowy wachlarz i począł się nim wachlować z odpowiednią godnością, podczas gdy Karol Gould oddalał się, pożegnawszy go ukłonem. Skoro tylko drzwi się zamknęły, dygnitarz od razu upuścił wachlarz, spoglądając na te drzwi przez dłuższy czas z wyrazem zdumienia i zakłopotania. Po czym wzruszył ramionami, jakby chciał tym sposobem utwierdzić się w swej wzgardliwej ocenie. Zimny, tępy, rudowłosy. Pozbawiony intelektu. Prawdziwy Anglik! Myślał o nim z nienawistnym lekceważeniem. Twarz mu pociemniała. Co miała znaczyć ta oziębła niewzruszona postawa? Ze wszystkich następujących po sobie przywódców politycznych, nasyłanych ze stolicy dla rządzenia Zachodnią Prowincją, on był pierwszym, któremu ta postawa Karola Goulda w urzędowej rozmowie wydała się obraźliwie niezależna.

Karol Gould zaś uważał, że jeśli uprzejme wysłuchiwanie bredni wchodzi w zakres kosztów ponoszonych dla zapewnienia sobie wolnej ręki, to osobiste wygłaszanie podobnych frazesów nie obowiązuje w umowie. Tu stawiał kropkę. W tych prowincjonalnych samowładcach, przed którymi drżała spokojna ludność bez względu na klasę społeczną, rezerwa tego inżyniera o angielskim wyglądzie budziła niepokój, oscylujący między czołobitnością a zaczepną postawą. Z biegiem czasu przekonali się wszyscy, że niezależnie od tego, która z partii bierze górę, ten człowiek pozostaje zawsze w stałym kontakcie z wyższymi władzami w Santa Marta.

Było to faktem i doskonale tłumaczyło inny fakt, ten mianowicie, że Gouldowie nie byli wcale tak bogaci, jak to mógł przypuszczać naczelny inżynier nowo budującej się kolei żelaznej. Idąc za wskazówką don Joségo Avellanosa, który był człowiekiem dobrej rady (jakkolwiek okrutne przejścia za rządów Guzmana Bento uczyniły go nieśmiałym), Karol Gould wystrzegał się gromadzenia kapitałów, niemniej w granie rezydentów-cudzoziemców obdarzano go powszechnie mianem „króla" Sulaco" (a choć to miała być ironia, kryło się pod nią głębokie przeświadczenie, że tak jest istotnie). Pewien przedstawiciel palestry w Costaguanie, słynny ze swej zręczności i dobrego charakteru, członek znakomitej rodziny Moraga posiadającej rozległe włości w dolinie Sulaco, bywał pokazywany cudzoziemcom — z odcieniem tajemniczości i szacunku — jako agent kopalni San Tomé: „polityczny agent, rozumie pan". Odznaczał się wysokim wzrostem, czarnymi faworytami i był człowiekiem dyskretnym. Wiedziano, że ma łatwy dostęp do ministrów i że liczni generałowie costaguańscy chętnie bywają w jego domu na proszonych obiadach. Z łatwością uzyskiwał audiencje u prezydentów. Prowadził ożywioną korespondencję ze swym wujem, don José Avellanosem, ale listów, o ile nie były one jedynie wyrazem rodzinnych uczuć, nigdy nie powierzał poczcie. Poczta w Costaguanie kontrolowała wszystkie listy bez wyboru, z bezczelną, dziecinną chytrością, charakterystyczną dla niektórych rządów południowoamerykańskich. Trzeba także zaznaczyć, że w okresie, kiedy uruchamiano ponownie kopalnię San Tomé, ten sam poganiacz mułów, którego Karol Gould zatrudniał w swych przedwstępnych podróżach po Campo, dołączał swą ubogą karawanę do nikłych konwojów przenoszących towary przez  górskie przesmyki pomiędzy wyżem Santa Marta i doliną Sulaco. Na tym trudnym i niebezpiecznym szlaku poza wyjątkowymi okolicznościami nie bywa zwykle podróżnych, a potrzeby handlu wewnętrznego w tych stronach nie wymagają szczególnych udogodnień transportowych. Pomimo to poganiacz mułów znajdował w tym widocznie swój interes. Powierzano mu zawsze kilka pakunków, ilekroć wybierał się w drogę. Cerę miał brunatną, postać z gruba ciosaną, spodnie ze skóry koźlej, obróconej sierścią na zewnątrz, i tak sobie podróżował na własnym dziarskim mule, usadowiony nieco powyżej jego ogona, w wielkim kapeluszu odwiniętym nad czołem. Na jego długiej twarzy malował się wyraz błogiej próżni. Dzień po dniu nucił tę samą miłosną piosenkę w minorowym tonie, a od czasu do czasu, nie zmieniając wyrazu, wydawał przenikliwy okrzyk dla pobudzenia swej tropilli człapiącej na przedzie. Wiózł ze sobą przewieszoną przez plecy małą, okrągłą gitarę, a w jukach przy jego drewnianym siodle znajdował się otwór artystycznie wydrążony w drewnie, w który łatwo było wsunąć rulon papieru, wystarczało potem zatkać go i znów przykryć grubym płótnem, aby stał się niewidzialny. Po powrocie do Sulaco człowiek ten miał zwyczaj wylegiwania się całymi dniami na kamiennej ławie pod bramą Casa Gould, naprzeciw okien domostwa Avellanosów, paląc i drzemiąc na przemian, jakby nic go na świecie nie obchodziło. Przed wielu, wielu laty jego matka była główną praczką w tym domu, niezmiernie biegłą w krochmaleniu. On sam urodził się w jednej z haciendas należących do rodziny Avellanosów. Nazywał się Bonifacio i don José, udając się około godziny piątej do doñy Emilii, w przejściu przez ulicę zawsze odpowiadał skinieniem ręki lub głowy na jego pokorny ukłon. Dozorcy obu domów ugwarzali z nim leniwie; łączyła  ich zażyłość pełna powagi. Wieczory poświęcał grze w karty, a gdy był w świątecznym a hojnym nastroju, odwiedzał dziewczęta peyne d'oro na bocznych uliczkach przedmieścia. On także był człowiekiem dyskretnym.

ROZDZIAŁ ÓSMY

Ludzie, których ciekawość lub interes przywiodły do Sulaco, w latach poprzedzających budowę kolei, muszą pamiętać, do jakiego stopnia kopalnia San Tonie unormowała życie tej odległej prowincji.

Jej wygląd zewnętrzny jeszcze się wówczas tak nie zmienił, jak się ponoć zmienił w następnych latach. Dziś, o ile mi wiadomo, tramwaje kursują po ulicy Konstytucji, a dobre drogi jezdne sięgają w głąb kraju, do Rancon i innych wiosek, w których zagraniczni kupcy tudzież miejscowi ricos posiadają nowoczesne wille. Wielkie składy kolejowe mieszczą się tuż koło portu, wzdłuż którego ciągnie się bulwar z szeregiem magazynów na towary, a władze portowe miewają już podobno poważne kłopoty z zorganizowaną siłą roboczą.

W dawnych czasach nie słyszało się o podobnych rzeczach. Wprawdzie tak zwani cargadores portowi tworzyli krnąbrne bractwo, pozostające zawsze pod wezwaniem jakiegoś patrona, bractwo złożone z wszelkiego rodzaju szumowin, które strajkowało regularnie w dzień walki byków, z czym nie mógł sobie poradzić nawet Nostromo u szczytu swej potęgi. Jednakże nazajutrz po takiej fiesta, zanim jeszcze indiańskie przekupki otworzyły swoje parasole na plaza, zanim śnieżny szczyt Higueroty zarysował się blado nad miastem na czarnym jeszcze niebie, powrót do pracy był już niechybnie zapewniony dzięki pojawieniu się jeźdźca, który przelatywał jak widmo na srebrzystej klaczy. Jego rumak pędził poprzez obskurne zaułki i opłotki zagród obrośnięte chwastami, okolone wałami dawnych fortyfikacji, mijał ciemne skupiska nie oświetlonych lepianek, przypominających obory lub psie budy. Jeździec walił głowicą rewolweru w drzwi niskich pulperias, koślawych chałupek, przylepionych do ruin szlachetnych murów, w ściany drewnianych szop tak licho skleconych, że w przerwach pomiędzy uderzeniami dolatywały z wewnątrz odgłosy chrapania i sennych pomruków. Nie schodząc z siodła wywoływał ludzi groźnym głosem po nazwisku, raz i drugi. Ospałe odpowiedzi, gniewne, pojednawcze, wściekłe lub żartobliwe, czasem błagalne, rozlegały się w głuchej ciemności i podczas gdy jeździec milcząco czekał na swym koniu, poczynały wyłaniać się pojedyncze ciemne postacie, zakłócające swym kaszlem ciszę powietrza. Czasem jakiś niski glos kobiecy odzywał się pokornie z otworu okiennego. „On już idzie, idzie, señor!" — i jeździec czekał dalej na swym nieruchomym wierzchowcu.

Zdarzały się jednak wypadki, kiedy musiał zeskoczyć z siodła, a wtedy, po krótkiej, dzikiej walce, wśród zduszonych przekleństw i złorzeczeń wylatywał przez drzwi chaty czy pulperii jakiś cargador, głową naprzód i z rozłożonymi rękami, by paść jak długi pod przednie kopyta srebrzystej klaczy, która tylko strzygła zgrabnymi uszkami. Nawykła widać do tych spraw; zaś pokonany buntownik dźwigał się z ziemi i szybko uchodził spod rewolweru Nostroma, zataczając się nieco po uliczkach i mamrocząc ciche przekleństwa. O wschodzie słońca, gdy kapitan Mitchell, jeszcze w nocnym stroju, wychodził na drewniany balkon ciągnący się wzdłuż samotnego budynku Kompanii O. S. N. na wybrzeżu, dostrzegał już krążące barki przewozowe i postacie uwijające się dokoła okrętowych dźwigni. Mógł też wtedy słyszeć pokrzykiwania niezrównanego Nostroma, który, rozstawszy się już z koniem, przybrany w kraciastą koszulę i czerwony pas śródziemnomorskiego marynarza, rzucał stentorowym głosem rozkazy poprzez całe molo. Jeden taki chłop na  tysiąc!

Postęp natury technicznej wprowadzony przez cywilizację, postęp, który niszczy indywidualny charakter starych miast, narzucając im stereotypowe udogodnienia nowoczesne, nie przeniknął jeszcze do Sulaco, jednakże sam fakt uruchomienia kopalni San Tomé nowoczesny sam w sobie, począł już wywierać lekko dostrzegalny wpływ na staroświecki wygląd tego miasta, z jego charakterystycznymi sztukateriami na fasadach domów, jego zakratowanymi oknami i powagą wielkich, żółtobiałych murów klasztornych, dziś opustoszałych, otoczonych rzędami ciemnozielonych cyprysów. Istnienie kopalni zmieniło także charakter tłumów zbierających się w dni świąteczne na plaza przed otwartym portalem katedry. Odświętnym strojem górników w San Tomé stały się białe ponchos z zielonym pasem, tudzież białe kapelusze obszyte zielonym sznurem, artykuły w dobrym gatunku, które mogli tanio nabywać w składach administracji. Potulny Cholo, przybrany w te barwy (niezwykłe w Costaguanie), jakoś rzadko teraz bywał bity niemal do śmierci za brak szacunku okazany miejskiej policji, rzadziej mu się też przydarzało być schwytanym na lasso przez lancerosów werbujących po drogach żołnierzy, co nazywało się dobrowolnym zgłaszaniem się do wojska, a było niemal legalną metodą uprawianą w republice. Całe wsie szły w ten sposób na ochotnika, a don Pépé, rozmawiając o tym z panią Gould, beznadziejnie wzruszał ramionami:

— Cóż pani chce? Biedni ludzie! Pobrecitos! Pobrecitos! Jednakże państwo musi mieć żołnierzy!

Tak przemawiał z punktu widzenia zawodowego don Pépé, eks-bojownik z obwisłym wąsem, orzechową cerą, wychudłą twarzą i wygoloną szczęką, jakby odlaną z żelaza, co nadawało mu wygląd konnego pasterza z wielkich, południowych llanos.

— Jeśli chcecie posłuchać, señores, co wam powie stary oficer Paeza — tymi słowy rozpoczynał każdą przemowę w arystokratycznym klubie w Sulaco, do którego został przyjęty w nagrodę za dawne usługi oddane sprawie Federacji. Ten klub, założony w dniach ogłoszenia proklamacji o niepodległości Costaguany, szczycił się z posiadania wielu nazwisk bojowników o wolność pośród swych założycieli. Wielokrotnie zamykany przez arbitralne rządy, pamiętający wyroki skazujące na wygnanie i jednorazową, całkowitą masakrę swych członków, zgromadzonych na posępnym bankiecie na rozkaz gorliwego wojskowego commandante (ciała  ich zostały później obnażone i wyrzucone przez okna na plaza przez najplugawszy motłoch) — w chwili obecnej odzyskał swoje prawa i spokojnie się rozwijał. Otworzył teraz i przed cudzoziemcami gościnne podwoje swych dużych, chłodnych komnat mieszczących się w historycznej, frontowej części budynku, który był niegdyś rezydencją wysokiego dygnitarza Inkwizycji.

Dwa skrzydła pałacu o zabitych na głucho drzwiach kruszały, zaś młody gaik pomarańczowy, który wyrósł na nie zabrukowanym patio, osłaniał całkowitą ruinę części domu położonej w głębi, naprzeciw bramy. Wchodziło się z ulicy jakby do odosobnionego sadu i natrafiało się na schody bardzo zniszczonych stopniach, strzeżone przez omszały posąg jakiegoś świętego biskupa w infule i z pastorałem, o pięknych, kamiennych rękach skrzyżowanych na piersi; biskup zdawał się pokornie znosić zniewagę, jaką musiał dla niego przedstawiać utrącony nos. Z góry przyglądali się wchodzącemu gościowi służący o czekoladowych twarzach i czarnych pokudłanych włosach, jego uszu dobiegał stukot bilardowych kul, a wszedłszy na schody dostrzegał zazwyczaj w pierwszej, jasno oświetlonej sali postać don Pépégo, siedzącego sztywno na krześle z prostopadłym oparciem. Poruszał on wąsami sylabizując jakąś starą gazetę z Santa Marta, trzymaną na odległość ramienia od oczu. Jego kary koń, nieczułe, lecz wytrzymałe bydlę, z głową kształtu młota, stał przez ten czas na ulicy drzemiąc nieruchomo pod olbrzymim siodłem i dotykając nieledwie nozdrzami kamienia chodnika.

Gdy don Pépé „zjeżdżał z gór" (według określenia często używanego w Sulaco), można go było także spotkać w salonie Casa Gould. Pełen skromnej pewności siebie zasiadał w pewnej odległości od stoliczka z herbatą i ze ściśniętymi kolanami, z dobrotliwym a figlarnym błyskiem w głęboko osadzonych oczach wtrącał do ogólnej rozmowy swoje ironiczne uwagi. Ten człowiek posiadał jakąś zdrową, zabarwioną humorem przenikliwość i pewną dozę wrodzonej humanitarności, którą się często spotyka u starych żołnierzy wypróbowanej odwagi, oswojonych w ciągu swej służby z wielu rozpaczliwymi sytuacjami. Don Pépé nie znał się oczywiście wcale na górnictwie, ale jego funkcja polegała na czym innym. Miał nadzór nad całą ludnością zamieszkującą terytorium kopalni, a to terytorium rozciągało się od wylotu wąwozu do miejsca, w którym droga, wyłaniając się z podnóża gór, wchodzi na równinę poprzez strumień przecięty małym drewnianym mostem pomalowanym na kolor zielony. Ta barwa, oznaczająca nadzieję, była także kolorem przyswojonym przez kopalnię.

Opowiadano sobie w Sulaco, że „tam, na San Tomé"., don Pépé przechadza się szybkim krokiem, z okazałą szablą u boku, w zniszczonym mundurze ze srebrnymi, mocno zrudziałymi naramiennikami majora. Większość górników rekrutujących się z Indian o wielkich, dzikich oczach nazywało go taita (ojciec), gdyż bosonoga ludność Costaguany obdarza tym mianem każdego, kto nosi buty. Basilio, przyboczny mozo don Carlosa i zwierzchnik służby w Casa Gould, w dobrej wierze, iż się majorowi ten tytuł należy, zaanonsował go pewnego razu uroczystymi słowy:

— Przybył el señor gobernador.

Don José Avellanos, obecny w salonie państwa Gouldów i zachwycony trafnością tej nazwy, powitał nią żartobliwie starego majora, gdy ten ukazał się w drzwiach wejściowych. Don Pépé uśmiechnął się tylko pod wąsem, jakby chciał powiedzieć: „Mogliście znaleźć gorsze przezwisko dla starego żołnierza."

Więc pozostał el señor gobernador, żartując sobie dalej ze swego urzędu i zasięgu władzy.

W rozmowach z panią Gould zapewniał ją z przesadą pełną humoru:

— Dwa kamienie nie zetkną się ze sobą, aby gobernador nie usłyszał ich zderzenia.

I z wszechwiedzącą miną stukał wskazującym palcem w ucho. Nawet wtedy, gdy liczba samych górników wzrosła do sześciuset i więcej, zdawał się znać każdego z osobna. Umiał nazwać po imieniu niezliczonych José'ów, Manuelów i Ignacych, wiedział, z jakiej kto pochodzi wioski (a wiosek było trzy, zamieszkanych przez górników: primero, segundo, tercero ). Rozpoznawał ich nie tylko po płaskich, smętnych twarzach, które pani Gould wydawały się zupełnie jednakowe, jakby odlane z jednej formy, drążonej rylcem cierpienia i cierpliwości ich przodków, ale także po niezliczonych odcieniach pleców, miedzianych, czerwonobrunatnych lub brunatnoczarnych. Górnicy pracowali na dwie zmiany i gdy mijali się na otwartej platformie przed wejściem do głównego szybu, półnadzy, w płóciennych spodniach i skórzanych czapkach chroniących czaszki, tworzył się niebywały tłok, w którym kłębiły się tylko nagie członki, podniesione kilofy i rozkołysane latarki przy akompaniamencie głośnego klekotu sandałów. W czasie przerwy w pracy indiańscy chłopcy wspierali się leniwie o rząd pustych lorek, przesiewacze i skalnicy siedzieli w kucki na piętach ćmiąc długie cygara. Wielkie drewniane rynny, schodzące ukośnie poprzez krawędź platformy przed tunelem, teraz ucichły, słychać było tylko nieustanny, gwałtowny szum wody w otwartych korytach obok plusku i dudnienia obracających się kół turbiny i głuchego, miarowego łomotu stęporów kruszących na miazgę drogocenną skałę w szybie położonym niżej. Kierownicy poszczególnych grup, wyróżniający się miedzianym medalem na nagiej piersi, prowadzili w szyku swoje ekipy. Wreszcie kopalnia wchłaniała połowę milczącej gromady, podczas gdy druga odpływała długim rzędem w dół, ścieżkami w zakosy, wiodącymi w głąb wąwozu. Wąwóz był głęboki i na niższych jego zboczach widniała wstęga roślinności okalającej skały, jaskrawo oświetlone słońcem. Na tej wąskiej, zielonej wstędze odznaczały się na kształt trzech grubych węzłów trzy kępy bananów, rozłożystych palm i innych drzew ocieniających wioski: pierwszą, drugą i trzecią, wioski, które zamieszkiwali górnicy z kopalni Goulda.

Skoro tylko po koczowiskach pasterskich na Campo rozeszła się wieść, że istnieje miejsce, gdzie ludziom zapewniają pracę i bezpieczeństwo, całe rodziny ruszyły w stronę masywu Higueroty, zbliżając się na kształt wzbierających wód powodzi do rozpadlin i wąwozów skalnych błękitniejącego w dali łańcucha Sierry. Na czele szedł zwykle ojciec, w spiczastym kapeluszu słomkowym, potem matka ze starszymi dziećmi, za nimi zaś nierzadko maleńki osiołek. Wszyscy dźwigali jakieś brzemię, z wyjątkiem przewodnika, a czasem też dorosłej córki, chluby rodu, która kroczyła boso, wyprostowana jak strzała, z kruczoczarnymi warkoczami i dumnym profilem, nie obarczona żadnym ciężarem poza małą gitarą miejscowego wyrobu i parą miękkich sandałów przewieszonych przez plecy. Na widok tych wędrownych tłumów, ciągnących po wszystkich rozstajnych drogach na rozległych pastwiskach lub obozujących po obu stronach królewskiego gościńca, konni podróżni wymieniali między sobą uwagi:

— Wszyscy ciągną do kopalni San Tomé. Jutro zobaczymy ich jeszcze więcej.

I bodąc konie ostrogami w zapadającym zmroku rozprawiali o wielkiej nowinie krążącej po prowincji, o kopami San Tomé. Jakiś bogaty Anglik miał ją uruchomić. A może nie Anglik? Quien sabe! W każdym razie cudzoziemiec rozporządzający wielkimi pieniędzmi. O tak, praca już się rozpoczęła. Ludzie, którzy pognali stado czarnych byków na zapowiedzianą corridę do Sulaco, opowiadali, że z krużganka posady w Rincon, miejsca oddalonego o niepełną milę od miasta, widać w górach ponad drzewami mrugające światełka. Widziano także kobietę w męskim kapeluszu na głowie, siedzącą bokiem na koniu, i to nie w kolebce na to przeznaczonej, ale na czymś w rodzaju siodła. Czasem wspinała się także piechotą po górskich ścieżkach. Kobieta-inżynier, nic innego.

— Cóż za absurd! To niemożliwe, señor!

— Si, si! Una Americana del norte.

— A jeśli tak! Jego wielmożność wie, co mówi. Una Americana! Tak! To musi być coś w tym rodzaju.

I śmiali się trochę ze zdziwieniem i wzgardą, śledząc przy tym bacznie cienie na drodze, podróżując bowiem późnym wieczorem po Campo bywa się narażonym na spotkanie ze złymi ludźmi.

Don Pépé znał nie tylko wszystkich mężczyzn, ale umiał jednym bystrym, uważnym spojrzeniem odróżnić każdą kobietę, dziewczynę lub wyrostka na podlegającym mu terenie. Tylko drobny narybek wprawiał go czasem w zakłopotanie. Spotykało się często starego majora przechadzającego się po uliczkach w towarzystwie padre; przyglądali się obaj w zamyśleniu gromadkom spokojnych, brunatnych dzieci, naradzając się przyciszonym głosem, jak je rozpoznać, lub zadając wnikliwe pytania tyczące małego, statecznego urwipołcia, który kroczył środkiem drogi nago i poważnie, z cygarem w dziecinnych ustach i różańcem, ściągniętym prawdopodobnie matce, a zwisającym, gwoli ozdoby, zwojem paciorków aż na okrągły jego brzuszek. Obaj pasterze górniczych owieczek, duchowny i świecki, żyli w wielkiej ze sobą przyjaźni. Z doktorem Monyghamem, opiekunem sanitarnym, który przyjął tę godność z rąk pani Gould i mieszkał w budynku szpitalnym, nie było już takiej zażyłości. Nikt właściwie nie przyjaźnił się z el señor doktorem, który ze swą spuszczoną głową, skrzywionymi ramionami, sardonicznym uśmiechem i ukośnym, zgorzkniałym spojrzeniem czynił wrażenie tajemnicze i niepokojące. Tamte dwie władze współdziałały zgodnie. Ojciec Roman, mały, zasuszony, żwawy, z mnóstwem zmarszczek dokoła okrągłych oczu, z ostrą brodą i nieodstępną tabakierką, był także starym wiarusem; wyspowiadał wiele dusz na polach bitew republiki klęcząc przy konających na zboczach gór, wśród traw wysokich lub w mroku lasów; słuchał tych spowiedzi, wchłaniając w nozdrza zapach prochu, przy szczęku odwodzonych muszkietów, przy świście i klekotaniu kul. I cóż w tym było złego, że wczesnym wieczorem grali sobie zatłuszczoną talią kart partyjkę na plebanii do chwili, gdy don Pépé wychodził na inspekcję, by przed nocą sprawdzić, czy wszyscy dozorcy kopalni (a był to oddział przez niego zorganizowany) znajdują się na swych posterunkach? Przed dokonaniem tego ostatniego obowiązku don Pépé przypasywał starą szablę, a czynił to na werandzie białego domostwa w stylu wybitnie amerykańskim, które ksiądz Roman nazywał plebanią. W pobliżu stał długi, niski, ciemny budynek ze spadzistym dachem, przypominający stodołę ozdobioną na szczycie drewnianym krzyżem. Była to kaplica kopalni. Tam ksiądz Roman codziennie odprawiał mszę przed ciemnym obrazem w ołtarzu, przedstawiającym Zmartwychwstanie — odwaloną płytę grobową z szarego kamienia i unoszącą się nad nią niepomiernie długą postać w aureoli bladego światła, na pierwszym zaś planie brązowoczerwonej barwy — rozciągniętego na ziemi legionistę o ciemnej skórze, z hełmem na głowie. — Ten obraz, moje dzieci — mawiał ksiądz Roman do swych owieczek — muy lindo e marovilloso, ten obraz, który tu oglądacie, zawdzięczamy wspaniałomyślności małżonki naszego señora adminislradora. Obraz został namalowany w Europie, w kraju, gdzie rodzą się święci i gdzie dzieją się cuda, a który jest znacznie większy niż nasza Costaguana.

Wypowiedziawszy te słowa wciągał z namaszczeniem szczyptę tabaki do nosa. Ale gdy pewnego razu jakiś ciekawy słuchacz zapytał go, gdzie leży Europa, w górę czy w dół wybrzeża, ksiądz Roman chcąc pokryć zakłopotanie stał się surowy i pełen rezerwy.

 — Nie ulega wątpliwości, że leży niezmiernie daleko. Ale ciemni grzesznicy, tacy jak wy w San Tomé, powinni raczej poważnie zastanawiać się nad groźbą potępienia wiecznego niż dociekać tajemnic wielkości tej ziemi, jej krajów i ludów, gdyż są to tajemnice przekraczające bezwzględnie zdolność waszego zrozumienia.

Po wymianie uprzejmości: „dobranoc, padre", „dobranoc, don Pépé", gobernador odchodził wielkimi, ciężkimi krokami podtrzymując szablę przy boku, pochylony naprzód, i znikał w mroku. Od tej chwili żartobliwy nastrój stosowany przy niewinnej grze w karty o parę cygar lub o garść yerba ustępował surowemu poczuciu obowiązku oficera lustrującego placówki obozującej armii. Ostry gwizd świstawki zawieszonej na szyi majora wywoływał natychmiast przeraźliwy odzew wielu innych świstawek, do czego dołączało się ujadanie psów; hałas ten z wolna przycichał począwszy od górnej części wąwozu, po czym wśród zupełnej już ciszy dwaj serenos pełniący straż na moście wyłaniali się z ciemności i bezszelestnie podchodzili do swego zwierzchnika. Po jednej stronie drogi długi budynek — magazyn kopalni — zamknięty był na głucho, drugi, jeszcze dłuższy, o białych ścianach i z werandą, położony naprzeciw pierwszego, mieścił w sobie szpital. Świeciło się tam w dwóch oknach izby stanowiącej kwaterę doktora Monyghama. Ciemność, nagrzana promieniowaniem rozpalonych skał, zdawała się tak zastygła, że nawet delikatne listowie drzew pieprzowych nie poruszało się wcale. Don Pépé stał chwilę spokojnie naprzeciwko dwóch nieruchomych serenosów; po czym znienacka wysoko na stromej powierzchni góry, na której mrugały pojedyncze pochodnie jak kropelki ognia spadające z wielkich jarzących się powyżej świateł, zaczynały rozbrzmiewać detonacje. Wysadzano skały zawierające kruszce. Ogłuszający huk, jakby nabierając szybkości i wagi, wpadał pomiędzy ściany wąwozu i odbijając się o nie staczał się w dolinę z pomrukiem grzmotu. Pasadero z Rincon gotów był przysiąc, iż w ciche noce, nasłuchując z progu domu, słyszy odgłosy burzy toczącej się nad górami.

W wyobrażeniach Karola Goulda odgłosy te powinny były docierać do najdalszych krańców prowincji. Gdy nocą jeździł do kopalni, głuchy pomruk wychodził na jego spotkanie, łowił go uchem na skraju małego lasku położonego tuż za Rincon. Nie było wątpliwości, że to góra wyrzuca z siebie strumień skarbów pod stępory, a w jego sercu odgłos ten brzmiał jak szczególnej mocy proklamacja rzucona całemu krajowi; było w tym cudowne piękno dokonanego dzieła, ziszczenie śmiałych zamierzeń. Od dawna znał to uczucie. W wyobraźni słyszał wybuchy już owego wieczora, gdy oboje z żoną po przebyciu krętej drogi przez las ściągnęli koniom cugle nad strumieniem, spoglądając po raz pierwszy na wąwóz zarośnięty gąszczem jak dżungla. Gdzieniegdzie wychylały się stamtąd głowy palm. W głębokiej rozpadlinie położonej za zakrętem góry San Tomé (kwadratowego kształtu jak blokhauz) połyskiwała wstęga wody jasną, szklistą smugą pośród ciemnozielonych, ciężkich festonów drzewiastych paproci.

Jadący w ich asyście don Pépé, wysunąwszy się z koniem naprzód, wyciągniętą ręką wskazał na wąwóz i oznajmił drwiąco uroczystym głosem:

— Oto istny raj węży, señora.

Po czym wszyscy zawrócili konie z powrotem do Rincon, aby tam spędzić noc. Alcalde, stary, chudy Moreno, sierżant z czasów Guzmana Bento, z należnym szacunkiem wyniósł się ze swego domu wraz z trzema pięknymi córkami, aby zrobić miejsce dla zagranicznej señory tudzież dla wielmożnych caballeros. Jedyną rzeczą, o którą w zamian prosił Karola Goulda (wziął go bowiem za tajemniczą osobistość urzędową), było przypomnienie wysokim władzom — el  gobierno supremo — o wypłacaniu mu renty wynoszącej około dolara miesięcznie, do pobierania której czuł się uprawniony. Prostując po żołniersku swe zgięte plecy twierdził, iż renta została mu obiecana „przed wielu, wielu laty za zasługi wojenne w walkach z dzikimi Indianami, gdy byłem jeszcze młody, señor".

Wodospad już nie istniał. Przepyszne paprocie drzewiaste, zawdzięczające swój wzrost rozpylającym się bryzgom piany, uschły wokół wyschniętego źródła, a długa rozpadlina stała się rodzajem kanału, w którym zatrzymywały się kopalniane odpadki. Strumień wytryskujący wyżej, a obecnie uregulowany, wlewał swe wody do otwartych rynien z wydrążonych pni drzewnych wspartych na kozłach i zasilał turbiny poruszające stępory na niższym płaskowyżu — il mesa grande — góry San Tomé. Jedynym wspomnieniem wodospadu z jego zdumiewającą florą, tego, rzekłbyś, wiszącego ogrodu nad skalnymi ścianami wąwozu, pozostał akwarelowy szkic pani Gould. Namalowała go kiedyś pośpiesznie, siedząc na polance oczyszczonej z krzewów, w cieniu słomianego dachu wspartego na trzech żerdziach — pomysłu don Pépé.

Pani Gould przypatrywała się wszystkiemu od początku oczyszczania tej dżungli, budowaniu drogi, przeprowadzaniu nowych ścieżek na spadzistym stoku San Tomé. Tygodniami całymi mieszkała tam z mężem, wskutek czego tak rzadko przebywali w Sulaco, że pojawienie się powozu Gouldów na Alameda budziło ogólne podniecenie. Stateczne señoras i czarnookie señoritas, jeżdżące w uroczystych landach familijnych po ocienionych alejach, witały panią Gould trzepotaniem białych rączek: „Doña Emilia powróciła z gór!"

Ale nie na długo. Po paru dniach doña Emilia znowu „wracała w góry", a jej wypieszczone muły miały zapewniony wypoczynek przez dłuższy czas. Była świadkiem budowy pierwszego domu wzniesionego na niższym mesa, a przeznaczonego na biura i na kwaterę don Pépégo; odczuła w sercu poryw wdzięczności usłyszawszy dudnienie pierwszego wagoniku z ładunkiem, który spuszczano po jedynej wykończonej pochylni, a gdy stojąc w zupełnym milczeniu u boku męża przyglądała się uruchomieniu pierwszej baterii stęporów, zbladła i zziębła ze wzruszenia. Gdy zaś zabłysły wśród nocy ognie pod pierwszym rzędem retort, nie poszła spocząć na przygotowanej dla siebie pryczy w pustych jeszcze murach domu, dopóki nie zobaczyła pierwszej gąbczastej bryły srebra, wydanej na świat na niepewne losy z ciemnej czeluści kopami Gouldów. Ze skwapliwością, od której drżały jej ręce, ręce, którym obca była chciwość, dotykała pierwszej sztaby srebra, ciepłej jeszcze

po przetopieniu, i w fantastycznej ocenie potęgi tego kawałka metalu nadała mu w wyobraźni jakąś usprawiedliwiającą abstrakcyjną wartość, dopatrując się w nim nie realnego przedmiotu, lecz czegoś nienamacalnego, o daleko sięgającym znaczeniu, czegoś, co było wyrazem pragnień lub urzeczywistnieniem zasady.

Don Pépé, niezmiernie zainteresowany, spoglądał na ten przedmiot przez jej ramię z uśmiechem, który tworzył podłużne bruzdy na jego twarzy, czyniąc ją podobną do skórzanej maski o dobrotliwie diabelskim wyrazie.

— O, jakby muchachos z bandy Hernandeza chcieli posiąść taki skromny przedmiocik, który, por Dios, wygląda jak kawałek cyny.

Słynny zbój Hernandez był ongiś nieszkodliwym, małym ranchero, dopóki w czasie wojny domowej nie porwano go z domu w szczególnie niegodziwy sposób i nie wcielono przemocą do wojska. Jako żołnierz zachowywał się wzorowo aż do chwili, kiedy korzystając ze sprzyjającej okoliczności zamordował swego pułkownika i uciekł z szeregów. Z bandą dezerterów, którzy obrali go swoim wodzem, schronił się w dzikich i bezwodnych ostępach Bolson de Tonoro. Okoliczne haciendas składały mu haracz w postaci koni i bydła; opowiadano sobie niestworzone historie o siłach, jakimi rozporządzał, a także o przedziwnych ucieczkach od grożącego mu pojmania. Wjeżdżał często samopas do wiosek i miasteczek rozrzuconych po Campo, z dwoma rewolwerami u pasa, szedł prosto do sklepu lufo składu, wybierał stamtąd, co chciał, i odchodził nie zaczepiany przez nikogo, a zawdzięczał to trwodze, jaką budziły jego czyny i odwaga. Ubogich wieśniaków pozostawiał zazwyczaj w spokoju, zamożniejszych napadał na drogach i obrabowywał, a najgorszy los spotykał urzędników państwowych, którzy mieli nieszczęście wpaść w jego ręce; tym garbował po prostu skórę. Liniowi oficerowie nie lubili, aby wspominano nazwisko Hernandeza w ich obecności. Jego podwładni jeżdżący na kradzionych koniach kpili sobie z pogoni zawodowej kawalerii, na którą urządzali mistrzowskie zasadzki, zaczajeni w załamaniach gruntu jak w fortecy.

Wysyłano przeciwko nim ekspedycje karne, wyznaczono nagrodę za głowę Hernandeza, czyniono także próby, oczywiście podstępne, wchodzenia z nim w układy, lecz to wszystko nie zakłócało w najmniejszym stopniu normalnego rozwoju jego kariery. Aż wreszcie naczelnik urzędu skarbowego z Tonoro, ubiegając się o sławę poskromiciela groźnego zbója, obyczajem iście costaguańskim ofiarował Hernandezowi pewną sumę pieniędzy i zapewnienie bezpiecznego wyjazdu za granicę w zamian za wydanie członków swej bandy. Ale Hernandez nie był snadź ulepiony z tej samej gliny co znamienici politycy wojskowi i konspiratorzy z Costaguany. Mądrze obmyślany, choć pospolity fortel (cudownie skuteczny, gdy chodzi o uśmierzanie rewolucji) zawiódł w stosunku do wodza zwykłych salteadores. Sprawa przedstawiała się zrazu dla dygnitarza pomyślnie, lecz zakończyła się smutno dla szwadronu lanceros ukrytych (na polecenie naczelnika urzędu skarbowego) w pewnej kotlinie, do której Hernandez obiecał zaprowadzić swoich podwładnych, nie podejrzewających zasadzki. Zjawili się rzeczywiście o umówionej porze, ale pełzając na rękach i kolanach przez gąszcze, aby w pewnej chwili zdradzić swą obecność gradem kul, które opróżniły wiele siodeł. Ci, co ze szwadronu ocaleli, powrócili galopem do Tonoro. Opowiadano, że ich dowódca (który mając lepszego konia znacznie ich wyprzedził) upił się później rozpaczliwie i pobił klingą szabli ambitnego dygnitarza w obecności jego żony i córek. Miała to być kara za ściągnięcie hańby na armię narodową. Najwyższy urzędnik cywilny z Tonoro popadł w omdlenie, co skłoniło jego wielce wrażliwego wojskowego kolegę do skopania go po całym ciele i rozorania mu twarzy i szyi ostrogami. Ta plotka z dalekiego Campo, charakteryzująca tak dosadnie wielkorządców Costaguany wraz ze stosowanym przez nich uciskiem, z ich nieudolnością, niedorzecznymi metodami, zdradzieckimi podstępami i dzikim zezwierzęceniem dawno dotarła do uszu pani Gould. Fakt, że przyjmowano podobne rzeczy bez napiętnowania w kołach ludzi inteligentnych, wykształconych i odznaczających się prawością charakteru, uważając je za naturalne i nieuniknione, był jednym z tych objawów powszechnego znikczemnienia, które doprowadzało panią Gould do granic rozpaczy. Wpatrując się w sztabkę srebra potrząsnęła przecząco głową na uwagę wypowiedzianą przez don Pépégo.

— Gdyby nie bezprawie i tyrania waszych rządów, don Pépé, wielu zbrodniarzy, którzy dziś służą Hernandezowi, żyłoby spokojnie i szczęśliwie z pracy swoich rąk.

— Señora! — wykrzyknął z zapałem don Pépé — to prawda! Zdawałoby się, że Bóg udzielił pani daru wglądania w ludzkie serca. Pani widziała ich przy pracy, doña Emilio, łagodnych jak baranki, cierpliwych jak ich własne burros, mężnych jak lwy. Ja, który tu stoję przed panią, señora, prowadziłem ich niegdyś pod lufy karabinów za czasów Paeza, który był wspaniałomyślnym człowiekiem i tak odważnym, że tylko stryj don Carlosa mógł, o ile wiem, porównywać się z nim. Nic dziwnego, że mamy teraz bandytów na Campo, gdy rządzą nami sami złodzieje, oszuści i krwawe makaki z Santa Marta. Jednakże, mimo wszystko, bandyta jest bandytą i musimy zaopatrzyć się w pół tuzina dobrych winchesterów przewożąc srebro do Sulaco.

Podróż pani Gould z eskortą towarzyszącą pierwszemu transportowi srebra do Sulaco była ostatnim epizodem tego, co zwykła nazywać „swoim obozowym życiem", po czym osiedliła się już na stałe w miejskim domu, jak przystało na żonę administratora tak poważnej instytucji, jaką była kopalnia San Tomé. Gdyż kopalnia San Tomé stawała się rzeczywiście instytucją skupiającą wokół siebie to wszystko, co na przestrzeni tej prowincji wymagało dla swego istnienia porządku i gwarancji trwałości. Zdawało się, iż z górskiego wąwozu spływa na ten kraj bezpieczeństwo. Władze w Sulaco doszły do wniosku, że im się opłaca pozostawiać kopalnię w spokoju nie wtrącając się do jej spraw i jej ludzi. Karol Gould zaś uważał, że na początek jest to jedyny sposób przemówienia do ich rozsądku i poczucia sprawiedliwości. Ze swą organizacją i ludnością coraz silniej przywiązaną do warsztatu pracy dającego jej przywilej bezpieczeństwa, ze swym arsenałem, swoim don Pépé i uzbrojonym oddziałem serenosów (wśród których znajdowało się podobno niemało wygnańców i dezerterów, a nawet członków bandy Hernandeza), kopalnia stawała się rzeczywistą potęgą w tym kraju.

Podczas jednego z kryzysów politycznych pewien wysoki dygnitarz w Santa Marta, w dyskusji nad postępowaniem władz w Sulaco, wykrzyknął z głuchym śmiechem:

— I to mają być przedstawiciele rządu? Ci ludzie? Przenigdy! Oni są urzędnikami kopalni, urzędnikami koncesji — ja wam to mówię!

Wysoki dygnitarz (będący wtedy u władzy, o cytrynowożółtej twarzy i krótkich kędzierzawych, by nie powiedzieć — wełnistych włosach) posunął się tak daleko w chwilowym rozdrażnieniu, że wygrażając swemu oponentowi pod samym nosem pięścią, wykrzykiwał:

— Tak, wszyscy! Milczeć! Mówię, że wszyscy! Polityczny jefé i szef policji, i naczelnik Urzędu Celnego, i generał. Wszystko to urzędnicy tego Goulda!

W następnej chwili jakiś przyciszony, stanowczy i przekonywający głos począł wypełniać gabinet ministra, co sprawiło, że uniesienie dygnitarza przygasło przemieniając się w cyniczne wzruszenie ramion. W gruncie rzeczy zdawał się mówić: „Co to mogło szkodzić, skoro nie zapominano i o osobie ministra na jego jednodniowym stanowisku?" Mimo to nieoficjalny agent kopalni San Tomé, pracujący dla dobra sprawy, miewał chwile niepokoju, który przebijał w jego listach pisanych do don Joségo Avellanosa, brata swojej matki.

— Żaden krwawy makak z Santa Marta nie ośmieli się postawić nogi w tej części Costaguany, która leży poza mostem San Tomé — zapewniał don Pépé w rozmowie z panią Gould. — Chyba w charakterze zaproszonego gościa, gdyż nasz señor administrador jest wytrawnym politico. — Znalazłszy się jednak sam na sam z Karolem Gouldem w jego pokoju stary żołnierz mruczał na poły posępnie, na poły wesoło: — Oj, nadstawiamy łbów w tej zabawie...

A don José, zwracając się do pani Gould ze słowami: — Imperium in imperio, Emilio, duszo moja — miał przy tym wyraz głębokiego zadowolenia, aczkolwiek zdawało się ono zawierać w sobie odrobinę fizycznego niepokoju. Ale to było może widoczne tylko dla wtajemniczonych.

Dla tych ostatnich salon w Casa Gould był niezrównaną ostoją. Pan domu — señor administrador — bywał tu przelotnym gościem. Lata uczyniły go twardym, tajemniczo milczącym; na jego ogorzałej, czerwonobrunatnej, typowo angielskiej twarzy pogłębiły się bruzdy. Widziano go tylko wbiegającego lub wychodzącego z domu, zawsze bowiem albo „tylko co wrócił z gór", albo też „śpieszył do kopalni" na swych chudych nogach kawalerzysty, ze szpicrutą w ręku, dzwoniąc ostrogami. W salonie siadywał zazwyczaj w skromnej żołnierskiej postawie don Pépé, ten llanero, który wśród dzikich, zbrojnych walk bratobójczych potrafił zachować humor i nabrać znajomości świata, a także żołnierskiego dowcipu. Przesiadywał tu także Avellanos, niemal domownik, ogładzony dyplomata, którego wielomówność kryła w sobie dużo mądrych przestróg i delikatnych rad, autor historycznego dzieła o Costaguanie pod tytułem Pięćdziesiąt lat nierządu, dzieła pozostającego w manuskrypcie, gdyż don José uważał za niewskazane „wydanie go na świat" w druku, nawet gdyby się to okazało możliwe. Królowała w tym towarzystwie doña Emilia, której mała, wdzięczna postać za stolikiem z lśniącą zastawą nasuwała porównanie z jasnowłosą czarodziejką. Cała ta czwórka żyła jedną wspólną myślą, jednym i tym samym wyczuciem naprężonej sytuacji i jednym, nigdy nie słabnącym pragnieniem utrzymania za wszelką cenę nienaruszalnego charakteru kopalni. Bywał tu także kapitan Mitchell. Siadywał zwykle nieco na uboczu, pod jednym z wysokich okien salonu, trochę uroczysty, w białej kamizelce, o typowo staroświeckim wyglądzie starannie ubranego starego kawalera. Lekceważono go trochę, czego zupełnie nie dostrzegał; nieświadom najważniejszych spraw, wyobrażał sobie, że tkwi w ich sednie. Zacny ten człowiek spędził trzydzieści lat na morzu, po czym obdarzony, jak się wyrażał, „biletem na wybrzeże", nie mógł nadziwić się doniosłości transakcji (nie mających związku z handlem morskim), dokonywanych na stałym lądzie. Każde wydarzenie wychodzące poza ramy codzienności nazywało się u niego „epokowym wydarzeniem" lub „przełomem dziejowym". W pewnych tylko wypadkach, odrzucając patos i spuszczając głowę o śnieżnobiałych, przylizanych włosach i krótko ostrzyżonych wąsach na czerwonawej, dość przystojnej twarzy mamrotał:

— O tak, panie, to był niewątpliwie błąd.

Przyjęcie pierwszego transportu srebra z San Tonie w celu załadowania go na jeden ze statków pocztowych Kompanii O.S.N. było dla niego oczywiście „epokowym wydarzeniem". Pudła ze sztywnej, niewyprawnej skóry wołowej mieszczące w sobie sztaby srebra, a zaopatrzone w plecione uchwyty były dość lekkie, by dwóch ludzi mogło je unieść. Serenos szli tedy parami znosząc te pudła po stromej pochyłości, ścieżkami w zakosy, aż do stóp góry. Droga ta wynosiła około pół mili. Potem ładowano je na dwukołowe wozy przypominające obszerne skrzynie z drzwiczkami z tyłu, a do każdego wozu zaprzęgnięte były dwa muły w szpic; wozy te czekały na ładunek pod ochroną uzbrojonych konnych serenos. Don Pépé zamykał po kolei drzwiczki na kłódkę, po czym na znak dany przez niego gwizdkiem muły ruszały z miejsca wśród brzęku ostróg i szczęku karabinów, wśród świstu i uderzeń batów; korowód przejeżdżał przez most graniczny z hukiem grzmotu i wkraczał w orbitę „krwawych makaków i złodziejów" (według określenia don Pépégo). W świetle brzasku chwiały się kapelusze na głowach postaci owiniętych w opończe, z winchesterami przy lędźwiach; spod ich fałdzistych ponchos wychylały się tylko szczupłe, brunatne ręce, dzierżące cugle. Konwój okrążał niewielki lasek, ciągnący się wzdłuż traktu kopalni, posuwał się pomiędzy glinianymi chatami a niskim murem okalającym Rincon, przyspieszał kroku na Camino Real. Poganiano muły, eskorta przechodziła w galop, a don Carlos jechał sam na przedzie, pozostawiając za sobą tuman kurzu, z którego na kształt mglistej wizji wyłaniały się długie uszy mułów, trzepoczące biało-zielone chorągiewki na wozach, podniesione karabiny i połyskujące białka oczu rozglądających się czujnie pod osłoną wielkich sombreros. W tylnej straży jechał don Pépé prawie niewidoczny w tym dudniącym tumanie kurzu. Z niewzruszonym wyrazem twarzy siedział wyprostowany, unosząc się i opadając w rytm chodu konia, karego smoka o łbie kształtu młota i baraniej szyi, żującego srebrne wędzidło.

Rozespani ludzie w zagrodach i ranchos przydrożnych poznawali po grzmiącym odgłosie, że to ładunek srebra ze swoją eskortą zbliża się do zrujnowanych murów miasta od strony Campo. Wychodzili przed drzwi, aby przyjrzeć się, jak ten korowód pędzi przez kamienie i wyboje, z brzękiem, tętentem i strzelaniem z batów; przypominał baterię polową spieszącą na plac boju z niedbałym na pozór rozmachem, a w nienagannym porządku. Daleko na przedzie rysowała się postać señora administradora prowadzącego konwój.

W ogrodzonych okólnikach leżących obok drogi swobodnie puszczone konie rozbiegały się na przeciąg chwili w galopie; apatyczne bydło zanurzone po piersi w trawie odpowiadało ryczeniem na hałas przelatującego korowodu; pokorny wieśniak indiański, obejrzawszy się poza siebie, pośpiesznie spychał z drogi objuczonego osiołka i przypierając go do muru osłaniał własnym ciałem, by nie stratowała go eskorta wioząca hen, ku morzu, srebro z gór; gromadka zziębniętych leperos, siadująca u stóp Kamiennego Konia na Alameda, wykrzykiwała: Caramba!... widząc, jak konwój w galopie zatacza koło i wpada w pustą ulicę Konstytucji; poganiacze mułów z San Tomé uważali bowiem za punkt honoru i za rzecz jedynie właściwą nie zwalniać biegu i przelecieć przez budzące się miasto z jednego krańca na drugi na kształt diabelskiej wichury.

Wczesne słońce oświecało bladożółte, delikatnoróżowe i bladoniebieskie fasady domów o zaryglowanych drzwiach i zakratowanych oknach, spoza których nikt jeszcze nie wyglądał. W szeregu pustych balkonów wzdłuż ulicy, zalanych słońcem, na jednym tylko dostrzegało się białą postać, wysoko, ponad pustym chodnikiem — żonę señora administradora. W aureoli jasnych włosów, niedbale upiętych na małej główce, w muślinowej narzutce z mnóstwem koronek wokół szyi, wychylała się przez poręcz balkonu, aby ujrzeć konwój zmierzający do portu. Odpowiadając uśmiechem na krótkie, przelotne spojrzenie rzucone jej przez męża, śledziła ten pełen zgiełku, a mimo to zdyscyplinowany pochód przesuwający się pod jej stopami, by w końcu przyjaznym skinieniem głowy pozdrowić galopującego za konwojem don Pépégo, który na widok señory skłaniał swą postać w ceremonialnym, pełnym szacunku ukłonie, zataczając niski krąg kapeluszem.

Z biegiem lat wydłużał się szereg wozów zamykanych na kłódkę i rosła towarzysząca im eskorta. Co trzy miesiące coraz to pokaźniejszy strumień srebra przepływał przez ulice Sulaco do skarbca Kompanii O.S.N. sąsiadującej z portem, by tam czekać, aż załadują go na okręty płynące w kierunku północnym. Wydajność kopalni zwiększała się i kolosalnie wzrastała jej wartość. Karol powiedział kiedyś do żony w przystępie radości, że na całym świecie nie ma kopalni, która by posiadała takie żyły kruszców jak koncesja Gouldów. Każdy transport srebra przesuwający się pod Casa Gould był dla nich obojga nowym zwycięstwem w walce o pokój w Sulaco. Nie ulega wątpliwości, że początkowym poczynaniom Karola Goulda sprzyjała ta era względnego spokoju, jaka w owym czasie nastała, a także powszechne złagodzenie obyczajów w porównaniu z okresem wojen domowych, kiedy srożyła się żelazna tyrania strasznej pamięci Guzmana Bento. W zamieszkach, które wybuchły pod koniec jego panowania (a te rządy utrzymywały spokój w kraju przez całych piętnaście lat), było może więcej nadętej głupoty, dużo jeszcze okrucieństwa i cierpienia, ale o wiele mniej dawnego, namiętnego fanatyzmu politycznego z jego zaślepieniem i dzikością. Wszystko stało się teraz nikczemniejsze, marniejsze i bardziej godne pogardy, ale przez to samo bez porównania łatwiejsze do pokonania dzięki cynicznej jawności pobudek, które ludźmi kierowały. Było to bezwstydne ubieganie się o zdobycz, a zapasy bogactw kurczyły się z każdym dniem, gdyż unicestwiano każde przedsięwzięcie. I to sprawiło, że prowincja Sulaco, będąca ongiś terenem okrutnych walk i porachunków, stała się teraz poniekąd ziemią obiecaną dla polityków chcących zrobić karierę. Możni tego świata (ci z Santa Marta) rezerwowali stanowiska w dawnej Zachodniej Prowincji dla swoich najbliższych, dla braci, siostrzeńców, dla mężów ulubionych sióstr, dla przyjaciół i zaufanych popleczników lub popleczników bardzo wybitnych, których się może obawiali. W tej błogosławionej prowincji czekały ludzi najwyższe honoraria i największe możliwości wzbogacenia się, gdyż kopalnia San Tomé posiadała swą własną, nieoficjalną listę płac, której pozycje, ustalone przez Karola Goulda i señora Avellanosa, znane były poza tym jedynie pewnej znakomitej głowie w Stanach Zjednoczonych, człowiekowi, który co miesiąc poświęcał dwadzieścia minut czasu na osobisty wgląd w sprawy kopalni w Sulaco. Jednocześnie wszelkie poczynania w zakresie interesów handlowych, przy poparciu kopalni w San Tomé, rozwijały się w tej prowincji jak najpomyślniej.

W politycznym świecie wiadome było powszechnie, że stanowisko w Urzędzie Skarbowym w Sulaco toruje drogę do Ministerstwa Finansów i że to samo dotyczyło innych urzędów, w środowiskach kapitalistycznych zaś, zniechęconych stosunkami w Santa Marta, patrzono na Zachodnią Prowincję jako na ziemię obiecaną zapewniającą bezpieczeństwo szczególnie tym, którzy umieli wejść w porozumienie z administracją kopalni. — „Karol Gould to wspaniały człowiek! Zanim cokolwiek przedsięweźmiesz, zapewnij sobie jego życzliwość. Jeśli możesz, zdobądź sobie list polecający od Moragi, wiesz, tego agenta na usługach króla Sulaco."

Nic dziwnego więc, że sir John, przyjechawszy z Europy w celu przygotowania gruntu pod budowę kolei żelaznej, spotykał się w Costaguanie na każdym zakręcie drogi z nazwiskiem (a także przezwiskiem) Karola Goulda. Agent administracji San Tonie rezydujący w Santa Marta (którego sir John ocenił jako wyrobionego i dobrze poinformowanego dżentelmena) walnie się przyczynił do zorganizowania objazdu kraju przez prezydenta, co nasunęło sir Johnowi przypuszczenie, że jest cień prawdy w szeptanej pogłosce, według której koncesja Goulda posiada jakieś olbrzymie ukryte wpływy na bieg państwowych spraw w Costaguanie. Powtarzano sobie mianowicie po cichu, że administracja San Tomé finansowała, przynajmniej częściowo, ostatnią rewolucję, której wynikiem była pięcioletnia dyktatura sprawowana przez don Vincente Ribierę, człowieka o dużej kulturze i o nieposzlakowanym charakterze, obdarzonego mandatem przeprowadzenia reform przez najlepszych przedstawicieli kraju. Poważni, dobrze poinformowani ludzie zdawali się w to wierzyć i przewidywali lepszą przyszłość, ustalanie się praworządności, dobrej woli i porządku w życiu publicznym. „Tym lepiej" — rozumował sir John. Przywykł do działania na wielką skalę; w tym wypadku chodziło o pożyczkę dla państwa i o projekt systematycznej kolonizacji Zachodniej Prowincji; łączyło się to z wielkim planem budowy Centralnej Kolei Żelaznej. Dobra wola, ład, uczciwość i spokój były niezmiernie pożądane dla rozwoju tych wielkich interesów materialnych. Każdy człowiek znający się na rzeczy, a zwłaszcza mogący udzielić pomocy, był cennym sprzymierzeńcem w oczach sir Johna. Nie zawiódł się na „królu Sulaco". Trudności lokalne, zgodnie z przewidywaniem naczelnego inżyniera, same odpadły, bez wstawiennictwa Karola Goulda. W Sulaco sir John był podejmowany z wielkimi honorami, traktowano go jako najdostojniejszego gościa po osobie prezydenta-dyktatora. Fakt ten przyczynił się — być może — do nieukrywanego rozdrażnienia, jakie okazał generał Montero w czasie śniadania wydanego na pokładzie „Junony", tego okrętu, który miał niebawem odpłynąć z Sulaco wraz z prezydentem i dostojnymi gośćmi zagranicznymi, tworzącymi jego świtę.

Excellentissimo („nadzieja uczciwych ludzi", jak go nazwał w publicznym toaście don José w imieniu Prowincjonalnego Zgromadzenia w Sulaco) zajmował naczelne miejsce przy długim stole. Na przeciwnym końcu tego stołu umieszczono, jako przedstawiciela Kompanii O.S.N. w Sulaco, kapitana Mitchella, którego ta „historyczna chwila" uczyniła jeszcze uroczystszym: twarz jego stała się purpurowa, a oczy przybrały kamienny wyraz. Wokół niego siedzieli gospodarze tej nieoficjalnej imprezy tudzież kapitan okrętu i paru pomniejszych urzędników z wybrzeża. Ci jowialni, czarniawi panowie rzucali wesołe spojrzenia na butelki szampana, które ukazały się za plecami gości w rękach posługaczy okrętowych. Bursztynowe wino zakipiało w kielichach wypełniając je pianą po same brzegi.

Karolowi Gould wyznaczono miejsce koło jakiegoś zagranicznego posła, który, jakby od niechcenia, prawił coś o polowaniach. Jego blada, nalana twarz, ze zwisającym, żółtym wąsem i monoklem w oku, stanowiła taki kontrast z sąsiadem, że señor administrador zdawał się być dwakroć bardziej niż zwykle opalony na płomienistoczerwony kolor i stokroć żywszy pomimo swego milczenia. Don José Avellanos stykał się łokciem z innym zagranicznym dyplomatą, ciemnowłosym dżentelmenem o spokojnym, pewnym siebie zachowaniu, nie pozbawionym jednak czujności i pewnej rezerwy. Jakkolwiek żadna  etykieta nie obowiązywała na tym przyjęciu, generał Montero wystąpił w pełnym umundurowaniu, tak sztywnym od nadmiaru haftów, że jego szeroka pierś zdawała się osłonięta złotym pancerzem. Sir John potrafił uniknąć zajęcia honorowego miejsca, usunąwszy się w porę, a to w celu umieszczenia się koło pani Gould.

Wielki finansista usiłował wyrazić jej swą wdzięczność za gościnę, a także uznanie dla jej męża za „olbrzymi wpływ, jaki wywierał na sprawy w tej połaci kraju", gdy pani Gould przerwała mu cichym „tsss" dostrzegłszy, iż prezydent zamierza wygłosić okolicznościowe przemówienie.

Excellentissimo powstał z miejsca. Wypowiedział tylko kilka słów, z pewnością głęboko odczutych, a przeznaczonych może głównie dla starego przyjaciela Avellanosa. Mówił o nieustannym wysiłku potrzebnym dla zapewnienia trwałego dobrobytu krajowi, który po tylu zmaganiach wchodził teraz w okres spokoju i materialnego rozkwitu.

Pani Gould przysłuchująca się jego łagodnemu, nieco żałosnemu głosowi, spoglądając na okrągłą, czarniawą twarz w okularach, na postać niską i otyłą do granic kalectwa, pomyślała sobie, że ten człowiek o subtelnym i melancholijnym umyśle, fizycznie prawie ułomny, który mimo to na wezwanie współziomków opuścił swe zacisze, by objąć niebezpieczny posterunek, ma prawo tak przemawiać, gdyż czerpie autorytet ze złożonej przez siebie ofiary. A jednak czuła się zaniepokojona. Wydał jej się bardziej podniosły niż obiecujący ten pierwszy bodaj w dziejach Costaguany cywilny naczelnik państwa, który tu, z kieliszkiem w ręku, rzucał proste hasła uczciwości, zgody, poszanowania dla prawa, wzajemnego zaufania zarówno w polityce krajowej, jak zagranicznej, słowem, hasła stojące na straży narodowego honoru.

Prezydent usiadł. Wśród szeptów uznania i podziwu, jakie powstały po tym przemówieniu, generał Montero podniósł swe ciężkie, opadające powieki i powlókł niemiłym, tępym wzrokiem po twarzach biesiadników, zatrzymując go na każdym z kolei. Ten żołnierz-bohater z leśnych ostępów, jakkolwiek w gruncie rzeczy zaskoczony nowością i świetnością swego stanowiska (nie był dotąd nigdy na pokładzie żadnego okrętu, a morze widywał tylko z daleka), zrozumiał jednak jakimś instynktem przewagę, jaką mu dawała jego szorstka, nieokrzesana postawa półdzikiego wojownika nad tymi wytwornymi „białymi" arystokratami. „Czemuż jednak nikt na mnie nie patrzy?" — rozmyślał gniewnie. Wszakże znał drukowane litery i dowiedział się z gazet, iż może się pochlubić „najświetniejszym czynem wojennym, dokonanym w czasach nowożytnych".

Wśród powszechnego gwaru rozmów pani Gould mówiła do swego sąsiada;

— Mój mąż pragnie tej kolei. To nas zbliży do lepszej przyszłości, pożądanej dla kraju, który tak długo na nią czekał. A ile przy tym ucierpiał, to Bóg jeden wie. Przyznam się jednak panu, że kiedy pewnego razu, wracając z popołudniowej przechadzki, ujrzałam młodego jeźdźca, Indianina, wynurzającego się z lasu z czerwoną chorągiewką ekipy pomiarowej, doznałam czegoś w rodzaju wstrząsu. Przyszłość bowiem oznacza zmianę, absolutną zmianę. A nawet tutaj istnieją takie proste, malownicze rzeczy, które by się pragnęło zachować. Sir John słuchał, uśmiechając się. Ale teraz jemu z kolei przypadła rola przerwania pogawędki.

— Generał Montero będzie przemawiał — szepnął i zaraz dodał z komicznym przestrachem: — O nieba! On gotów wznieść moje zdrowie!

Generał Montero powstał z brzękiem stalowej pochwy szabli, z chrzęstem złotych haftów pokrywających jego pierś; sponad stołu wyjrzała rękojeść owej szabli, którą nosił u boku. W przepysznym mundurze, z szyją byka, z haczykowatym nosem, spłaszczonym na końcu, i wąsami ufarbowanymi na granatowoczarny kolor, wyglądał na przebranego złowrogiego vaquero. Głos jego miał dziwnie chropowaty, bezduszny dźwięk. Wygłosił kilka nieskładnych zdań, po czym, podnosząc głowę i głos jednocześnie, ryknął chrapliwie:

— Honor ojczyzny jest w ręku armii. Zapewniam was, że będę go strzegł wiernie. — Tu zawahał się aż do chwili, gdy jego rozbiegane oczy zatrzymały się na osobie sir Johna. Utkwił w nim ponury, senny wzrok i przypomniała mu się wysokość pożyczki, niedawno przyznanej rządowi. Podniósł kieliszek:

— Piję za zdrowie człowieka, który przywiózł nam półtora miliona funtów.

Wychylił kieliszek szampana i ciężko usiadł rozglądając się na poły zdziwionym, na poły wyzywającym wzrokiem po twarzach współbiesiadników, wśród głębokiej ciszy, jaka zapadła po tak stosownym toaście. Sir John nie poruszył się wcale.

— Nie sądzą, abym potrzebował wstawać — rzekł półgłosem do pani Gould. — Taki występ mówi sam za siebie.

Don José Avellanos uratował sytuację, wygłaszając krótkie przemówienie, w którym podkreślił wyraźnie życzliwość Anglii dla Costaguany, „życzliwość — powtórzył z naciskiem — o której mogę mówić ze znajomością rzeczy, gdyż w swoim czasie byłem akredytowanym posłem przy królewskim dworze w St. James".

Teraz dopiero sir John uznał za stosowne odpowiedzieć. Mówił z wdziękiem, złą francuszczyzną, przerywały mu wybuchy oklasków, a chwilami okrzyk: „Słuchajcie, słuchajcie!", wydawany przez kapitana Mitchella, który gdzieniegdzie wyławiał z przemówienia jakieś zrozumiałe dla siebie słowa. Bezpośrednio po ukończeniu oracji finansista zwrócił się do pani Gould:

— Pani była łaskawa zapowiedzieć, że ma do mnie prośbę — rzekł z dworną uprzejmością. — Proszę być pewną, że spełnienie pani życzenia będę uważał za zaszczyt dla siebie.

Podziękowała mu wdzięcznym uśmiechem. Biesiadnicy wstawali już od stołu.

— Chodźmy na pokład — zaproponowała — tam będę mogła przedstawić panu moją prośbę.

Wielki sztandar narodowy Costaguany, o barwach czerwonej i żółtej, stykających się po przekątnych, z wizerunkiem dwóch zielonych palm pośrodku, powiewał sennie na średnim maszcie „Junony". Tajemniczy, trzeszczący odgłos tysięcy ogni sztucznych, zapalanych wzdłuż całego wybrzeża na cześć prezydenta, docierał w głąb zatoki. Pęki rakiet, wylatujących ze świstem w powietrze, ale niewidocznych, wybuchały wysoko nad głowami, pozostawiając tylko kłębek dymu na jasnym tle nieba. Tłumy ludzi zgromadziły się na przestrzeni dzielącej bramę miejską od portu, pod kiściami różnobarwnych chorągwi trzepoczących na wysokich masztach. Chwilami dolatywały znienacka przytłumione dźwięki wojskowej orkiestry i dalekie odgłosy wystrzałów. Grupa obdartych Murzynów nieustannie nabijała żelazną armatkę i dawała z niej ognia na portowym nabrzeżu. Szarawa, cienka smuga kurzu zawisła nieruchomo na tle słonecznej tarczy.

Don Vincente Ribiera przeszedł kilka kroków pod płóciennym daszkiem osłaniającym pokład, wsparty na ramieniu Avellanosa; otoczyło go wnet grono ludzi; widać było smętny uśmiech ciemnych warg i ślepy połysk okularów prezydenta zwracającego się uprzejmie na różne strony. Nieoficjalne przyjęcie, urządzone umyślnie na pokładzie „Junony", by dać dyktatorowi sposobność swobodnej rozmowy ze swymi znakomitszymi stronnikami w Sulaco, dobiegało końca. Generał Montero, nasadziwszy na łysą głowę kapelusz z kogucimi piórami, zasiadł teraz nieruchomo tuż obok luku. Ogromne ręce w rękawicach splótł na rękojeści szabli stojącej prostopadle pomiędzy jego nogami. Białe pióra, miedziana barwa szerokiej twarzy, granatowoczarne wąsy pod zakrzywionym dziobem o latających nozdrzach, nadmiar złota na piersi i rękawach i wysokie, wypolerowane buty z olbrzymimi ostrogami, a nade wszystko idiotyczne, władcze wejrzenie sławnego bohatera spod Rio Seco tworzyły całość złowróżbną i wprost nieprawdopodobną; była to jakaś przesadna, okrutna karykatura, niedorzeczna, napuszona maskarada, fantastyczna groteska. Tak mógł wyglądać wojenny bożek Azteków, przystrojony na modłę europejską i oczekujący hołdów od swoich czcicieli. Powodowany względami dyplomatycznymi, don José podszedł do tej złowrogiej kukły, zdającej się wyobrażać niedocieczone przeznaczenie, a pani Gould z trudem odwróciła od niej zdumione oczy.

Karol zbliżył się do sir Johna, by się z nim pożegnać, w momencie gdy ten nachylał się nad ręką jego żony. Usłyszał słowa:

— Oczywiście, droga pani, dla pani protegowanego! To nie przedstawia żadnych trudności. Proszę uważać sprawę za załatwioną.

Don José, który powracał na ląd tą samą łodzią co Gouldowie, był dziwnie milczący. Nie otworzył ust przez czas dłuższy, nawet gdy się już znalazł w ich powozie oddalającym się od wybrzeża. Muły kłusowały wolno wśród wyciągniętych zewsząd rąk żebraków, którzy tego dnia — jak jeden mąż — opuścili przedsionki kościelne. Siedząc na tylnym siedzeniu Karol Gould rozglądał się po równinie. Niezliczona ilość bud, skleconych z sitowia, zielonych gałęzi i dyli, posztukowanych kawałkami płótna, wznosiła się po całym polu — sprzedawano w nich owoce, cygara, caña i dulces. Nad kupkami rozżarzonego węgla Indianki, siedzące w kucki na rozłożonych matach, gotowały jakieś potrawy w ciemnych glinianych garnkach, gotowały także wodę na paragwajską herbatę wlewaną do flasz w kształcie dyni, podsuwając ją wieśniakom i zachęcając ich do picia melodyjnym, rzekłbyś, pieszczotliwym głosem. Przestrzeń ogrodzona palami stanowiła teren wyścigowy dla vaquerosów, a dalej, po lewej stronie, widać było zbity tłum ludzi dokoła ogromnego, prowizorycznego budynku, który przypominał namiot cyrkowy sklecony z drzewa, ze stożkowatym dachem uplecionym z trawy. Dolatywało stamtąd brzęczenie strun harfy, ostre, urywane dźwięki gitary i posępne bębnienie indiańskiego gombo, brzmiące rytmicznie wśród przeraźliwych śpiewów tancerzy.

— Cała ta połać ziemi należy teraz do Kompanii Kolejowej — odezwał się Karol Gould. — Nie będzie tu już zabaw ludowych.

Ta myśl sprawiła przykrość pani Gould. Korzystając ze sposobności wspomniała o obietnicy uczynionej jej przez sir Johna, że dom zamieszkały przez Giorgia Violę nie będzie mu odebrany. Nie mogła nigdy zrozumieć, dlaczego inżynierowie kolejowi zamyślali zburzyć ten stary dom. Wszak nie leżał na trasie, po której miano przeprowadzać bocznicę kolejową do portu.

Zatrzymała powóz przed domostwem Violi, by jak najprędzej uspokoić starego genueńczyka, który wyszedł na jej spotkanie z odsłoniętą głową i stanął przy stopniu powozu. Przemawiała doń oczywiście po włosku, on zaś odpowiadał jej ze spokojną godnością. Mówił, że stary Garibaldino jest jej z całego serca wdzięczny za zapewnienie dachu nad głową jemu, jego żonie i dzieciom. Czuł się już zbyt stary na rozpoczynanie nowej włóczęgi.

— I to już na zawsze, signora? — spytał.

— Na tak długo, jak pan będzie chciał.

— Bene. A zatem ten dom musi otrzymać nazwę. Przedtem nie warto było nad tym się zastanawiać. — Uśmiechnął się cierpko, przy czym wszystkie zmarszczki zbiegły mu się w kącikach oczu. — Jutro pomyślę o wymalowaniu godła.

— A jaką nazwę obmyśliliście, Giorgio?

— „Albergo d'Italia Una" — odparł stary Garibaldino odwracając na chwilę głowę. — Bardziej dla uczczenia tych, którzy pomarli, niż kraju, który został nam, żołnierzom wolności, wydarty przebiegle przez tę przeklętą piemoncką sforę królów i ministrów.

Pani Gould uśmiechnęła się nieznacznie i przechylając się nieco poczęła starego wypytywać o żonę i dzieci. Wysłał je tego dnia do miasta. Padrona miewa się lepiej. Dziękował signorze za łaskawą pamięć.

Ludzie mijali ich parami, czasem po troje lub całymi gromadkami mężczyzn i kobiet, za którymi dreptały dzieci. Jakiś jeździec na srebrzystosiwej klaczy, wjechawszy spokojnie w cień, ściągnął cugle i powitał towarzystwo z powozu zdjęciem kapelusza, na co odpowiedziano mu uśmiechami i życzliwym skinieniem głowy.

Stary Viola, widocznie szczerze ucieszony usłyszaną nowiną, oddalił się na chwilę, by pośpiesznie oznajmić przybyszowi, że dzięki dobroci angielskiej signory dom został ocalony i on może w nim mieszkać, póki zechce. Jeździec przysłuchiwał się z uwagą, lecz nic nie odpowiedział.

Gdy powóz ruszył z miejsca, zdjął powtórnie kapelusz, szare sombrero ozdobione srebrnym sznurem i chwastami. Jaskrawe barwy meksykańskiego serape przytroczonego do tylnej części siodła, ogromne, srebrne guzy przy skórzanym, haftowanym kaftanie, rząd drobniutkich srebrnych guziczków wzdłuż szwu u_spodni, śnieżnobiała koszula, jedwabna szarfa o haftowanych końcach, srebrne blaszki zdobiące uździenice, cugle i siodło składały się na niedościgły strój sławnego capataza de cargadores, śródziemnomorskiego marynarza, któremu nie mógł dorównać w przepychu żaden zamożny ranchero z Campo, przybrany na największe święto.

— To wielka dla mnie rzecz — mruknął stary Giorgio, który wciąż myślał o domu, gdyż znużyły go już ciągłe zmiany. — Wystarczyło jednego słowa signory do tego Anglika.

— Do tego starego Anglika, który ma dość pieniędzy, by budować kolej? Odjeżdża za godzinę — odrzekł niedbale Nostromo. — Ano dobrze, buon viaggio. Strzegłem jego kości przez całą drogę, od wąwozu Entrada poprzez równinę aż do Sulaco, jakby był rodzonym moim ojcem.

Stary Giorgio odwrócił głowę z roztargnieniem. Nostromo wskazał na powóz Gouldów, zbliżający się do zarośniętej chwastami bramy w murze starego miasta. Tu mur wyglądał z daleka na żywopłot wycięty w dżungli.

— Siadywałem nieraz sam, noce całe, z rewolwerem w ręku w magazynach Kompanii, pilnując stosu srebra tego drugiego Anglika, jakby ono było moje!

Viola zdawał się być zatopiony we własnych myślach.

— To dla mnie wielka rzecz — powtórzył jakby do siebie.

— Pewno, że tak — potwierdził spokojnie wspaniały capataz de cargadores. — Słuchaj, Viola, pójdź i przynieś mi z domu cygaro, ale nie szukaj go w moim pokoju. Tam nic nie ma.

Viola wszedł do gospody i zaraz powrócił, zatopiony w swych myślach. Podając młodemu cygaro, mruczał pod wąsem:

— Dzieci dorastają, i to dziewczęta do tego! Dziewczęta! — Westchnął i zamilkł.

— Co? Tylko jedno? — zauważył Nostromo, przypatrując się z zabawną badawczością roztargnionemu starcowi. — Ano, nie szkodzi — dodał niedbale i wyniośle. — Jedno wystarczy, zanim będę potrzebował drugiego.

Zapalił cygaro, po czym z niedbałych palców wypuścił zapałkę. Viola podniósł oczy i nagle powiedział:

— Mój syn, gdyby żył, byłby dziś takim pięknym młodzieńcem jak ty, Gian' Battista.

— Kto? Wasz syn? Macie słuszność, padrone. Gdyby był do mnie podobny, byłby mężczyzną.

Z wolna odwrócił konia i jechał stępa pomiędzy lepiankami, ściągając co chwila klacz za uzdę, zatrzymując ją nieledwie przy mijaniu się z dziećmi i gromadkami przybyszów z odległego Campo, którzy oglądali się za nim z zachwytem. Dokerzy Kompanii kłaniali mu się z daleka, a przedmiot ich zazdrości, capataz de cargadores, jechał dalej wśród pomruków uznania i uniżonych pokłonów w stronę ogromnego budynku przypominającego cyrk. Ciżba stawała się coraz gęstsza, gitary dźwięczały coraz głośniej, inni mężczyźni na koniach siedzieli nieruchomo paląc spokojnie cygara ponad głowami tłumu, który pchał się i wirował przed drzwiami budynku o wysokim dachu. Dochodził stamtąd gwar i tupot nóg w takt muzyki tanecznej, głośnej, wrzaskliwej, rytmicznej, nad którą górowały głuche uderzenia gombo. Ten barbarzyński, wspaniały dźwięk wielkiego bębna, który wprawia w szał tubylców, a którego nawet Europejczyk nie może słuchać bez szczególnego wzruszenia, zdawał się ciągnąć Nostroma w stronę, skąd dochodził. Tymczasem jakiś człowiek, spowity w podarte, spłowiałe poncho, poszturchiwany z prawa i z lewa, dopadł jego strzemienia i począł błagać „jego wielmożność" o zatrudnienie w porcie. Płaczliwym głosem ofiarowywał señorowi capatazowi połowę dziennego zarobku za przywilej dopuszczenia go do sławnego bractwa cargadoresów, twierdził, że druga połowa wystarczy mu do życia. Ale „prawa ręka" kapitana Mitchella („nieoceniony i absolutnie nieskazitelny człowiek") po przyjrzeniu się krytycznym wzrokiem obdartemu mozo potrząsnął tylko przecząco głową bez słowa, wśród wrzawy wzmagającej się dokoła. Człowiek cofnął się, a Nostromo, posunąwszy się nieco dalej, musiał ściągnąć konia. Ze wszystkich drzwi tanecznej budy wysypywał się tłum kobiet i mężczyzn; ociekali potem, drżeli na całym ciele, zataczali się z wytrzeszczonymi oczyma, otwartymi ustami, by dopaść do zewnętrznej ściany budynku i wesprzeć się o deski. Wewnątrz dźwięczały gitary i harfy, w szaleńczym tempie, wśród nieustannego grzmotu bębna. Słychać było klaskanie setek rąk i wrzaski ludzkie, które w pewnej chwili przycichły, by przemienić się w śpiew unisono — refren miłosnej piosenki, zamierający powoli. Czerwony kwiat, celnie rzucony z tłumu, ugodził świetnego capataza w sam policzek.

Schwycił go zręcznym ruchem, ale przez jakiś czas nie odwracał głowy. Gdy wreszcie raczył się rozejrzeć, otaczający go tłum rozstąpił się torując drogę ślicznej Morenicie, ze złotym grzebykiem w upiętych włosach, która szła ku niemu swobodnie.

Jej naga, pulchna szyja i ramiona wyłaniały się ze śnieżnobiałej koszulki; niebieska wełniana spódnica, obfita z przodu, a obcisła z tyłu i na biodrach, podkreślała jeszcze jej wyzywający chód. Podeszła prosto do jeźdźca i położywszy rękę na szyi jego klaczy, nieśmiało, lecz z kokieterią zerknęła w górę kącikami oczu.

— Querido — rzekła pieszczotliwie — czemu udajesz, że mnie nie widzisz, gdy przechodzę obok ciebie?

— Bo przestałem cię kochać — odparł Nostromo poważnie po chwili zastanowienia.

Ręka na szyi srebrzystej klaczy zadrżała nagle. Dziewczyna opuściła głowę pod spojrzeniem setek widzów, tworzących szeroki krąg dokoła szczodrego, groźnego i niestałego capataza de cargadores i jego Morenity.

Nostromo spojrzawszy w dół dostrzegł łzy poczynające spływać po jej twarzy.

— Więc na to przyszło, niezastąpiony kochanku mego serca? — wyszeptała. —  Więc to prawda?

— Nie — odparł Nostromo odwracając się niedbale. — Skłamałem. Kocham cię jak dawniej.

— Czy to prawda? — zagruchała radośnie, podczas gdy jej policzki pozostały mokre od łez.

— Prawda.

— Na twoje życie?

— Niech będzie. Ale nie żądaj, abym poprzysiągł to na Madonnę, która stoi w twoim pokoju. — I capataz roześmiał się lekko, spoglądając na wyszczerzone zęby gawiedzi.

Nadąsała się, śliczna, trochę niespokojna.

— Nie, tego nie będę żądała. Widzę miłość w twoich oczach. — Położyła rękę na jego kolanie. — Czemu tak drżysz? Czy z miłości? — ciągnęła dalej, podczas gdy grobowy głos gombo huczał nieustannie. — Ale jeśli tak kochasz, to sprawisz swej Paquicie różaniec z paciorków nanizanych na złoty łańcuszek. Na szyję dla jej Madonny!

— Nie — odrzekł Nostromo patrząc w jej błagalnie wzniesione oczy, które nagle skamieniały ze zdumienia.

— Nie? Więc co mi jego wielmożność ofiaruje w ten dzień fiesta? — spytała gniewnie. — Nie możesz mnie zawstydzić wobec tylu ludzi.

— Nie będzie to wstyd dla ciebie, gdy cię kochanek raz jeden niczym nie obdarzy.

— Prawda! Wstyd będzie udziałem jego wielmożności, mego biednego kochanka! — rzuciła szyderczo.

Śmiechy odpowiedziały na jej zagniewanie, na jej ciętą replikę. Co za śmiała dziewczyna! Ludzie przypatrujący się z bliska tej scenie przywoływali pośpiesznie innych, stojących dalej. Dokoła srebrnosiwej klaczy krąg zacieśniał się. Dziewczyna cofnęła się o parę kroków, stawiając czoło drwiącej ciekawości ludzkich oczu, po czym rzuciła się znowu do strzemienia i, stając na palcach, podniosła rozwścieczoną twarz o oczach pałających gniewem w stronę Nostroma. Pochylił się ku niej nisko z siodła.

— Juan — syknęła — mogłabym żgnąć cię w samo serce!

Groźny capataz de cargadores, wspaniały i niedbale jawny w swych amorach, otoczył jej szyję ramieniem i ucałował wymowne usta. Dokoła rozległ się pomruk gawiedzi.

— Noża! — zażądał wreszcie, trzymając dziewczynę mocno za ramię.

Dwadzieścia kling zabłysło jednocześnie nad otaczającym ich kręgiem. Jakiś młodzieniec w odświętnym stroju, wyskoczywszy z tłumu, wcisnął swój nóż Nostromowi do ręki i wnet się cofnął bardzo zadowolony z siebie. Nostromo nawet na niego nie spojrzał.

— Stań na mojej nodze — rozkazał dziewczynie, która, nagle pokonana, wspięła się lekko, on zaś z chwilą gdy jej głowa znalazła się na wysokości jego twarzy, otoczył jej kibić ramieniem i wcisnął nóż w drobną jej rączkę.

— Nie, Morenita! Nie zawstydzisz mnie — rzekł.— Otrzymasz swój podarek i oto, by wszyscy wiedzieli, kto jest dziś twoim kochankiem, pozwalam ci obciąć wszystkie srebrne guzy u mego kaftana.

Wybuchy śmiechu i oklaski odpowiedziały na ten dziwaczny żart, podczas gdy dziewczyna przesuwała ostrą klingę noża, a niewzruszony jeździec podrzucał na dłoni brzęczące srebrne guziki, których ilość wciąż wzrastała. Gdy wreszcie zsadził ją na ziemię, miała obie garście pełne. Poszeptała jeszcze przez chwilę z wyrazem szczególnego natężenia i odeszła, spoglądając wyniośle na otoczenie, by wnet zniknąć w tłumie.

Pierścień gapiów rozprysnął się, a dumny capataz de cargadores, niezastąpiony człowiek, wypróbowany i godny zaufania Nostromo, śródziemnomorski żeglarz przybyły do Costaguany w pogoni za szczęściem, odjechał z wolna w stronę portu. „Junona" właśnie zataczała krąg i w chwili gdy Nostromo ściągnął konia, by się jej przypatrzyć, ze starego, na wpół zburzonego fortu u wejścia do przystani podniosła się chorągiew na zaimprowizowanym maszcie. Ściągnięto tam w pośpiechu pół baterii dział polowych, które miały pożegnać przepisową salwą prezydenta — dyktatora i ministra wojny. Gdy statek wychodził już z portu, spóźnione wystrzały obwieściły koniec pierwszej oficjalnej wizyty don Vincenta Ribiery w Sulaco, a kapitanowi Mitchellowi zakończenie jeszcze jednej „wiekopomnej chwili". W półtora roku później prezydent „nadzieja uczciwych obywateli" miał powrócić tu nieoficjalnie, przedzierając się górskimi szlakami na kulawym mule, by o mało nie zginąć haniebną śmiercią z rąk tłuszczy — śmiercią, od której ocalił go Nostromo. O tym tak bardzo odmiennym wydarzeniu kapitan Mitchell mawiał później:

— Przełom w historii, panie, przełom w historii! A ten mój człowiek, Nostromo, wie pan, brał w tym udział. Tworzył historię, nie inaczej!

Ale epizod, przynoszący zaszczyt Nostromowi, pociągał za sobą natychmiast drugi, którego kapitan Mitchell nie mógł zaliczyć do „historii" ani nazwać „pomyłką". Musiał znaleźć na to inny termin.

— Panie — mawiał później — to nie był błąd. To było fatalne zrządzenie losu. Nieszczęście, po prostu nieszczęście! A ten mój biedak został w to wszystko wciągnięty, wpadł po samą szyję. Powtarzam, fatalne zrządzenie losu. Według mnie on od tej pory nie był już nigdy tym samym człowiekiem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ TRZECIA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej