Zygmunt Niedźwiecki

NOWE EROTYKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

JEDYNE DZIEŁO.

ZAZDROŚĆ.

SCHADZKA.

WAKANS.

W OBŁĘDZIE.

WANNA.

CHOLERA.

ZA PIECEM.

ZAZDROSNY.

MALEŃSTWA.

MARA.

ZASTĘPCA.

W DRODZE.

SIASIA.

ODKRYCIE.

PRZYJACIÓŁKA.

ŚLUB.

SAM NA SAM.

ANONYM.

WELON ŚLUBNY.

MAMKA.

POKUSA.

KOBIETA Z GIPSU.

NIEZNAJOMA.

SPRZECZKA.

OSTATECZNOŚĆ.

SERCE Z PIERNIKA.

ALBUM.

ŁZY.

MAJÓWKA.

OCH! TA LITERATURA!...

W SZKLANCE WODY.

KLESZCZOWY PORÓD.

W gniazdku.

LISTEK FIGI.

NOWE EROTYKI

Niedźwiecki Zygmunt

JEDYNE DZIEŁO.

— W miłostkach, jak we wszystkiem, istnieją tysiączne pasye, nałogi, uprzedzenia i kaprysy, cała skala popędów i, że się tak wyrażę, specyalności, któremi kierują się w wyborze przed miotu swoich uczuć z pomiędzy płci drugiej zarówno mężczyźni jak kobiety — mówił w gronie młodzieży tonem człowieka, podającego się w traktowanej materyi za znawcę i bywalca, łysawy mężczyzna, z miną łobuza.

— Jedni naprzykład oglądają się tylko za miłością sprzedajna, dlatego, że ta nie wymaga zachodów; drudzy na odwrót przypisują wartość bezinteresownej, uczciwej wyłącznie, dlatego właśnie, że ich wymaga. Ci szukają jej tylko u żon własnych, owi, z zasady niemal, u cudzych. Jednych czaruje miłość dyskretna, tajemnicza, cicha, jak noc!... — innych przeciwnie burzliwa, jawna, prawie wyuzdana, jak dzień. Niektórzy poza uściskiem niczego w niej nie umieją dopatrzyć, gdy równocześnie wielu wydaje on się drobną tylko cząsteczką skarbów nieprzebranych... I tak bez końca!... że trudnoby było znaleźć dwóch ludzi, coby się w tych rzeczach na jedno zgodzili, bez zastrzeżeń.

To samo jednak widzimy w każdej dziedzinie: ten pije piwo tylko z glinianego kufla, nigdy inaczej, tamten pali z pianki z bursztynem albo nie pali wcale, a inny da się raczej zarżnąć, niż się położy spać od ściany. Ostatni z wymienionych objawów towarzyszy zwykle usposobieniu do zazdrości.

Znałem dziewczynę, u której względów daremnieby było szukać, jeśli się nie było — malarzem.

Nie dowiedziałem się tego ani od malarzy, ani od niej samej, — pouczył mnie o tem przypadek.

Tłuściutka ta, różowa i świeża blondynka, z oczyma ciemnemi i ciemną rzęsą, o mince skromnej a wyzywających kształtach, które uwydatniał jasny, perkalowy stanik i przypięty na biuście fartuszek z czarnej połyskującej ceraty, zajmowała jeden z kiosków z wodą sodową.

Było to temu lat sporo, w czasach, kiedym jeszcze przykładem większości szukał po kioskach rozgrzewających spojrzeń, słów i uśmiechów, a nie napoju, który chłodzi. Ujrzawszy Felę w dniu, w którym szczególniej byłem do płci pięknej usposobionym, jak spokojnym i wdzięcznym ruchem ręki odkręcała mosiężny kurek, z którego gwałtownie musujący a tak niewinny płyn gazowy wytryskał z taką wściekłą pasya, jak gdyby był najbardziej zabójczą z trucizn świata, zapełniłem widokiem tej blondynki odrazu moją duszę, chwilowo wolną od obrazu kobiety, lecz bardzo za nim stęsknioną.

Od owego dnia zrobiłem się stałym, hurtownym, rzec mogę, jej odbiorcą.

Ponieważ usilna chęć przypodobania się jej nie odnosiła skutku, więc, by go przyśpieszyć, chłonąłem gazówkę, jak smok po połknięciu nadzianego ogniem barana wodę Wisły pochłaniał.

Lecz nie wzruszyło jej to bynajmniej. Mimo przesiadywania mego w kiosku przez godziny całe i zapełniania tych godzin niezliczonemi szklankami "czystej" i "z sokiem", najwyszukańszemi komplementami i najświeższemi dowcipami z pism humorystycznych ostatniej daty, — pozostawała zimną w jednakim zawsze stopniu. Na wszelkie alluzye miłosne otrzymywałem ciągle tę samą odpowiedź:

— Iii, głupstwo — za całe uznanie, za całą wdzięczność dla mej ciężkiej pracy i kosztów, przechodzących kieszeń dwudziestodwuletniego akademika.

Zacząłem już podejrzewać, że ta zimna jak i lód dziewczyna musi być chyba dotkniętą jakimś błędem ustrojowym, czemś nienormalnem, jakiemś wrodzonem lub nabytem kalectwem, — gdy raz, po słowach mych, z powodu jej zachowania, zda się obcego wszystkiemu, co ziemskie, od ślinki wyrzeczonych:

— Z pani to możnaby wymalować jaką świętą... — odmieniła się.

Lalka mówiąca, nalewająca wodę i zgarniająca drobne, uśmiechnęła się, ożywiła, błysnęła oczami, — okazała się dziewczyną!... co ważniejsze, zdawała się po raz pierwszy dostrzegać we mnie mężczyznę...

Mężczyznę?... Nie! — Malarza!... bo zresztą, jak się okazało, w jej pojęciu, a przynajmniej w skłonnościach, to pierwsze bez tego drugiego nie liczyło się.

— Pan malarz?... — głosem, w którym zadrgało utajone dotąd życie, spytała, zaczepiając po raz pierwszy z własnej inicyatywy rozmowę o ten wyraz.

Nie wahałem się ani chwili skłamać, wobec kobiety gotów do tego zawsze, o cokolwiekby nie szło.

— Jakto?... to pani tego nie wiedziała?!... Ależ rozumie się... Malarz od głowy aż do pięty, malarz na obie ręce...

Uśmiechnęła się, zgrabnie przekrzywiając główkę.

— Nie wiedziałam, jak mamę kocham, chociaż znam tylu... malarzy...

— Zapewne tutejszych, — a ja co dopiero wróciłem z Monachium.

I przemieniłem się niezwłocznie w malarza. A ona z bryły ciała stała się naraz do reszty dziewczyną, uzbrojoną we wszystkie pokusy.I sztuczki, jakie jej płeć ma dla mężczyzn, jakie ona miała tylko dla jednego fachu.

W przeciągu jednej doby przyjaźń została zawartą i posunęła się aż do zwierzeń. Powiedziała mi, że ma "na ośmnasty. " Byłem na to przygotowany, widząc dobrze, że jej dwadzieścia na pewne minęło. Wtajemniczyła mnie dalej, że jest modelką, o ile się trafi okazya i o ile mama może ją zastąpić w kiosku. Wyznała także, bez wszelkiej przesady, w jakim kapeluszu jej najbardziej do twarzy, nie kryjąc, że takiego na razie nie posiada, a wreszcie, nie urągając blondynom ani brunetom z powodu barwy ich włosów, z wzniesionemi w niebo oczyma, które po drodze w górę o mnie zawadziły, zapewniła, że "nie ma to jak szatyny!"

No, dzisiaj zmieniłem już porządnie moją ówczesną maść, szpakowacieję jak stary nowofundlandczyk, ale wtedy byłem szatynem okazowym.

Najbliższych dni zgodziliśmy się oboje w jednej bardzo ważnej rzeczy: że mama Feli nie powinna fatygować się wieczorami w celu odprowadzania córki do domu, skoro ja uczynić to mogę bez trudu a z rozkoszą. Lecz zaraz okazała się między nami sprzeczność w czemś o wiele ważniejszem: Fela pozwalała się odprowadzać bezwarunkowo tylko prosto do domu.

Wtedy to poznałem, że malarzem, takim sobie opowiadanym, być dłużej, nie na wiele się przyda i że należy mi koniecznie na seryo wziąć się do pędzla.

Propozycya, aby mi zechciała pozować, była teraz całkiem naturalną i została też bez długiego wahania przyjętą, poczem umówiliśmy tylko dzień i godzinę, a ja, z całem natężeniem pomysłowości i kredytu, wziąłem się do przerobienia kawalerskiego pokoiku łatwemi środkami na pracownię. Poszukałem ich w kramach antykwarzy. Wypożyczonemi arkuszami studyów kredkowych, olejnemi "półaktami" i głowami na tekturach, zapełniłem ściany, umieściłem pod oknem kulawą sztalugę, na niej łokciowy blejtram, na kołku starą paletę, na krześle garść zdartych pędzli i siedm cynowych tub, z siedmiu kolorami tęczy. Wydawało mi się to aż za wiele na początkującego malarza, — było zaś tego za wiele szczególniej na moją kieszeń, w której od kosztów tego awanturniczego figla ocalały ostatecznie — zaledwie trzy szóstki.

Ale serce me za to, serce! bogatem było wtedy jak wyobraźnia właściciela losu, na który nazajutrz przypada ciągnienie!... Nie! bogatszem!... ciągnienia zawodzą! ja zaś grałem napewne...

Pewność jednakowoż nie wyklucza w takich razach obawy. Im pragnienie jest gorętszem, im szczęście oczekiwane wyższem się wydaje, — tem bardziej potęguje się niepokój, aby coś nieprzewidzianego, jakaś niespodziewana psota przypadku nie obróciła wszystkiego w niwecz... A dopóki czekałem na przybycie Feli, nadzieje moje równoważyły się jeszcze ciągle szansami niedoczekania się...

Byłem jak w febrze. Szumiało mi w uszach, migało przed oczyma, świerzbiała mnie skóra, nawskróś cierpnąłem cały i nie mogłem sobie znaleźć miejsca...

Nakoniec przyszła...

Teraz już byłem w stanie uspokoić się nieco, zapanować napowrót nad sobą... gdybym nie był tak bardzo uradowanym? tak bardzo szczęśliwym, widząc ją tu, jako mego gościa, tę śliczną, tę rozkoszną Felę, u siebie, w mem mieszkaniu, za memi drzwiami, które zamknąłem nieznacznie, w mojem atelier, do którego wiedziała przecież chyba, po co przychodzi, nie od dzisiaj znając malarzy.

Z jakim wdziękiem ona mi się wymknęła, kiedy ją chciałem zaraz u drzwi pocałować...

— O! ja na to nie pozwalam nikomu!...

— A ja mam zwyczaj zawsze witać modele w ten sposób.

— Mnie pan tak niech nie wita.

— Jeszcze nie... tylko aż pani zdejmie woalkę.

— A jak nie zdejmę?

— To ja ją zdejmę, rzecz prosta.

— Prawda, to już wolę sama zdjąć... Wyście tacy zgrabni...

Wyście!... w tem "wyście" ja się mieściłem, było to preludyum do "ty", to "wyście", zbliżało nas, spoufalało.

Zaczęła zdejmować kapelusz a ja zbierałem tymczasem całe me męstwo, humor i blagę, szczególniej tę ostatnią.

Te modelki piekielnie muszą się znać na malarstwie... Cudem chyba wybrnąłem z powodzi jej fachowych zapytań, któremi mnie zasypała, a które, aby się nie zdemaskować, musiałem zbywać żartami.

Głowę można było stracić, słysząc jej ciągłe: A co pan teraz maluje? a co pan ma na wystawie? jak długo pan byłeś za granicą? gdzie? do jakiej szkoły pan należy? czemu pan nie ma północnego światła? dlaczego przynajmniej szyby nie umyte?"

W końcu jednak sama wybawiła mnie z dalszego ambarasu pytaniem: co to będzie, w czem ona ma figurować?...

Odpowiedź miałem gotową.

Będzie to "Wenus śpiąca".

W pomyśle krył się fortel, — ściśle biorąc dwa.

— Wenus?

— Tak: bogini miłości i piękności.

— Aha... No, a ta święta, co pan wtedy mówił?...

— Co za święta?

— Chciał mnie pan w niej malować...

— O tej pani mówisz!... Ech, dosyć nią pani byłaś tam, w kiosku.

Uśmiechnęła się i zaraz nowe pytanie:

— Jakiż kostyum?

— Klasyczny.

— To niby jaki?

— Lekka draperya na lewem biodrze.

— Co? na lewem tylko?

— No tak, na lewem albo na prawem, wszystko jedno.

— A zresztą?

— Zresztą nic.

— Iii, głupstwo.

Słowa z kiosku; przypomniały mi one najgorsze chwile mej sprawy.

— Dlaczego głupstwo?

— To przecież nie jest żaden kostyum.

— Przepraszam: klasyczny!

— Widać, że to wszystko jedno...

— Gdyby się chciało rozbierać, to... no... to... może i tak... Ale...

— Więc pan chyba żartuje? Przecież pan nie przypuszcza, żebym ja w ten sposób pozowała?

— Ciekawym, czemu nie.

— Ależ to nieprzyzwoicie!...

— Dlaczego?!

— Na jednem biodrze...

— Lepiej przecież na jednem, niż na żadnem!...

— Ach nie! sama myśl!...

— Więc pani niech nie myśli. Po co!...

— I to wobec mężczyzny!...

— Tu przecież nie ma mężczyzny, — jest tylko malarz!...

— Nie, nie!... O tem niema co nawet mówić.

Zaniepokoiłem się, nie wiedziałem, co począć. Jej opór krzyżował moje plany.

Zacząłem jej przedstawiać, że to skrupuły dziecinne, że tu przecież idzie o sztukę, że obraz tego wymaga, że ja nie mogę samowolnie zmieniać postaci, w jakiej Wenus dała się poznać światu, że już draperya na jednem tylko z bioder jest z mojej strony ustępstwem, wiadomo bowiem, że Wenus obchodziła się bez niej całkowicie.

Nie mogłem na niej wymódz zgody. Nie liczyła się nic a nic z prawdą historyczną.

— Proszę mnie nie obrażać — mówiła, podnosząc czoło tak wysoko, a powieki opuszczając przytem na oczy tak nisko, że przyszło mi na myśl, czyli przypadkowo nie byłem pierwszym z malarzy, co tak śmiałą odważał się jej czynić propozycyę.

Wstała nawet z miejsca i zwróciła się ku drzwiom, jak gdyby zamierzała odejść.

Lecz był to manewr ostrzegawczy. Nie zbliżając się bowiem bynajmniej do progu, łukiem obeszła pokój.

Wówczas jednego jeszcze spróbowałem argumentu.

— Tyle obrazów przedstawia boginie w takiem... w takiej... toalecie — rzekłem — i najpiękniejsze kobiety nie wahały się służyć do nich malarzom za model, a panią to gorszy... A toż to przecie tryumf własnej urody przedstawiać: boginię piękności!... szczyt — sam szczyt! arcywzór! ponad który nie ma już nic doskonalszego!.. Ja, gdybym był kobietą, kobietą tak piękną jak pani, od rana do wieczora pozowałbym do wszystkich bogiń...

Milczy, zagryzając usta. Wydało mi się, że się waha.

— Panno Felo, ja panią proszę!...

— Ale bo...

— Czyż jeszcze się pani ociąga? mimo mych ustępstw?...

— Widzi pan... bo ja... ja tylko raz w życiu pozowałam w ten sposób...

— Co! i namyśla się pani, czy uczynić to po raz drugi?!...

— Ale wtenczas draperya była na obu biodrach...

— Ha! niechże więc wreszcie będą oba, kiedy już pani chce tego koniecznie... Niech stracę i niech straci tradycya... Ale panią trzymam za słowo i weźmy się raz do tego malowania.

— Ja jeszcze nie przyrzekłam...

— Pani mnie chyba chce zamęczyć?...

— Zresztą nie widzę draperyi...

— Oto jest... Mam się obrócić?...

Stanąłem twarzą do okna, z oczyma zwróconemi na ganek przeciwległego skrzydła domu, gdzie wykręcaniem ścierek w tej chwili zajęta nad zlewem służąca pokazała mi zęby, pewna, że ją kokietuję. Właśnie w tej chwili jej do tego przyszła ochota, a kiedyindziej to udawała, jakby miała wielbicieli w bród.

Za memi plecyma tymczasem i w mojej myśli Fela stopniowo upodobniała się do bogini w postępie rozpinania guzików i rozwiązywania węzłów. W chwili, kiedy w mej wyobraźni zupełnie była do nieśmiertelnej podobną, usłyszałem: "Panie..." — obróciłem się — i ujrzałem na sofce prześcieradło, nic tylko prześcieradło, nie tłómaczącemi się wcale wypukłościami z pod spodu wypełnione. Głowy, z grymasem zażenowania i zimna, jak u kogoś, co wbrew woli wepchnięty został do chłodnej kąpieli — nie liczę.

— O, panno Felo!... nic z tego!... — zawołałem. — Pani się owinęła po brodę, jak zakonnica, tak nie można.

Dopieroż w targi o każdy kawałeczek skóry, o każdy cal, na jaki trzeba było obniżyć draperyę, dla zadosyćuczynienia umowie. A w tej walce jeszcze po dwa razy musiałem zdobywać jedno: wynurzyło się po prawem ramieniu lewe, w tej samej chwili prawe już znika, odzyskałem tamto, to znów tracę z oczu... Lecz w końcu postawiłem na swojem.

Wtedy to, sprawdzając naocznie dawne moje domysły, z niepodrabianym rzekłem entuzyazmem:

— Wie pani?... Nie marzyłem nawet nigdy o tak przepysznym modelu do mego obrazu!

— Tak pan tylko pewnie mówi...

— O nie! dość powiedzieć, że gdyby nie pani, nie malowałbym go wcale...

— Przesadza pan...

— Słowo honoru daję... Ach! panno Felo...

— No! tylko zdaleka... bo wstaję i ubieram się!

— A malowanie?...

— Więc niech pan maluje...

— Proszę się wygodniej ułożyć... Nie bójże się pani, przecież stoję na miejscu!... Główka cokolwiek w górę... Tak... Ramiona nie tak ściśnięte... Oczy zamknąć.

— Co znowu!

— Rzecz prosta. Przecie to ma być osoba śpiąca, więc trzeba na nią wyglądać, trzeba zamknąć oczy.

— Oho! nie chcę. Zasnęłabym naprawdę. Poszłam wczoraj późno spać. Prasowałam.

Rzeczywiście miała oczy zaczerwienione.

— Łatwa na to rada. Nie dam pani zasnąć. Będziemy rozmawiać.

— Czemuż pan nie maluje raz?

— Już maluję.

— A pędzel?

— Ach prawda.. Przy pani głowę się traci. ' Jakże mi ciężko teraz było: patrzeć na nią i stać od niej zdala, czuć dla niej tyle szczerego uwielbienia, a zamiast jej o niem mówić, zamiast je okazać, zamiast pozyskać ją sobie szczerze i otwarcie — grać tymczasem tę lichą komedyę, bawić się niesmacznie w malarza i modelkę. , Lecz trzeba było już kończyć, zacząwszy, zadając gwałt uczuciom. Za mało miałem zresztą odwagi i zręczności, aby wyrzec się niedorzecznych forteli a dać rzeczom bieg naturalny... Mój plan mnie krępował.

Mściłem się za to wszystko na płótnie.

Zmuszony udawać, że maluję, zasmarowywałem je najpotworniejszemi kleksami, które utworzyły wkrótce na przestrzeni kwadratowego łokcia prawdziwy cmentarz barw.

Wśród tego plótłem, co mi tylko na język przyszło, przypominając Feli stale, by oczy były zamknięte.

— Dużo pan już zrobił?

— Sporo.

— A co?

— Głowę.

— Podobna?

— Jeszcze nie dość piękna...

— Ciekawam też bardzo...

Nakoniec po jakimś czasie, znużona pozycyą, nieruchomością, zamkniętemi oczyma, mojem gadaniem coraz mrukliwszem, coraz monotonniejszem, nudniejszem i cichszem... usnęła, przybierając naprawdę pozę śpiącej, a z piersi jej wymknęło się westchnienie i równy, długi oddech snu...

Ogarnąłem ją wówczas spojrzeniem szczerego, gwałtownego pożądania i podziwu, nie potrzebując już nic udawać — i uczułem się szczęśliwym, szczęśliwym!... chociaż i cokolwiek drżącym...

Drżącym, jak człowiek... który z największą ostrożnością odkłada pędzel i paletę... który skrada się na palcach, umęczając swe nogi, aby obuwiu nie dać zaskrzypić... który zapiera oddech, z obawy spłoszenia nim snu-sprzymierzeńca... któremu sześć kroków oddalenia wydaje się milą... którego trzy tylko pozostałe przerażają jeszcze.. który stawiając ostatni z nich, zapomina już o całym świecie...

— A! panie!... Panie!... Idź pan... To szkaradnie...

— Dlaczego?

— Wstydź się pan... Powiedziałeś, że nie dasz mi zasnąć...

— Czy pani nie zbudziłem?

— Ale w jaki sposób!

— Przecież się pani nie myślisz gniewać o jednego całusa...

— Odejdź pan!... Fe! nie spodziewałam się tego po panu... Gdybym była wiedziała, że pan taki to... No! proszę mnie puścić... Cóż to znowu?!... Puśćże mnie pan...

— Dobrze — ale proszę nie drapać.

— Puści mnie pan, czy nie?

— Przeprosiwszy... bez tego nie.

Nadąsana, z rozdętemi nozderkami, przestała się bronić, ale oczy gniewnie patrzyły w sufit. Dyszała ciężko.

A ja, dysząc także, zacząłem się wstawiać za sobą. Zacząłem jej prawić czułości, okadzać jej piękność, reklamować moje gorące uczucia i odwoływać się do jej dobroci...

— Wszyscy jednacy — szepnęła z chichotem.

Obsypałem ją teraz pocałunkami bez rachuby i bez jej oporu już, gdy naraz szepnęła z odcieniem prośby w głosie:

— Zimno mi...

Uciszyło to na chwilę moje samolubstwo, pewne zwycięstwa.

— Może się napijemy kawy?

— Ee...

— No?... Wypijemy ją razem, jestem bez śniadania.

Jeszcze jeden całus i już mnie nie ma.

Jak burza przebiegłem trzy piętra tylnemi schodami na dół, potem jeszcze ośm schodków do suteren do stróża, któremu kazałem przynieść dwie kawy, dwie skromne, "małe" kawy z rogalkami, pozbywając się ostatka pieniędzy. Przypilnowałem tylko, aby przy mnie wyszedł, bo mi zależało na pośpiechu i coprędzej, przesadzając po trzy schody naraz, powracam na górę z sercem bijącem niecierpliwością.

Co to znaczy?... Drzwi otwarte.

Wpadam do pokoju... struchlałem... pusty!...

Oglądam się po kątach w przypuszczeniu, że się schowała przez psotę... nie ma jej!

Wybiegam zrozpaczony na ganek, na schody, jedne, drugie...

Nie! nikogo!... Ani osoby, ani jej echa... Uciekła... Dlaczego!?

Naraz znalazłem się przed mem płótnem.

Na ciemnem, brudno zamazanem jego tle iskrzyły się, wyrywały, wrzeszczały prawie, żółtą, kanarkową farbą niekształtnie nabazgrane litery, składające wyraz:

dóreń

— na domiar szyderstwa błędnie nakreślony ręką tej, która opuściła ze wzgardą me mieszkanie, zobaczywszy, przekonawszy się, żem ją oszukał, że nie jestem malarzem, że studya i rysunki podpisane są cudzemi nazwiskami, każde innem, że w kapeluszach moich przyklejone są wewnątrz karty wizytowe z dopiskiem: słuchacz filozofii, że na płótnie, gdzie miała być ona, są tylko plamy i kleksy, jednem słowem, że dowód zaufania, podstępnie od niej wyłudzony, jakim obdarzała jedynie artystów za cenę uwiecznienia jej piękności, odpłaciłem jej zdradą jak najhaniebniejszą...

Jej głosem ciskały mi teraz w oczy te żółte smugi obelgę, którą modelka mściła się za to, że ją wywiodłem w pole, niestety nie tak daleko, jak chciałem.

Wtem szmer za mną.

To stróż z tacą, na niej dwie kawy.

— Cóż to to jest? proszę pana... — pyta bałwan, śmiejąc się i przenosząc oczy z płótna na mnie i napowrót, jak się to porównywa osobę z portretem, czy trafiony.

Już miałem zawołać:

— A dyabliż ci do tego kpie jakiś! Ale wolałem spytać go pierwej:

Umiecie wy czytać?

— Nie.

— No to postawcież kawę i wynoście się do wszystkich piorunów!...

Musiałem wypić sam obie kawy, a owo płótno, to jedyne dzieło mojego pędzla, podarłem w pierwszej pasyi na drobne strzępy i wyrzuciłem.

Gdyby nie to, miałbym je do dzisiaj, bo chętnie zbieram pamiątki.

ZAZDROŚĆ.

Siedzieli obaj w pokoju zaciemnionym roletą, dla słońca, bez surdutów, w kamizelkach tylko, w niedbałych pozach ludzi, udręczanych upałem letniego popołudnia, senną ociężałością poobiednich godzin trawienia, paląc papierosy i przesuwając figury na szachownicy leniwie, w roztargnieniu, przerywając nagłem ziewaniem nieszczere wybuchy nerwowego śmiechu nudów, gotowi każdej chwili odwrócić uwagę od gry ku lada drobnostce i nie zająwszy się nią dłużej niż na jedno mgnienie oka, znowu ziewać.

Naraz rozległo się gdzieś na piętrze trzaśnięcie drzwiami, od którego zadrżał dom cały.

— Cóż tam za bydlę! a już zasypiałem... — zaklął przez zęby, sapiąc, pół leżący na krześle przechylonem brunet, z maleńkiemi, kształtnemi baczkami, dowodami próżności i powodzenia u kobiet, na twarzy pełnej, świeżej, młodej, utrzymanej starannie jak płeć kokietki.

— Widzisz? to tak ciągle!... Mam to od rana do wieczora. I wuj się dziwi, że wolę przesiadywać w mieście, niżeli w domu. Upatruje w tem pociąg do lampartki, co jest najprostszym popędem do spokoju. Co za ohydna buda ten jego dom; jedyną jej zaletą, że mi się kiedyś dostanie. Każde otwarcie drzwi, każdy przechodzący, napełniają klatkę schodową takim hukiem, jakby się po stopniach staczała lawina. Szczególna akustyka: potęguje dźwięki, jak soczewka kształty. Zupełnie inaczej, niżeli u Wandy — co? — w tym magazynie wełnistych portyer, miękkich mebli i grubych dywanów, tłumiących głos w połowie drogi, wskutek czego się tam tak gładko plecie największe bezeceństwa...

— Ależ nie! tobie tu chyba na złość robią!.. To ktoś umyślnie wali obcasami dla powiększenia hałasu... Posłuchaj tylko.

— Gdzież tam. Zaręczam ci, że to jest stąpanie kobiety o lekkich i zwinnych nóżkach. Znam je.

— Ze słychu?

— Na własne oczy. I ty je poznasz: zaraz wejdą.

— Tu? do ciebie?... W takim razie ja...

— Daj pokój, nie potrzebujesz się chować, ani ubierać, skoro ja tego nie czynię. To służąca mojego wuja.

— Ta młoda? ta ładna, o której mi coś kiedyś wspomniałeś?...

— Z taką żałosną miną. Ta: lat ośmnaście — prześliczna!

— Do dyabła! twój wujaszek dba o ciebie jak Mahomet o swych wyznawców.

— Przeciwnie, ten stary nie dba o mnie wcale i pastwi się nademną. To potwór!

— Zabiera ci ją? Czyż jemu jeszcze podobne figle w głowie?

— Ależ nie.

— Więc ona sama mu się narzuca? Takiej konserwie człowieka!... Szkaradna dziewczyna.

— Nie dajesz mi przyjść do słowa. Ona...

W tej chwili drzwi się otwarły, przerywając rozmowę. Z ręką na klamce, z drugą obładowaną stosem białych, świeżo uprasowanych sztuk bielizny, ułożonych warstwami jedna na drugiej, aż pod jej brodę, którą je przyciskała od góry, ukazała się jak w ramach młodziutka szatynka, zbytkowna pokojóweczka, jakby stworzona do zajmowania się rzeczami przyjemnemi i ładnemi, do omiatania cacek, prasowania koronek i miłostek z ładnymi chłopakami, ubrana w świeże, pełne smaku perkaliki, obciskające jej kibić, godną przywdziać zarówno toaletę damy, jak ubiór wiejskiej dziewuchy, jak każdą suknię, każdy strój i ozdobą być dla każdego.

— Wejdź Józio, śmiało. Nie będziesz nam przeszkadzać.

— Może poźniej? — odparta dźwięcznym głosem, inteligentnie akcentując, z takim ruchem ciała, jakby zamierzała się cofnąć, zarumieniona pod spojrzeniami tych dwóch par napadających na nią męzkich oczu.

— Nie, nie; będę zaraz potrzebował coś z tego.

Uśmiechnęła się zlekka, na znak, że rozumie pretekst, ale nie śmie i nie chce się opierać, i weszła ostrożnie, z oczyma w dół spuszczonemi, pod nogi, aby nie rozsypać śliskich, krochmalnych sztuk bielizny. Zatoczywszy przy zamykaniu drzwi krąg fałdami spódniczki, poniżej których ukazały się zgrabnie stąpające małe stopy w płytkich, świecących bucikach, skierowała się ku komodzie, zarumieniona, z falującą piersią, czując, że ją obejmują, przyciągają, zagarniają ich oczy, któremi towarzyszyli jej krokom i każdemu ruchowi aż do otwarcia szuflady, do rozpoczęcia pracy układania w niej bielizny, przyczem uklękła na jednem kolanie.

— I cóż? — zapytał po chwili w języku francuskim gospodarz gościa, śledząc z nieco złośliwem zadowoleniem podziw, w jakim tamten pochłaniał dziewczynę od stóp do głowy, nie tracąc żadnego jej giestu, nie przeoczając żadnej z linii jej ciała i rysów.

— Zachwycająca. Od jak dawna jest twoją kochanką?

— Zwaryowałeś?

— Niby dlaczego?

— A wuj?

— I cóż wuj?

— Pilnuje jej jak stróż haremowy.

— Nie zechcesz przecie, aby ci ją stręczył. — Czyni wprost przeciwnie.

— Ależ mając ją w domu, pod bokiem, sto okazyj dziennie znalezienia się z nią sam na sam...

Porzucając francuzczyznę, zawołał gospodarz:

— Czy słyszysz Józiu?... Ten pan sądzi... Prawda, nie mogłaś nas rozumieć... Szkoda. Ale wiesz przecie chyba, że mówimy o tobie.

Zaśmiała się ślicznie, błyskając oczyma, uszczęśliwiona, na chwilę tylko odwróciwszy głowę od swej pracy z niezrównanym wdziękiem.

— Jak ona się rusza! jak ona się pysznie rusza?!.. — podziwiał brunet, wracając do obcego języka i kiwał głową w prawo i w lewo, przymróżywszy oczy, utkwione w pokojówkę i wciągnąwszy policzki dla zapalonego co dopiero papierosa, którego świeżym dymem lubieżnie upajał płuca.

— Bój się Boga — ponowił — mówiłeś przecie, że stary jej nie bałamuci.

— Ach! nawet nie udaje czegoś podobnego. To już przepadło. Zanadto gorliwie pracował, aby tę chwilę przyspieszyć.

— Więc jeżeli i z jej strony nie ma w tem żadnej rachuby, co może stać na przeszkodzie tobie wyjść z sfery westchnień, które wobec pokojówki...

— Co?... Jego zazdrość.

— Czyja?

— Mojego wuja;

— Który nawet udawać nie może bałamuta?!

— Który go nawet udawać nie może.

— Żartujesz. Gdzież tutaj zazdrość możliwa?

— Ależ to właśnie jest grunt dla zazdrości, jedynej, prawdziwej, typowej zazdrości ekskobieciarza, czciciela kobiet z urodzenia, ich wyznawcy, który poświęcił im pół życia, trzy czwarte majątku, całą duszę, wszystkie myśli, i który — pomyśl tylko: naraz traci je, traci wszystkie; nie jednę, tę lub ową, po której postradaniu można u boku drugiej, dziesiątej, szukać pociechy, ale wszystkie, wszystkie odrazu, co do jednej — na zawsze! — na rzecz innych, szczęśliwszych, na rzecz całego świata kochających i kochanych, do rzędu których on już nie należy, należeć nigdy nie będzie, wykluczony z ich grona niepowrotne, wyzuty nieodwołalnie z prawa do szczęścia, do pocałunków, do pieszczot, do rozkoszy uwodzenia, kochania, zdradzania — tego wszystkiego, jednem słowem, co było wyłączną niemal treścią jego burzliwego życia, jedynem zajęciem, w którem zresztą doprowadził do majsterstwa. Zapewne, że odniósłszy tyle co on zwycięstw, z honorem możnaby spocząć na laurach. Tak robi wielu i robi słusznie. Skoro się zdobyło parę pięknych kart w życiu, jest się czem pocieszyć, gdy smutne nadchodzą. W jego usposobieniu to jednak nie leży widocznie. Nie potrafi on powiedzieć sobie: "Basta — spełniłem zadanie" i wycofawszy się z obiegu, z filozoficznym uśmiechem uspokojonego patrzeć na szaleństwa młodszych, mrucząc: "wszystko to już było". Myśl o tem, że inni w pełni rozkoszują się tem, czego on nie zakosztuje więcej nigdy, nie daje mu pokoju, upokarza go, zawstydza, dręczy. Nie może się pogodzić z prawem natury i popada w najstraszniejszą, chorobliwą zazdrość ku całemu światu, któremu chciałby wydrzeć, odebrać wszystkie kobiety, aby ich nikt nie posiadał, skoro dla niego raj grzechu zamknięty na wieki. Ideałem jego odtąd jest czystość, niewinność. Wszystkie kobiety chciałby konserwować w dziewictwie i niepokalaniu, bo upadek najpiękniejszej, najbardziej czarującej dla niego pozostać musi bez pożytku. Nie mogąc wzbudzić i odwzajemniać miłości żadnej z nich, zwraca swój zachwyt ku tym, które nie należą do nikogo, stwarza je. Przyjmuje sobie co parą miesięcy nową sługę, jakąś śliczną, młodą, świeżą dziewczynę, wyszukaną niewiadomo gdzie, z pozazdroszczenia godną zręcznością i szczęściem, bezużytecznemi dziś zabytkami dawnych, lepszych czasów. A potem zamęcza ją swą podejrzliwością, szpiegowaniem, śledztwami i wykładami moralności, w mniemanej trosce o jej cnotę mszcząc się na niej za swą wobec niej bezradność. Ale przedewszystkiem nienawidzi mężczyzn. Nienawidzi ich jako szczęśliwszych od siebie — jak żebrak nienawidzi bogacza, chory zdrowego, karzeł olbrzyma, niedołęga si łącza, jak kobieta brzydka, opuszczona przez wszystkich, nienawidzi piękną, którą kochają, jak wszelkie upośledzenie nienawidzi wyższości. Otóż najpierwszym celem tych uczuć, ich kozłem ofiarnym jestem ja, który jako jeneralny spadkobierca wujaszka z natury rzeczy obowiązany jestem do pewnej wyrozumiałości wobec jego manii. On jednak wyzyskuje sytuacyę w całej pełni, postępując sobie ze mną jak z zakładnikiem nieprzyjacielskiej armii, który głową własną odpowiada za wszystkich swoich. W ten sposób co kilka tygodni zjawia się tutaj jakieś cacko rodzaju żeńskiego w rodzaju tej ot przyczyny wielu grzechów przeszłości, a ja — wyobraź sobie, co za męka — patrzeć muszę na nie z tego oddalenia, jak ty obecnie.

— Lecz gdyby mnie tu nie było?

— Te same szanse. W najmniej spodziewanej i pożądanej chwili wpadłby wuj. Tak jest zawsze. Dziwię się, czemu się jeszcze nie pojawił — co tylko go nie widać.

— Ależ schody go zdradzą.

— Schody są w porozumieniu z nim. Jest to jedyna osoba, której kroków nigdy nie słyszę — może dlatego, że zjawia się zwykle w chwilach, kiedy jestem bliski zapomnienia o całym świecie, — lecz może i dlatego, że się bestya spuszcza po poręczy, czy ja wiem?...

W tej chwili drzwi się znagła otwarły, a na progu ukazał się z wytrzeszczonemi badawczo oczyma mężczyzna pięćdziesięcioletni, starannie ubrany, ogolony, wymuskany, ufarbowany, który pomimo całego wysiłku uczynienia się młodszym, na pierwszy rzut oka przedstawiał się jako ruina.

— Ach, masz gościa?... Przepraszam... — wyrzekł, nagle zmieniając postawę. — Chciałem cię prosić, żebyś mi przysłał Józię, skoro ci nie będzie potrzebną.

Gdy drzwi się zamknęły, pokojówka niżej nachyliła się nad robotą, chichocząc — oni zaś mówili:

— Widzisz? To tak dwadzieścia razy dziennie.

— A w nocy?

— W nocy Józia na górze, pod kluczem.

— I jakże się to kończy?

— Najfatalniej dla wujaszka. Ponieważ dzięki nosowi doświadczonego kobieciarza, dobiera sobie same dziewczęta z temperamentem, dojrzewają one szybko w opisanej atmosferze i prawie wszystkie jego pupilki dotąd, wydostawszy się z pod jego opiekuńczych skrzydeł, coprędzej sięgają po ten owoc, który tak im się starał zohydzić.

— Czy się przyczyniasz do tego?

— Ile razy tylko mogę.

SCHADZKA.

I.

Pewnego wiosennego południa czternastoletnia Mania, powracająca ze szkoły w towarzystwie swej młodszej nieco koleżanki Julci, odebrała od Kazka ukłon tak uroczysty, że to zwróciło uwagą tamtej. Zaczęła się wypytywać, co to za jeden, skąd się znają, i wkrótce to, czego się o nim dowiedziała, wydało jej się dostatecznem do orzeczenia:

— On się w tobie musi kochać.

Ton słów był poważny i stanowczy, jak u osoby znającej się na rzeczy.

Manię przejęło zdziwieniem tak niespodziane odkrycie.

— E?... — szepnęła naiwnie, dodając pewności towarzyszce swojem niedowierzaniem.

— Powiadam ci. A ty?

— Co "ja"?

— Czy kochasz go także?

— Albo ja wiem?...

— Zarumieniłaś się: kochasz go.

— Skądże ty możesz wiedzieć?...

— Po sobie. Kiedy mnie kto zapytał tamtego roku o mojego ciotecznego brata Leonka, wiesz, tego blondyna z grzywką... zaraz się czerwieniłam.

— Tyś się kochała w Leonie?

— No?... Całe wakacye!

I przybrawszy minkę wielkiego doświadczenia, zgrabnie stąpała w tym długim pochodzie uczenie, nóżkami, widocznemi do połowy pończoszek, świadoma efektu swej krótkiej sukienki, która dawała jej sposobność już teraz ściągać uwagę mężczyzn na swoje zręczne ruchy i kształty wcześnie rozkwitające.

Przed niemi i za niemi płynęła rzeka młodych dziewcząt z książkami i zeszytami w ręku, po dwie, po trzy razem, wśród szeptów, chichotu i strzelania oczyma, odbierających ukłony od młodych chłopców, których mnóstwo w tej właśnie ulicy znajdywało dla siebie najkrótszą drogę z zakładów męzkich. Szły, bez końca, różnego wieku, urody, stroju, od pomykających po pod mury, ze wstydu, biedaczek ubogo odzianych lub brzydkich, aż do elegantek, pyszniących się najświeższą modą, dla których droga z domu i do domu była właściwym celem uczęszczania do szkoły i od młodych dzieciaków w spódniczkach, ledwie zapowiadających niekiedy oczyma dyablika przyszłą kokietkę, aż do ośmnasto i dwudziestoletnich "aniołów", kończących kursa, dumnych poważnym zastępem wielbicieli, zaręczonych często. Dwa razy na dzień, o dwunastej i o piątej, odbywa się ta rewia młodzieży obu płci, wśród której rozgrywają się całe setki platonicznych miłostek, na podstawie jednego, bezwiednego często, ruchu, uśmiechu, spojrzenia, wyrastających bujnie w wyobraźni obserwatora, przychodzącego tutaj z sercem bijącem, pełnem tęsknoty i romantycznych mrzonek.

Mania rozstała się z Julcią pod elektryzującem wrażeniem wyroku, usłyszanego z ust koleżanki. Dziwił on ją, cieszył i znajdywał jej wiarę, tłómaczył bowiem zmiany, jakie sama w postępowaniu towarzysza lat dziecinnych, syna swojego ojca chrzestnego, dostrzegła.

Zmianom tym uległ Kazio nagle, na wstępie tej właśnie wiosny. Zaczął się czesać, obcinać paznogcie, nie darł już na kolanach i łokciach ubrania i ręce nie tak jak dawniej miewał brudne. Przywdział olbrzymie, oślepiająco białe kołnierze i mankiety modnego kroju, oraz najjaskrawsze, jakie tylko sobie wystawić można, krawaty. Dalej nauczył się kłaniać bardzo poważnie i obowiązująco, w miejsce dawnego swego dzikiego ukłonu szałaputa, ukłonu, który mocno wyglądał na chęć podrapania się w głowę po przez kapelusz, — wreszcie zapowiadał wszystkim znajomym niepewnym głosem, wahającym się chrapliwie między piskiem sopranu a basem, że najbliższej zimy bezwarunkowo będzie się uczył tańczyć, ponieważ skończył lat szesnaście. Wszystko to wraz z całą jego obecną pretensyonalną sztywnością, czyniło go bardzo komicznym wyrostkiem, u boku tego rozkosznego, nic o sobie nie myślącego dzieciaka o jasnych włosach, jakim była Mania, z którą niegdyś plamili oboje fartuszki, grzebiąc się razem w piasku, zbijali sobie guzy, potykając się na tych samych kamieniach jedno za drugiem, i psuli żołądki temi samemi niedojrzałemi owocami w ogrodzie Kaziowego ojca, handlarza ryb nad rzeką, dalekiego krewnego Mani.

Byłaby jednak zapomniała o tem, co zaprzątnęło całkowicie jej myśli aż do wieczora, gdyby tegoż samego tygodnia w środę, Kazio, widujący się z nią codziennie, nie oznajmił jej tajemniczo, że powie jej w niedzielę coś "bardzo ważnego".

Przez cały tydzień zamęczała go swą ciekawością. Lecz bronił się niewzruszenie, z poważną miną:

— Zaczekaj do niedzieli.

Spotkali się jak zwykle u chrzestnego ojca, w domu Kazia i zaraz Mania, ledwie zrzuciwszy kapelusz, porwała chłopca do ogrodu i natarła nań, ściskając dłoń jego w swych rączkach, podskakując na miejscu z niecierpliwości i wyciągając ku niemu szyję jak dziecko, gdy się napiera o całus lub cukierek.

— I cóż takiego? cóż to?...

— Aż po kawie.

— Jak ty się ze mną drażnisz... A ja wytrzymać nie mogę!...

— Kawa będzie zaraz. Już ją Elżbietka miele... Słyszysz?...

Nakoniec wypili kawę, ona duszkiem, rogalek chowając do kieszeni ukradkiem przed rodzicami, i czemprędzej po zamienieniu spojrzeń z Kaziem wymknęli się do ogrodu.

Poszli w sam jego koniec: Kaziek trochę zakłopotany, ale bardzo uroczysty, ona z iskrzącemi oczyma, cała zmieniona w ciekawość.

Kiedy się znaleźli pod samym prawie parkanem ogrodu, okrytego pierwszą jasną zielenią maja, Kaziek obejrzał się na dom. Wychylał on zdala z po za krzaków bzu szczyty swych okien niby oczy; ze starszych nie było widać nikogo. Wtedy Kaziek obrócił się do Mani plecyma i udając, że wącha kiść bzu, którą przyciągnął ku sobie i głowę do niej jednocześnie zadarł, wyrzekł:

— Wiesz ty, że ja się w tobie kocham?

— Nie może być! — odparła seryo i serce jej zabiło. Jednocześnie przypomniała się jej Julka.

— Słowo honoru ci daję.

— Patrzaj to ona zgadła.

— Kto?

— Jula, moja koleżanka z klasy, ta co z nią wtedy szłam, jakeś mi się ukłonił... Powiedziała mi potem, że ty... to... to się musisz we mnie kochać.

— A widzisz?...

— Ale żebyś wiedział, co jeszcze powiedziała?

— No?

— Że i ja w tobie także!

— Doprawdy?

— Aha. Bom się zaczerwieniła.

— A tobie jak się zdaje?...

— Czy ja wiem...

Spojrzeli na siebie i rozśmiali się, Mania szczerzej, on z pewnym przymusem, bo mu te sztywne, wysokie kołnierzyki, ściskające szyję, wszelką swobodę odbierały. Wykręcił się tylko na pięcie, a ona podskoczyła w miejscu, podrzucając się w górę jak ptak do wzlotu, aż jej się grzywka, kokardy i fałdy sukienki rozwiały. Klaszcząc w ręce po przed ustami, zachichotała: "hi! hi! hi!" i rzekła żargonem klasowym:

— A to heca dopiero!... No!...

Po jakimś czasie Kazio, zajęty jakiś, jak gdyby nie wypowiedział jeszcze wszystkiego, odezwał się:

— Teraz musisz mi dać schadzkę.

— Schadzkę?

Objaśnił ją ogólnikowo, co znaczy schadzka. Jest to rzecz, bez której niepodobna się kochać. Będą się schodzić w umówionem miejscu i czasie.

— Po co?

— Żeby się zobaczyć, żeby z sobą pomówić...

— Czy się u nas i u was w domu nie widujemy?

— Ależ to zupełnie co innego.

Nie pojmowała różnicy.

— Pokazuje się z tego, że mnie nie kochasz. Ja o tem tylko ciągle marzę, żebyś mi dała schadzkę.

— No więc dobrze. Zgoda. Jeżeli tylko będę mogła. Ale... jeszcze jedno...

— Cóż?

— Czy tylko to miałeś mi powiedzieć?

— A cóż więcej?

— Bo ja taka byłam ciekawa... Myślałam, że to będzie Bóg wie co!...

Nazajutrz domyślność Juki odniosła tryumf. Mania opowiedziała jej wszystko, dodając zapytanie:

— Jak ty myślisz: powinnam pójść?

— Bezwarunkowo.

— Tyś się z Leonem widywała?

— Jeszcze się pytasz?... Przez cały sierpień!

— A to chyba.

— Ale powiesz mi potem, jak to było?

— Wolałabym, żebyś tam była ze mną.

— Oj ty dzieciaku!... I cóżby to była za schadzka!.

II.

Spotkali się nazajutrz wedle szczegółowej umowy o siódmej wieczorem w spacerowym ogrodzie publicznym.

Mania, porzuciwszy książki, do których zasiadła z wieczora, aby się pod pozorem nawału lekcyj wykłamać od pójścia z rodzicami w jakieś odwiedziny, zdala już ujrzała swego wielbiciela, jak chodził tam i napowrót, u stóp ogromnych drzew, czekając na nią w oznaczonem miejscu. Z bijącem sercem i uczuciem wstydu, którego nie pojmowała, przywitała chłopca.

— Przyszłaś?... o! dziękuję ci!..

Drżący, wylękły, szedł obok niej, patrząc w ziemię, nie wiedząc co mówić, oglądając się czasem na boki i po za siebie.

— Chodźmy w tę aleję — zdobył się nareszcie i po nowej przerwie jeszcze raz to samo:

— Jakaś ty dobra, żeś przyszła, Maniu... Dziękuję ci!., dziękuię!...

Ściskał ją za ręce gorąco, a ona łamała sobie główkę, za co tu właściwie tak dalece dziękować. Miała ochotę coś mówić, ale jego milczenie ją krępowało. Sądząc, że będzie jej miał chociaż tym razem jakieś ciekawe rzeczy do powiedzenia, czekała. Wreszcie przejęła jego zakłopotanie i nie wiedziała zupełnie, o czemby zacząć rozmowę. Już miała na ustach opowiadanie o tem, jak popołudniu straciła wszelką nadzieję przyjścia, jak się teraz wyrwała z domu, powiedziawszy służącej, że idzie po pióra do sklepu — lecz w chwili, kiedy była bliską śmiać się z tych psot, zgasła w niej dziecięca, wesoła ochota śmiechu i wydało jej się naraz, że przychodząc tu, uczyniła coś złego.

— Mówże co, — odezwała się wreszcie do chłopca.

Wtem Kaziek, który się jej tutaj, w tym olbrzymim ogrodzie, pod ogromnemi drzewami, wydawał mniejszym niż kiedykolwiek, wydusił z siebie:

— Teraz to już wierzę, że mnie kochasz. Nic nie odrzekła. Patrzyła przed siebie, przejęta dziwnym niesmakiem.

— A żebyś wiedziała, jak ja cię kocham?!... Przyniosłem ci wiersze.

— Pokaż...

— Może ci przeczytać?

Poszli usiąść na ławce, a chłopiec skwapliwie wziął się do czytania, które go ratowało z kłopotu.

Ale już po wygłoszeniu paru wierszy przerwał..

Kilka kropel z szelestem spadło na papier.

Mania spojrzała zaniepokojona na niebo szare i chmurne.

— Co to? deszcz?... Dla Boga! uciekajmy I Nie mamy parasoli... — i wstała z ławki natychmiast.

— Może przejdzie?...

— Któż to wie!... Wstań, chodź, do domu tak daleko!... I uchwyciwszy go za rękę, w której bezradnie trzymał papier, zmusiła go do powstania.

Zaczęli iść szybko po żwirze, który obsuwał im się pod nogami z chrzęstem. Nie myśleli już o sobie, tylko o deszczu.

W całej przestrzeni dokoła nich słychać było szept cichy i równy spadających na ziemię kropelek, drobnych i rzadkich jeszcze, które jednak zdawały się róść, gęstnieć, mnożyć, których strugi stawały się coraz wyraźniejszemi a szelest coraz głośniejszym.

— Jezus, Marya! będzie ulewa!... — zawołała Mania, drgnąwszy, gdy jakaś kropla spadła jej za kołnierzyk i stoczyła się po ciele, przejmując ją dreszczem.

— Spieszmy się! — nagliła towarzysza, przyspieszając drobne kroki.

Zaczęli prawie biedz, potykając się na grubszych kamykach żwiru, z oczyma zaprószonemi deszczem.

Ulewa wzmagała się z każdą chwilą i strugi wody, siekące z ukosa ziemię, stały się tak gęstemi, że niepodobna było dłużej ociągać się.

Bezwiednie puścili się oboje naraz kłusem poprzez puste jak wymiótł, zaciemnione już zmierzchem i słotą aleje, w których nie było widać ani człowieka, ani ptaka, tylko uderzające o ziemię z siłą gęste strugi deszczu, w pył rozbite, białą, do mgły podobną powłoką okrywały chodniki i ławki. Zwykły gwar ulic nawet ucichł, czasem jedynie dolatywał turkot dorożek, przejeżdżających szybko i dachy ich, całe zlane, zalśniły im na chwilę z po za drzew przed oczyma.

Jedną ręką przytrzymując kapelusz, drugą uginając sukienkę, biegła dziewczyna bez przerwy, a on obok niej, schyliwszy głowę przed bijącą mu w twarz nawałnicą, która zamieniała się w potop. Wszystkie przedmioty dokoła zbladły, zasnute szarą, ruchomą zasłoną tych nieustannie, równoległemi, coraz gęstszemi sznurami spadających z nieba mas wody. A szelest jej, z początku stłumiony, zamienił się niebawem w hałaśliwy, ze wszech stron dolatujący syk i szmer, jakby gotującego się ukropu, z jakim nawałnica prała ubity grunt, trawniki i płynące ich krajem strumienie.

Mania wyjęknęła głosem drżącym od zmęczenia i skoków, bliska płaczu:

— Cała zmoknę!...

Opadała już z sił.

Wtem znaleźli się obok kiosku z wodą sodową, o tej porze roku zamkniętego wieczorem.

Jednym skokiem wpadli doń oboje, aby naraz znaleźć się po za ulewą, po za smaganiem jej zimnych strug i po za sprawianym przez nią głuchym, stłumionym, jednostajnym hukiem.

Odetchnęli z głębi piersi. Zaczęli otrzepywać suknie z wody, ona swoją, pociemniałą od wilgoci, z jasnej, szarej, prawie czarną, kapelusz przesiąkły deszczem, obwisły, ciężki, a potem chusteczką poczęła ocierać mokrą twarz. Spojrzawszy na buciki, zabłocone aż po sam brzeg cholewek, krzyknęła rozpaczliwie:

— Boże! jak ja wyglądam!...

Kaziek przyglądał się temu z boku skwaszony, ze stulonemi uszyma, nic nie mówiąc, zbity z tropu takim obrotem rzeczy, czując się winnym, czując, że zasłużył na jej wyrzuty.

— Czyś bardzo przemokła? — zapytał potulnie po chwili wpatrywania się z nią razem w przestrzeń, pełną jak oko sięgało tych z góry na dół migających białawych smug, któremi czasami wiatr wionął w taki sposób, jak gdyby to były jakieś niby szkło przejrzyste a miękkie czułe na każdy podmuch włosy, jakaś delikatna, napół płynna przędza, spadająca pasmami z chmur na ziemię, aby się tu rozlać w potoki.

— Caluteńka! Czuję na ramionach nawskróś przemokły żakiet, sukienkę...

Aby co bądź powiedzieć dla pocieszenia jej, bąknął:

— Już słabnie, zaraz wyjdziemy. Wstrzymała na ustach opryskiwe zaprzeczenie, tem silniej uczuwając gniew, że go nie mogła objawić.

Nie słabło bowiem wcale, a oni stali pod daszkiem odcięci od miasta, od ulic, uwięzieni tutaj kto wie na jak długo, czując czasem kropelki opryskujące im twarz, któremi wiatr rzucił w tę stronę, i wilgotny powiew powietrza, oziębionego w kąpieli deszczu, przesiąkłego nim. Niekiedy zamigotała blado błyskawica.

— Och Boże mój! Boże! Kiedyż się to skończy?... — jęknęło naraz dziewczę płaczliwie, jak dziecię, cieniutkim głosikiem. — Już tak ciemno...

W istocie świat im w pomroce znikał, stali tu z pół godziny.

— Ja chyba pobiegnę tak do domu — zawołała z rozpaczą.

Sprzeciwił się, korzystając ze sposobności okazania się troskliwym, aby ją przebłagać.

— Ale co! — mówił — jeszczebyś się rozchorowała. Przemokłabyś do nitki. Popatrz, jak leje!...

— A jeżeli to do jutra nie ustanie?... Przeraził się na tę myśl, ale odparł:

— Ustanie, musi ustać, już coraz słabszy... tylko usiądź tymczasem...

— E...

Miała ochotę usiąść, ale ją stłumiła natychmiast po jego propozycyi, aby bodaj w ten sposób objawić swe nieukontentowanie.

Stali więc dalej, obserwując ulewę tak jak się stoi nad kimś dla przyśpieszenia pilnie oczekiwanej roboty, jakby sądzili, że stojąc, przyspieszą koniec deszczu. A w Mani, do głębi przejętej przykrem wrażeniem chwili i kłopotliwego położenia, na dobitek zbudziła się obawa, aby rodzice nie powrócili przed nią do domu i nie dowiedzieli się o wszystkiem... Kaziek wydawał się jej obecnie najnieznośniejszym w świecie chłopcem, a Julka złą i głupią dziewczyną. Oni to byli winni wszystkiemu.

W tem, już w grubym zmroku, wielka i czarna postać wpadła do kiosku tak nagle, aż się cofnęli oboje, zadrżawszy od stóp do głowy z przerażenia.

Bezwiednie przysunęli się do siebie i wylękłym wzrokiem spojrzeli na przybysza, wyrobnika, z zarosła twarzą, w lichej odzieży, który im się w tem miejscu i o tej porze wydał niepospolicie groźnym.

Uspokoiło dopiero pierwszy ich strach dobroduszne brzmienie głosu, jakim zawołał:

— A to pluta! Bodaj ją siarczyste... Cały człowiek w wodzie.

Zdjąwszy z siebie surdut, począł go wykręcać, jak się bieliznę wykręca w praniu, a z surduta ściekała strumieniami, z pluskiem, woda ciemna, brudna. Potem tak samo wykręcił czapkę. Nakoniec zapalił fajkę i pod światłem jej żaru spojrzał na nich, pobudzając oboje do rumieńca.

— Psiakość, kiedy temu będzie koniec — mruknął jeszcze po chwili i usiadłszy na ławeczce, z nogą założoną na nogę, ręką podparty, pykał z fajki, spluwając czasami, zadumany.

Po jakimś czasie ulewa szybko zaczęła słabnąć. Cichła, cichła, w końcu dolatywała tylko zaledwie że pochwytnym szeptem, od którego odbijało dzwonienie pojedynczych kropli, kapiących z dachu i z drzew pobliskich.

Wtedy obdartus wstał, wychylił się, obejrzał w dwie strony i mruknąwszy:

— Czas w drogę — wybiegł z kiosku.

— Chodźmy — odezwała się Mania zmienionym głosem i puścili się oboje rozmiękłemi ścieżkami ku miastu w milczeniu, szybko, prosto do niej, skuleni w powietrzu oziębionem i wonią wilgoci przejętem. Przed samą bramą zapytał jej:

— Nie gniewasz się?

— Ja?... Nie.

— Podajże mi rękę.

Podała mu ją bezmyślnie i na jego "dobranoc" odpowiedziawszy tak samo, ze drżeniem wbiegła na schody, cała w obawie zastania rodziców w domu.

Na szczęście nie powrócili jeszcze. Za to służąca niespokojna, okrzykiem zgrozy przyjęła stan jej sukni.

Rzuciła się słudze na szyję i zaczerwieniona, z niebywałą serdecznością całując ją, zaklinała:

— Moja Róziu! moja złota! tylko też ani słówka przed mamą! Zlituj się! moja kochana!...

— Żeby tylko panienka nie odchorowała... Po co to było chodzić po te pióra... Jabym przecie była skokła...

— Nigdy już! nigdy więcej nie pójdę!... Zaraz się przebieram.

Zaczęła zrzucać z siebie suknie nawskróś przemokłe, aż do bielizny, wszystko, co miała na sobie. Robiła to szybko, ze drżeniem, zatrwożona, czemprędzej chcąc usunąć i zatrzeć ślady grzechu i nie uspokoiła się dopóty, aż całkowicie przebrana, uprosiwszy sługę, aby w największej tajemnicy oczyściła buciki, mogła usiąść przy stole, gdzie rozłożona zeszyty i książki czekały na nią pootwierane tak, jak je zostawiła temu półtorej godziny.

WAKANS.

I.

Chórem przyjęły Damskiego okrzyki aktorów i aktorek, zebranych na ranną próbę w półciemnej salce wędrownego teatru na prowincyi.

Pod oknami wznosiła się tu, zasłaniając je, sklecona z żerdzi, desek i podartych szmat niedołężnie malowanego płótna, mała i niska scenka, robiący wrażenie żebraka w łachmanach krain z sztuką wędrowną. Szczupłe miejsce przed scenką zapełniały najróżniejszych kształtów krzesła z uwiązanemi do poręczy sznurkiem numerami na kartonach, na krzesłach zaś, rozsypanych z zwykłego szyku bezładnie, jak oddział żołnierzy w chwili odpoczynku, siedzieli mężczyźni i kobiety, te i tamci w kapeluszach na głowie, z rolami w ręku, w lichych ubiorach, niewygodami podróży, ciasnotą kufrów i długiem użyciem steranych tak samo, jak steranemi były ich twarze, wytarte szminką, zniszczone głodem i niewywczasem, zwiędłe i pomięte od ciągłego strojenia przymusowych min, — jak zwiędłemi i zszarganemi były ich dusze od ciągłego udawania, od ciągłej, ciągnącej w błoto, wytężonej walki o każdy grosz, rolę, oklask, o wszystko.

— Awansowałeś Damsiu! — wykrzykiwał do przybyłego kogucim piskiem ospowaty komik Płaczek, którego odstające od walcowatego korpusu i krótkie ramiona przypominały kształtem i ruchami zmarniałe lotki północnego ptaka.

Kobiety zawtórowały cienko:

— Awansowałeś! A jakże! Winszujemy!

— I prosimy o protekcyę! — huknął na zakończenie grubym basem bohater trupy Wajda, zgrubiając jeszcze potężny ton swego organu uderzeniem pięści w ramię pucołowatego, jasnowłosego, o małych, nieustannie mrugających ślepkach amancika Damskiego, który rozpoczynał dopiero karyerę kaleczenia odwiecznych ról, donaszania rozlatujących się w strzępy kostyumów i uwodzenia jubilatek zakulisowych romansów.

— Jak to?... co takiego?... nie rozumiem... — odparł chłopak, uspokajając na chwilę oczka, a zaczął natomiast potrząsać kolanem, jak stukomik Płaczek dał hasło tłumionej dotąd wesołości, zapiawszy dyszkantem, brzęczącym przeraźliwie jak cymbałowy regestr organów:

— Nominacya publikowana! posada objęta!... Od dzisiaj trzymam z Damskim.

— A ja z tobą! — huknął basem Wajda.

Z zwyczaju nieustannego przypominania swej siły otoczeniu, palnął przytem Płaczka w ramię, aż się komik zatoczył, co tamci przyjęli wybuchem śmiechu, a Płaczek, nie lubiący dzielić się z nikim przywilejami pierwszego błazna trupy, wybuchem wściekłości.

Któryś z mężczyzn półgłosem rzekł bez krzty szczerości:

— A to komedya, jak Boga kocham... Bezwstydna baba. Czy uważaliście, że ma podrapaną szyję? Słowo honoru wam daję: do krwi, koło lewego ucha.

Z innej strony jednak brał rzecz tę sufler Wachs.

Z piersi jego wyleciał szept niekłamanej zazdrości:

— Szczęśliwy Dama, — westchnął, — obiad pewny!

Przy tych słowach, poprawiwszy cwikier o jednem szkiełku, przekrzywiający mu się co chwila na małym nosku, do wszystkiego, tylko nie do noszenia szkieł zdatnym, z miną człowieka uporczywie pomijanego przez wrogi los, ściągnął mocniej rzemienny pasek na swoim wiecznie głodnym brzuchu.

Wtem wróciła dyrektorowa, od progu już wołająca z wyrzutem:

— Tłamska, Natowiczowa!... znowu siedzicie na krzesłach numerowanych i to w pierwszym rzędzie !... Dałabym głowę, że te krzesła nie będą sprzedane! Ile ja wam to razy powtarzać muszę!...

Był to teatralny przesąd, zwalający przyczynę niepowodzeń na najniewinniejsze okoliczności.

— No! zaczynamy!

Usiadła w pobliżu budki suflera na krześle bez numeru, aktorzy zaś powskakiwali na chwiejące się, trzeszczące podium z nieheblowanych tarcic, zaczęli podawać ręce koleżankom i wciągać je po jednej na podwyższenie.

Dyrektorowa obejrzała się za suflerem.

— Gdzie Wachs?... Aha, jesteś.

Właśnie wycierał nos w palce za jej plecyma, teraz zaś dał susa na łokciowe wzniesienie podium, które zadrżało wraz z zgromadzoną na niem obsadą sztuki, dzwoniąc szkiełkami lamp naftowych, umocowanych do frontowej deski. Osuszywszy wilgotną rękę, nieznacznie a wprawnie, w pierwszą kulisę salonu, czem jej plamistość odrazu stawiał w właściwem świetle, z jękiem, jak człowiek za życia włażący do grobu, spuścił się w głąb budki, zniknął w niej i po chwili, z szelestem przewróciwszy kilka kartek egzemplarza, zawołał:

— Gotów! — poczem zaczął mamrotać tekst pierwszego aktu, a personal powtarzał słowa za nim niedbale.

Lecz brakło bohatera sztuki: wzruszającego starca, galernika, który po latach niezasłużonej kary, wraca zdemaskować swych prześladowców i odnieść jeden z tych budujących, bezwzględnych tryumfów, jakie cnota w sztukach starej roboty tak często na deskach teatralnych święci.

Rolę tę grał Gładysz, nieobecny. Aż do ostatniej chwili nie było o nim mowy, bo aktorzy nie chcieli poruszać sprawy ze względu na jej drażliwość, silnie zaznaczoną na jednym z policzków dyrektorowej. Lecz teraz najciekawsza że wszystkich, mała, czterdziestopięcioletnia, niespożyta w rolach naiwnych dziewczątek Natowiczowa, która miała nos zakrzywiony w lewo, ale go na scenę zamalowywała na prawo, o tyle zręcznie, o ile czasem nie zanadto — wyrwała się nagle:

— A "galernik"! gdzież "galernik"?...

Z zupełnym spokojem, tyle tylko, że odchrząknąwszy nieco silniej niż zwykle, oświadczyła dyrektorowa, nie zmięszana pytaniem ani spojrzeniami:

— Galernika gra Damski. Markujcie tam za niego w pierwszym akcie, bo mniej ważny. Tymczasem wróci; poszedł z biletami.

Aktorzy porozumieli się oczyma, ona zaś stuknęła parasolką w budkę suflera.

— A prokuratora w trzecim akcie za Damskiego — rzekła, — ty robisz Wachs, pamiętaj. Trzeci akt będzie się suflowało z za kulis, kto wolny. Tam nie ma żadnej zbiorowej sceny.

— Dobrze, — ze drżeniem radości odrzekł sufler.

Ani słowa o Gładyszu! I próba szła dalej, aż do powrotu Damskiego. Tylko Wachs poddawał tekst aktorom mniej gładko niż zwykle, oszołomiony radosną niespodzianką, spełnieniem swych ciągłych westchnień zaspokojeniem żądzy wszystkich suflerów, żądzy grania, ukazania się bodaj raz w blasku kinkietów, wynurzenia się z kryjówki na światło przed zapatrzone oczy, zasłuchane uszy publiki wzięcia jawnego udziału w podnieconem, sztucznem życiu widowisk, które wrzało nad jego głową, nie dając mu ani wywierać wrażeń ani ich doznawać, choć był tak ważną ich tajemną sprężyną.

Tymczasem wpadł Damski, zdyszany, spotniały, w zapylonych butach, i zwrócił się do dyrektorowej, wręczając jej za parę szczęśliwie pozbytych biletów trochę pieniędzy, na widok których z oczu aktorów pierzchła troska o obiad dzisiejszy.

Damski miał już wobec kobiety minę, ton i giesta nieco poufałe, jak wobec osoby, z którą łączą go teraz bliższe stosunki i interesa. Rolę galernika przyjął jakby mu się należała. Stanąwszy na scenie w swojem miejscu, począł z niej głośno czytać.

Marzył on o tej roli. Małomieszczanie opłakiwali zawsze jak bobry smutne koleje biednego kajdaniarza. Była to najefektowniejsza z ról całego repertoaru, przywilej każdorazowego faworyta dyrekcyi. Cała trupa wzdychała do tej roli, grałyby ją, gdyby mogły, nawet kobiety — ci jednak, którzy nie mieli szans zdobycia najpoufniejszych względów przewodniczki towarzystwa, nie łudzili się wcale nadzieją uzyskania roli, były to bowiem rzeczy nierozłączne.

Zdając sobie z tego wszystkiego sprawę, widząc oczekujące spojrzenia kolegów i dyrektorowej, Damski postanowił okazać się godnym Gładysza następcą, przewyższyć go, zaćmić.

I wycisnął z siebie cały swój zapał, prawdziwy zapał, na którym się poznano, bo nawet Dylewicz szepnął w kulisie do Natowskiej:

— Gra bestya! Jak sobie szczęścia pragnę: gra. Ale wieczór mu już tak nie pójdzie, wypluje z siebie na próbie wszystko.

Dyrektorowa patrzyła, robiła miejscami bohaterowi dramatu uwagi, nie tyle dla dobra sztuki, ile dla zaznaczenia swego prawa wtrącania się i powtarzała od czasu do czasu półgłosem:

— Dobrze! bardzo dobrze! O! tak sobie to myślałam... tak samo... To rozumiem. Powinien był oddawna grać tę rolę... Doskonale! Ty masz talent, Damski, tylko nie trzęś tak ciągle kolanem.

Aktorzy, nic nie mówiąc, mrugali do siebie jednem okiem, Płaczek zaś w stosownych miejscach znacząco kichał. Tamci śmiali się w głos, dyrektorowa zaś wywoływała drugi z zabobonów teatralnych:

— Ej, nie bawcie się! nie bawcie! bo publiczność wieczorem bawić się nie będzie.

Między drugim a trzecim aktem mały epizod. Bosy łobuz z ulicy wpadł, bębniąc piętami w podłogę, z pękiem papierów, które wręczył dyrektorowej, ta zaś, obejrzawszy, oddała go Damskiemu.

Pochwycił go z rozkoszą. Były to role Gładysza, same najlepsze role z wszystkich działów, czterdzieści popisowych kreacyj, związanych starą krawatką.

Po próbie nastąpił rozdział pieniędzy w małych cząstkach drobnem srebrem i miedzią, przyczem wśród targów i kłótni, Wajda, jak zwykle, prawem pięści o szóstkę więcej niż drudzy zdobył. lnnemuby to nie uszło, lecz on był w łaskach, i gdyby nie awanturniczy charakter oraz zbyt silna budowa, dawno już byłby zajął stanowisko Gładysza.

— Panie Damski! gdzie pan obiadujesz? — zapytała teraz dyrektorowa tłustego blondynka, zwracając nań spojrzenie więcej niż przedobiadowe.

Nim zebrał się na odpowiedź, dodała:

— Chodź pan ze mną. Masz niewiele czasu, musisz uczyć się roli, a do mnie dwa kroki. Co się będziesz uganiał za obiadem... Dobrze?

Poszedł, dając się opanowywać dumie w miarę wchodzenia w swe prawa, a koledzy posyłali za nim spojrzenia zazdrości, jak za wybrańcem losu.

Zjadł obiad z apetytem, niezmąconym bynajmniej przez częste okazye ucierania noska trzyletniemu, mizernemu malcowi dyrektorowej, który rozdzielał wprawdzie ich krzesła, nie przeszkadzał jednak pod stołem spotykać się ich obuwiu.

Podczas jedzenia, ona bardzo często, postawiwszy mu jakieś pytanie, zatrzymywała kęsek w zębach i nie domykając ust, patrzyła mu bystro w oczy. On patrzył na ten kęsek, potem na jej usta, gdy się już zamknęły, potem na uśmiech, który je rozszerzał, i myślał:

— Chuda bo chuda, ale dosyć przyjemna.

Ona zaś, z zadowoleniem obserwując jego tuszę, myślała o niej, jak o kapitale, mogącym starczyć na długo.

Po obiedzie, ośmielony, pocałował ją w rękę bardzo lubieżnie, najpierw z wierzchu, potem w dłoń i nad wszelkie swe oczekiwania dostał za to policzek tak silny, że czuł się w prawie żałować, iż służąca znajduje się w pokoju.

Dyrektorowa pochwyciła jego spojrzenie, zwrócone na dziewczynę, i zrozumiawszy je, pogroziła mu palcem przy słowach:

— Pan jesteś numer!

Wybuchnął śmiechem, zaczerwienił się i bąknął, dygocąc z zadowolenia:

— Co?! — dlaczego?!...

Naraz nachylił się do dziecka, podniósł je i pocałował, z oczyma utkwionemi w matkę, która zagryzła usta.

Potem tonem człowieka zrozumianego i przyjętego, poprosił ją o perukę, siwą perukę, jedyną w entrepryzie, wspaniałą perukę starca, aby ją sobie przeczesać.

Pożądliwie nadziewał na głowę przed lustrem ten brudny, tłusty, cuchnący potem któż zliczy ilu głów, worek z pończochy, niezgrabnie naszyty białą szerścią i z artystycznym dreszczem dopasowywał go do swej głowy, próbując przytem min i giestów. Tą peruką koronował się na pierwsze w personalu stanowisko.

— No! a teraz do roboty!... — rzekł, zabierając się do wyjścia.

— Tak, tak, idź. A pamiętaj: to jest rola!...

— Czyż źle ją rano grałem?

— Owszem, żeby tylko wieczór tak poszło. — Dyrektorowo! poznasz pani wieczór, co jestem wart! — wykrzyknął i wybiegł.

Pospieszył uczyć się do siebie, pracując już w drodze myślą nad niektóremi ustępam. roli.

Wtem niespodzianie zetknął się z Gładyszem.

Był to mały, śniady, z świecącą, jak gdyby tłuszczem natartą twarzą, szatyn o zaostrzonym nakształt dzióba nosku i wystającej bródce, prostujący się ile możności na wysokich obcasach i korkach, aby się wydać większym. Na głowie miał z fantazyą włożony, miękki, zrudziały kapelusik, w ustach, skrzywionych wzgardliwie, papieros, pod brodą, na szyi, krtań sterczała mu jak kęs, który uwiązgł w gardle. Ubranie wytarte, szczupłe, z krótkiemi rękawami, obnażającemi kostki czerwonych, suchych jak szczapa rąk, i krótkiemi spodeńkami, poniżej nich storbiała guma bucików. Kroczył z oczyma zmróżonemi zarozumiale, w postawie gimnazyasty, który podchmieliwszy sobie, przesadnie udaje dorosłego, z pełną wiarą w efekt.

Ujrzawszy Damskiego, pierwszy go zaczepił świszczącym swym głosem, który brzmiał jak gwizdanie w ostrze noża:

— I cóż? Zdecydowałeś się pan podobno odziedziczyć po mnie te kości, które cię zawsze takim wstrętem przejmowały. No, nie wypieraj się pan. Wymyślałeś pan na nią i na mnie. Mówiłeś, że to skandal. Mógłbym się teraz zrewanżować, co? Ale ani mi to w głowie. Chodź pan na wódkę.

Wszelkiemi sposoby starał się okazać, że nie ma do niego żalu, by wyjść z honorem z swej roli detronizowanego władcy. Nigdy jeszcze dla Damskiego nie był tak wylanym.

Damski znów udawał, że wcale się nadeń nie wynosi, aby nie pastwić się nad upadłą wielkością, co zakrawałoby na małoduszność.

Gładysz tymczasem, traktujący stosunek swego następcy do dyrektorowej jak prosty interes, mówiąc o niej, nie żałował jadu. "Ta podła baba" zjadła mu zdrowie, ma jej już dosyć, kontent jest, że się jej pozbył, powinien to był uczynić od dawna.

Zresztą najlepszej był myśli.

— Mam pięć engagement, jedno do Warszawy, trzeba panu wiedzieć — mówił butnie przez zęby, ściskające papieros, i pokazywał niby jakiś list, nie rozwijając go, bo i bez tego Damski poznał kartką z roli.

Rozstali się w dobrej komitywie: Damski w kierunku mieszkania, Gładysz w stronę miasta, aby odszukać resztę towarzyszy, okazać im miną wesołą, że nie rozpacza, przeciwnie, że jest bardzo zadowolony, nawymyślać przed nimi na "tę podłą babę", skaptować sobie każdego kieliszkiem wódki za pieniądze, o które kłótnia zwaliła go z piedestału wczoraj, oraz zapewnić wszystkich, iż ma do wyboru pięć engagement, z tych jedno w Warszawie.

Idąc z Dylewiczem i Płaczkiem, wśród żywej gawędki w powyższym duchu, spotkał dyrektorowę.

Szła na przechadzkę do lasu, prowadząc wolno za rączkę swe blade, wątłe dziecko, opłakany dorobek tułaczego życia, poczęte niewiadomo gdzie, z kim, urodzone nie w porę, żywione z flaszki mlekiem co dwa tygodnie innej krowy, wiecznie chore i płaczące.

Towarzysze Gładysza ukłonili się jej coprędzej bardzo uniżenie, by nie sądziła, że z wypędzonym spiskują. On zaś zmierzył ją z ukosa szyderczym wzrokiem, a skoro ją minęli, syknął pod nosem, niby ktoś, co otrząsnąwszy się z zaślepienia, pojąć go nie może:

— Gdzie ja miałem oczy! gdzie ja miałem oczy!...

Upał dnia letniego rozprószył ostatecznie wszystkich, jednych wpędzając do cienistego lasu, innych do mieszkań lub do szynków, gdzie według utartego w żargonie frazesu: "puszczano gębę na kwestę", — to jest, za pomocą pożyczanych konceptów i błazeństw, wyłudzano od małomieszczan kufle piwa, wódkę i papierosy.

III.

O szóstej wieczorem, na godzinę przed spektaklem, zjawił się w garderobie, malej ciupce obok scenki, sufler Wachs, nachmurzony i zły. Posępnem okiem ogarnął aktorów, którzy garbiąc się nad małemi lusterkami do światła jedynej lampy, nacierali twarze szminką i kłaki przylepiali pod nosem za pomocą mastyksu, przepełniającego izdebkę silną wonią. W twarzach niektórych znać już było gorączkę przygotowań, poczynający się proces twórczości stopniowe wcielanie się w kształty roli.

Widząc to, odczuwając ich nastrój żywiej niż kiedykolwiek i więcej niż kiedykolwiek im go zazdroszcząc, rzucił Wachs z furyą swój sekstern przed Damskiego takim zamachem ręki, aż mu się pincenez na nosie przekrzywiło.

— Co to? Co ci się stało?... — zapytał Damski z przesadnem zajęciem, pragnąc skaptować sobie suflera, który przed widowiskiem jest zawsze przedmiotem wygórowanej czułości ze strony wszystkich grających. Twarz Damskiego, pokryta pokładami tłustych farb, które jej odbierały wszelkie ludzkie cechy, czyniła go podobnym do wpółzgniłego trupa.

— Zdejm perukę Damski, zdejm! — zawołał Wachs z goryczą, przemierzając izbę z rękoma na plecach, — Nie będziesz robił galernika.

— A to dla czego?

— Bo ci Gładysz nie da.

— Oho! Zrobi awanturę? zerwie spektakl, czy co?!

— Wcale nie. Sam będzie grał. Z żywością młodzieniaszka siwowłosy trup zwrócił całą twarz ku mówiącemu, odwracając się od lusterka.

— Ty! dlaczego? dlaczego?... — zawołała Natowiczowa, która z kobiecej garderóbki po drugiej stronie sceny przyszła tu zagrzać sobie żelazko do zapiekania włosów nad lampą, tam bowiem miano tylko kawałek stoczka.

— Skąd wiesz? — pytali inni, łapiąc Wachsa za rękaw, w przeczuciu ciekawych nowin z ust suflera, który z swej budki u stóp sceny bacznie obserwował i trafnie umiał oceniać wypadki. Damski patrzył nań ciągle, w oczekiwaniu.

— Skąd wiem?... z lasu!

— Z lasu?!...

Pootwierały się oczy i gęby szerzej, Damski słuchał.

— Mówno, jak to było?

— Tak było: Uczyłem się w lesie roli. O trzeciej przychodzi dyrektorowa z bębnem, — uczę się dalej. O pół do czwartej zjawia się Gładysz, — uczę się ciągle. O czwartej widzę ich już razem, chowam rolę do kieszeni i oto mnie macie. — Damski, nie bądźże głupi, proszę cię, zdejm perukę i przestań się mazać, bo z tego nic nie będzie, powtarzam.

— No, to się pokaże — odparł Damski zuchowato. Sięgnął po pędzelek i zaczął w lusterku szukać na twarzy wolnego miejsca, gdzieby jeszcze jednę zmarszczkę dodać można.

— Ale co dalej?... co dalej?... w tym lesie... — z potrząsaniem rąk zawołała Płaczkowa, chude kobiecisko bez zębów, grające amantki. Z twarzą natartą karminem, którego jeszcze nie pokrył bleiweis, wyglądała jak obłupiona ze skóry, a negliż jej, źle przysłonięty szalem, aż oczy ranił widokiem krańcowej chudości.

— To niech już pani mąż dokończy — odparł Wachs, a Płaczek po nim:

— Dokończą ci, dokończę, tylko nie teraz, bój się Boga Mańka!...

Śmiech zagłuszył słowa, śmiech robiony, suchy, ludzi przesyconych oklepankami dowcipu.

W tej chwili drzwi się otwarły, wszyscy spojrzeli ku nim. Dyrektorowa weszła z pośpiechem, zmierzając prosto na scenę, gdzie przez otwór w kurtynie zaczęła się przypatrywać salce, z której po przez płótno dolatywał stłumiony szmer gromadzących się widzów. Za nią ukazał się Gładysz. Niósł jej chłopczyka na ręku a dziecię opasywało mu rączkami szyję.

Damski zobaczył z ukosa wszystko, lecz wysilił się, aby robić dalej swoje, mimo że drżał cały.

Wtem Gładysz odezwał się głośno dla wyjaśnienia od razu sytuacyi:

— Panie Damski! zdejm pan perukę z łaski swojej. Zaraz się ubieram.

— Jakto? co to ma znaczyć? — wybuchnął Damski.

— Czyż pan nie rozumiesz? Gram moją rolę.

— Tak?!...

Damski porwał się z krzesła i pobiegł szybko do dyrektorowej, która na ciemnej scenie poprawiała krzesła i stoliki, już rozstawione do pierwszego aktu.

— Dyrektorowo! — rzekł, hamując jeszcze wzburzenie, — więc ja nie robię galernika?

Z pobłażliwym uśmiechem odparła, niby tłómacząc się:

— Gładysz tak lubi tę rolę, widzisz pan. Już go nie tykała.

Zatrząsł się cały.

— Rozumiem! — zawołał. — Powiedział to pani w lesie! Nieprawdaż?... Gdybym był wiedział, że o to idzie, potrafiłbym się był zdobyć na to samo.

— Cicho! co tak wrzeszczysz... Publiczność się schodzi.

Odbiegł, przekonany, że dociął jej niesłychanie.

Z wściekłością zerwał z głowy perukę i rzucił ją o ziemię, a potem począł ocierać szmatą twarz, której młoda, rumiana cera ukazywała się kawałkami z pod żółtej powłoki farb.

Odziawszy się, z zaciśniętemi szczękami pomknął ku drzwiom, unikając spojrzeń wzgardliwie.

— Ty! — zawołał za nim sufler, — a nie zapomnij, że wychodzisz w "prokuratorze" z początkiem trzeciego aktu.

— Zobaczycie mnie! — odparł tamten hardo i trzasnął drzwiami aż szyby dźwiękły, a Gładysz, już w peruce, roztapiający właśnie szminkę nad lampą, mruknął przez zęby:

— To osioł.

Sufler pobiegł do dyrektorowej. Miał jeszcze iskrę nadziei uratowania swego niedoszłego występu. Powtórzył jej słowa Damskiego.

Kobieta machnęła ręką uspokajająco.

— Do trzeciego aktu daleko — rzekła.

W ukropie antraktowego pośpiechu nie uważano, kiedy, jak Damski przyszedł, ubierał się, charakteryzował, ale w właściwej scenie stanął gotów do wejścia i grał swoją małą rólkę lepiej, niż kiedykolwiek.

W OBŁĘDZIE.

Po pełnem plastyki opowiadaniu lekarza o świeżo spełnionej zbrodni, o tem podwójnem morderstwie, dokonanem na młodej i pięknej żonie, oraz na sobie samym, przez nowożeńca, człowieka lepszego towarzystwa, w pełni sił i zamożnego, w samą noc poślubną — słuchacze, przejęci grozą, oburzeniem, przestrachem i wstrętem dla tego gwałtu, zadanego naturze i zwykłemu porządkowi rzeczy, poczęli się prześcigać w domysłach pobudek zbrodni, wynajdując najdziwaczniejsze.

Lekarz jednak, — wtajemniczony dokładnie w szczegóły wypadku, ponieważ należał do komisyi, która zwiedziła miejsce czynu z urzędu, położył koniec przypuszczeniom jednym wyrazem: obłęd — a na poparcie go odczytał następujący list, pozostawiony przez samobójcę i na kreślony bezpośrednio przed zbrodnią, prawdopodobnie do przyjaciela.

"Mój drogi! Czy pamiętasz nasze wspólne chwile szczerych przyjaciół, nie mających dla siebie tajemnic, sprzecznych we wszystkiem, a kochających się przecież nadewszystko?

Czy pamiętasz godziny ścierania się mej niezadowolonej ze wszystkiego, chorej może duszy, z twoim duchem spokojnym, pobłażliwym i rozważnym?

Czy pamiętasz, ile to razy, mając dla wszystkiego, — oprócz naszej przyjaźni — pogardę, bryzgałem jadem nienawiści na szablonowe, niedołężne formy życia i jak się naigrawałem z owych naprzykład, między innymi, zaprzysięgających dozgonną miłość krótkowidzów, którzy w dziecinnej pogoni za szczęściem trwałem wyobrażają sobie naiwnie, że chwytają zaklęciem przysięgi to, co się ująć nie da, bo — nie istnieje?!...

Nie były to majaki unoszącego się chwilowemi chimerami nerwowca, był to żywy, niezmienny wyraz mojej duszy, mego widzenia świata, była to niby woń mojej istoty, jej tylko właściwa i od niej nieoddzielna, jak zapach wrodzony pewnym roślinom, zwierzętom...

Ileż to razy zaklinałem się, że nie ożenię się nigdy, ja, na którego tyle zewsząd zastawiano sieci — ty zaś śmiałeś się ze mnie, przepowiadając mym przysięgom nieuchronny los wszystkich podobnych.

Sprawdziło się. Chwila, wywróżona przez ciebie, przyszła — zjawiła się ta, wobec której zdawało mi się, że się przeobrażam, rozwijam, dojrzewam, że odkrywam prawdziwy cel życia i jakieś rozległe, powietrzne i świetliste w niem przestwory, nieznane mi dotąd i nie przeczuwane, która zmusiła mnie zapomnieć i sprzeniewierzyć się poglądom i uczuciom całego dotychczasowego życia mego...

Czy był to jej tylko właściwy czar, który mnie odurzył? — czy przepowiedziane przez ciebie przebudzenie? zwrot ku zdrowiu? — nie wiem; — wiem tylko, że jeśli istnieją kobiety, dla których się popełnia największe z szaleństw dobrowolnego zakucia się w dozgonną niewolę duszy i ciała, — ona, ta, którą pokochałem jak prawdziwy szaleniec, musiała być między temi czarodziejkami jedną z niezwyciężonych!...

Czy była tak piękną? zalotną? ponętną? czyli w szczególnie wysokim stopniu odpowiadała memu ideałowi kobiety? lub wprost narzuciła mi sobą ów ideał, jak narzucają go istoty wyjątkowo doskonałe?...

Nie wiem, nie zdawałem sobie z tego sprawy i nie starałem się o to, — ale żadna z błyskotliwych, aż nadto mi znanych pokus jej płci, nie znęciła mnie ku niej, to pewna.

Wzywała ona i zatrzymywała swą dobrocią, prostotą i czystością. Przymuszała bezwiednie poświęcić sobie wszystko... milczącą, nieświadomie wypowiadaną wszystkiemi składnikami kobiecej istoty obietnicą oddania całego swego życia — za drugie. Odurzała jak woń kwiatu, jak widzenie nadziemskie, i jak widzenie odbierała poczucie prawdopodobieństwa, wpajając ślepą wiarę w możliwość szczęścia i w jego trwałość...

Kilka kropel narkotyku robią to samo, — nie miałażby być zdolną do tego kobieta, najcudowniejszy w oczach męzkich utwór natury?

W jej obecności, — a nie mam na myśli obecności fizycznej, dość było, kiedy się zjawiła w mej wyobraźni, — wyśmiewałem wraz z tobą mój stary przyjacielu, dawnego siebie i poddawałem się napełniającej mnie zdradliwie rozkoszy uczuć, doznawanych po raz pierwszy.

Dlaczego jednak unikałem cię?... Dlaczego przez cały okres tego deliryum nie przyszedłem ani razu powiedzieć ci: oto mnie masz takiego, jakim mnie mieć chciałeś! — Dlaczego z tłumionym ale wracającym niepokojem zamykałem oczy i uszy na wołania mojej dawnej istoty, których wyparłem się, które zepchnąłem na dno duszy, na samo dno, aby je tam przywalić zwycięzko wznoszącą się budową nowego, lepszego życia, dalekiej i jasnej przyszłości, znanej, spodziewanej, upragnionej...

Znanej, spodziewanej — upragnionej?... O ironio! Upragnionej dla mnie, który nie znałem nigdy większego ciężaru, niż: spodziewać się — większej katuszy, niżeli: być pewnym; dla którego najbardziej wymarzona rozkosz stawała się wstrętną, skoro tylko przestała być wątpliwą i miała swój oznaczony czas, formę, miejsce, a nie była czemś, bodaj częściowo nowem i niespodzianem; który porzucałem nieraz po długich zabiegach z trudem uzyskaną schadzkę, dlatego tylko, że byłem jej pewnym, który zrażałem sobie szczerze przychylnych mi ludzi, dlatego tylko, że przeniknąwszy ich na wskróś, nic więcej nie znajdywałem w nich nowego...

To dziwne — ale wrodzone.

I ja teraz w przeciwieństwie do całej mej natury nurzałem się, wmawiając w siebie z uporem zaślepieńca: jakżeż ja będę szczęśliwy!!... jakiż ja zdrów jestem!..... Z przymkniętemi na złowróżbne refleksyę oczyma, gorączkowo spieszyłem do chwili, która miała mnie ubezpieczyć w posiadaniu tego zdrowia, ubezpieczyć niewątpliwie i na całe życie, niby potęgą cudownego zaklęcia — tą jedną godziną uroczystego związku i uroczystej przysięgi.

W oszołomieniu przyspieszanych przygotowań doczekałem się wreszcie tej chwili rozkosznej — o! rozkosznej nad wszelki wyraz; wyznaję to i przysięgam nawet teraz, kiedy ta rozkosz minęła, jak mija widzenie ducha, podniesionego ekstazą, przed którem trzeźwy chłód codziennego życia chyli czoło, chociaż go nie rozumie już i nie odczuwa więcej po jego przejściu...

Mówiłem raz — pamiętasz? — że warto się zabić, aby zaspokoić ciekawość śmierci, kogo ona pali...

Dla podobnej ciekawości zdobycia upragnionych wrażeń, nieznanych a potężnych, poświęciłem wszystkie wrodzone mi wstręty...

Stało się to wczoraj, przy blasku świec, dźwięku organów, widoku uroczystych twarzy i uroczystych obrzędów, wśród całej tej działającej na wyobraźnię sceneryi, która oparta na znajomości natury ludzkiej, różową mgłą przesłania ścieżkę życia wtem miejscu, gdzie po za kobiercem i kwiatami zaczynają się wyboje i osty.

Było w tem trochę przykrego przymusu robienia z siebie widowiska dla ciekawych oczu obojętnego mnie i jej tłumu — lecz potem... Potem zatarła i nagrodziła wszystko omdlewająca z słodyczy i błogości kryzys oczekiwania, nieporównany czar pierwszego sam na sam i pierwszego, zdającego się wszystko szczęście całego świata oddawać w posiadanie spojrzenia zgody i poddania, które wydaje się jakby bezpośredniem, dziwnie, dziwnie rozkosznem muśnięciem się dusz... A potem...

Potem miała nastąpić upragniona i z niezachwianą pewnością spodziewana przezemnie trwałość szczęścia, pochwyconego na powszechnie praktykowany sposób, według starej, wypróbowanej recepty...

Usnęła z uśmiechem miłości i szczęścia - a ja zostałem sam, po raz pierwszy sam... pomiędzy przeżytą dopiero co chwilą rozkoszy, a mającym teraz nastąpić szeregiem chwil dalszych, które złożą przyszłość...

Przyszłość!...

O nieszczęsny! zatajony we mnie a wiecznie i wiecznie czyhający gadzie niewiary i zwątpienia, ty okrutny, rozkładający zabójco ducha, który mi zasępiałeś najpogodniejsze momenta życia, ukazując ich krótkotrwałość, ich fałsz, ich nicość — ukazując, jak rzadko mamy złudzenie szczęścia i jak raz przeżyte, nie wraca ono nigdy, a wszystko, co zdaje się przypominać dawniej przeżytą rozkosz, jest od niej lichsze, słabsze, brzydsze... Ty bezlitosny, na moją zgubę wszczepiony we mnie, od tak dawna mi znany, jak szatan kuszący podszepcie: że najstosowniejszą chwilą zgonu jest chwila szczęścia, chwila rozkoszy...

Wychyliwszy słodką czarę, skonać z uśmiechem na ustach, zanim te usta wykrzywi gorycz szumowin, które zatruwają każdy napój, tak jak w każdem życiu tkwi posiew przeznaczonej mu śmierci, a w każdej sile jedno, zaczajone, mające ją kiedyś rozłożyć drgnienie niemocy...

O bezlitosny, okrutny nałogu zwątpienia i rozpaczy! dlaczegóżeś mnie nawiedził tej właśnie nocy, znajdując mnie tak bezbronnym pośród jej mroku i ciszy, tak wypalonym po zgasłych co dopiero żarach zakosztowanych uniesień?...

Stało się we mnie coś zadziwiającego...

Spojrzałem na śpiącą opodal kobietę — nieba! jak ja ją nazywam!... — na moją żonę, na moją ukochaną, drogą żonę... jak na obce ciało, zawierające obojętną mi duszę...

Myślałem o świeżo minionej chwili, jak o obłędzie nieprzytomnych zmysłów, o wszystkiem, co zaszło, co minęło już... minęło bezpowrotnie!.. jak o zawrocie głowy, jak o przebytej chorobie!..

Bo to nie było zdrowie! przenigdy! była to choroba!...

Chorobą było dla mnie znalezienie się w przeciwnym mej naturze nastroju, który jest zdrowiem innych ludzi. Chorobą to skrępowanie w zapały obcej mi ufności wrodzonych mych zwątpień. Popadłem w nią, pociągnięty tkwiącą widać i we mnie cząstką powszechnej skłonności, omamiony widokiem kobiety, która opętała mnie wyjątkową swą siłą... albo też... wyzyskała chwilę mej słabości...

Tak jest! chwilę słabości! słabości, w którą popadłem — w którą zacząłem popadać — tracąc indywidualne cechy mej istoty... chwilę niemocy nadchodzącej starości, kiedy niezdolni walczyć o zachowanie właściwej nam, odrębnej postaci, przyjęciem form, narzucanych przez powszechność, okupujemy spokój lenistwu naszemu lub niedołęstwu...

Niezdolny więc już byłem odtąd bronić swej niezależności, pośród ogólnego prądu własną iść koleją!... dawałem się mu porywać!...

I zgroza mię przejęła — zgroza! jak gdybym spostrzegł na sobie pierwszy atak śmiertelnej choroby, wstrętnej i straszliwej, która nurtuje wskutek jakiegoś przedwiecznego zakażenia ludzkość całą. Nieuchronna, powszechna, przyszła i na mnie, objawiła się już i zacznie mnie zwolna trawić, dopokąd nie stoczy ze szczętem...

Był to więc pierwszy Paroksyzm niedołęstwa i ciasnoty, któremu pod wpływem kobiety uległem, na własną zgubę odpychając od siebie głuche z głębi mej istoty dopominanie się o zachowanie prawdziwego jej kształtu i tłumiąc je w sobie, z ślepą chorobliwych zechceń wiarą w zabobon sięgnąłem po czczone przez wszystkich, a przecież wszystkich zawodzące misteryum życia...

I cały dawny człowiek, cała dawna treść mojej duszy, która odtrącana gromadziła się i piętrzyła, z dniem każdym przybywając i rosnąc, zwaliła się teraz na mnie nawałem wrodzonych popędów. I powstał przedemną ten wypoczęty olbrzym, ten szatan, który każdego z nas do zgonu po bezdrożach wodzi, szatan właściwej każdemu z nas odmiany ułomności ludzkiej.I stanąłem, ocknąwszy się, ja dawny, ja istotny i prawdziwy, wobec zadanej temu jedynemu, rzeczywistemu, na chwilę tylko opętanemu ja, niecofniętej krzywdy i gwałtu, jak ktoś, coby po otrzeźwieniu przeczytał na samego siebie w chwili nieprzytomności własną ręką podpisany wyrok śmierci.

Życie, które w pogardzie dlań dawniej znosiłem, bo nie obiecując nic, obiecywało wszystko — stało przedemną teraz jak ciasna i brudna czeluść więzienna, ponieważ przedstawiało się moim oczom w ściśle określonych kształtach, takich a nie innych, znienawidzonych kształtach pewności, zohydzonych tem wszystkiem, na co od dzieciństwa u innych patrzyłem z największą odrazą.

Jakiem ono będzie to życie, którego każdy moment mogłem odtąd i musiałem przewidzieć z cisnących się do oczu zewsząd przykładów, z obserwacyi całej mojej przeszłości... Jakiem ono będzie?

Najpiękniejsza jego chwila minęła i nie powróci nigdy więcej! nigdy!

Urok jej, gasnąc stopniowo, w coraz to bledszych powtórzeniach, zniknie niebawem do szczętu, zwolna zamieniając chwilę blasku w pochmurny smutek bytu, chylącego się ku zachodowi...

Zaczniemy się starzeć i psuć... Ciało nasze zbrzydnie, a dusze zmęczą się i zniechęcą...

Przyjdą choroby, zawody i troski, drobne na codzień, wielkie na święto, te dokuczliwe swemi rozmiarami a tamte liczbą, coraz większe i częstsze z powodu przymusu liczenia się z ludźmi, w których zakon głupoty i złości się teraz wprzęgło.

Na znikające, a nawet trwałe przymioty nasze będziemy się stawać coraz nieczulsi, bo słaba dusza ludzka przesyca się i obojętnieje tak łatwo — tylko wady i braki nasze odczuwać będziemy coraz dotkliwiej, z rozwijającą się z wiekiem zdolnością cierpień, którą dobroć życia zostawia nam do samej śmierci, nie żałując mąk w samej chwili zgonu.

Przyjdą dzieci, do których się najpierw przywiążesz, a które cię potem opuszczą; którym najlepiej z całej ludzkości życzysz, a dla których nic, podobnie jak dla siebie samego, uczynić nie jesteś w stanie, by je uchronić od ogólnej reguły zawodów i bólów; te opłakane, urągające ci odbicia ciebie samego, które zmuszony jesteś przez prawo natury wyróżniać i kochać wpośród mrowia robactwa ludzkiego za to, że ci najwierniej przypominają własne twe ułomności, w których po raz drugi przechodzisz niczego nauczyć nie mogącą zgryzotę rozczarowań, przekazywaną z pokoleń w pokolenia. Bo czyliż dać może inne rezultaty prócz rozczarowań stworzenie rodziny komuś, co czuje żywo i jasno myśli?...

Tak wlec się będzie życie nasze, z dnia na dzień wytknięta włóczęga dwojga skutych z sobą na zawsze istot, oddalających się nieprzerwanie od pięknego uśmiechu życia po to, aby od czasu do czasu, wstecz się obejrzawszy, dostrzegały, jak go zostawiają daleko i coraz dalej za sobą, aby przed sobą widzieć coraz ciemniejszą przepaść, a w sobie samych odnajdywać coraz mniej dawnych uczestników niezapomnianych i niepowrotnych uniesień poranku dni swoich.

I przyjdzie nakoniec starość, skazująca nas z wyczerpaną zdolnością do szczęścia widzieć i bodaj trochę odczuwać szczęście drugich, a tak bardzo, tak niezmiernie go zazdrościć — rozpaczać w niemocy zdobycia go, zakosztowania raz jeszcze — udręczać się pytaniem bez odpowiedzi o cel tego pochodu z góry na dół, z wyżyn w przepaście...

A z nią przyjdą wstrętne, obrzydliwe dnie lęku przed zgonem starca, niezdolnego poddać się śmierci, choć dawno już żyć nie potrafi, niepotrzebny drugim, samemu sobie nieprzydatny.

Starość!... Czyż jest coś okrutniejszego nad te lata kary za przeżytą młodość, kary i tortur niewymownych, jakie sprawiać musi uczucie stopniowo ubywających sił, więdnącego ducha, chylącej się ku ruinie istoty całej ?... nad ten nieustanny, wszędzie z sobą obnoszony proces własnego upadku istoty, która przeżywszy wyznaczony sobie okres czasu, z dniem każdym zbliża się do nieuchronnej, nieodwołalnej zagłady!.. Brrr! dreszcz mnie przeszedł. Zdaje mi się, że chłód mrozi moją wyłysiała czaszkę, ledwie przysłoniętą ostatkiem siwych włosów, że brzydzę się własnemi członkami, na pół strupieszałemi, że już podlegam zgrzybiałości, że ulega jej ona, ona! która niegdyś była różową, świeżą, pachnącą, — że jej nienawidzę nienawiścią trzydziestu lat pożycia, które daje poznać wszystkie błędy, że ją nienawidzę za tę jej niewłasnowolną, przez naturę narzuconą starość, za zdradę, jaką starość ta popełnia przeciwko mnie na jej młodej duszy i ciele dziewiczem... że przeklinam w niej bezsilnym wyrzutem pokrzywdzonego przez wyższą potęgę — całą niezmienną, tak opłakaną i tak nędzną treść życia, na jakie skazuje nas bezlitosne okrucieństwo natury. Jakże-bo straszliwą natura czyni z nas sobie igraszkę, tyle kłamliwych przyrzeczeń w pierwszych ułudach życia rzucając nam na przynętę, aby nie spełnić ich nigdy, popędzając nas tylko w nieskończoną a bezowocną pogoń za mamidłami swych obietnic, które, brudnym fortelem szynkarzy, dawszy nam pierwszą czarę słodyczy, kuszą do pożądliwego sięgania po następne, napełnione mętami... mętami zawsze! coraz brudniejszemi mętami do ostatka!... Ohydny podstęp, uknuty przez brutalną despotkę na to, by zaprządz w swą ciężką służbę nas niewolników, potrzebnych w całokształcie wszechrzeczy, którego tak drobną, znikomą i biedną jesteśmy częścią.

I naraz, poznawszy tego ukrytego we własnym swym ogromie wroga, zapieniłem się wściekłością małego i wątłego robaka, który zagrożony przez większe, silniejsze zwierzę — zabija się, aby się tylko nie stać bezsilnym łupem tamtego.

Uczułem się na siłach obrócić w niwecz przebiegłość tego potworu i porwała mnie szalona żądza takiego zwycięztwa, bo poznałem jego broń i spostrzegłem tę, jaką sam, nie wiedząc o tem dotychczas, posiadałem.

A posiadam ją!... posiadam niewątpliwy sposób, przystępny dla wszystkich, po który jednak tchórzostwo, głupota, nikczemne zamiłowanie kajdan życia innym sięgać nie pozwalają...

Bronią tą: śmierć!...

Tak! śmierć!...

Co za wspaniała, potężna, ile zapewniająca tryumfu, ile zadająca upokorzenia broń do obalenia milionkroćrazy silniejszego przeciwnika, do zdeptania jego przewrotności i zdrad!...

Dreszcz rozkoszny wstrząsa mnie na myśl, ile siły daje niezależny, trzeźwy rzut oka przebudzonej świadomości!...

Tak jest! zdobędę ten tryumf i to szczęście najwyższe: nie dać się skrzywdzić, nie dać się zaprządz w jarzmo!...

Bo czyż nie jest szczęściem uniknięcie tego, co nam się przeciwnem mu wydaje?... Jest niem niewątpliwie.

Czyż nie jest najwyższym tryumfem tyranizowanego przez przemoc natury człowieka, ogłupionego przez nią chytrze wpojoną obawą śmierci, wzgardzić jej obłudnemi pokusami, wziąć przynętę, nie pozwalając się złowić na haczyk — przyjąć z góry zapłatę ciężkiej, krwawej, upadląjącej służby życia i nie dać za nią nic, — nic! nic!!...

Czy to nie jest tryumfem! czy to niejest siłą! czy to nie jest rozumem!

Jest — i przeczuwałem to w tylokrotnych pokusach śmierci, nasuwających się właśnie w chwilach lepszych, jaśniejszych, — a przeczucia te były budzącą się czujnością mego ducha i teraz dopiero dojrzały i zamieniły się w niezachwianą pewność!

Nareszcie!

Umrę. Umrę za chwilę. Piszę to bez trwogi, z spokojem raczej, jeżeli spokojnym można nazwać człowieka, uniesionego tem bez miary radosnem przeświadczeniem, że za chwilę wyswobodzi się z zagrażających mu niechybnie tortur, ponieważ nie jest jak wszyscy ślepym i słabym.

Umrę! umrę!! — nie znam w tej chwili piękniejszego, bardziej dźwięcznego i wspaniałego wyrazu!... Jak on upaja!... pieści!...

Lecz naraz... ten szmer po za memi plecyma... ten szmer kobiecej bielizny, szmer ruchu jej ciała...

O! jakżeż jesteśmy słabi!... Jak słabą jest dusza nasza i jak podłem wszystkich jej klęsk winne ciało, jak ohydnie nikczemną we wszystkiem zarówno jest przyroda, rzucająca nas na pastwę tych dwóch nierozdzielnie spojonych, a sprzecznych, wzajem się gubiących i wrogich sobie żywiołów...

Jak nędznem jest posłannictwo kobiety, która nas rodzi do cierpień, w zabiegach o siebie każe podejmywać wszystkie marne i głupie wysiłki życia, każe je następnym, równie jak my sami nieszczęsnym nędzarzom zbrodniczo przekazywać, i zawsze pochłania wszystkie nasze siły i wywołuje wszystkie występki, jeśli się jej oddamy, a pozostawia nieukojony żal i udręczenia, jeżeli nią wzgardzimy...

Jakiem szyderstwem z naszych uczuć jest ta kobieta, której pożądanie doprowadza nas do szału w jednej chwili, aby nam ją zaraz potem uczynić wstrętną niemal — a za chwilę znowu rzucić, w jej objęcia i znowu odepchnąć... utrzymując nas, podobnie do wszelkich doświadczeń życia, w ciągłej zmienności, w ciągłej rozterce i niepewności, w ciągłej zwodniczej pogoni za niczem!...

A przecież jedną z nich, tę, której oddech senny za memi plecyma słyszę — kocham! bo istota moja posiada wszystkie ludzkie instynkta pozbawiona jedynie zasłaniającej ich marność samolubnej ślepoty.

Czyż jednak ulegnę? czy dam się pociągnąć jej, którą niedawno kochałem jak inni, a teraz, kocham napowrót według własnej natury, litując się nad wspólnym jej ze mną losem?

Czy ulegnę, aby jej i sobie zgotować wszystkie zawody ludzkiej egzystencyi, które widzę jak na dłoni i których w jeden tylko sposób da się uniknąć?...

Nie! trzeba być silnym.

Umrę — ale i ona umrze także.

Zabiję ją.

Zabiję ją, bo ją kocham.

Zabijając ją, spełnię najwyższy akt posiadania, zabiorę to życie, które mi oddała, zabiorę ją z sobą w nicość...

Wszak zaprzysięgliśmy sobie wspólną dolę...

Powiem jej, wytłomaczę, oświecę, przekonam...

Pokażę jej życie takiem, jakiem je sam widzę, i przejmę ją dla niego tą wzgardą, jaką sam jestem przejęty...

Hola! A jeśli... jeżeli ona mnie nie zrozumie... jeżeli nie dość będzie rozumną, aby mnie pojąć... niedość ufną, aby uwierzyć... niedosyć kochającą, by się poddać...

Jeżeli weźmie mnie za szaleńca, zamiast widzieć we mnie bez granic oddanego kochanka..

Co się wówczas stanie?

Co wynagrodzi mi ból tego zawodu? jaką będzie moja śmierć wówczas — lub życie, bo czyliż będę zdolny i wówczas jeszcze umrzeć?... Czy nie zatrzyma mnie ona, nie upoi, nie opęta tak łatwo wkradającemi się w duszę, oplątującemi wolę zaklęciami i wyznaniami kobiety?...

Czyliż oprę się jej wpływowi potężnemu, raz już uległszy?...

Albo czyli znalazłszy ją inną, " niżeli mniemam nie zohydzę sobie tej najdroższej dotąd ze wszystkich, tej tak drogiej istoty?... i czy nie zabiję jej wówczas ze wstrętem i wzgardą, jak liche zwierzę, które zawiodło mą ufność?...

Nie!... zabiję ją bez jej wiedzy i woli, zabiję nie dłonią zbójcy, lecz dłonią kochanka.

Popełnię może gwałt? zbrodnię? bezprawie? narzucając jej swą wolę; może postąpię nikczemnie, odbierając jej życie w ten sposób?...

Lecz cóż lepszego czynią ci, którzy przykuwszy nas do siebie na lat dziesiątki, stopniowo, po troszę, cedzą w nas jad śmierci, zabijając nas powoli, niepostrzeżenie, trującem oddziaływaniem swej bliskości, swych wad, swoich przywar, swego samolubstwa, — jeżeli nie swoich podłości i zbrodni?!...

Mamże i ja w ten sposób ją udręczać pod pozorem wspólnego życia, przez dnie, miesiące i lata? Mam po obietnicach tylu zawodzić ją przez pół wieku, czy też poznawszy niepodobieństwo spełnienia danych przyrzeczeń, uwolnić ją. jednym ciosem, zanim się śmierci przerazi, zanim spostrzeże, że jej ulega...

Zresztą zabiję ją, bo nie chcę jej zostawiać w tym brudzie, od którego sam uciekam, bo ją kocham!... bo jestem zazdrosny o samo życie, któreby ją posiadało po mem odejściu, a cóż dopiero o tego, który... ach!... zdołałby może... i niezawodnie... pozyskałby jej serce...

Zabiję ją wreszcie, bo jest to ostatnia żądza mej miłości, ostatnia, jaką pragnę zdobyć tu jeszcze między wami, cząstka szczęścia.

Gonicie za niem wszyscy!! — i ja je mieć muszę".

Koniec wersji demonstracyjnej.

WANNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CHOLERA.

I.

II.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZA PIECEM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAZDROSNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MALEŃSTWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MARA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZASTĘPCA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W DRODZE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SIASIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODKRYCIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYJACIÓŁKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚLUB.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SAM NA SAM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ANONYM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WELON ŚLUBNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MAMKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POKUSA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOBIETA Z GIPSU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIEZNAJOMA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPRZECZKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OSTATECZNOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SERCE Z PIERNIKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ALBUM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŁZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MAJÓWKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OCH! TA LITERATURA!...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W SZKLANCE WODY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KLESZCZOWY PORÓD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W gniazdku.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LISTEK FIGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej