Alejchem Szolem

NOTATKI KOMIWOJAŻERA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DO CZYTELNIKÓW

KONKURENCI

NAJSZCZĘŚLIWSZY CZŁOWIEK W KODNIACH

STACJA BARANOWICZE

PRZYJĘTY

CZŁOWIEK Z BUENOS-AIRES

POWRÓT Z CMENTARZA

"PRÓŻNIAK"

CUD W HOSZANO RABO

WESELE BEZ GRAJKA

CYCES

SZEŚĆDZIESIĄT SZEŚĆ

GIMNAZJUM

POBÓR

DZIESIĄTY

TRZECIA KLASA

NOTATKI KOMIWOJAŻERA

Szolem Alejchem

DO CZYTELNIKÓW

Jestem komiwojażerem. Podróżuję jedenaście miesięcy w ciągu roku. Jadę zazwyczaj pociągiem, najczęściej trzecią klasą, i prawie zawsze odwiedzam żydowskie miasta i miasteczka.

Bo po cóż bym jeździł tam, gdzie nie ma Żydów?

Mój Boże! Ileż to dziwolągów spotyka się po drodze! Szkoda tylko, że nie jestem pisarzem. Chociaż, prawdę mówiąc, dlaczego nie mam prawa zwać się pisarzem? Kim jest pisarz?

Każdy człowiek może zostać pisarzem. Tym bardziej pisarzem żydowskim. Język żydowski - też mi sztuka! Bierze się pióro do ręki i pisze.

Ale, moim zdaniem, nie każdy powinien brać się do pisania. Trzeba się trzymać swojego zawodu.

Fach jest fachem. Tak myślę. Jednakże człowiek próżnujący może znaleźć rozrywkę w pisaniu. Jako komiwojażerowi zdarzają mi się w drodze całe dnie, gdy nic nie robię. Siedzę i myślę. Ot, choćby tłuc łbem o ścianę!

Przyszedł mi więc dobry pomysł do głowy. Kupiłem kajet i ołówek. Wszystko, co tylko po drodze słyszę lub widzę, notuję w moim kajecie. W ten sposób, jak widzicie, zapisałem sporo stronic. Starczy pewno do czytania na cały rok!

W końcu jąłem się namyślać, co z tym fantem począć?

Wyrzucić? Szkoda.

Dlaczegoż nie wydać tego w książce lub nie wydrukować w gazecie?

Niech mnie licho porwie, jeśli nie czytałem gorszych rzeczy! Wziąłem się tedy do pracy. Rozłożyłem cały towar według gatunków. Wyrzuciłem gorsze, a zostawiłem to, co najlepsze. Podzieliłem go na numery: pierwszy, drugi i tak dalej. Każde opowiadanie zaopatrzyłem innym tytułem. Nie wiem, czy zrobię na tym interes, czy też dołożę. Bardzo pragnąłbym wyjść na czysto!

Nie pytajcie mnie, po co to uczyniłem. Nie wiem. Być może, że to szaleństwo z mojej strony... Ale przepadło, już się stało! Przed jednym się zabezpieczyłem: przed krytykami. Zataiłem firmę. Na próżno będą się starali wykryć moje nazwisko. A niech krytykują, niech się śmieją, niech się pną na gładkie ściany! Dbam o nich tyle co pies o piątą nogę. Nie jestem pisarzem ani belfrem, ani żadnym łazęgą. Jestem kupcem.

KOMIWOJAŻER

KONKURENCI

W największym tłoku - gdy Żydzi pchają się wchodząc i wychodząc, gdy w wagonie rozgorzeje walka o miejsca jak, nie przymierzając, w bóżnicy o rodały - zjawiają się zazwyczaj oboje: on i ona.

On - czarny, tęgi, rozczochrany, z bielmem na oku, ona - ruda, szczupła, krościasta. Oboje obdarci i szarzy, w łatanych butach. I oboje z jednakowym towarem: on z koszem i ona z koszem. W obu koszach plecione obwarzanki, jajka na twardo, woda sodowa i pomarańcze. Zdarza się niekiedy, że on ma w koszu papierowe tutki z czerwonymi wiśniami lub zielone, kwaśne jak ocet winogrona. Wówczas zjawia się ona z takimiż wiśniami lub kwaśnymi jak ocet winogronami.

Oboje przychodzą jednocześnie, przepychają się przez drzwi wagonu. Oboje mówią jednakową gwarą, ale w sposób .nieco odmienny: on głosem słabym, bez "r", miękko i rozwlekle, jakby nie miał języka, ona zaś sepleni, jakby w ustach miała kluski. Sądzicie może, że konkurują ze sobą obniżając ceny? Nic podobnego. Ceny mają jednakowe, a cała ich konkurencja polega na tym, że pragną wzbudzić jak najwięcej litości. Oboje błagają, aby zmiłować się nad ich pięciorgiem dzieci. (On ma pięcioro sierot - ona również.)

Oboje patrzą wam natarczywie w oczy, podsuwają pod sam nos towar i mielą językiem tak długo, aż chcąc nie chcąc musicie coś kupić. Oszałamiają was po prostu tą paplaniną i prośbami.

Nie możecie się zdecydować, u kogo kupić: u niego czy u niej? Jeśli zechcecie oboje zadowolić, spotkacie się wnet z protestem: - Skoro pan kupuje, niech pan kupi u jednego z nas! Nie tańczy się równocześnie na dwóch weselach... A jeśli zamierzacie postąpić sprawiedliwie i kupujecie raz u niego, a innym razem u niej, to wysuną przeciwko wam mnóstwo pretensji: - Cóż, dzisiaj się panu nie podobam? Albo: - W ubiegłym tygodniu kupił pan u mnie towar i, zdaje się, nie udławił się pan ani nie otruł!

Gdy zaś zaczynacie im prawić morały i dowodzić, że każdy musi żyć - jak to powiada Niemiec: Leben und leben lassen - z miejsca otrzymujecie odpowiedź. Nie po niemiecku, lecz w prostym, zrozumiałym języku żydowskim:

- Wujaszku! Nie siada się na dwóch krzesłach...

Tak jest, drogi przyjacielu! Nigdy nie uda ci się zadowolić wszystkich. Nie próbuj też wszystkich godzić, bo ci to wyjdzie bokiem! Wiem o tym z własnego doświadczenia. Mógłbym ci opowiedzieć, jak to pewnego razu chciałem pogodzić zwaśnioną parę, a w rezultacie oberwałem burę - i to od własnej żony. Nie chcę jednak mieszać dwóch historii, choć w interesach nieraz tak bywa, że mówi się o jednym towarze, a sprzedaje inny. Zresztą, wróćmy do naszego opowiadania.

Pewnego razu - było to w dżdżysty, jesienny dzień - niebo rozpłakało się, ziemia była naga i błotnista, a na stacjach tłoczyli się ludzie. Na każdym postoju tłumy pasażerów. Wszyscy biegną, popychają się, a Żydzi bardziej niż inni. Każdy chce pierwszy wejść do wagonu. Każdy obładowany walizami, paczkami, pościelą.

Zgiełk, ścisk. A wśród największej ciżby - on i ona. Oboje z pełnymi koszami i pchają się jak zazwyczaj jednym wejściem. Nagle... Co się stało? Obydwa kosze leżą na ziemi. Obwarzanki, jajka, butelki z wodą sodową i pomarańcze poniewierają się w błocie. Krzyki, piski i jęki mieszają się ze śmiechem konduktorów i wrzawą podróżnych. Dzwonek, gwizd lokomotywy.

Po chwili jedziemy...

W wagonie gwar: wszyscy gadają jednocześnie jak kobiety w bóżnicy lub gęsi na jarmarku. Trudno uchwycić treść słów. Słychać tylko urywane zdania:

- Zamach na obwarzanki...

- Pogrom jajek...

- Co im zawiniły pomarańcze?

- Szkoda słów!

- Jakie straty ponieśli?

- Dobrze im tak! Niech się nie pchają na siłę i nie plączą pod nogami!

- Cóż mają począć? Żyd szuka zarobku!

- Cha, cha, cha! - rozlega się basowy głos. - Żydowskie zarobki!

- Żydowskie zarobki? - odzywa się .młody, piskliwy głos. - Czy macie lepsze? Dajcie im - chętnie wezmą!

- Młody człowieku! Nie do pana się mówi! - grzmi basowy głos.

- Nie do mnie pan mówi? Ale ja mówię do pana! Ma pan dla nich lepszą pracę? Aha, zamilkł pan? Dlaczego pan zamilkł?

- Czego chce ode minie ten młody człowiek?

- Czego chce? Powiada pan: żydowskie zarobki? Dobrze. Czy ma pan lepsze? Proszę, wymień pan. 

- Proszę, jak się wam podoba? Przyczepił się... 

- Cicho, Żydzi! Zamilknijcie już... Przyszła ona... 

- Jaka ona?

- Ta handlarka.

- I gdzież ta ślicznotka? 

- O, tutaj...

Skulona, czerwona na twarzy, z zapuchniętymi od płaczu oczyma, z pustym koszem przepycha się przez ciżbę, szukając wolnego miejsca. Siada wreszcie na koszu, zasłania oczy podartym szalem i popłakuje z cicha. 

Dziwna jakaś cisza zapadła w wagonie. Słowa się wyczerpały, skołowaciały języki. Nagle zrywa się pasażer i woła niskim, basowym głosem: 

- Żydzi! Dlaczego milczycie? 

- Co tu gadać? 

- Trzeba jej pomóc... 

Niebywałe! Wiecie, kto to zaproponował? Ten właśnie, który przed chwilą wyśmiewał "żydowskie zarobki". Pasażer w dziwacznej czapce na głowie. Jest to rodzaj kaszkietu z błyszczącym daszkiem. Nosi przy tym niebieskie okulary, zza których nie widać mu oczu. Uwydatnia się tylko nos mięsisty, gruby, podobny do bulwy.  

Niedługo myśląc zdejmuje kaszkiet, wrzuca doń kilka srebrnych monet, podchodzi po kolei do każdego pasażera i grzmi basowym głosem: - Ofiarujcie, Żydzi, ile kto może! Ziarnko do ziarnka, zbierze się miarka. Darowanemu koniowi nie zagląda się w zęby...  

Ludzie sięgają do kieszeni, otwierają portmonetki. Dzwonią srebrne i miedziane monety. Wśród pasażerów znajdował się również kacap w wysokich butach, ze srebrnym łańcuchem na szyi. Przeżegnał się i wrzucił pieniądz. Jeden tylko pasażer odmówił i nie chciał dać ani grosza. Był to ten sam, co ujął się za "żydowskimi zarobkami". Młody inteligent o tłustych policzkach, z żółtą, spiczastą bródką, w złotych binoklach. Jeden z tych, którzy mają zamożnych rodziców i bogatego teścia, sami opływają w dostatki, a jeżdżą trzecią klasą, gdyż żałują pieniędzy. 

- Młodzieńcze, wrzuć coś do czapki! - mówi doń pasażer w niebieskich okularach. 

- Nie daję - powiada inteligent.

- Dlaczego?

- Tak sobie. Mam taką zasadę.

- Domyślałem się tego.

- Na jakiej podstawie?

- Poznać to po panu. Przysłowie uczy: "Poznać pana po cholewach."

Młody człowiek, inteligenta poczerwieniał z gniewu. Binokle spadły mu z nosa. Zerwał się z miejsca i podszedł do pasażera w niebieskich okularach.

- Jesteś pan nieuk, cham, grubianin, a do tego wstrętna świnia!

- Bogu dzięki! Bylebyś pan trzymał ręce z daleka...

Tak odpowiedział mu ów z kartoflanym nosem i o grzmiącym głosie - tym razem, jakby na przekór, łagodnym tonem - i zbliżył się do płaczącej kobiety.

- Ciotuchno, starczy na dziś płaczu! Psujesz sobie tylko oczy. Podaj torbę, wsypiemy ci trochę grosiwa.

Dziwna niewiasta! Sądzicie zapewne, że na widok pieniędzy zerwała się na nogi i jęła rozpływać się w podziękowaniach? Nic podobnego. Zamiast podziękowań, z ust jej posypał się grad przekleństw. Trysnęła fontanna klątw.

- Wszystkiemu on winien - oby ręce i nogi połamał! Miły Boże, wszystko złe od niego pochodzi - niechaj go ziemia pochłonie! Ojcze w niebie, niech nie doczeka powrotu do domu! Niech go cholera zabierze, niech się żywcem spali, niech go robactwo stoczy! Oby zginął marnie, oby kark skręcił!...

O rety! Skąd też nabrała tyle przekleństw? Całe szczęście, że przerwał jej pasażer w niebieskich okularach:

- Dość tych błogosławieństw, niewiasto! Opowiedz lepiej, czego chcieli od was konduktorzy?

- Wszystko przez niego, niech go diabli porwą! Bał się, że zabiorę mu klientów, więc chciał pierwszy wepchnąć się do wagonu. Idę naprzód, a on chwyta za mój kosz. Zaczynam krzyczeć, aż tu zjawia się żandarm i daje znak konduktorom. Przychodzą konduktorzy i wysypują towar z obydwu koszów do błota... Oby im kości spróchniały! Możecie mi wierzyć, że odkąd jeżdżę po tej linii i handluję tym towarem, nikt mnie jeszcze nie zaczepił. A jak się wam zdaje, dlaczego? Może sądzicie, że tacy dobrzy z nich ludzie? Oby dotknęło go tyle plag, ile obwarzanków i jajek rozdaje się na stacjach! Każdemu trzeba zatkać gębę. Co dzień trzeba dawać - taki to podły naród! Starszy konduktor bierze należną mu część zakąsek, a pozostali konduktorzy dzielą się: temu daj obwarzanki, tamtemu jajko, innemu pomarańczę.

Czegóż wam jeszcze potrzeba? Nawet ten, który pali w piecach - niech go cholera wykończy! - również jest amatorem zakąsek. Takie nieszczęście! Grozi mi, że jeśli mu nic nie dam, to poskarży żandarmowi... A nie wie, że sam żandarm jest posmarowany. Zgarnia co niedziela tuzin pomarańczy. I wybiera najładniejsze, największe, najlepsze... 

- Ciotuniu - przerywa jej pasażer w niebieskich okularach. - Sądząc z waszych interesów, musicie dużo zarabiać? 

Kobieta, jak oparzona, zrywa się z miejsca. 

- Kto panu to powiedział?! Ledwo można związać koniec z końcem. A zdarza się też, że dokładam. Ot, pcha się biedę... 

- Więc po co się tym zajmujecie? 

- A co mam począć? Może kraść? Trzeba wyżywić pięcioro dzieci - pięć choler niech moim wrogom wlezie do wnętrzności! Zaś sama jestem chora - żeby on chorował choćby od dzisiaj do przyszłego roku! Przecież on wszystko zmarnował, pogrzebał interes - oby jego jak najrychlej pogrzebali! I jaki interes! Jaki dobry interes! 

- Dobry interes?

- Złoty interes, łatwy zarobek... Jak to powiadają, chleb z masłem. 

- Dopiero co słyszeliśmy, że klepiecie biedę! 

- A co można zarobić, jeśli połowę towaru oddaje się konduktorom i co niedziela żandarmowi? Cóż to? Czy mam krynicę, studnię bez dna? Czy kradnę pieniądze? 

Pasażer w .niebieskich okularach i z nosem w kształcie ogórka stracił w końcu cierpliwość. - Ciotuchno, pleciecie coś trzy po trzy... 

- Ja plotę? To zmartwienia moje plotą - a niechże on się nimi udławi! Niech go Bóg skarzę! 

Był krawcem, łaciarzem i - jak to powiadają - zarabiał na wodę do kaszy. Ale zazdrość go opadła, gdy ujrzał - oby mu oczy na wierzch wylazły! - że zarabiam na kawałek chleba i utrzymuję tym oto koszem pięcioro dzieci... Niechże mu sól dostanie się do oka, a kamienie do serca! I oto opuszcza mieszkanie - oby dusza go opuściła! - i również kupuje kosz - obym mu rychło kupiła śmiertelną koszulę! Pytam go: "Co to znaczy?" "To znaczy - powiada - że ja mam również pięcioro dzieci, które chcą jeść... Ty ich nie będziesz karmiła twoim chlebem..." No i cóż poradzisz? Włóczy się za mną z koszem, wyrywa mi z rąk klientów - oby mu wszystkie zęby wyrwano! - i każdy kęs z ust mi wydziera - oby go posiekano na kawałki! 

Pasażer w niebieskich okularach zadaje jej wobec tego ze wszech miar zrozumiałe pytanie:

- Więc po cóż chodzicie razem?! Kobieta wlepia weń zapłakane oczy.

- A cóż mamy począć?

- Niechaj każde z was handluje osobno. Linia jest przecież długa!

- A on?

- Kto?

- On, mój mąż!

- Czyj mąż?

- Mój drugi mąż.

- Czyj drugi mąż?

Kobieta zaczerwieniła się jeszcze bardziej.

- Jak to, czyj drugi mąż? To on właśnie, ten łazęga - o biada mi! - jest moim drugim mężem! Wszyscy zrywamy się z miejsc.

- On, ten konkurent, jest waszym drugim mężem!?

- A coście myśleli? Że to mój pierwszy mąż? Och, gdyby żył mój pierwszy mąż wyglądałabym dziś inaczej... I kobiecina zaczyna się już rozwodzić śpiewnym głosem o swoim pierwszym mężu. Ale nikt jej nie słucha. Wszyscy mówią jednocześnie, rzucają ironiczne uwagi, śmieją się, pokładają się ze śmiechu.

Nie wiecie, jak to bywa w kompanii?

NAJSZCZĘŚLIWSZY CZŁOWIEK W KODNIACH

Wiecie, kiedy najlepiej podróżuje się koleją? Jesienią, mniej więcej w okresie Kuczek. Na dworze ani zimno, ani też gorąco. Patrzysz na rozpłakane niebo i otuloną mgłami ziemię. Krople deszczu dzwonią w okno, spływają po szybie jak łzy, a człowiek siedzi sobie niczym dziedzic w wagonie trzeciej klasy - w towarzystwie takich samych jak on magnatów - i widzi, że w dali wlecze się wózek i grzęźnie co chwila w błocie. Na wózku siedzi okryta workiem istota ludzka i skarży się na swój los wychudłej szkapinie. A ty dziękujesz Bogu, żeś znalazł się pod dachem, wśród ludzi... Co do mnie, najchętniej jeżdżę pociągiem jesienią w okresie świąt Kuczek. Najważniejsza rzecz - to znaleźć sobie miejsce. Skoro udało mi się zdobyć miejsce, i do tego z prawej strony przy oknie, czuję się jak król. Wyjmuję papierośnicę, palę papierosa za papierosem i rozglądam się dookoła. Chcę wiedzieć, kto ze mną jedzie i z kim można wdać się w pogawędkę, zamienić kilka słów o interesach. Mnóstwo pasażerów! Stoją ściśnięci jak śledzie w beczce. Brody, nosy, czapki, brzuchy... Lecz, sza! Oto siedzi wtulony w kąt jakiś dziwny człowiek, zgoła niepodobny do innych. Bystre mam oko! W największym ścisku zauważę niezwykłego człowieka. 

Prawdę mówiąc, na pierwszy rzut oka niczym nie różni się od pospolitego, przeciętnego Żyda. Takich Żydów - jak to u nas powiadają - mierzy się na łokcie. Ale jest dziwnie ubrany; kapota jego nie przypomina zwykłej kapoty, na głowie czapka nie taka jak inne: jarmułka, a jakby nie jarmułka. W ręku dziwaczny parasol. Jednak nie to w nim uwagi godne. On sam jestniezwykły w tej swojej ruchliwości, w ustawicznym rozglądaniu się, w niemożności usiedzeniana miejscu. A twarz jego tak dziwnie promienieje, bije z niej radość i szczęście. Prawdopodobnie człowiek ten wygrał na loterii, wydał szczęśliwie córkę za mąż albo też umieścił syna w gimnazjum. Co chwila zrywa się, patrzy w okno i mówi do siebie: 

- Czy już stacja? Jeszcze nie? 

I znów siada przysuwając się bliżej do mnie - rozpromieniony, wesoły, szczęśliwy. Nie lubię, jak inni, wtykać nosa w czyjeś sprawy, zapytywać: kto zacz, skąd? Jestem przekonany, że człowiek, który ma coś do powiedzenia, sam się wygada. I tak było tym razem. Gdyśmy minęli drugą stację, mój ruchliwy sąsiad przysiadł się trochę bliżej, potem całkiem blisko, tak że usta jego znalazły się tuż przy moim nosie. 

- Dokąd jedziecie? 

Zrozumiałem z jego pytania, rozglądania się i nerwowego drapania pod czapką, że nie tyle chciałby wiedzieć, dokąd jadę, ile sam się wygadać, dokąd on jedzie. Pośpieszyłem mu więc z pomocą, kwitując pytanie pytaniem: 

- A wy dokąd? 

- Ja dokąd? Do Kodni. Mieszkam tam. To niedaleko. Trzecia stacja. Właściwie mamy stąd prawie tyle co trzy stacje. A stamtąd do Kodni trzeba jeszcze jechać wozem półtorej godziny. Tak się tylko mówi: półtorej godziny. Naprawdę trwa to dwie godziny, bite dwie godziny z okładem. Oczywiście, jeśli droga jest dobra i jedzie się wolantem. Zamówiłem wolant, i to telegraficznie. Czy dla własnej wygody? Bynajmniej. Jeśli chodzi o minie, zgodzę się chętnie na szóstego pasażera do zwyczajnej furmanki. Albo biorę parasol pod jedną, torbę pod drugą pachę i jazda, prosto do miasta, pieszo. Nie stać mnie na wolanty.  

Takie dziś złote interesy, że najlepiej siedzieć w domu. Rozumie pan? Co?

Mój sąsiad umilkł, westchnął. Po chwili zaczął mi szeptać do ucha, oglądając się na wszystkie strony, czy nas kto nie podsłuchuje:

- Nie jadę sam. Jadę z profesorem... Skąd do mnie profesor? To długa historia. Czy słyszał pan kiedyś o Kaszewarewce? Jest sobie takie miasteczko, nazywa się Kaszewarewka. Mieszka tam Żyd, bogacz, dorobkiewicz - może słyszeliście o nim? Nazywa się Borodenko, Icek Borodenko. Podoba się wam nazwisko? Wcale nie żydowskie nazwisko. Ale co z tego? Borodenko ma pieniądze, dużo pieniędzy. U nas, w Kodniach, szacują go na pół miliona. Co do mnie, sądzę nawet, że ma okrągły milion. Zresztą taki świntuch - z przeproszeniem mówiąc - może mieć i dwa... Wprawdzie widzę pana po raz pierwszy, ale domyślam się, żeś objechał kawał świata i widział więcej ode mnie. Powiedz mi pan prawdę: czy słyszałeś gdziekolwiek, aby niejaki Borodenko ofiarował pieniądze na cel dobroczynny, dla biednych? U nas, w Kodniach, nic nie wiadomo o tym. Nie chcę się wtrącać do spraw boskich lub grzebać w cudzej kieszeni. Toteż nie mówię o jałmużnie i dobrych uczynkach. Mam na myśli jedynie człowieczeństwo. Pan Bóg ci dopomógł, przysporzył ci tyle bogactw, że możesz sobie pozwolić na zaproszenie profesora ze stolicy - to cóż ci szkodzi, że ktoś inny skorzysta z tej okazji? Nikt cię nie oprosi o pieniądze, proszę cię o dobre słowo - więc dlaczego się pieklisz?

Niech pan posłucha ciekawej historii...

Było to tak: dowiedziano się u nas w Kodniach (u nas wiedzą o wszystkim), że córka bogacza z Kaszewarewki, Icka Borodenki, zachorowała - nie daj Boże! - ciężko. Na czym polega jej choroba? Co tam dużo gadać: miłość. Zakochała się w chrześcijaninie, ten ją odtrącił, więc zażyła trucizny - u nas wiedzą o wszystkim. Było to wczoraj. Zawezwano natychmiast profesora, wielkiego profesora. Dla bogacza to fraszka...

Dowiedziawszy się o tym wpadłem na pomysł: ponieważ profesor długo tam nie zostanie - dziś, jutro wraca do domu - a przejeżdżać będzie musiał przez naszą stację, to jest przez Kodnie, może by wstąpił po drodze do nas, to jest do mnie? Mam chore dziecko. Nieszczęście, mówię panu! Co mu dolega? Sam nie wiem. Chyba coś w środku. Kaszleć nie kaszle, bólu wewnątrz nie odczuwa. Tylko co? Nie ma w sobie kropli krwi i słabe to jak mucha. Nie je. Nic nie je. Nic - to przesada. Czasem wypije szklankę mleka. I to zmuszać trzeba, prosić, płakać! A poza tym ani łyżki rosołu, ani kęsa chleba. O mięsie lepiej nie mówić - nie może patrzeć na nie! Tak jest od czasu krwotoku. Raz jeden miał krwotok, silny krwotok... Od tego dnia, dzięki Bogu, już nie. Ale jest osłabiony, ledwie zipie.

Łatwo powiedzieć: osłabiony! Ma febrę, majaczy i gorączkuje jak po ospie już od Zielonych Świąt. Trzydzieści dziewięć i pięć kresek. Lub trzydzieści dziewięć bez pięciu kresek... Nie ma na to rady. Byłem z nim nieraz u doktora. Cóż wiedzą nasi doktorzy? Kazali mu dużo jeść i używać świeżego powietrza. Jakże to? Przecież on nie chce ani słyszeć o jedzeniu. A powietrze? Skąd powietrze? W Kodniach powietrze? Cha, cha! Miłe to miasto - Kodnie. Żydowskie miasteczko. Są u nas Żydzi. jest synagoga, bóżnica, rabin... Ale od dwóch rzeczy ustrzegł nas Stwórca: od zarobków i powietrza. Trudno, z zarobkiem dajemy sobie radę, jeden zarabia u drugiego. Ale powietrze? Kto chce zaczerpnąć powietrza, musi się udać do dworu. Tam, na folwarku, widzi pan, jest dość powietrza. Kiedyś, gdy Kodnie należały do polskiego dziedzica, nie wolno było nawet zajrzeć do dworu. Dziedzic nikogo nie wpuszczał - nie tyle dziedzic, ile dworskie psy. Ale od czasu gdy Kodnie przeszły w ręce żydowskie, usunięto psy i dwór zmienił się nie do poznania. Przyjemnie tam bywać. Nowi właściciele mówią po żydowsku jak ja z panem. Przyznają się do Żydów i lubią Żyda. Jeśli już o nich mowa, to muszę nadmienić, że nie należą oni do pobożnych Żydów. Nie kwapią się zbytnio z chodzeniem do synagogi, do łaźni ani nie zajrzą, nie przestrzegają przepisów sobotnich. Sami zarzynają kurczaki, no i golą brody. Zresztą w dzisiejszych czasach golenie bród - to nie żadna nowość. I u nas, w Kodniach, niejednemu młodzieńcowi ciąży już czapka na głowie... Kodnie nie mogą się uskarżać ma nowych właścicieli. Żydowscy dziedzice są dobroczyńcami miasteczka. W jesieni przysyłają ze sto worków kartofli dla ubogich. Zimą - słomę do palenia w piecu. Niedawno ofiarowali cegły na budowę bóżnicy. Trzeba przyznać: zachowują się przyzwoicie, po gospodarsku, jak się należy. Gdyby nie te kurczaki na maśle! I trefne mię- so... Niech się panu wcale nie zdaje, że ja ich, broń Boże, obmawiam! Nie mam do nich żalu. Wprost przeciwnie. Kochają mnie jak rodzonego brata. Gdy na przykład zdarzy się, że trzeba coś załatwić w miasteczku, kupić nowy lulew na Nowy Rok lub macę na Pesach, półkoszki na Kuczki i inne podobne rzeczy - wtedy wzywa się reb Altera. Żona moja w sklepiku (moja żona ma sklepik) zarabia u nich nieźle, sprzedając sól, pieprz, zapałki itd. Tacy szlachetni są nasi dziedzice. A synowie ich, studenci, opiekują się moim synem. Latem, gdy zjadą się z Petersburga, uczą go, czego dusza zapragnie. Cały dzień spędzają z nim nad książkami. A trzeba panu wiedzieć, że dla niego książka to jak powietrze dla płuc. Droższa niż ojciec i matka. Zdaje się, niestety, że ta książka wpędzi go do grobu. Od książki zaczęło się to całe nieszczęście. Żona wmawia mi, że to raczej pobór poderwał jego zdrowie. 

Jaki pobór? Co za pobór? O poborze dawno już zapomniał. W końcu, co za różnica, czy książka, czy też pobór stały się przyczyną nieszczęścia? Wiem tylko, że mam chore dziecko, które niknie mi w oczach, gaśnie jak świeca. Oby Bóg się nad nim zmiłował... Na chwilkę sposępniała rozpromieniona twarz mego sąsiada. Ale nie na dłużej jak na chwilkę. Wnet słońce wyjrzało zza chmur i twarz jego znów się rozjaśniła. Oczy rozbłysły, usta się uśmiechnęły i mówił dalej:

- A więc, na czym utknęliśmy? Aha... Postanowiłem tedy udać się do Kaszewarewki, do bogacza Icka Borodenki. Oczywiście, nie puściłem się w drogę z pustymi rękoma. Wziąłem ze sobą list od naszego rabina. Piękny list, brzmiał on następująco: "Ponieważ Bóg Cię uszczęśliwił bogactwem i możesz zawezwać do swego domu profesora, a u naszego Altera na łożu śmiertelnym leży syn konający - mam nadzieję, że zatli się w sercu Twoim iskra litości, wejdziesz w położenie biednego człowieka i uprosisz profesora, ażeby w drodze powrotnej (wszak wraca przez Kodnie) zatrzymał się u nas pół godziny i zajrzał do chorego chłopca. Dziękuję..." I tak dalej. Piękny list! Nagle lokomotywa gwizdnęła, pociąg się zatrzymał. Mój sąsiad zerwał się z miejsca:

- Co? Stacja? Skoczę na chwilę do pierwszej klasy. Zajrzę tylko do mego profesora, a jak wrócę, opowiem wszystko - do końca...

Wrócił z obliczem jeszcze bardziej radosnym. Rzekłbyś, że spoczął na nim majestat boży. Począł szeptać mi do ucha - jakby w obawie, że kogoś obudzi:

- Mój profesor śpi sobie. Daj Boże, aby się wyspał i przybył do Kodni wypoczęty... Gdzieśmy to się zatrzymali? Aha, w Kaszewarewce. Jadę więc do Kaszewarewki i od razu udaję się do bogacza. Dzwonię raz, drugi i trzeci, wyskakuje jakiś drągal o tłustej, wygolonej gębie, oblizuje się jak kot i pyta:

- Czego chcesz?

Odpowiadam mu na złość po żydowsku:

- Widocznie mam jakiś interes, w przeciwnym razie nie fatygowałbym, się do was aż z Kodni.

Wysłuchał mnie, oblizał się, kręci głową i mówi:

- Nie wolno teraz wejść, bo siedzi u nas profesor.

A ja na to:

- Wprost przeciwnie, to dobrze, że siedzi u was profesor. Przyjechałem właśnie do niego.

A on do mnie:

- Jaki to interes macie do profesora?

Jeszcze czego! Będę się przed nim tłumaczył! Podaję mu list rabina. 

- Łatwo ci gadać, gdy stoisz za drzwiami, a ja na deszczu. Weź ten dokument - mówię - i natychmiast oddaj swemu panu do własnych rąk. 

Sam zostałem na dworze i czekam, aż mnie zawołają. Czekam kwadrans, czekam godzinę, czekam dwie. Deszcz leje jak z cebra, a odpowiedzi jakoś nie ma. Zacząłem się niecierpliwić. Obrazili moją godność, a właściwie nie tyle moją, ile naszego rabina. Przecież ten list napisał nie byle kto. Pisał go rabin, a rabin w Kodniach cieszy się wielką sławą. 

Zadzwoniłem tedy raz i drugi. Jak nie wyskoczy na mnie ten sam drab o czerwonych policzkach, jak nie zacznie krzyczeć: 

- A ty taki, owaki, jak śmiesz tak bezczelnie dzwonić?! 

- Bezczelność - mówię - z waszej strony, że każecie mi moknąć na deszczu całe dwie godziny! 

Chcę wtargnąć do wnętrza, a tu nagle - stój! Zatrzaśnięto mi drzwi przed nosem. 

Co począć dalej? Niedobrze. Wracać z pustymi rękoma? Wstyd mi przed sobą i przed ludźmi. Przecież nie jestem byle kim w naszym miasteczku. A poza tym, serce mi się kraje, gdy pomyślę o dziecku... Ale - jak to się u nas mówi - Bóg pamięta o maluczkich. Patrzę - a tu nadjeżdża kareta zaprzężona w cztery konie. Staje przed bramą bogacza. Wnet się dowiedziałem od woźnicy, czyja to kareta i po kogo przyjechała. Naturalnie, że to konie Borodenki, a przyjechały po profesora. Mają go odwieźć na dworzec. Jeżeli tak, myślę sobie, to szczęśliwie się składa. Doskonale! I nim zdążyłem się obejrzeć, otwierają się drzwi i ukazuje się w nich sam profesor. Drobny staruszek o twarzy anioła. Za nim kroczy bogacz Icek Borodenko z obnażoną głową. A za nimi postępuje ten drągal z czerwoną gębą i wynosi walizę profesora. Było na co patrzeć! Niech mnie Bóg skarze, jeśli ten bogacz nie miał na sobie całkiem ordynarnej kurtki, takiej, jaką się nosi u nas, w Kodniach. Ręce trzymał w kieszeniach i patrzał zezem. Stoję i myślę: "Ojcze w niebiosach - i to ma być milioner? Niesprawiedliwe bywają Twoje wyroki..." 

Ujrzawszy mnie stojącego przy drzwiach, spojrzał na mnie z ukosa i pyta: 

- Czego wam trzeba?

Odpowiedziałem mu: 

- Tak i tak. To ja właśnie przywiozłem list od naszego rabina. 

Zdziwił się:

- Od jakiego rabina?

Słyszycie? Udaje, że nie wie!

- Od jakiego rabina? Od rabina z Kodni - mówię. - Jestem z tamtych stron i specjalnie przyjechałem z Kodni do profesora, ażeby raczył - powiadam - tym samym pociągiem wstąpić na kwadrans do mnie. Dziecko mam, nie daj Boże, chore... Tymi oto słowy przemówiłem do bogacza. Nie przesadziłem nawet o włos. Na co liczyłem? Liczyłem na to, że pod wpływem nieszczęścia, jakie go spotkało, zmięknie jego serce i ulituje się nad biednym ojcem. Jaki był rezultat? Nie odrzekł ani słowa, zerknął tylko na draba z czerwoną gębą, jak gdyby chciał powiedzieć: "Może sprzątniesz z drogi tego Żydka?"... Profesor tymczasem usadowił się z walizą w karecie. Jeszcze chwila - i zniknie bez śladu! Co czynić? Zrozumiałem, że nic tu nie wskóram, i postanowiłem: co ma być, niech będzie, muszę ratować syna! Zebrałem wszystkie siły i buch! - pod konie... Czy przyjemnie mi było pod kopytami końskimi? Nie wiem. Nie pamiętam nawet, jak długo leżałem na bruku i czy w ogóle leżałem. Wiem tylko, że to nie trwało dłużej niż moje opowiadanie...

A gdy otworzyłem oczy, staruszek profesor stał przy mnie.

- Co się stało? Biedaczysko!

Prosi, abym mu wszystko opowiedział i nie drżał przed nim. Bogacz sterczał przy drzwiach i zerkał na mnie zezem, a ja mówiłem. Oprócz żydowskiego nie znam dobrze innego języka, ale wtedy jakiś duch wstąpił we mnie - i mówiłem! Opowiedziałem mu wszystko, co miałem na sercu. Powiadam: tak i tak. Słuchaj, profesorze, może ci sądzone, że masz mi dziecko uzdrowić - mojego jedynaka, który z sześciorga pozostał przy życiu... A jeśli chodzi o zapłatę, to mam w majątku całą dwudziestorublówkę... Nie moją, broń Boże, bo skąd do mnie pieniądze? To są pieniądze mojej żony na zakup towaru do sklepiku. Zabrałem je. Do licha - powiadam - z całym sklepikiem, byleby dziecko ratować...

Zacząłem grzebać w kieszeni, żeby wyciągnąć dwudziestorublówkę. Wtedy profesor położył mi rękę na ramieniu.

- Nie trzeba! - powiedział. I kazał mi wejść do karety - obym tak dożył dnia, kiedy mój syn wyzdrowieje, że nie kłamię!... Niech szlag trafi tego Icka Borodenko, nie godzien patrzeć na profesora! O włos, a byłby mnie zamordował - bez noża! Dobrze, że Wiekuisty mi dopomógł, udało się... Ale mogło się stać inaczej. I co pan na to?

W wagonie wszczął się ruch i mój sąsiad podbiegł do konduktora.

- Kodnie?

- Kodnie.

- Bądź pan zdrów! Życzę szczęśliwej drogi... A nie wygadaj się pan czasem, z kim jadę. Nie chcę, aby się dowiedzieli, że jadę z profesorem. Będzie zbiegowisko!... To wszystko szepnął mi na ucho, uścisnął rękę - i znikł. Dopiero w parę minut potem, gdy pociąg ruszył z miejsca, ujrzałem przez okno trzęsący się wehikuł zaprzężony w parę starych szkap. W wehikule siedział staruszek - maleńki, siwiutki, ze złotymi okularami i wesołą, różową twarzą. Naprzeciw niego, wciśnięty w kąt, mój sąsiad wpatrzony w twarz profesora. Przymilał się do staruszka, twarz jego jaśniała, a oczy jak gdyby chciały wyskoczyć z orbit. Żałowałem, że nie jestem fotografem i nie mam aparatu. Chciałoby się utrwalić na kliszy tego Żyda. Niechby cały świat się dowiedział, jak wygląda szczęśliwy człowiek - najszczęśliwszy człowiek w Kodniach.

STACJA BARANOWICZE

Było nas ogółem kilkudziesięciu Żydów i siedzieliśmy w wagonie trzeciej klasy. Ściśle biorąc siedzieli tylko ci, którzy zawczasu zdobyli sobie miejsca. Inni stali, oparci o ścianki przedziałów, niemniej jednak - na równi z siedzącymi - brali udział w rozmowie. A rozmowa była wielce ożywiona. Wszyscy, jak zwykle, mówili jednocześnie.

Działo się to z rana. Kompania się wyspała, pomodliła, zakąsiła coś niecoś i paląc papierosy zdradzała ochotę do pogawędki. O czym? O czym tylko chcecie. Każdy starał się opowiedzieć coś nowego, coś, czego by słuchano ze szczególnym zainteresowaniem. Nikomu jednak nie udało się skupić ogólnej uwagi na jednym temacie. Co chwila zmieniano przedmiot rozmowy. Przed chwilą mówiono o urodzaju, o pszenicy i owsie, aż tu wyskakuje nowy temat: wojna. Po pięciu minutach zapomniano o wojnie, rozmówcy wspominają rewolucję. Od rewolucji już tylko niewielki skok do konstytucji, a stąd do prześladowań, pogromów, hec antyżydowskich, wysiedleń ze wsi i emigracji do Ameryki... Poruszano również sprawę aresztowań, wywłaszczeń, napomykano o stanie wojennym, głodzie, cholerze, Puryszkiewiczu i Azefie.

- Azef!

Ktoś wymówił to słowo, ktoś wymienił to nazwisko i wnet w całym wagonie zakipiało:

Azef i znów Azef, jeszcze raz Azef i Azef - bez końca.

- Nie bierzcie mi tego za złe, ale muszę wam powiedzieć, że jesteście po prostu głupcami.

Podnieśliście krzyk: Azef! Tfu! Tyle hałasu z powodu Azefa? A kim jest Azef? Nicponiem, łobuzem, smarkaczem, skarżypytą, zerem! Także mi coś! Jeśli mnie grzecznie poprosicie, to opowiem wam historię o pewnym denuncjancie z Kamińska - jednym z naszych - a przyznacie mi sami, że Azef jest wobec niego szczeniakiem.

Z taką to perorą wystąpił pasażer, jeden z tych, co nie mając miejsca opierali się o półki i poręcze ławek. Odwróciłem głowę i podniosłem nań oczy. Był to tęgi gość w jedwabnym, odświętnym kaszkiecie, o okrągłej, czerwonej twarzy, wesołych oczach i prawie bezzębnych ustach. Nie miał przednich zębów i dlatego litery "s", "z" i "c" wymawiał nieprawidłowo. Z tego też powodu zamiast "Azef" mówił "Ażef".

Spodobał mi się od pierwszego wejrzenia. Podobał mi się jego sposób mówienia, szerokość gestów i to, że wszystkich pasażerów nazwał głupcami. Zazdroszczę takim ludziom. Otrzymawszy od Żyda z Kamińska przydomek "głupców", pasażerowie osłupieli, jakby ich kto zimną wodą oblał. Rychło jednak oprzytomnieli i wymieniając między sobą spojrzenia zwrócili się do mówcy:

- Chcecie, abyśmy was prosili...

- Owszem, prosimy. Opowiedzcie mam, co się zdarzyło w Kamińsku!

- Ale proszę usiąść... Powiadacie, że nie ma miejsca? Ano, Żydzi, posuńcie się trochę!

Pasażerowie, stanowiący już i tak zwartą gromadę, ścisnęli się jeszcze bardziej i wnet znalazło się miejsce dla Żyda z Kamińska. Ten zaś rozsiadł się wygodnie - niczym starosta na chrzcinach, w chwili gdy dziecko wnoszą do pokoju. Zsunął kaszkiet na tył głowy, zakasał rękawy i zaczął mówić tubalnym głosem:

- Posłuchajcie uważnie, moi mili, tego, co wam opowiem. Nie jest to bowiem jakieś łgarstwo napisane w książce lub z palca wyssana bajka. Historia ta zdarzyła się u nas, właśnie w Kamińsku. Mój ojciec nieboszczyk sam mi powiadał, że nieraz słyszał ją z ust swego ojca nieboszczyka. Ponadto cała ta historia była opisana w starej księdze, która już dawno spłonęła. Podobno były w niej opowiadania o wiele piękniejsze od tych, które się drukuje w dzisiejszych książkach i gazetach.

Krótko mówiąc - działo się to za panowania Mikołaja, w czasach ucisku. Dlaczego się śmiejecie? Czy wiecie, co to znaczy ucisk? To znaczy, że ludzi bito, męczono - a już najbardziej kalistrojem. Co to takiego ten "kalistroj"? Nie wiecie, więc wam objaśnię. Wyobraźcie sobie dwa szeregi żołnierzy trzymających w ręku żelazne szpicruty, a wy przechodzicie między nimi raz, drugi i trzeci - odziani, z przeproszeniem, jak was matka na świat wydała - i robią z wami to, co nauczyciel w chederze, gdy nie chcieliście się uczyć... Pojęliście zatem, co znaczy "kalistroj"? Teraz słuchajcie dalej. 

Razu pewnego nadszedł rozkaz od gubernatora - Wasilczykow był wtedy gubernatorem - by poddać plagom Żyda imieniem Kiwka. Kim był ów Kiwka i co takiego przeskrobał, trudno powiedzieć. Wiem tylko tyle, że posiadał szynk. Człek niepozorny i do tego podeszły w latach kawaler. Licho go skusiło, że pewnej niedzieli wdał się z chłopami w pogawędkę na temat Pana Boga. Nasz Bóg, wasz Bóg - od słowa do słowa, doszło do kłótni. Zjawił się urzędnik, policja, spisali protokół. Weźże, głupcze, wiadro wódki, poczęstuj urzędnika, a z protokołu będą nici. Ale Kiwka był uparty. Powiedział: "Nie! Słowa swego nie cofnę!" Myślał, że gdy sprawa oprze się o sąd, wlepią mu trzy ruble grzywny i koniec. Kto by się spodziewał, że za niemądre słowo skażą człowieka na plagi! 

Jednym słowem, schwytano Żyda i wpakowano do więzienia, gdzie miał czekać na owe dwadzieścia pięć żelaznych rózeg, wymierzonych z całą paradą, jak Bóg przykazał. Zrozumiecie sami, co działo się z tego powodu u nas w Kamińsku. A kiedy to się zdarzyło? Akurat w nocy i właśnie w noc sobotnią. A gdy w sobotę rano zeszli się Żydzi w bóżnicy, już krążyła z ust do ust wiadomość o tym, że Kiwkę aresztowano. 

- Skazano go na rózgi! 

- Na rózgi? 

- Dlaczego?

- Za co?

- Za głupstwo, za kilka słów... 

- Żyd ma długi język, to prawda. Ale zaraz rózgi? 

- Jak to? Będą chłostać Żyda? Naszego Żyda z Kamińska?! 

Wrzało w mieście niby w ulu przez cały dzień sobotni aż do wieczora. Wieczorem zaś, po zmówieniu ostatniej modlitwy, zebrała się gromada Żydów u mego dziadka, reb Nisela Szapiro. Zaczęli krzyczeć, hałasować, oburzać się, że dziadek mój znosi taką hańbę, że trzeba coś zrobić, poradzić... Przecież to nasz Żyd z Kamińska! Spytacie zapewne, dlaczego po radę i pomoc biegli do mojego dziadka? Nie są to żadne przechwałki, ale muszę wam powiedzieć, że dziadek mój (niech pamięć jego będzie błogosławiona!) był najbogatszym, najdostojniejszym i najbardziej szanowanym Żydem w miasteczku, a i u władzy miał największy posłuch.

Wysłuchawszy, o co chodzi, podniósł się z miejsca i z godnością przeszedł się kilka razy po pokoju (miał taki zwyczaj) namyśląjąc się, co robić. Później przystanął i rzekł:

- Dzieci! Wracajcie spokojnie do waszych domostw. Wszystko się dobrze skończy. Dotychczas żaden Żyd w Kamińsku nie był chłostany i Bóg da, że nadal tak będzie! W te słowa odezwał się do nich mój dziadek nieboszczyk, a w miasteczku wiedziano, że Nisel Szapiro nie rzuca słów na wiatr. W jaki sposób dotrzyma przyrzeczenia, nikt nie śmiał pytać. Bogacz ustosunkowany, z głową na karku - dla takiego mają ludzie szacunek! I cóż myślicie? Tak się stało, jak dziadek przepowiedział. Posłuchajcie dalej!

Widząc, że słuchacze są mocno zaciekawieni i chcieliby się czym prędzej doczekać końca opowiadania, Żyd z Kamińska przerwał na chwilę, wyciągnął z kieszeni papierośnicę i powoli zapalił papierosa. Kilku pasażerów równocześnie podało mu ogień. Taki respekt wzbudził w wagonie! Dopiero gdy zapalił papierosa i zaciągnął się dymem, jął z większą jeszcze swadą kontynuować rozpoczęte opowiadanie:

- Teraz dowiecie się, jak postępuje mądry Żyd. Mam na myśli mego dziadka, niech imię jego będzie błogosławione! Po długim namyśle powziął decyzję. Chodziło właściwie o drobnostkę. Umówił się z władzą, że ten skazaniec na chwilkę umrze w więzieniu. I cóż to komu zaszkodzi?

Dlaczego spoglądacie na mnie ze zdziwieniem? Nie rozumiecie? Czy też obawiacie się, że go tam, broń Boże, otrują? Nie bójcie się! U nas nie truje się ludzi. Cóż się tedy stało? Załatwiono sprawę o wiele sprytniej. Stanęła umowa z władzą, że skazany położy się spać zdrów jak ryba, a z rana obudzi się martwy. Miarkujecie? Czy trzeba wam to łopatą kłaść do głowy? I tak się też stało. Pewnego dnia z samego rama przychodzi do mego dziadka dozorca więzienny z papierkiem: "Ubiegłej nocy zmarł w więzieniu Żyd Kiwka." A że dziadek mój jest przewodniczącym bractwa pogrzebowego "Ostatnia Posługa", powinien zająć się obrządkiem pogrzebania zmarłego. Jak wam się podoba taka robota? Przyjemny obowiązek, co? Ale poczekajcie, na tym jeszcze nie koniec. Łatwiej to powiedzieć niż wykonać.

Zrozumcie, że nie był to pogrzeb zwyczajnego Żyda. W sprawę byli wmieszani żołnierze... gubernator... chłosta... Bagatela! Przede wszystkim trzeba było pilnować, aby trupa nie zawieźli do prosektorium. W tym celu należało uzyskać dokument od lekarza więziennego, że oglądał zwłoki i stwierdził śmierć naturalną od udaru sercowego. Na tymże papierze znalazły się również inne niezbędne podpisy - i koniec. Nie ma Kiwki. Kiwka umarł. Domyślacie się chyba, ile pieniędzy pochłonęła ta sprawa. Życzę każdemu z was takiego zarobku miesięcznego. Może sądzicie, że przesadzam? W takim razie przyjmijcie mnie na wspólnika... 

I kto to wszystko wykonał? Mój dziadek nieboszczyk. Człowiek poważny i odpowiedzialny, załatwił sprawę krótko, szybko i gładko. Tegoż wieczora udali się wysłańcy "Ostatniej Posługi" z noszami do więzienia i zabrali rzekomego trupa. Odprowadzono go z całą paradą na miejsce wiecznego spoczynku. Na przedzie szli żołnierze, a za nimi bez mała całe miasto. Kiwka na pewno nigdy nie marzył o takim pogrzebie. Kiedy kondukt doszedł do cmentarza, żołnierzy sowicie poczęstowano wódką, "zmarłego" zaś wniesiono na podwórze domu przedpogrzebowego. Tutaj stał już wóz zaprzężony w cztery ogniste rumaki. Zanim zdołał się kto obejrzeć, już nasz nieboszczyk, moi mili, gnał ku rogatkom... Przebył szczęśliwie drogę do Radziwiłłowa i stamtąd wio! - przez granicę do Brodów. 

Całe miasteczko nie zmrużyło oka, póki nasz nieboszczyk nie dojechał do Radziwiłłowa. Wszyscy chodzili jak bez głowy. A najbardziej niepokoił się mój dziadek. Dlaczego? Też mi pytanie! Jeżeli schwytają zmarłego, to znaczy Kiwkę, zanim znajdzie się za rogatką, i sprowadzą go żywego i zdrowego - wtedy całe miasteczko zesłane zostanie na Sybir... 

Jednakowoż Bóg dopomógł, ogniste rumaki wróciły z Radziwiłłowa, a woźnica przywiózł list pisany własnoręcznie przez Kiwkę: "Z boską pomocą przyjechałem do Brodów." W miasteczku zapanowała radość. Urządzono ucztę w domu mego dziadka, a na ucztę przybyli: naczelnik więzienia, lekarz, policjant i inni urzędnicy. Pili, hulali, muzyka rżnęła od ucha, wódka lała się strumieniami. Powiem tylko tyle, że naczelnik więzienia może dziesięć razy całował się z moim dziadkiem i z całą rodziną. Tańce trwały do rana, a rano tańczono już bez przesady po dachach dziadkowych zabudowań. Małeż to było święto? Wybawiono Żyda od chłosty! Zdawałoby się, że wszystko w porządku. Prawda? Poczekajcie chwilkę, teraz dopiero zaczyna się właściwe wesele. Jeśli chcecie wysłuchać mnie do końca, proszę o trochę cierpliwości. Muszę zejść na tej stacji i spytać zawiadowcę, jak długo jeszcze będziemy jechać do Baranowicz. 

W Baranowiczach muszę bowiem wysiąść i przesiąść się na inny pociąg... 

Trudno. Trzeba czekać. Żyd z Kamińska wysiadł, aby zasięgnąć informacji co do Baranowicz,a kompania tymczasem rozgadała się na temat jego osoby.

- Jak wam się podoba?

- Porządny człowiek.

- Umie gadać.

- Język ma giętki.

- A opowieść?

- Piękna!

- Tylko że krótka...

Znajdują się i tacy, którzy twierdzą, że u nich również zdarzyła się podobna historia. Ściśle biorąc, nie całkiem podobna, ale coś w tym rodzaju. Więc każdy chce opowiedzieć swoją. W wagonie robi się gwarno jak na jarmarku. Nareszcie wraca Żyd z Kamińska. Od razu zapada cisza. Każdy wytęża słuch, aby nic nie uronić z tej ciekawej opowieści.

- Gdzież to zatrzymaliśmy się? Aha! Pozbyliśmy się tedy Żyda Kiwki, niech mu ziemia lekką będzie...

Sądzicie zapewne, że na tym koniec? Mylicie się, moi drodzy! Po upływie pół roku - już nie pamiętam dokładnie - nasz Kiwka rozmyślił się i przysłał list adresowany do mego dziadka: "Po pierwsze, jestem, chwała Bogu, zdrów, czego i wam z całego serca życzę. A po drugie, zostałem bez grosza przy duszy i bez zajęcia wśród samych Niemców. Ja nie rozumiem ich języka, a oni nie rozumieją mojej mowy. Zarobków żadnych tu nie ma, choć zdychaj z głodu! Z tego więc powodu..."

Rozumiecie? To znaczy, żeby mu przysłać pieniądze! Naturalnie, że uśmiano się z jego listu i podarto go na strzępy. Zaledwie minęły trzy tygodnie, nadszedł nowy list od Kiwki, adresowany do mego dziadka. I znów "z tego powodu", "z owego powodu", ale z dodatkiem argumentów. Jak to? - pisał Kiwka. - Po co się tak za mną ujęli? Wolałby już znieść chłostę. Pręgi dawno byłyby zagojone, a on zarabiałby jak dawniej. I nie musiałby się poniewierać wśród Niemców i puchnąć z głodu...

Po otrzymaniu takiego listu mój dziadek wezwał najpoważniejszych Żydów z miasteczka. Co robić? Ziomek nasz umiera z głodu, trzeba mu posłać trochę pieniędzy... A gdy reb Nisel Szapiro wyrzekł takie słowa nie wolno być sknerą. Urządzono składkę (najwięcej dał sam dziadek) i wysłano Kiwce okrągłą sumkę. Po kilku dniach zapomniano o tym, że mieszkał tu kiedyś Kiwka i co się z nim stało. Ale Kiwka, moi drodzy, nie zapominiał o miasteczku.

Po upływie pół roku czy po roku - nie pamiętam dokładnie - nadszedł list od Kiwki. Znowu adresowany do mego dziadka. I znów "z tego powodu", ale tym razem z wiadomością o bliskim weselu. 

"Ponieważ, z boską pomocą, zaręczyłem się, a narzeczona moja jest jedynaczką i pochodzi z dobrej rodziny..." 

Przeto prosi o przysłanie mu dwustu guldenów, które jako posag ma złożyć w dniu ślubu. "A jeżeli mi nie przyślecie, to z całego ożenku nic nie będzie..." A to nieszczęście! Kiwka zostanie starym kawalerem! 

Powiadam wam, że list ten obnoszono z domu do domu i ludziska pokładali się ze śmiechu. Nic innego nie słyszałeś w miasteczku, jak słowa: 

- Szczęść Boże! Kiwka się zaręczył! 

- Słyszałeś? Dwieście guldenów posagu! 

- Jedynaczka... Cha, cha, cha! Niedługo się śmiano, albowiem po kilku tygodniach nadszedł znów list od Kiwki, tym razem krótki i rzeczowy: 

"Dziwi minie, że nie przysłano mi dotychczas dwustu reńskich, które przyrzekłem już swej narzeczonej. Jeżeli mi natychmiast nie wyślecie pieniędzy, małżeństwo moje nie dojdzie do skutku, a mnie nie pozostanie nic innego, jak utopić się w stawie albo wrócić do domu, do Kamińska." 

Ostatnie słowa trafiły do rozumu Żydów kamińskich i przestano się śmiać. Tegoż samego dnia wieczorem odbyło się u mego dziadka zebranie najpoważniejszych Żydów z miasteczka. Postanowiono zebrać pieniądze dla Kiwiki. Nie było innej rady! I w dodatku wypadało mu napisać list z życzeniami długich i szczęśliwych lat, licznego potomstwa i tak dalej... Na co liczono? Ożeni się, zaprzątnie sobie głowę rodzina, a w międzyczasie zapomni, że istnieje na świecie Kamińsk. 

I jak sądzicie? Nie upłynęło jeszcze pół roku czy rok - nie pamiętani dokładnie - aż tu nadchodzi nowy list: 

"Ponieważ ożeniłem się i Bóg mi za żonę dał kobietę, jakiej życzyłbym każdemu z was..." Tylko w czym sęk? Kobieta nie może posiadać wszystkich zalet. Ma tedy ojca - niech go licho porwie! Kłamca, krętacz, oszust, istny bandyta. "Wyłudził ode mnie owe dwieście reńskich i wraz z żoną wyrzucił mnie na ulicę. Przeto wyślijcie mi znów dwieście guldenów.  

W przeciwnym razie będę zmuszony utopić się w stawie lub wrócić do domu, do Kamińska." Przebrała się miara cierpliwości. Podwójny posag?! Toż to przecież nadużywanie naszej dobroci!... Uradzono nie odpowiadać na ten list. Kiwka czekał tydzień, dwa, a po upływie trzeciego tygodnia przysłał list adresowany do mego dziadka: Tak i tak... Co sobie myślą? Dlaczego nie otrzymuje dwustu reńskich? Poczeka jeszcze półtora tygodnia, a jeśli do tego czasu nie otrzyma pieniędzy, to mogą oczekiwać go w Kamińsku w najbliższym czasie. List kończył się słowami: "Niebywała bezczelność!"

Wszyscy byli oburzeni do żywego. Jednakowoż - co począć? Znowu zebrano się u dziadka i znów co najbogatsi podjęli się składki w miasteczku. Ludziska ociągali się wprawdzie, nikt nie okazywał zbytniej ochoty odejmować sobie od ust i ofiarować pieniądze... Ale trudno o wymówkę. Skoro reb Nisel każe, nie można być sknerą. Jednak każdy przysięgał sobie w duchu, że daje po raz ostatni.

Dziadek mój też sądził, że to się więcej nie powtórzy. I wysłał mu pieniądze z upomnieniem, że to ostatni raz i żeby nie śmiał w przyszłości o nic prosić. Chyba dość wyraźnie dano temu złodziejowi do zrozumienia, prawda? Tymczasem pewnego dnia, w wigilię świąt, otrzymał mój dziadek list od Kiwki. Cóż znowu? "Ponieważ zawarłem tu znajomość z pewnym uczciwym i szlachetnym Niemcem i przystąpiłem do interesu, a ów interes, sklep naczyń fajansowych, jest przedsiębiorstwem dobrym i korzystnym, z którego można się przyzwoicie utrzymać - proszę o przysłanie czterystu pięćdziesięciu reńskich. I to natychmiast, nie zwlekając. Bo wspólnik czekać nie będzie, znajdzie sobie innego wspólnika. A jeżeli, broń Boże, z tego interesu nic nie będzie, zostanę bez zarobku. A gdy zostanę bez zarobku, będę miał jedynie do wyboru: albo żywcem utopić się w stawie, albo wracać do domu, do Kamińska."

List kończył się ostrzeżeniem, że jeśli w przeciągu dwóch tygodni nie otrzyma pieniędzy, owych czterystu pięćdziesięciu reńskich, będzie to ich kosztowało znacznie drożej. Będą go musieli przewozić z Brodów do Kamińska i z powrotem z Kamińska do Brodów - na własny koszt! Wyobraźcie sobie, jak niewesołe były święta w naszym miasteczku i jak bardzo martwił się mój dziadek. On, nieborak, miał chyba najwięcej powodów do zmartwienia.

Dlatego też, gdy święta miały się ku końcowi, zaczęto ze wszech stron szemrać i narzekać:

- Jak długo ten łobuz będzie wyciągał z nas pieniądze?

- Wszystko ma swoje granice, nawet anielska cierpliwość!

- Wasz Kiwka puści nas z torbami!

Tak mówiono w miasteczku. A dziadek odpowiedział na to: 

- Dlaczego to ma być mój Kiwka? 

Na to oni:

- Czyjże to był pomysł, żeby ten bękart dostał ataku apopleksji w więzieniu?... Z tych słów wywnioskował mój dziadek, a był on mądrym staruszkiem, że w miasteczku nie zbierze więcej ani grosza. Zwrócił się tedy do władzy - przecież jej również zależało na tym, aby zatuszować sprawę Kiwki! - niechże coś złoży na ten cel... Gdzież tam! Ani im się śni! 

A więc musiał sięgnąć do własnej szkatułki, żeby wyjąć stamtąd z trudem uciułane pieniądze i posłać je temu złodziejowi. Do pieniędzy załączył list, w którym zwymyślał Kiwkę, ile wlezie. Nazwał go hultajem, bandytą, zbójem, zdrajcą Izraela, wyrzutkiem społeczeństwa, pijawką i krwiopijcą, chuliganem, bękartem spod płotu... Ho, ho - mój dziadek umiał pisać! I dodał na koniec, żeby się więcej nie ważył posyłać listów do niego ani do nikogo z miasteczka, bo już nie ma mowy o żadnych pieniądzach. Przypomniał mu jeszcze Boga, który wszystko widzi, wszystko pamięta i za wszystko zapłaci. Zakończył list błogosławieństwem (miał jednak serce żydowskie) i prośbą, aby ulitował się nad starcem i nie rujnował jego i całego miasteczka, a Bóg go wspomoże i poszczęści mu się na każdym kroku. Taki to list wysłał mój dziadek i podpisał go imieniem i nazwiskiem: Nisel Szapiro. Zaraz się przekonacie, że palnął największe głupstwo... 

Tu Żyd kamiński przerwał opowiadanie, wyjął z kieszeni papierośnicę, zapalił papierosa, zaciągnął się raz, drugi i trzeci. Zdawał się nie zwracać uwagi na zniecierpliwienie słuchaczy, którzy z ciekawości o mało nie wyłazili ze skóry. Potem, gdy wypalił papierosa i porządnie się wykaszlał, wytarł głośno nos i kontynuował w tym samym tonie co poprzednio: 

- Może myślicie, że ten łotr bardzo się przejął listem mego dziadka? Bynajmniej. Upłynęło pół roku czy rok i znów nadeszło pismo od tego nędznika: 

"To i owo... Wspólnik mój, Niemiec, okpił mnie i wyrzucił ze sklepu. Chciałem nawet podać go do sądu, oskarżyć, ale nic z tego nie wyszło. Procesować się z Niemcem to znaczy pożegnać się z życiem. To są tacy krętacze, że lepiej wcale ich nie znać! Wynająłem sobie sklep tuż obok jego sklepu i zacząłem prowadzić handel, również fajansem... Może, z boską pomocą, uda mi się Niemca wykurzyć! Lecz na to, żeby mój plan mógł się udać, potrzebne mi są pieniądze - najmniej tysiąc reńskich. Z tego więc powodu..."

Taki list przysłał Kiwka i zakończył go słowami: "Jeżeli w przeciągu ośmiu dni nie otrzymam pieniędzy, wyślę wasz list ostatni, podpisany waszym pełnym imieniem i nazwiskiem, do gubernatora i opowiem mu przy tym całą historię od a do zet: jak to dostałem w więzieniu apopleksji, jak to na cmentarzu wyzdrowiałem, jak przywieźli mnie do Brodów i jak mi przysyłano pieniądze. Wszystko opiszę i opowiem. Niechaj wiedzą, że Bóg jest wielki i że Kiwka żyje..."

Jak się wam podoba taki donosiciel?

Gdy list dotarł do rąk dziadka, ten przeczytał go i zemdlał. Paraliż odjął mu... Ludzie, cóż to? Stajemy? Gdzie jesteśmy?

- Stacja Baranowicze!... Baranowicze! - wykrzykiwali konduktorzy uwijając się w pośpiechu po peronie.

Słysząc, że to Barainowicze, nasz towarzysz podróży zerwał się na równe nogi, schwycił swą paczkę - worek napełniony Bóg wie czym - i rzucił się do wyjścia. Jeszcze chwila - a oto jest już na peronie, kręci się niespokojnie i przepycha, a zaglądając ludziom w oczy, pyta: - Baranowicze? - Baranowicze.

- Do widzenia!

- Do widzenia!

Wielu z nas, a między nimi i ja, pobiegło za nim i schwyciwszy za poły, wolało:

- Wujku! Nie puścimy was! Musicie powiedzieć, co było dalej?

- Co dalej? Jaki koniec? To dopiero początek... Puśćcie mnie! Czego chcecie? Czy chcecie, żebym przez was spóźnił się na pociąg? Dziwni ludzie! Przecież słyszeliście wyraźnie: Baranowicze, stacja Baranowicze!

I zanim zdążyliśmy coś odpowiedzieć, zniknął nam z oczu. Przeklęta stacja te Baranowicze!

Koniec wersji demonstracyjnej.

PRZYJĘTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZŁOWIEK Z BUENOS-AIRES

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POWRÓT Z CMENTARZA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

"PRÓŻNIAK"

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CUD W HOSZANO RABO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WESELE BEZ GRAJKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CYCES

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZEŚĆDZIESIĄT SZEŚĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GIMNAZJUM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POBÓR

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TRZECIA KLASA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej