Jules Girardin

NYGUS

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

NYGUS

Ze wspomnień jedynaka

Girardin Jules

I.

"NYGUS."

Co to jest "nygus?"

Jest to nazwa techniczna, wyrażenie "sztubackie," i oznacza ucznia, dotkniętego szczególną chorobą, objawiającą się wstrętem do pracy, brakiem pamięci w zakresie szkolnej nauki i regulaminu, ale za to niezwykłemi zdolnościami do wszelkiego rodzaju pomysłów, mających na celu przybranie najzwyklejszego lenistwa w pozory bohaterskiej walki.

Nygus bywa odważny, a nawet zuchwały wobec profesorów i zwierzchności; nie uznaje swojej winy wobec towarzyszów; przed rodzicami najczęściej gra rolę ofiary; w siebie samego wmawia, że jest bohaterem.

Kary i pokuty bardzo prędko przestają go wzruszać: ze wszystkiem w świecie można się oswoić, a one spadają na niego tak często, że wkrótce stają się chlebem powszednim.

Nie ma on poczucia obowiązku i nie rozumie tego słowa; nie zna poszanowania dla żadnej idei, opartej na sumiennej pracy; lekceważy wszystkich i wszystko z wyjątkiem własnej zasługi.

Tą zasługą jest solidarność, czyli łączenie się ścisłe z podobnymi sobie próżniakami, w celu wspólnej obrony przed największym nieprzyjacielem — pracą.

Lekceważąc władzę, naukę i pracę, nygus staje się zwykle gorszycielem niedoświadczonych albo słabych towarzyszów, niezdolnych oprzeć się tym zgubnym wpływom. Dlatego też oprócz nygusów "z powołania," zupełnie zadowolonych ze swej roli, znajdują się pomiędzy nimi i ofiary słabości własnej, którym tylko brak woli, energii i charakteru nie pozwala się wycofać z tych smutnych szeregów.

Profesorowie, widząc w nich istoty nieszczęśliwe, skazane z góry na podrzędną rolę w społeczeństwie, pomimo wszystko litują się w duszy nad nimi i nie szczędzą starań, aby z tych zastępów pojedyńcze chociaż ocalić jednostki. I zdarza się to niekiedy, chociaż dosyć rzadko, a tryumf taki, na pozór przemijający, pozostawia im zawsze pełne otuchy wspomnienie.

Tak wyjaśniwszy w krótkich słowach tytuł, przystępujemy do samej powieści.

II.

MOJE OTOCZENIE.

Ojca nie znałem. Był on kapitanem okrętu i zginął z nim razem podczas burzy morskiej, nie chcąc opuścić swego stanowiska i dzieląc losy tej garstki załogi, której ocalić nie zdołał.

Miałem wtedy rok zaledwie, a moja mateczka lat dwadzieścia jeden dopiero, lecz przywdziawszy żałobę po tej ciężkiej stracie, nie zdjęła jej już więcej w życiu. Dla tego, jak zapamiętam, widzę ją zawsze poważną, z łagodnem, smutnem spojrzeniem dużych, czarnych oczu, bladą cerą i słodkim uśmiechem na ustach, przesuwającą się cicho w czarnym stroju po obszernych komnatach starego pałacu.

Mateczka moja była niepospolitą kobietą, i uznawali to wszyscy, zacząwszy od dziadka, który prócz serdecznego uczucia miał dla niej cześć prawdziwą; ja zaś jej tylko jednej ulegałem bez oporu, do niej tylko nie śmiałem przemawiać tonem despotycznym, ani używać trybu rozkazującego, który bardzo ważną rolę odgrywał w moim dziecinnym słowniku.

Dziadek, stary generał, ojciec mego ojca, nazywał ją zazwyczaj "mateczką duszką;" tak samo przemawiały do niej obie ciotki, siostry jej matki, najzacniejsze w świecie stare panny, Aniela i Gabryela, — a nawet czasem stara Katarzyna, która ją niegdyś na ręku nosiła. Co do mnie, tak przywykłem do tej nazwy, iż wydawała mi się zawsze najwłaściwszą dla tej idealnej, prześlicznej postaci, pełnej niezrównanego wdzięku i prostoty.

Wszystkie, powyżej wymienione osoby, stanowiły codzienne moje otoczenie i pod wpływem najgorętszego uczucia widziały we mnie istotę pełną przymiotów i doskonałości, której dogadzać i ulegać ślepo było dla nich najwyższem szczęściem. Jedna mateczka stanowiła wyjątek pod tym względem, ona też jedna, panując nad swojem uczuciem, panowała także nademną i z obawą patrzała w przyszłość, którą różami usłać mi pragnęła kochająca mię do zbytku rodzina.

— Psujecie go,— szeptała niekiedy z pełnem tkliwego wyrzutu spojrzeniem, lecz w odpowiedzi przytaczano jej natychmiast jakiś niezwykły dowód mojej szlachetności, intelligencyi lub serca, i pytano: czy takie dziecko zepsuć można?

A nie było trudno o podobne przykłady.

Raz, pamiętam, miałem może ze trzy lata, zabrano mię na wizytę do pewnego domu, gdzie była dziewczynka w moim wieku, nie mniej odemnie rozpieszczona i uparta. Nic też dziwnego, że zaledwie nasze opiekunki zamieniły z sobą słów kilka, my, dzieci, stanęliśmy w wojowniczej postawie z powodu taburetu, który każde z nas wyłącznie pragnęło objąć w posiadanie.

— Brzydki chłopak! — zawołała rozgniewana dziewczynka.

— Tyś sama brzydka! — odparłem zuchwale.

— Twoja mama jest brzydka, bo ma czarną suknię, a moja śliczną niebieską.

— Moja mama jest śliczną, najpiękniejszą na świecie! — zawołałem z mocą, podnosząc pięści jednocześnie dla silniejszego poparcia wygłoszonej opinii.

No, i zostałem bohaterem, sławiono moją rycerskość i zapał, a ciotki, wyrywając mię sobie nawzajem, tak gwałtownie tuliły mię w swoich objęciach, iż na chwilę tchu mi zabrakło.

Tylko "mateczka duszka" ze smętnym uśmiechem, w milczeniu zwykle słuchała tych pochwał, miękką dłonią pieszczotliwie gładząc moje włosy, a gdy byliśmy sami, stawiała mię często przed dużym portretem ojca, zawieszonym nad jej biureczkiem, i mówiła mi o nim tak długo, tak słodko, że choć nie zawsze pojmowałem jej słowa, płakałem często, widząc łzy w jej oczach, i uczyłem się ze czcią i miłością spoglądać na twarz szlachetną i myślącą tego, którego pamięć w sercach wszystkich moich blizkich pozostała świętą i drogą.

— Lucio ma oczy ojca, wszak prawda, dziaduniu? — zapytała raz mateczka, patrząc na mnie i na portret.

Wyprostowałem się z uczuciem dumy i zaczerwieniłem jednocześnie, choć sam nie wiedziałem dla czego.

— Tak, tak,— potwierdził dziadek, głaszcząc mię po twarzy,— ma jego oczy i kształt głowy, co pozwala się spodziewać, że odziedziczy po ojcu charakter i intelligencyę.

— Niech tylko ma jego serce,— szepnęła cicho mateczka i przycisnęła mi usta do czoła.

Pod wpływem podobnych wrażeń, w duszy mej bardzo wcześnie powstało przekonanie, że największym dla mnie zaszczytem byłoby stać się podobnym do ojca. Wprawdzie owo "stać się podobnym" wówczas w moich oczach znaczyło: mieć taki sam piękny mundur, wysokie czoło i śmiałe spojrzenie, im dłużej jednak i częściej wpatrywałem się w tę postać, im więcej rozwijały się moje pojęcia, tem silniej w umyśle moim utwierdzało się przekonanie, że takimi być musieli wszyscy bohaterowie, o których mi opowiadano.

— Mateczko-duszko — rzekłem dnia jednego, obejmując ją za szyję — chcę być podobnym do mego ojca; zobaczysz, będę do niego podobnym!

Byłem dumny sam z siebie, wymawiając te wyrazy, lecz jakże się zdziwiłem i przestraszyłem zarazem, kiedy droga mateńka oparła mi nagle swe białe czoło na ramieniu i wybuchnęła cichym, lecz serdecznym płaczem.

— Duszko! nie płacz, proszę cię, nie płacz! nie, nie — powtarzał dziadek głosem tak dziwnie zmienionym, iż z kolei ze zdumieniem spojrzałem na niego.

— Nie płacz, mateczko-duszko! — zawołałem przerażony,— przecież nie powiedziałem nic złego?

Płakała ciągle, łkając, ze zwieszoną głową, opartą na obu dłoniach, więc ukląkłem przed nią i z serdeczną pieszczotą starałem się zajrzeć jej w oczy. Nie broniła się, i widocznem było, iż pragnie zapanować nad swojem wzruszeniem, lecz widok jej bladej twarzy i bolesnego uśmiechu, którym mię uspokoić pragnęła, głęboko utkwił w mojem sercu i pamięci.

Psuły mię ciotki, stary Jakób, Katarzyna, może i mateczka trochę, lecz wszystko to niczem było w porównaniu ze słabością dla mnie samego pana generała. Odczuwałem to instynktownie i wyzyskiwałem bez skrupułu, a stary wojak, czując własną winę, nie miał jednakże siły w najmniejszej drobnostce oprzeć się moim dziecinnym kaprysom. Mateczka szczerze ubolewała nad tem i nieraz usiłowała łagodną perswazyą wpłynąć na postępowanie ze mną dziadka.

— Ojczulku drogi — mawiała serdecznie — psujesz Lucia, psujesz! Pomyśl, co z niego będzie.

— Czyż rzeczywiście, duszko?

— Tak, ojczulku; jeśli ma być podobnym do ojca, trzeba z nim postępować inaczej.

Ciotka Aniela nawet stawała po stronie matki.

— Tak jest, generale,— zapewniała — straszliwie psujesz tego chłopca.

— Ależ moje panie! — bronił się staruszek.

— Gabryela najzupełniej podziela moje zdanie, a ona przecież może o tem sądzić, bo kształciła się na nauczycielkę, nim ten niespodziewany majątek uczynił nas niezależnemi.

— Ależ moje panie! — oburzał się dziadek,— radbym wiedzieć, czy można psuć go więcej od was obydwóch?

— To co innego, — z zapałem twierdziła ciotka Aniela,— kobietom wybaczyć można takie rzeczy, ale ponieważ dziecko w całem otoczeniu ma jednego tylko mężczyznę...

— Panno Anielo, — przerwał dziadek niespokojnie,— nie zapominaj, że słabość starych żołnierzy dla dzieci stała się u nas przysłowiem.

— A cóż mię to może obchodzić?— przecież przez poszanowanie dla przysłowia nie jesteśmy obowiązani wyrządzać krzywdę naszemu malcowi?

— Krzywdę?— powtórzył dziadek, dotknięty do żywego.

— Tak jest, krzywdę moralną; przypomnij sobie generale, czy w ten sposób postępowałeś kiedy z żołnierzami, w których chciałeś obudzić prawdziwe poczucie obowiązku?

— Z żołnierzami! Ależ to dziecko! Zaczekajmy, aż Lucio stanie się człowiekiem, a zobaczycie, czy nie będę dla niego surowym, gdyby tego zaszła potrzeba.

— Wówczas będzie za późno — szepnęła ciotka Aniela z westchnieniem.

Dziadek przygryzł usta i pociągnął wąsa. Nie chciał uznać się pokonanym, zwłaszcza przez kobietę, a nie umiał na razie znaleźć odpowiedzi. Nagle głowa Katarzyny ukazała się we drzwiach uchylonych: starowina przyszła po radę do matki w jakiejś gospodarskiej sprawie, i dziadkowi na jej widok błysnęła myśl szczęśliwa.

— Katarzyno — rzekł poważnie, zwracając się ku niej — panna Aniela utrzymuje, że ja naszego Lucia wychowuję na ladaco.

Na pomarszczonej twarzy starej sługi odmalowało się pełne zgrozy oburzenie, — tragicznym ruchem załamała ręce, lecz w pierwszej chwili słowa przemówić nie mogła.

— Przepraszam, generale — protestowała ciotka — nie powiedziałam wcale, że wychowujesz Lucia na ladaco, utrzymuję tylko, że go psujesz.

— Alboż to nie wszystko jedno? Dziecko psute i zepsute na cóż zazwyczaj wyrasta?

— Ależ pozwól, generale... syn takich rodziców.

— A więc o cóż wam chodzi? — wołał dziadek tryumfująco.— No, powiedz sama, Katarzyno, czy ja psuję malca?

— Boże uchowaj! Drogi cherubinek! Toć tak samo mógłby kto powiedzieć, że ja go psuję.

— Naturalnie, że go psujecie, temu zaprzeczyć trudno,— upierała się ciotka Aniela.

— Tak?! — zawołała z gniewem Katarzyna, a jej przygasłe oczy zaświeciły na chwilę blaskiem gwałtownego uniesienia. — Więc niechże i mnie wolno będzie powiedzieć, że nikt go tak nie psuje, jak panie obydwie.

— Brawo, Katarzyno! — zaśmiał się dziadek wesoło. — To się nazywa mówić prawdę. Z tego jednak wynika, że gdyby — co nie daj Boże — z Lucia wyrósł kiedy naprawdę ladaco, moglibyśmy wszyscy bez wyjątku powiedzieć: mea culpa.

Lecz Katarzyna energicznie potrząsnęła głową.

— A pani? — zawołała.— Któżby śmiał powiedzieć, że ona go psuje choć trochę?

— Katarzyna ma słuszność,— rzekł dziadek poważnie.— Mówiąc otwarcie, psujemy go wszyscy, oprócz jednej matki. To tak przyjemnie psuć dziecko, które się uwielbia, — bo my uwielbiamy go, panno Anielo.

— To prawda — potwierdziła ciotka Aniela z westchnieniem.

— Niech go Bóg strzeże,— wtrąciła z mocą Katarzyna, — drogi robaczek, któżby go nie kochał!

— Uznajmyż zatem wszyscy swoją winę,— odezwał się znowu dziadek,— ale bądźmy spokojni, gdyby nawet istotnie z powodu naszej słabości groziło mu niebezpieczeństwo moralne, zażegna je niezawodnie nasza mateczka-duszka.

I miał po części słuszność pan generał, — wpływ matki na mnie był tak silny i zbawienny, iż przy niewielkiej choćby pomocy z jego strony mógł zabezpieczyć mię skutecznie od wielu fatalnych błędów: jedno jej spojrzenie wystarczało zawsze, aby uspokoić moje dziecinne wybuchy; do niej jednej nie przemawiałem nigdy rozkazująco; w jej obecności nawet do dziadka i ciotek nie śmiałem użyć zwykłego argumentu: Ja tak chcę!

Ale wpływ ten osłabiało w znacznej mierze uwielbienie i uległość nieograniczona całego mojego dworu, wśród którego czułem się panem i królem.

Nie chciałbym, aby ktokolwiek posądził mię o niewdzięczność, o to, że za prawdziwe i wielkie uczucie odpłacam dzisiaj sądem i krytyką, wcale, — postać dziadka jest mi zawsze świętą, drogą i miłą, a widząc nawet dzisiaj jego błędy w postępowaniu ze mną, myślę o nich z rozrzewnieniem i zastanawiam się nad przyczynami, które je spowodowały. Przyczyna była bardzo naturalna: nie miał nikogo oprócz mnie na świecie, ktoby go łączył z kochaną przeszłością, cieniami zmarłych a drogich mu istot, i był pociechą smutnej, samotnej starości.

Mateczkę kochał bardzo, lecz i ona także była smutną i potrzebującą pociechy, a moja dziecinna wesołość bez troski była w jego życiu ostatnim promieniem słońca.

Dziadek mój nie miał bynajmniej powołania na żołnierza i marzeniem jego było zostać gospodarzem, lecz ulegając woli i życzeniom ojca, skończył szkołę wojskową, wstąpił do służby czynnej i otrzymał wkrótce stopień kapitana. W tym samym czasie ożenił się z ukochaną kobietą i tem goręcej zapragnął osiąść wreszcie na wsi i rozpocząć spokojne, ciche życie rolnika. Wzgląd na starego ojca, który pragnął zawsze świetnej wojskowej karyery dla syna, zatrzymał go na stanowisku, a wysłany wkrótce potem do Afryki, zdobył na polu bitwy stopień pułkownika. Teraz tembardziej nie śmiał podawać się do dymisyi i tylko na pociechę czytywał gorliwie najlepsze pisma rolnicze i marzył o zaprowadzeniu tysiąca ulepszeń w ukochanej wiosce, gdy w niej osiądzie nakoniec.

Płynęły lata, dziadek z roku na rok odkładał wystąpienie ze służby, oczekując chwili pokoju i zawieszenia walki. Stopień generała brygady spadł na niego jak piorun: tego się nie spodziewał, — właśnie powziął stanowczy zamiar podania się do dymisyi, a tymczasem...

— Mieliby prawo powiedzieć, że służyłem dla stopnia i na starość lękam się kuli — uskarżał się przed żoną.

Widząc jego szczere zmartwienie, babka poradziła, aby podał się do dymisyi, motywując swoje żądanie. Przyjął tę radę, lecz odpowiedź z ministeryum zburzyłaprędko wszystkie jego nadzieje. Była tak pochlebną, że się zarumienił, czytając ją głośno żonie, lecz kończyła się stanowczą odmową. "Jesteś nam potrzebnym, niezbędnym, generale, dodano jeszcze w post-scriptum — i biedny dziadek pozostał znów na stanowisku.

Wszystko jednakże kończy się na świecie: nadeszła długo upragniona chwila, w której generał Michel mógł sobie powiedzieć: Teraz nie jestem potrzebny! I podał się niezwłocznie do dymisyi. Otrzymał ją tym razem, a nazajutrz bez żalu zmienił piękny mundur wojskowy na skromny strój gospodarza i pośpieszył co prędzej do rodzinnej wioski, gdzie każde drzewko witał jak przyjaciela starego, po którym długo tęsknił na obczyznie.

Wkrótce dwór, pola, całe otoczenie zmieniło zaniedbany pozór, — wzorowe gospodarstwo starego żołnierza zdumiewało sąsiadów, podziwiano go z początku, potem zaczęto naśladować. Mógł być dumnym z szacunku, jakim go otaczano, i szczęśliwym z pożytku, jaki przyniósł okolicy, ale rodzinne szczęście straconem zostało. W rok po powrocie do Ferté-des-Champs ożenił syna, oficera marynarki, z siostrzenicą panien Barbezieux, a w kilka miesięcy potem stracił ukochaną żonę.

Był to dla niego cios ciężki i nieprzewidziany, lecz zniósł go mężnie, i tylko najbliżsi znali głęboką ranę, jaka mu została w duszy. Bohaterska śmierć syna pozbawiła go wkrótce reszty rodziny, z której ja tylko teraz pozostałem i moja mateczka. Cóż więc dziwnego, że mię psuł i kochał, że nie umiał być dla mnie stanowczym ani surowym?

W starym, obszernym pałacu dla mnie i mateczki przeznaczono najpiękniejsze, słoneczne pokoje, których wspomnienie do dnia dzisiejszego budzi we mnie jakieś słodkie i uroczyste zarazem uczucie. Tu obok łóżka matki stało moje śliczne łóżeczko, w którem zasypiałem co wieczór, trzymając jej rękę, w którem budząc się co rano, widziałem nad sobą jej twarz uśmiechniętą łagodnie.

Szczęśliwe to były czasy: pierwsze samodzielne wyprawy do sąsiednich pokojów; pierwsze samotne podróże po ogromnych korytarzach, w których moje drobne kroki rozlegały się tak donośnie; pierwsza wizyta w pokoju dziadunia: jego wązkie, brzydkie łóżko, broń rozwieszona na skórze lwa, którego zabił w Algierze własną ręką, kolekcya fajek, nawet tytuń w okrągłej szkatułce,— wszystko to sprawiało na mnie wrażenie niezmierne, zaciekawiało, dziwiło i pozostało dotąd niezatarte w pierwszych wspomnieniach.

Zaczęła się epoka odkryć: poznałem, że świat nie kończy się poza kratami naszego rozległego ogrodu, że nawet ciotki nie mieszkają w pałacu, lecz w osobnym dworku, do którego przechodzi się przez ulicę. Zdobyte wiadomości zajmowały mię niezmiernie, nie lubiłem jednakże pytać nikogo o nic i najchętniej sam dociekałem przyczyny rozlicznych zjawisk. Tak np. zauważywszy, że w pokoju ciotek stale panuje zapach zwiędłej róży, przez pół roku nadaremnie usiłowałem dociec, skąd pochodził. W tym celu rozcinałem obicia na meblach, zniszczyłem dwie haftowane poduszki z kanapy, przetrząsnąłem wszystkie szafy i komody,— nic nie odkryłem, ale nie zdradziłem celu wytrwałych moich poszukiwań. Przypadek wreszcie wyjaśnił całą tajemnicę: wdrapując się raz na okno, aby lepiej widzieć wojsko, przechodzące przez ulicę, uchwyciłem ręką za kosztowny wazon, stojący na marmurowej konsolce, straciłem równowagę i taburet, wazon, ja i konsolka znaleźliśmy się razem na podłodze. Obie ciotki z okrzykiem trwogi pośpieszyły mi na ratunek, lecz ja pomimo potężnego guza i krwi, płynącej z rozbitego nosa, widziałem tylko zeschłe listki róży, które niby płatki śniegu unosiły się nademną.

— Więc to dlatego tak pachną tu róże! — zawołałem tryumfująco, ku najwyższemu zdumieniu moich opiekunek, które nie domyślały się wcale doniosłości tego zdarzenia.

Podziwiano więc znowu moje męstwo i wytrwałość w znoszeniu bólu, dziadek nazwał mię zuchem, o stłuczonym wazonie nikt nie wspomniał nawet, choć stanowił on dla ciotek bardzo drogą pamiątkę i posiadał wysoką wartość.

Takie wypadki wpajały we mnie przekonanie, że świat cały i wszystko, co się na nim znajduje, przeznaczone jest wyłącznie do uprzyjemniania mi życia i zaspokajania moich fantazyi i kaprysów. Ja tak chcę — było dla wszystkich rozkazem: — dziadek mi pozwalał strzelać z wielkiej fuzyi, chociaż zaledwie ją unieść zdołałem, i zachwycał się moją zimną krwią i odwagą; — rzeźbiłem ciotkom meble, niszczyłem albumy, i nie znajdując żadnego oporu moim wymaganiom i zachciankom, postępowałem w nich coraz dalej i zuchwałej, jak gdybym pragnął zbadać, czy istnieje jaka granica dla mojej samowoli i uporu.

Tak upłynęło mi siedm lat życia.

* * *

III.

"ZAPŁACISZ TY Ml ZA TO!"

Front naszego domu od ulicy oddzielała niewielka przestrzeń, obsadzona po bokach klombami nizkich krzewów, pośrodku zaś, dokoła dużego trawnika, znajdowała się szeroka aleja, przeznaczona dla mnie do zabawy. Tutaj mi urządzono gimnastykę, krokieta, huśtawkę, tu był mój ogródek, który sam kopałem i podlewałem, tu jeździłem zazwyczaj na welocypedzie, grałem w piłkę, albo goniłem się z Lordem, który w ogrodzie był zwykle nieodstępnym moim towarzyszem; tu zasłużyłem także na pierwszą surową naganę mojej mateczki.

Było to zrana; bawiłem się w piasku, sypiąc polową forteczkę, gdy nagle, podniósłszy oczy, spostrzegłem za kratą o lat parę starszego chłopca, który stał, pogwizdując, z rękoma w kieszeniach, i patrzał na mnie złośliwie. Był obdarty, rozczochrany, powalany błotem i nie podobał mi się z pierwszego wejrzenia.

— Idź sobie! — zawołałem, tupnąwszy o ziemię — nie chcę, żebyś patrzał na mnie!

Proszę! — odparł, zuchwale pochylając głowę, toć psu na kościół przecież patrzeć wolno.

— Idź precz! — krzyknąłem, czerwieniąc się z gniewu, — precz, precz!

— Doprawdy? Posłuchaj-no, mały, pójdęstąd wtedy, gdy mi się spodoba; teraz popatrzęjeszcze, jak się złościsz. To bardzo zajmujące i zabawne. Podobny jesteś do indyka, którego podraźniono czerwonym gałgankiem; tak samo się czerwieni, krzyczy i przestępuje z nogi na nogę.

Osłupiałem. Pobladłem z gniewu i słowa przemówić nie mogłem.

— Idź precz! — krzyknąłem wreszcie — bo się rozchoruję i dostanę konwulsyi!

— O, nie rób sobie ze mną ceremonii, proszę, — znam tę chorobę: czarna kura matki Girau dostała także konwulsyi, kiedy pijany ogrodnik napoił ją winem. To wcale nie zabawne, więc radzę ci, nim zaczniesz wielkie przedstawienie, daj mi adres swego doktora, abym ci go mógłsprowadzić. No, i cóż twoje konwulsye?

Byłem zarówno wściekły, jak zdumiony: nikt w życiu dotąd nie przemawiał do mnie w taki sposób, — nie wiedziałem, co począć, dusiłem się z gniewu.

— To mój ogród! — zawołałem, tupnąwszy znów nogą.

— A ulica moja — odparł z ironicznym spokojem.

— Rzucę na ciebie piaskiem.

— A ja,na ciebie błotem. Patrz, jakie ładne, chłodne!

— Precz, — krzyknąłem, — bo dziadek strzeli do ciebie z fuzyi!

— A ja do niego z armaty.

Pociemniało mi w oczach i tchu zabrakło w piersi. Nagle podniosłem ręce z wyrazem rozpaczy.

— Ratunku, mateczko, matko! — krzyknąłem z całej siły.

— Co ci jest, Luciu? — dał się słyszeć głos słodki i w otwartem oknie ujrzałem mateczkę, która prawdopodobnie od początku była świad kiem całej tej sceny.

— Niech on sobie stąd idzie! — zawołałem, wskazując palcem ulicznika.

— Moje dziecko, na ulicy wolno stać każdemu.

— Ja nie chcę, żeby on patrzał, jak ja się bawię! To mój ogród!

— Więc idź się bawić z tamtej strony klombu; tam nikt ciebie widzieć nie będzie.

Zniknęła z okna, zapewne umyślnie, aby zakończyć rozmowę.

Mój nieprzyjaciel nie ruszał się z miejsca. Starałem się go przerazić najgroźniejszą miną, ale śmiał mi się w oczy. Wówczas odwróciłem się dumnie, skrzyżowałem ręce na piersi i z pogardą spojrzałem na niego przez ramię.

Naśladował te ruchy z komiczną przesadą, najwidoczniej wybornie bawiąc się moim gniewem.

Wzruszyłem ramionami, ale zdobyłem się na spokój.

— Stójże sobie, kiedy ci się tak podoba, — rzekłem z pogardliwym grymasem, — cóż mię to może obchodzić? Jakiś włóczęga, biedak...

Oczy chłopca błysnęły groźnie.

— Zapłacisz ty mi za to! — syknął, grożąc mi pięścią i oddalił się pośpiesznie.

— Luciu! — zabrzmiał w tej chwili z okna głos mateczki, lecz tak surowy i zmieniony, iż z przestrachem podniosłem głowę.

— Wróć natychmiast do domu — przemówiła znowu — mam z panem do pomówienia.

Była straszliwie bladą, oczy jej błyszczały dziwnie, usta drżały. Na ten widok zapomniałem zupełnie o poprzednim gniewie, przejęty trwogą, żalem, głębokiem wzruszeniem: takim tonem mateczka raz tylko odezwała się do mnie, gdy kopnąłem biednego, zgłodniałego kota, który z werandy chciał się dostać do pokoju.

— Masz złe. okrutne serce — rzekła wtedy do mnie — nie pocałuję cię dziś na dobranoc.

I dotrzymała słowa, pomimo obietnic, prośb i łez moich, a choć od tego czasu upłynęły już dwa lata, pamiętałem tak żywo całe to zdarzenie, iż w jednej chwili stanęło mi w oczach. Z ciężkiem też sercem i spuszczoną głową wstępowałem teraz po szerokich wschodach, zatrzymując się na każdym stopniu.

Mateczka usłyszała kroki moje w korytarzu. i otworzyła drzwi swego pokoju, sztywna, surowa, blada...

Wtedy wybuchnąłem płaczem, — chciałem jej się rzucić na szyję, lecz powstrzymała mię wzrokiem i gestem i rozkazała usiąść na małem krzesełku. Zakryłem twarz rękoma i płakałem głośno: czułem już teraz całą swoją winę względem biednego chłopca, a jego nieokreślona groźba przejmowała mię dziwną trwogą. Jednocześnie cierpiałem, widząc zmartwienie mateczki, którego byłem sprawcą.

Biedna mateczka ulitowała się prędko nademną, usiadła obok, wzięła moje ręce i zaczęła przemawiać głosem smutnym, lecz łagodnym, tłómacząc mi całą brzydotę mojego postępku. Starała się oprócz tego sprostować niejasne pojęcia moje o ubóstwie i bogactwie, doprowadzając do wniosku, że pierwsze nie jest wstydem, lecz nieszczęściem, a drugie łaską losu — nie zaszczytem. A korzystając z mojej skruchy i wzruszenia, z uwagą słuchała zwierzeń, których bez tego nie byłbym jej nigdy uczynił.

Szło jej o to, skąd się u mnie wzięła pogarda dla ubóstwa i duma z majątku. Ja sam nie umiałbym jej tego wytłómaczyć jasno, gdyby nie domyślność macierzyńskiego serca, która dopełniała moje półsłówka i wyrażenia. Nierozważne słowa starej Katarzyny, która lubiła wobec innej służby wyliczać z chlubą majętności dziadka, oraz widok obdartych i brudnych żebraków, którzy każdego piątku całym sznurem cisnęli się do kuchni po jałmużnę — były pierwszem źródłem zrozumienia różnicy stanów i ich zależności od pieniędzy. Wkrótce wyrobiłem sobie przekonanie, że ubogim jest każdy, kto nie mieszka w pięknym pałacu, nie ma licznej służby, powozów i koni, i że taki pod żadnym względem nie może stać na równi z człowiekiem bogatym.

To rozumowanie wkrótce naprowadziło mię na nowe wnioski: ciotki moje nie mieszkały w tak pięknym jak my pałacu, miały ciasną kuchnię, mały pokój jadalny, ubierały się bardzo skromnie, a ich obiady były zawsze krótkie, a zatem ciotki moje nie były bogate i prawdopodobnie miały tylko tyle, aby nie umrzeć z głodu i mieć dach nad głową. Doszedłszy do takiego przekonania, zaprzestałem niszczyć im sprzęty przez obawę, że nie będą miały za co kupić sobie innych, lecz jednocześnie w uczuciach mych dla nich zaszły także pewne odmiany: pomimo woli zacząłem uważać je za coś niższego od siebie i mniej dla nich czułem szacunku.

Mateczka moja słuchała cierpliwie, nie spuszczając ze mnie swoich smutnych oczu, — patrzała długo jeszcze, gdy umilkłem, i nakoniec z dziwnym rumieńcem na twarzy odezwała się drżącym, lecz poważnym głosem.

— Więc gdyby matka twoja była ubogą, nie mógłbyś jej tak kochać ani szanować, jak dzisiaj?

Podobne przypuszczenie nie przyszło mi na myśl; było ono tak niespodziane, że otworzyłem tylko oczy z przerażeniem i nie mogłem znaleźć żadnej odpowiedzi.

— A więc, mój synu, powinieneś wiedzieć — ciągnęła dalej poważnie mateczka, — że i ja niegdyś byłam bardzo ubogą. Po śmierci ojca i matki zostałam sierotą i nie wiem, coby się ze mną stało, gdyby twoje poczciwe ciotki, które wówczas także nie były bogate, nie przygarnęły mnie i nie wychowały. Ubogą byłam i wówczas, gdy twój ojciec żenił się ze mną, widocznie więc inaczej sądził o ubóstwie niż ty, mój synu, i nie wyobrażał sobie, aby ono mogło być wstydem.

— O, mateczko!... — zawołałem, zanosząc się od płaczu.

— Posłuchaj dalej, moje dziecko — rzekła mateczka znowu. — Nie dawniej niż trzy lata temu ojciec twoich ciotek umarł w Chinach i pozostawił im znaczny majątek. Gdyby chciały, mogły by teraz mieszkać w pięknym pałacu, trzymać powozy, konie, liczną służbę, one wolały jednak zostać w małym domku i poprzestać na skromnem życiu, a większą część swoich pieniędzy obracają na wspieranie ubogich i własnym kosztem utrzymują szpital Barbezieux w mieście.

Wyszedłem z pokoju matki upokorzony i smutny; po raz pierwszy zrozumiałem, że przez prostą grzeczność tak uprzejmie ulegano mojej woli, że jestem tu właściwie niczem, głupiem, upartem dzieckiem, którego błędy i wady łatwo każdemu naprzykrzyć się mogą. Chciałem uciec przed wszystkimi: nie miałem odwagi spotkać w tej chwili ciotek, — kto wie, czy nie odgadły dawno moich szkaradnych myśli i przez litość jedynie nie dają mi tego poznać. Przyszło mi na myśl, aby pójść do kuchni, ale odrzuciłem natychmiast ten projekt: Katarzyna od razu poznałaby, że płakałem, musiałbym jej się wyspowiadać — czego, a jakże tu powtórzyć rozmowę z mateczką? Gotowa pomyśleć jeszcze, że ją oskarżyłem, nazwać mię donosicielem... Nie, nie zniosę, ażeby i ona mną pogardzała.

Przechadzałem się właśnie w cienistej alei, gdzie nie mogłem być dostrzeżonym z okien pałacu, gdy nagle usłyszałem wesoły, donośny głos dziadka, zbliżającego się tutaj z kimś obcym. Zakryłem twarz rękoma i schroniłem się w krzaki: ogarnęła mię straszna trwoga, — ja miałbym spojrzeć w oczy człowiekowi, który setki razy szedł naprzód pod gradem kul nieprzyjacielskich? Ależ poznałby po mnie na pierwszy rzut oka, że jestem tchórzem, że boję się groźby, rzuconej przez ulicznika może po to tylko, aby mię upokorzyć i nastraszyć! Nie, nie! za żadne skarby nie pokażę mu się teraz, nie mogę się tu z nim spotkać.

Po raz to pierwszy w życiu kryłem się przed dziadkiem, nie śmiałem mu spojrzeć w oczy, i to przekonanie upokarzało mię tak strasznie, iż mogłoby stanowić dla mnie bardzo zbawienną naukę na przyszłość, gdyby nowe wrażenia nie zatarły go zbyt szybko.

Przeczekawszy z bijącem sercem, aż oddaliły się głosy, powziąłem nagle zamiar udania się do mateczki z prośbą, ażeby nie wspominała dziadkowi o tem, co zaszło pomiędzy nami. Zdawało mi się, że zdążę go jeszcze uprzedzić, biegnąc wprost przez trawniki, omyliłem się jednak, i właśnie kiedy dobiegałem do werandy, ujrzałem dziadka z doktorem Bilbarteault wstępującego na wschody.

Trzeba się było cofnąć. Z niesłychanym pośpiechem rzuciłem się w bok między drzewa, i znalazłszy się przed fontanną, zastanowiłem się trochę. Przedewszystkiem byłem zmęczony, usiadłem więc na kamiennym brzegu basenu i spojrzałem od niechcenia w czyste zwierciadło wody. Oczy miałem zapuchłe, włosy roztargane; niepodobna tak się pokazać nikomu. Machinalnie zacząłem czerpać ręką wodę i omywać nią twarz i oczy. Sprawiło mi to ulgę, uspokoiło nawet. Przygładziłem następnie mokrą ręką włosy, i przejrzawszy się uważnie, przyszedłem do przekonania, że wyglądam teraz o wiele przyzwoiciej, a ślady łez prawie zupełnie zniknęły.

Co dalej z sobą począć? Wracać do domu? Po co? Żeby tam spotkać dziadka? Wolałbym odwlec tę chwilę. Więc czemże się zajmę? Samotność mi ciążyła i machinalnie jakoś skierowałem się w stronę kuchni.

Zazwyczaj wbiegałem tutaj z krzykiem i hałasem, sprzeciwiałem się Katarzynie, drażniłem psy i kota i sprawiałem moją wizytą takie zamieszanie, iż poczciwa starowina, pomimo całej słabości dla ukochanego swego wychowańca, nieraz wyrzekała głośno i groziła, że mię więcej na próg nie puści.

Tym razem jednak wszedłem bardzo cicho, grzecznie pozdrowiłem Katarzynę i spokojnie zająłem miejsce na drewnianej ławce. "Tygrys" natychmiast przybliżył się do mnie, więc zacząłem go głaskać, rad niezmiernie, że mam się czem zająć w pierwszej chwili.

— Dzień dobry — odpowiedziała zadziwiona trochę Katarzyna, — widzisz, mój mały, nie mogę cię przywitać zaraz, bo smażę omlet. Cóż mi powiesz nowego?

Westchnąłem tylko za całą odpowiedź i zamyśliłem się głęboko. Katarzyna mówiła dalej:

— Będziesz dziś oblizywał paluszki po śniadaniu, możesz mi podziękować; wszystko co najlepiej lubisz — ale cożeś taki milczący?

— Katarzyno — zacząłem, pochylając się nad "Tygrysem" — chciałbym wiedzieć...

— Cóż takiego?

— Chciałbym wiedzieć, co to znaczy, gdy ktoś powie w gniewie: Zapłacisz ty mi za to!

— Dlaczego chcesz wiedzieć?

— Tak sobie — żeby wiedzieć.

— Hm! — mruknęła Katarzyna i zamyśliła się także. Widocznem było, iż sama szuka rozwiązania tej zagadki i nie może mi odpowiedzieć odrazu.

— To różnie bywa — odezwała się nakoniec, nie puszczając z ręki patelni, — może to nic nie znaczyć, a czasami znowu — wszystko to zależy wreszcie od osoby. Frauchet np. i Tardiveau nie raz grozili sobie w taki sposób z powodu wiecznych zatargów o granicę łąki. Razu pewnego

Frauchet nazwał Tardiveau "złodziejem." "Zapłacisz ty mi za to!" — zawołał Tardiveau w gniewie, i nazajutrz znaleziono nieszczęśliwego Fraucheta ze strzaskaną czaszką we własnej winnicy pod lasem.

Dreszcz zimny przebiegł mię od stóp do głowy. Być znalezionym w lesie ze strzaskaną czaszką! Straszliwa groźba. Kurczowo zacisnąłem w dłoni szyję "Tygrysa," aż zawarczał chrapliwie, jak gdyby go duszono.

— Będziesz ty cicho! — krzyknęła z gniewem Katarzyna. — Obżarte psisko, znów mi tu będzie chorował! Skaranie boskie z tymi darmo zjadami.

Puściłem psa, który uwolniony z mego uścisku, kichnął, wstrząsnął głową, z zadowoleniem poruszył ogonem, oblizał się i usiadł przy mnie, jakby chciał okazać, że nie stracił wcale dawnego zaufania do mojej osoby.

Katarzyna tymczasem odstawiła patelnię i wzięła jakieś inne kuchenne narzędzie, ja zaś oparłszy czoło na kudłatym łbie "Tygrysa," aby jej nie patrzeć w oczy, odezwałem się tonem jak mogłem najspokojniejszym:

— A jeśli mały chłopiec w gniewie powie do drugiego chłopca: "Zapłacisz ty mi za to," czy to ma znaczyć także, iż pragnie mu strzaskać czaszkę?

— Cóż znowu! — zaśmiała się szczerym śmiechem Katarzyna, i przyznaję, że mi to sprawiło wielką ulgę. — Małe chłopcy nie bywają nigdy zbrodniarzami. Co za przypuszczenie! Jak żyję sześćdziesiąt dwa lata na świecie, nie zdarzyło mi się jeszcze widzieć albo słyszeć, żeby jaki mały chłopiec pozbawił życia drugiego. Prawda, że są między nimi prawdziwe dyablęta, psotne, zbytne, złośliwe, ale nie do tego stopnia. Nie, nie, jak mogłeś nawet pomyśleć coś podobnego!

— Więc cóż to znaczy, kiedy mały chłopiec powie drugiemu: "Zapłacisz mi za to"?

— Hm — odparła Katarzyna, — zdaje mi się,że w parę minut ten, który to powiedział, zapomni o wszystkiem i pogodzi się z nieprzyjacielem.

— A jeśli się nie pogodzi i nie zapomni wcale? jeśli jest bardzo rozgniewany?

— W takim razie sprawi mu "lanie."

— "Lanie?" — powtórzyłem znowu, zdjęty strachem, — a cóż to ma znaczyć "lanie?"

Katarzyna z politowaniem wzruszyła ramionami, lecz na jej szerokiej twarzy ukazał się dobroduszny uśmiech zadowolenia.

— Zaraz się dowiesz, kotku, — rzekła, coś pośpiesznie przekładając z jednego rondla do drugiego.

Ukończywszy tę czynność, obejrzała się na mnie, i od niechcenia już tylko trzymając przyrządzony specyał na płomieniu, zaczęła z wielką powagą:

— Gdy się dwóch chłopców pogniewa, i żaden nie chce uznać swojej winy, jeden z nich zwykle podnosi źdźbło słomy, kładzie je sobie na lewem ramieniu i mówi do przeciwnika: "Jesteś tchórzem, jeżeli nie zdejmiesz tej słomy!" Jeśli się drugi zlęknie i nie śmie zdjąć słomy, wszyscy wyśmiewają się z niego, nazywają go zającem, nikt bawić się z nim nie chce, i biedak musi szukać innego towarzystwa.

Katarzyna spojrzała na mnie wzrokiem tryumfującym, lecz ja odwróciłem głowę, aby nie spotkać jej oczu.

— Ale najczęściej drugi się nie boi — mówiła dalej — zbliża się ostrożnie i chwyta słomę, lecz w tej samej chwili spotyka go potężne uderzenie pięścią, jeśli nie umiał umknąć bardzo zręcznie. Naturalnie, że jak najprędzej pragnie odpłacić za ten poczęstunek, i rozpoczyna się bójka na dobre. Chłopcy chwytają się nakoniec za bary, usiłując jeden drugiego przewrócić. Po krótkiem mocowaniu padają obydwaj, i wówczas zwykle ten, co jest pod spodem bierze "lanie" od tego, który jest na wierzchu.

— A potem? — zapytałem po chwili milczenia.

— Potem? Cóż potem? Podnoszą się obaj i są znowu najlepszymi przyjaciółmi.

— Ale jeśli nie byli nimi przed tą bitwą?

— To zostają nimi od tej chwili.

Zamyśliłem się poważnie, czując wielką ulgę po tej nauce Katarzyny, — nagle zaniepokoiłem się na nowo.

— Ba! — zawołałem,— a przecież ten, co jest na spodzie, może w złości drugiemu wydrapać oczy, gryźć go, poobrywać mu uszy?

— Nie, nie! — zawołała Katarzyna,— to nie byłaby walka uczciwa, takiego wszyscy nazwali by zdrajcą i nikt nie podałby mu ręki.

— Jeśli tak, to nie widzę nic strasznego w tem "laniu," — odezwałem się, zupełnie już uspokojony.

Katarzyna spojrzała na mnie, jak na prawdziwego bohatera.

— Naturalnie — odparła, — choć zdarza się często, że wojownicy wracają do domu z podbitemi oczyma lub pokrwawionymi nosami. W walce, jak w walce, w pięści oczu niema. Ale to goi się prędko, a zapomina jeszcze prędzej. Zadzwoń no, Luciu, na śniadanie i biegnij sam do stołu. Patrz tylko, co za przysmaczki!

IV.

POJEDYNEK.

Dzwonić na śniadanie albo obiad należało -do największych przyjemności mego życia; dawno jednakże nie szarpnąłem żelaznego kółka z taką energią, jak dzisiaj, po rozmowie z Katarzyną, gdyż czułem w sobie teraz lwią odwagę, jakbym świat cały chciał wyzwać do walki.

Dziadek z doktorem Bilberteaultem ukazali się niezwłocznie na progu, w otwartych drzwiach od salonu. Dziadek zatykał uszy i groził mi zdaleka, a doktor śmiał się, przechylając głowę z jednego boku na drugi.

— To rączka! — rzekł generał, dumny widocznie z siły, z jaką pociągnąłem za dzwonek.

Uśmiechnąłem się za całą odpowiedź i przeskakując po dwa stopnie wschodów, w mgnieniu oka znalazłem się obok gościa i dziadunia.

— Jak się masz, zuchu! — rzekł doktor, poddając mi rękę — zdaje mi się, że guz "wojowniczości" musiał ci się potężnie rozwinąć od czasu, jak widzieliśmy się z sobą.

To mówiąc, bez ceremonii przyciągnął mię do siebie i zaczął obmacywać głowę. Miał on tę manię, choć wszyscy żartowali z niego, że każdemu musiał zbadać i obmacać czaszkę, wynajdując na niej najrozmaitsze guzy, które miały być siedliskiem przeróżnych zdolności. Nie było człowieka na wsi ani w sąsiedniem miasteczku, aby go doktor sumiennie nie zbadał pod tym względem, lecz najczęściej się zdarzało, że jego przepowiednie i zapewnienia nie sprawdzały się zupełnie.

Co do mnie, za każdem niemal widzeniem się z eskulapem podlegałem ścisłej obserwacji, z czego wynikało zazwyczaj twierdzenie, iż posiadam rozwinięte guzy pamięci i zdolności matematycznych, lecz ani śladu guza pracowitości i wytrwania.

Katarzyna litośnie wzruszała ramionami, gdy jej powtarzałem te słowa: ona, choć nie była doktorem, wiedziała równie dobrze, iż mam doskonałą pamięć, ponieważ bez trudu uczę się mnóstwa wierszyków, a do stu umiałem liczyć jeszcze przed skończeniem lat pięciu. Co zaś do pracowitości, jej zdaniem, choćby doktor nawet namacał taki guz na mojej głowie, to nie śmiałby powiedzieć o tem, gdyż na nieszczęście już w tym czasie wiadomem było całemu domowi, że jestem wierutnym — próżniakiem. Dziadek i ciotki, pomimo całej pobłażliwości, musieli uznać to, wreszcie, usiłowali jednakże we własnem nawet przekonaniu osłonić mię i uniewinnić zwykle w takich wypadkach używanym sofizmatem:

— Za młody do nauki.

Mateczka tylko smutnie potrząsała głową.

— Kończy lat ośm i zaledwie umie czytać i pisać,— odpowiadała z westchnieniem.

— Zdolne dzieci bardzo często zaczynająw ten sposób; bystry umysł rzadko łączy się z mrówczą pilnością, jest to już prawdą dowiedzioną, — nie da się nagiąć do codziennej pracy w pocie czoła, lecz nagle, olbrzymim rzutem zdobywa to wszystko, czego zaniedbał przez całe lata.

— Są to zdumiewające i pełne znaczenia przykłady; przypomnij sobie duszko, młodego Rollanda.

— Wolałabym, żebyśmy nie mówili o tem przy dziecku.

— A dlaczego? Przeciwnie, Lucio powinien wiedzieć, czego się wszyscy po nim spodziewamy.

Prawda, mój mały zuchu, weźmiesz się do pracy, choćby dla tego, żeby nie martwić mateczki, że by sprawić przyjemność ciotkom i dziadkowi, którzy cię tak kochają?

Przyrzekałem, czego chcieli, ciotkom i dziadkowi, i to im wystarczało zupełnie.

— Pamiętaj, że masz być kiedyś podobnym do ojca! — mawiał dziadek na zakończenie i odchodził zadowolony zupełnie, pewien, że nie nadszedł dla mnie jeszcze czas rozbudzenia.

Mateczka tylko nie była wcale przekonaną: zbyt dobrze znała swojego leniuszka i zbyt już wiele sił ją kosztowała walka z tą szkaradną wadą. Nie śmiała tego powiedzieć otwarcie, ale już nieraz przychodziło jej na myśl, że gdyby była ze mną sama, łatwiej pokonałaby może naszego wspólnego wroga; wpływ ciotek, dziadka i całego otoczenia paraliżował jej działalność na tem polu i doprowadzał niekiedy do prawdziwej rozpaczy.

Sądząc się dzisiaj bezstronnie i sprawiedliwie, przyznaję, iż do próżniactwa mego przyczyniał się w znacznej mierze suchy sposób podawania wówczas dzieciom wiedzy, zastąpiony dziś zupełnie przez poglądową metodę. I przedemną jednakże uczono tak dzieci, a nie wszystkie były leniwe, gdyż jakkolwiek nikt jeszcze nie starał się wtedy uczynić lekcyi zajmującą i przyjemną, rozwijano przecież w młodem pokoleniu ambicyę i silną wolę, które zachęcały do pokonywania nie tak wielkich znowu trudności.

Mateczka moja odgadywała to wszystko przeczuciem, i jakkolwiek nie miała wcale pedagogicznego wykształcenia, starała się z jednej strony zachęcić mię do nauki, ukazując jej piękne i wzniosłe zdobycze, urozmaicając pracę przyjemnem opowiadaniem, z drugiej — usiłując wpłynąć na wyrobienie w moim charakterze wytrwałości i silnej woli.

Lecz cóż? Póki była przy mnie, odrabiałem zadane lekcye, niedbale wprawdzie i niechętnie, ale wypełniając przynajmniej wszystkie zobowiązania; jeśli jednakże musiała pozostawić mię samego, znikała z jej osobą cała pilność moja: zamyślałem się z książką lub kajetem w ręku, goniłem wzrokiem obłoki po niebie, albo po prostu wpatrywałem się w sufit, zapomniawszy najzupełniej o całej nauce. A czas upływał.

— Czy umiesz już lekcye?— pytała, zbliżając się w godzinę potem.

— Nie jeszcze. Ja nie umiem uczyć się bez

— ciebie.

— A czy usiłowałeś?

— Ja sam nie potrafię.

— Wiesz przecież, Luciu, że nie mogę byćz tobą bezustannie.

Wzdychałem ciężko, z żalem patrząc w jej smutne oczy.

— Czy ty wiesz, jak mię tem martwisz?

Zawstydzony spuszczałem głowę.

— Więcej, niż ci się zdaje; twoja niechęćdo nauki jest dla mnie największą troską i zmartwieniem. Czyż mnie nie kochasz?

— Kocham cię, mateczko, kocham całą duszą i sercem! — zapewniałem ją, płacząc i usiłując przytulić się do niej.

— Więc jak możesz mię tak dręczyć, jeżeli w twojej mocy uczynić mię bardzo szczęśliwą?

— Ja chciałbym, mateczko, chciałbym, wierz mi, chciałbym bardzo! Lecz cóż ja zrobię? Nie umiem, nie mogę! — zatykam uszy i nic to wszystko nie pomaga! Droga mateczko, wierz mi, nie moja w tem wina.

I zdawało mi się szczerze, że mówię zupełną prawdę. Istotnie, chciałem bardzo uczyć się dobrze, zasługiwać na pochwały i być pociechą mojej najdroższej mateczki, ale nie byłem zdolny przezwyciężyć swego lenistwa, zmusić umysłu do uwagi i pracy. Nieraz ukrywszy się w jakim odległym kącie ogrodu, godzinami całemi siedziałem z głową zwieszoną, czując się nad wszelki wyraz biednym i nieszczęśliwym. Wówczas postanawiałem: pracować, pracować! Ujmowałem głowę w obie dłonie i głośno powtarzałem ten wyraz, a gdy nadchodziła godzina nauki, z gorączkowym pośpiechem biegłem do stolika. Lecz tu — niby klątwa jakaś, przed którą nie ma ucieczki, — ogarniało mię znowu zniechęcenie, wstręt do wysiłków woli i umysłu, a jednocześnie rozpacz nad własną niemocą i najczęściej wybuchałem płaczem, w którym tonęły najlepsze moje postanowienia.

Bo i pocóż miałem się uczyć, poco zadawać sobie taką mękę? Czyż poza tą jedną wadą nie byłem pod każdym względem wzorem młodzieńca, z którego każda matka dumną być mogła? Sama Katarzyna, choć wyraźnie nie powiedziała mi tego, widziałem, że lekceważy całą tę moją naukę, a strapienie mateczki z powodu mego lenistwa uważa za bezpodstawny, urojony kłopot. Poco się uczyć? Czyż nie byłem dość bogatym, aby zostać panem i bez tego? Jak mogą ludzie dobrowolnie zadawać sobie taką mękę, jeśli ich do tego nie zmusza ubóstwo i konieczność zdobycia sobie własną pracą bytu?

Nie umiałbym zapewne wówczas tak jasno wypowiedzieć tych wszystkich przekonań, gdyż sam nie zdawałem sobie z nich sprawy dokładnie, one to jednak głównie paraliżowały najlepsze moje zamiary i postanowienia, mrożąc rozumowaniem fałszywem wszelkie porywy woli i energii. Dnia tego, po porannem zajściu z ulicznikiem, byłem więcej niż zwykle ruchliwy i zdenerwowany: — kręciłem się na krześle, nie miałem apetytu, choć nakładałem dużo na talerze; z dziwnem wreszcie uczuciem spoglądałem na wszystkich, jak gdybym ich dziś dopiero widział po raz pierwszy. Doktor Bilbarteault zauważył to zaraz i kilkakrotnie rzucił na mnie tak badawczem spojrzeniem, iż zdawało mi się, że czyta w głębi moich myśli.

— Nerwowy panicz! — odezwał się wreszcie — czy zaszło dziś co niezwykłego?

Na szczęście dziadek nie zwrócił uwagi na to pytanie, a mateczka, sądząc widocznie z mego zachowania, iż dosyć jestem ukarany za dzisiejszą winę, na inny przedmiot zwróciła rozmowę, oszczędzając mi niemiłych wyjaśnień. Ta jej dobroć w tej chwili powiększała moje pomieszanie, gdyż czułem, że nie zasługuję na nią, choćby z tego powodu, iż po raz pierwszy w życiu w tajemnicy przed nią snułem jakieś niejasne, lecz stanowcze plany.

Po śniadaniu, gdy wszyscy przeszli do ogrodu, wymknąłem się niepostrzeżenie i pobiegłem do stodoły. Dosyć długo tam bawiłem, oglądając uważnie rozrzucone tu i owdzie pojedyńcze źdźbła słomy, a nakoniec wybrawszy kilka prostych i gładkich, wsunąłem je starannie do kieszeni do kurtki. Potem wróciłem do ogrodu, lecz nie miałem ochoty spotkać się ze wszystkimi, i wybrałem sobie samotną ławeczkę ukrytą między drzewami, tuż koło żelaznych sztachet, gdzie umieściwszy się wygodnie, cały czas do obiadu wyglądałem na ulicę.

To samo uczyniłem nazajutrz z samego rana, uwolniwszy się jak najprędzej od niezwykle nudnej lekcyi. Unikałem też mateczki i jej jasnego spojrzenia w obawie, aby nie wyczytała w moich oczach skrytych zamiarów i myśli. Na stanowisku mojem czułem się bardzo bezpieczny: od strony ogrodu osłaniały mię gęste krzaki, od ulicy przejrzyste gałęzie dzikiego wina, przez które bardzo wygodnie mogłem obserwować przechodniów.

Nagle zadrżałem, zawahałem się, ale — trwało to mgnienie oka. Pośpiesznie wstałem z ławki, odsunąłem liście i, przycisnąwszy głowę do żelaznej kraty, syknąłem, jak umiałem najgłośniej:

— Pst! pst!

Mój ulicznik biegł ulicą, pogwizdując wesoło, — usłyszał moje wołanie, obejrzał się, przystanął i spostrzegł, że dawałem mu znaki, aby się zbliżył.

— To ty? — zapytał swoim ironicznym tonem. — I czegóż dziś chcesz ode mnie?

— Mam ci coś powiedzieć.

— Doprawdy? Może taki komplement, jak

— wczoraj? Lecz w takim razie lepiej schowaj go dla siebie.

I odwrócił się, aby odejść.

— Nie odchodź! — zawołałem żywo, — wczoraj powiedziałem głupstwo i dostałem burę porządną od mamy.

— Hm, widać, że masz dobrą matkę, ale...

— Tak, — przerwałem mu niecierpliwie, ale nie po to cię wołam, — odchodząc wczoraj, powiedziałeś: "Zapłacisz ty mi za to!"'

— Bardzo słusznie.

— A więc dobrze, — jestem tu dzisiaj, aby ci zapłacić.

Oczy chłopca błysnęły tak dziwnie i groźnie, iż cofnąłem się mimo woli, chociaż żelazna krata najzupełniej zabezpieczała mię od wroga. Zawstydziłem się jednak natychmiast tego ruchu i postąpiłem znów naprzód.

— Tak, gotów jestem ci zapłacić — rzekłem.

— Doprawdy?— syknął. — Jaśnie pan chce płacić? A jakąż monetą, jeśli zapytać wolno?

— Jaką monetą?

— Tak jest.

— Jak to jaką monetą? Wiesz przecie, że takie rzeczy nie płacą się pieniędzmi, — rzekłem zdziwiony słowami i tonem jego mowy.

— A! zawołał, — wiesz o tem, — to bardzo szczęśliwie. Ale jakże się płacą?

— Sam wiesz o tem najlepiej.

— Przypuśćmy, że nic nie wiem. Powiedz mi, proszę.

— Ten, kto się czuje obrażonym, kładzie sobie słomkę na ramieniu i powiada do drugiego:

— "Jesteś tchórzem, jeżeli nie zdejmiesz tej słomy."

— Jeśli drugi się boi, jest nikczemnym tchórzem, — jeżeli sięgnie po słomę, rozpoczyna się bójka na pięści.

Duży chłopiec patrzał na mnie, nie spuszczając oczu, a na jego brzydkiej twarzy odmalowało się nagle takie zabawne zdziwienie, że byłbym parsknął śmiechem, gdyby nie to, iż przejęty byłem aż do głębi duszy powagą mojej roli i całej rozprawy.

— Zdaje mi się, że cię rozumiem, — rzekł wreszcie z miną nieufną, — chciałbyś dziś może jeszcze dopisać coś do rachunku, jaki mamy z sobą, lecz strzeż się, prędzej czy później mógłbyś drogo mi za to zapłacić.

— Co to ma znaczyć? — zapytałem zdziwiony z kolei.

— To ma znaczyć — odparł szyderczo, — że aby się bić uczciwie, powinno być dwóch nas tylko.

— Alboż nie jest nas dwóch?

— Naturalnie! jeden o dwie stopy wyżej od drugiego, za mocną żelazną kratą. Jeśli sobie położę słomę na ramieniu, to zdejmiesz mi ją obcęgami i ogłosisz się za bohatera.

Krew mi uderzyła do głowy pod wpływem oburzenia i gniewu, — byłem próżniakiem, lecz nie byłem tchórzem, a waleczność dziadka, przykład ojca, o którym opowiadano mi tak wiele, wyrobiły we mnie wiarę we własną odwagę, bez której nie umiałem wyobrazić sobie człowieka godnym szacunku.

Nakoniec ochłonąłem z pierwszego wrażenia i, mierząc dumnym wzrokiem przeciwnika, odezwałem się groźnie, jak mi się zdawało:

— Ogród nasz wychodzi na uliczkę Chevres,

— jeśli chcesz spotkać się ze mną, znajdziesz mię tam przy małej furtce za pięć minut. Otworzę ją,

— więc kraty nie będzie pomiędzy nami.

— Pyszny kogut! — zawołał, śmiejąc się, ulicznik.

— Kogut ma ostrogi,— odparłem znacząco.

— Nie przeczę wcale, tylko — widzisz, mój mały — nie wiem doprawdy, czy mogę przyjąć twoje wyzwanie... mógłbym cię schować w kieszeń.

— Niekoniecznie,— zauważyłem,— a zresztą mały Dawid zabił olbrzyma Goliata.

Liczyłem na to, że nie będzie wiedział, kto byli Dawid i Goliat, i zamierzałem właśnie dać mu krótkie wyjaśnienie, ale chłopak uśmiechnął się tylko złośliwie.

— Tak, — odparł, — ale oni nie bili się na pięści, a ty, przypuszczam, nie masz zamiaru rzucać na mnie kamieniem z procy?

— To się rozumie — odezwałem się sucho.

— No, a może jaki lokaj czeka tam na mnie z kijem.

— Nie jestem zdrajcą! — zawołałem wyniośle.

— Brawo, brawo, koguciku, podobasz mi się dzisiaj!

— Więc? — zapytałem, widząc, iż gwiżdże spokojnie, nie poruszając się z miejsca.

— Co więc?

— Czy mam iść do furtki?

— Zyczysz sobie tego?

— Naturalnie; a ty?

— Tak sobie.

— Powiedz lepiej, że się boisz.

— Knocie! — zawołał z niewypowiedzianem szyderstwem, — więc chcesz koniecznie, żebym ci porachował kości?

Wzruszyłem ramionami.

— A zatem do zobaczenia.

I oddalił się, pogwizdując, w kierunku uliczki Chevres.

Kości były rzucone, cofać się niepodobna, a jednakże przyznaję, iż w tej chwili dopiero zrozumiałem, że grozi mi rzeczywiste niebezpieczeństwo ze strony silniejszego i starszego wroga. Wszystko jedno! nazwał mię "knotem," to samo wystarczało, aby rozpalić we mnie żądzę zemsty. Nie chcąc, by czekał przy furtce i myślał, że się zląkłem jego groźby, bocznemi alejami pobiegłem co tchu przez ogród, dopadłem małych drzwi, zwykle zamkniętych na zasówkę, gdyż rzadko kto wchodził tędy, i zatrzymałem się, nasłuchując, przed progiem.

Nadszedł wkrótce bez pośpiechu oczekiwany przeciwnik i, stanąwszy naprzeciwko, ujął się pod boki.

— Nie możemy przecie bić się w furtce, zauważył, — musisz wyjść do mnie na drogę.

— Kiedy mi niewolno wychodzić z ogrodu.

— A mnie wchodzić do niego.

— Ja ci pozwalam, — rzekłem, ustępując z drogi.

— A czy masz prawo? — zaśmiał się złośliwie .— Wątpię, żebyś tu był panem, skoro ci niewolno wyjść za próg tej pięknej klatki, zresztą — w twoim ogrodzie plac walki nie byłby wcale odpowiednim, bo nierówne mielibyśmy na nim prawa.

Nie umiałem odrazu znaleźć odpowiedzi na tak trafne argumenta. Przyszło mi na myśl, że tak samo, jak niewolno mi wyjść z ogrodu, niewolno mi i bić się z pierwszym lepszym chłopcem, który mi stanął na drodze, ale — co do tego ostatniego przecież nie miałem wyraźnego zakazu, nie przewidziano takiego wypadku. Bądź co bądź, trudno było już się cofać.

Wyjąłem źdźbło słomy, które miałem w kieszeni, i stojąc ciągle w progu furtki, ukazałem je swemu przeciwnikowi; następnie wysunąwszy ku niemu lewe ramię, położyłem na niem słomkę i zawołałem najsilniejszym głosem, na jaki zdobyć się mogłem:

— Jesteś tchórzem, jeżeli nie zdejmiesz tej słomki!

Zdjął ją z uśmiechem, uniknąwszy zręcznie wymierzonego ciosu; moja pięść zaciśnięta trafiła na próżnię, a ruch gwałtowny, który nie znalazł oporu, zmusił mię do opuszczenia mego stanowiska i najniespodziewaniej znalazłem się nagle o kilka kroków poza furtką.

Ulicznik śmiał się z mojej pomieszanej miny, ja zaś — przyznaję — nie wiedziałem, co począć dalej.

— Nie jesteś tchórzem, mój mały, — odezwał się wreszcie chłopiec,— ale bić się nie umiesz, nie masz pojęcia o "szturchańcu," a "sójki" — pewien jestem — nie dawałeś nigdy w życiu. Zresztą, nie masz sił po temu i radzę ci, zaprzestańmy.

Mówił bardzo rozsądnie, lecz ton jego i wyraz twarzy sprawiały na mnie tak drażniące wrażenie, że choćbym wiedział, iż zbije mię na "kwaśne jabłko," nie wyrzekłbym się teraz przyjemności poczęstowania go choć jednym kułakiem. Krew dziadka grała we mnie, kiedy odparłem śmiało:

— Nie, musisz dostać "lanie," albo mię pokonać!

Byłem sam dumny ze swojej odwagi, i zdawało mi się, że w tej chwili równie zaszczytnie bronię honoru imienia, jak dziadek w walce z Arabami pod afrykańskiem niebem.

— No, to ci dam nauczkę, — zawołał mój przeciwnik, nie śmiejąc się już teraz wcale.

— Spróbuj!

— Widzisz tę słomkę? — rzekł, podnosząc źdźbło z ziemi, — zdejm ją z mego ramienia, jeśli

— nie jesteś tchórzem.

Rzuciłem się na niego, ażeby wziąć słomkę, lecz w tejże chwili otrzymałem silne uderzenie w bok, pod żebra. Odwzajemniając się, palnąłem ulicznika w ucho, i walka rozpoczęła się na dobre. Żaden z nas prawdopodobnie nie umiałby opisać jej przebiegu: razy padały gęste, silne, niemierzone, gdzie który trafił; krew wrzała, podniecana każdym boleśniejszym ciosem; zapamiętałość wzrastała. Duży chłopiec sapał głośno, mnie chwilami brakło oddechu; nagle wywróciłem potężnego kozła i znalazłem się o kilka kroków dalej.

— Masz dosyć? — spytał głośno.

Stał za mną, ale odwróciłem się szybko i przyskoczyłem znowu do niego z pięściami. Pochwyciłem go wpół i całą siłą starałem się przewrócić, bodąc nawet czołem i pomagając sobie kolanami.

— Daj pokój! — rzekł szyderczo — dosyć tej zabawy.

Lecz słowa jego podniecały mię właśnie.

— Nigdy! — zawołałem, i z dziką wściekłością zacząłem wstrząsać postawą olbrzyma, który zniecierpliwiony pochylił się nagle, jedną ręką objął silnie moje nogi, drugą ramiona i podniósł mię w górę. Wyrywałem się wprawdzie, kopalem nogami, rzucałem się calem ciałem, lecz wszystko daremnie: straciwszy punkt oparcia pod nogami, byłem zupełnie w jego mocy.

— No, masz dosyć? — zapytał znowu.

— Nie, nie! — krzyczałem z zapamiętałością.

Wtedy przyłożył mi parę doskonałych klapsów, uwięziwszy moje nogi pomiędzy swojemi, poczem zaniósł mię o kilka kroków dalej, położył na kopce siana, a ponieważ się opierałem, przycisnął ciężarem całego swojego ciała.

— No! — zawołał: — jesteś pobity, musisz to nakoniec przyznać; broniłeś się odważnie, ale leżysz na ziemi, walka skończona.

Nie mogłem zaprzeczyć.

— Więc wstawaj, — rzekł, zrywając się na równe nogi i podając mi rękę, abym się mógł podnieść. — Nie bardzoś potłuczony?

Potrząsnąłem głową, w której czułem szum dziwny; w uszach mi tętniło, wszystkie członki bolały i w pierwszej chwili zaledwie mogłem utrzymać się na nogach. Prócz tego prawe oko miałem podpuchłe, lewe ucho zranione, a kurtkę w łachmanach. Za nic w świecie jednak nie byłbym oddał tego "lania," które otrzymałem od starszego i silniejszego przeciwnika; było ono w moich oczach takim zaszczytem i chlubą, jak dla żołnierza rany otrzymane na wojnie.

— To było prawdziwe "lanie,"— odezwałem się też z dumą.

— Tak,— odparł chłopiec, — i muszę ci przyznać, iż nie myślałem, żebyś się tak bronił. Zdawało mi się, że cię przewrócę jak muchę, a tymczasem "zalałeś mi sadła za skórę."

— Więc jesteśmy teraz przyjaciołmi?

— To się rozumie.

Podaliśmy sobie ręce i oberwus w tej chwili ze spuchłym nosem i rozdartą na piersiach koszulą wcale nie wydawał mi się brzydkim. Właśnie miałem go zaprosić, ażeby przyszedł bawić się ze mną do ogrodu, gdy dał się słyszeć dzAvo-nek, wzywający na śniadanie.

Drgnąłem na ten odgłos, i ulicznik spostrzegł to zaraz.

— Co znaczy to dzwonienie? — spytał.

— Że śniadanie na stole.

Zmierzył mię od stóp do głowy życzliwem choć krytycznem okiem i odchrząknął.

— Radziłbym ci zmienić kurtkę, nim się pokażesz "swoim,"— rzekł, wykrzywiając się dziw nie, — nie zawadziłoby ci także obmyć ze krwi ucho, a oko zawiązać chustką. Jeśli twoi rodzice będą się gniewali na mnie za to wszystko, to powinieneś powiedzieć im prawdę, że ja bić się z tobą nie chciałem, ale sam się uparłeś.

— Nie kłamię nigdy — odparłem, zdziwiony jego przypuszczeniem, że mógłbym się wypierać najchlubniejszego czynu, jaki według własnego sadu popełniłem w życiu.

Raz jeszcze wstrząsnęliśmy się mocno za ręce, potem wszedłem napowrót do ogrodu, zamknąłem furtkę na zasuwkę i przemykając się chyłkiem koło zabudowań kuchennych, żeby mnie me zobaczyła Katarzyna, tryumfalnie wkroczyłem do głównej alei.

* * *

V.

LOUVAT.

Na odgłos dzwonka mateczka ukazała się we drzwiach od ogrodu, potem wyszła na taras, aby lepiej widzieć, czy nie nadbiegam z której strony. Pan generał stał obok; widziałem ich zdaleka i, przybrawszy odpowiednią minę i postawę, śmiało posuwałem się naprzód.

Obdarty kołnierz od kurtki pociągnąłem mocno, aby mu nadać tragiczniejszy pozór, zresztą oko i ucho nie zgoją się przecież tak prędko, aby nie świadczyły chlubnie o mojem męstwie i odwadze.

Dziadek spostrzegł mię pierwszy i pogroził laską.

— Prędzej, prędzej, ty włóczęgo! — wołał dobrotliwie:— śniadanie nam ostygnie.

Niczego się nie domyślał, lecz mateczka uważnie pochyliła głowę naprzód, potem nagle z wyrazem trwogi załamała ręce.

— Boże wielki! — zawołała. — Co się z nim stało? co mu się stać mogło!

Dziadek natychmiast podniósł binokle do oczu.

— Prawda— rzekł — co to być może? wygląda istotnie, jakby...

Oburzała mię ta litość, więc aby pokazać, Ze nie straciłem sit ani fantazyi, chciałem jak wczoraj jednym susem przebiedz kilka stopni, prowadzących na werendę. Udało mi się to o tyle, iż z powodu nóg dziwnie sztywnych i ociężałych, znalazłem się na czworakach u stóp dziadunia i mateczki.

Dziadek podniósł mię szybko i posadził na fotelu, mateczka uklękła przy mnie. Na jej twarzy malowało się błędne przerażenie. Chciałem uspokoić ją uśmiechem, lecz z powodu spuchłej prawej połowy twarzy, grymas ten czynił mię jeszcze straszniejszym. Mateczka zaczęła płakać.Łzy są bardzo zaraźliwe, a ponieważ czułem, iż płacz w tej chwili byłby hańbą dla mnie, odwróciłem się śpiesznie w stronę dziadka. Lecz teraz on z kolei cofnął się zdumiony.

— Do stu piorunów! — krzyknął:— a to co ma znaczyć?

— To ma znaczyć,— odparłem z dumą,— że dostałem "lanie."

— "Lanie?" — powtórzył dziadek.

— I porządne "lanie!"

— Nie potrzebujesz nas o tem zapewniać.

— Nie prawd aż? — zawołałem. — Trzy razy mię pytał: "Czy masz dosyć?" Ale nie chciałem ustąpić, i biliśmy się do ostatka, t. j. dopóki mięnie pokonał i nie położył na ziemi. O, zapewniam cię, dziaduniu, że wszystko było, jak należy, zacząwszy od źdźbła słomy, a kończąc na podaniu ręki.

— Ale któż się ośmielił?— krzyknął dziadek tak groźnie, iż na winowajcy mogła ścierpnąć skóra.

— Dziaduniu! — zawołałem — to ja się ośmieliłem!

— Ty? Ależ ciebie zbito.

— Bo go do tego zmusiłem! Wiesz przecie, dziaduniu, słoma...

— To dziecko ma gorączkę, — odezwał się dziadek,— uspokój się, duszko, proszę,— trzeba go zanieść do łóżka. Płacz nic tu nie pomoże, zresztą— są to rzeczy zwykłe, chłopiec — niech Katarzyna przygotuje kompresy z arniką, a ja na wszelki wypadek poślę Jakóba po doktora Bilbarteaulta.

— Tylko się nie przerażaj, to przez prostą ostrożność, ażeby nie mieć sobie nic do wyrzucenia.

— Nie chcę do łóżka! nie pozwolę się zanieść! nie jestem chory! — wołałem. Niech tu przyjdzie Louvat.

— Louvat? —- zapytał dziadek, spojrzawszy na matkę wzrokiem pełnym zdziwienia.

— Tak, Louvat, mój przyjaciel, podaliśmy sobie ręce. Wiesz, mateczko, ten ulicznik, co wczoraj...

Lecz dziadek nic nie rozumiał, co mię przekonało, iż droga mateczka zachowała w tajemnicy całe wczorajsze zajście. Z wdzięcznością spojrzałem na nią, lecz zarazem z dumą udzieliłem dziadkowi koniecznych wyjaśnień. Opowiedziałem o swej niegrzeczności, groźbie chłopca, wytłómaczeniu jej przez Katarzynę, mojem wyzwaniu i walce. Nie zapomniałem dodać, że Louvat nie chciał się bić ze mną, uważając, iż jestem zbyt mały i słaby, ale zmusiłem go do tego, nazywając tchórzem.

— Niedobry chłopcze! — z wyrzutem odezwała się mateczka, — mogłeś zostać kaleką i unieszczęśliwić nas wszystkich!

— Daj pokój, duszko, — przerwał dziadek z błyszczącym wzrokiem, — chłopiec musi być chłopcem przedewszystkiem; powinien być, do stu piorunów! I w całej tej sprawie Lucio dowiódł tylko...

Błagalne spojrzenie matki nie pozwoliło dokończyć dziadkowi ostatniego frazesu, który miał być niewątpliwie pochwałą mojego męstwa. Zrozumiałem to wybornie, więc też następne wyrazy nie zrobiły już na mnie żadnego wrażenia.

— Naturalnie, moje dziecko, — ciągnął, odchrząknąwszy generał, — nie powinieneś był do biednego chłopca odzywać się w taki sposób. Źle też zrobiłeś, wyzywając go, hm, hm, bez wiedzy mojej albo hm, hm, mateczki, ale przyznać trzeba, że pod względem odwagi i...

Nowe spojrzenie mateczki i nowy atak krztuszenia się dziadka. Mateczka z przyczyn łatwych do zrozumienia nie chciała nas zostawić ani na chwilę sam na sam, a trzeba było poszukać arniki i zająć się przygotowaniem kompresów, po krótkiem więc wahaniu zwróciła się do dziadka z prośbą, aby sprowadził Katarzynę. Gdy odszedł, położyła mi rękę na głowie i z rozrzewnieniem i żalem wpatrywała się we mnie. Widziałem to doskonale mimo zamkniętych oczu i czułem się tak szczęśliwym z moimi guzami, szumem w głowie i dzwonieniem w uszach, jak nie czuje się może niejeden bohater, widząc, że zasługi jego oceniono.

Katarzyna przybiegła z załamanemi rękami, sapiąc i wykrzykując na przemiany:

— Słodki Jezu! Święty Boże! Co z nim zrobili niegodziwcy, z moim barankiem biednym!

— Nie skarży się, — szepnęła cichutko mateczka, sądząc prawdopodobnie, że usnąłem, gdyż oczy miałem zamknięte.

— Dobra krew! — mruknął dziadek,— wstydu nam nie zrobi, bił się jak lew, przyznać trzeba, że nie zasługuje na litość!

Naturalnie! Szkoda, że mu jeszcze głowy nie roztrzaskali, dopiero byłaby chwała! Oj, gdybym zobaczyła tego rozbójnika, dałabym mu też naukę, co to znaczy pastwić się nad takądzieciną!

— Ślicznąbyście przysługę oddali tem chłopcu, którego pierwszy lepszy mógłby nazwać zdrajcą. Nie znacie się na tem wcale, moja Katarzyno,— są czasem klęski, więcej przynoszące zaszczytu od najświetniejszego zwycięstwa.

Lecz Katarzyna nie była tak łatwą do przekonania, mrucząc i wyrzekając, okładała razem z mateczką moje siniaki i guzy, a ponieważ pod wpływem dziwnego obezwładnienia pozwalałem z sobą robić, co im się podobało, zaniosły mię obiedwie bez ceremonii do łóżka, ułożyły, rozebrały, otuliły, i sam nie wiem kiedy nawpół świadome odrętwienie moje przeszło w sen rzeczywisty, głęboki i wzmacniający.

Gdy otworzyłem oczy, słońce przez wązką szparę pomiędzy oknem i roletą wsunęło jasny promień do pokoju i przeglądało się w białej emalii mego ślicznego łóżeczka. Olśniony tym blaskiem, szybko spuściłem powieki i zacząłem powoli zdawać sobie sprawę z tego, co zaszło i co mię otaczało. Czułem jeszcze ból w kościach, w twarzy, rwanie w uchu, lecz zarazem doznawałem najwyższej rozkoszy, wiedząc, że jestem przedmiotem podziwu i uwielbienia dla wszystkich.

Tymczasem szmer przyciszonych głosów zwrócił moją uwagę: nie byłem sam w pokoju, rozmawiano o mnie zapewne, przypuszczając, że śpię jeszcze dotąd.

— Tak więc, szanowna pani, proszę byćspokojną, nic mu nie grozi i moja obecność jest tu najzupełniej zbyteczną. Pozostaje mi tylko powinszować pani małego bohatera, który w tym wypadku okazał się istotnie godnym swego nazwiska. Generał Michel ma zupełną słuszność, twierdząc, że po swoim wnuku miał prawo oczekiwać tego.

— Widzisz, duszko, widzisz sama, i po co się tak martwić! Przyznajże przecież — no, więc dam — już pokój, — z kobietami w pewnych kwestyach nie może być dysputy, powiem ci tylko, że za taką chwilę oddałbym chętnie wszystkie tegoroczne zbiory.

— No, no, kochany generale, gorączka z pana, choć przyznaję, że chłopiec dał rzeczywiście dowód prawdziwej odwagi, energii, siły woli i wysoko, jak na takie dziecko, rozwiniętego poczucia honoru.

— Jest rycerskim i szlachetnym w całem znaczeniu tego słowa, a co do nieszczęśliwego lenistwa, które cię tak bardzo martwi, moja duszko, wierz mojemu zapewnieniu: nadejdzie godzina, że otrząśnie się z niego, jak wąż z zimowej skóry. Czyż mu brakuje zdolności? Bynajmniej,— chodzi tylko o wysiłek woli, a na ten Lucio zdobędzie się prędzej czy później.

— Tst! mój ojcze, — szepnęła błagalnie mateczka,— pragnę szczerze, abyś miał słuszność, lecz nie chciałabym, żeby Lucio słyszał naszą rozmowę. I tak zanadto rozwijamy w nim próżność i miłość własną.

Czyż mogłem się poruszyć w takiej chwili i bardziej jeszcze zmartwić kochaną moją mateczkę? Wprawdzie podsłuchywanie, nawet mimowolne, nie zaliczało się nigdy do czynów bohaterskich, lecz na razie nie zastanowiłem się nad tem, a gdy rozmowa ucichła, zasnąłem wkrótce na nowo.

Wypadek ten w mojem życiu stanowił epokę: obudziłem się nazajutrz już nie tym samym co wczoraj. Pod względem lenistwa wprawdzie nic się nie zmieniło, lecz jeśli dotąd próżność moja rosła jak chwast na murze, bez żadnej podstawy, to od dnia dzisiejszego miała ona grunt pewny: świadomość przyznanej mi zasługi. Byłem bohaterem, nie mogłem wątpić o tem, doktor Bilbarteault, sam dziadek, potwierdzili to jednozgodnie, a że mateczka coś oponowała, to słusznie powiedział dziadek, iż kobiety na tych rzeczach nie znają się wcale. Wprawdzie powinienem był zrozumieć także, iż nowe stanowisko wkładało na moją osobę i nowe obowiązki, ale zastanawiać się nad tem nie miałem wielkiej ochoty, tembardziej, że droga mateczka po zwykłem "dzień dobry" oznajmiła mi radosną nowinę, że mogę dzisiaj nie uczyć się wcale i bawić przez dzień cały.

Tym sposobem, zamiast na górę do "szkoły," udałem się wprost do ogrodu. Poranek był prze. śliczny, krople rosy błyszczały jeszcze na każdym listeczku, wszystko wyglądało świeżo i wesoło; rzecz dziwna, że tak prędko wszystko nudziło mię dzisiaj. Czas do śniadania zdawał mi się nieskończenie długim, wszystkie zabawy spowszedniały, nie miałem do niczego ochoty. Nagle przed samem południem spostrzegłem przez kratę mego przeciwnika, idącego wolnym krokiem po drugiej stronie ulicy. Nie wyglądał na zwycięzcę, gdyż w jego postaci nie było ani śladu zadowolenia z siebie i tryumfu; onieśmielony widocznie, a może i niespokojny, rzucał kiedy niekiedy przelotne spojrzenia w głąb ogrodu i na okna naszego pałacu.

Pośpieszyłem do kraty i zawołałem na niego.

Uśmiechnął się i przybliżył zwolna.

— No, no, — rzekł, — nie wiedziałem, że ciętak uczęstuję; całe oko masz sine, a ucho...

— Głupstwo, niema o czem mówić,— odparłem z doskonałą brawurą.

— Ale bo się też broniłeś!

— Biłem się po raz pierwszy,— zauważyłem z dumą.

— Ze mną chyba i ostatni.

Wyciągnąłem do niego rękę, którą uścisnął mocno.

— Chodź teraz bawić się ze mną,— zagramy palanta, w serso, w krokieta, w co ci się podoba.

— Hm, — zauważył, — wcale to przyjemny sposób przepędzenia czasu, tylko widzisz, mój mały, ja nie mam go na zabawkę. "Wczoraj straciłem go z tobą niemało i majster mi zagroził, że jeśli się to powtórzy, wypędzi mię bez ceremonii.

— Jaki majster?

— Mój,— bednarz.

— Bednarz! zawołałem. To musi być bardzo zajmujące. Wolałbym robić beczki, niż ślęczyć nad kajetami i książkami, jak teraz.

— Doprawdy? Zaraz widać, że tego nie próbowałeś; gdybyś tak z tydzień posiedział w ter

— minie, zatęskniłbyś do swego ogrodu i książek.

— Do ogrodu — być może, odparłem po chwili namysłu, ale do książek — nigdy!

Louvat zaśmiał się głośno.

— Ma ojciec racyę, że ludzie nigdy nie są zadowoleni z tego co posiadają: ten, kto się uczy, wolałby robić beczki, a kto musi robić beczki, wolałby się uczyć.

Czy ty może chciałbyś się uczyć? zapytałem zdumiony.

— Nie mam na to czasu, odpowiedział, ale bardzo lubię czytać i gdybym tylko miał książki...

— Mogę ci pożyczyć, ile zechcesz.

— Nie chciałbym ci ich zniszczyć.

— O, nie troszcz się o to, nienawidzę książek i nie żałowałbym żadnej.

Powiedziałem to z uśmiechem, który miał oznaczać wyższość mego zdania pod tym względem, lecz Louvat patrzył na mnie ze smutnem zdziwieniem.

— I ja tak mówiłem dawniej — rzekł nakoniec; — przez trzy lata, kiedy chodziłem do szkoły nie było wększego leniucha nade mnie. Ojciec groził mi codzień, że mię odda do terminu, ale ja właśnie tego chciałem i próżnowałem tembardziej, aby go zmusić do spełnienia groźby. Dziś nie narzekam na rzemiosło ani na pracę, ale do końca życia nie przestanę żałować, że tak mało umiem z własnej winy.

— A cóż ci po nauce?

— Co? Wszystko! Czemże jest człowiek bez nauki? Głupcem. W niczem sobie nie poradzi, nic nie wie i nie rozumie. Lada filut łatwo go wyprowadzi w pole, każdy mądrzejszy patrzy nań z litością. Gdy tymczasem nauka przy każdem zajęciu pomaga, w życiu i w rzemiośle; ten zajdzie dalej, kto więcej ma wiadomości. Znasz Gautiera?

— Nie.

— Szewc prosty. Zaczął jak ja, od terminu, ale miał wykształcenie, i oto dzisiaj jest panem fabryki obuwia, w której pracuje 50 ludzi! A nie tak łatwo dostać się do niego, — los wygrał na loteryi, kto tam trafił. Dla robotników jest ojcem, a jak też u niego pracują! Słusznie ojciec powiada, że gdyby nie miał nauki, aniby umiał zostać panem, ani rządzić rozumnie takim zakładem.

Znudziło mię, przyznaję, to opowiadanie; nie umiałem jeszcze ocenić wartości zawartej w niem nauki i ziewnąłem w końcu. Nie ma w tem nic dziwnego, miałem dopiero lat ośm i nie mogłem zrozumieć, że można być bogatym, mieć piękny strój i maniery, a pomimo tego zaliczać się do ludzi bez żadnej wartości, których nikt nie szanuje, każdy lekceważy, gdyż ich życie jest puste, jak ich serca i głowy, i nikomu nie przynosi pożytku. W mojem pojęciu jeszcze panem był każdy, kto się po pańsku ubierał i był bogatym; nie domyślałem się nawet, że poza tem istnieją szlachetniejsze cechy, które wyróżniają z tłumu ludzi niepospolitych i otaczają ich uznaniem współobywateji; że te cechy — to rozum, oparty na wiedzy, i energia, wypływająca z silnej, wyrobionej woli.

I cóż straci kraj i ludzkość, gdy umrze choćby w kwiecie wieku znakomity sportsman, najpierwszy elegant, najsławniejszem imieniem ozdobiony próżniak, który przez całe życie dogadzał swemu podniebieniu i używał bogactw, nagromadzonych przez przodków, nie wiedząc nawet ani rozumiejąc, jakie ciążą na nim obowiązki? A przeciwnie, jak dotkliwą często dla setek rodzin, a nawet i całego kraju jest strata inteligentnego i czynnego członka społeczeństwa: czy będzie on uczonym, który przez swoje odkrycia sławą okrywa ojczyznę, czy przemysłowcem, który przyczynia się do jej bogactwa, zapewniając zarazem dobrobyt i utrzymanie swoim pracownikom, czy wreszcie obywatelem, pracującym na roli i pojmującym swe zadanie.

W danej chwili ja ani Louvat nie rozumieliśmy tego, każdy z nas jednak był przedstawicielem jednego z wymienionych typów: Louvat sięgał wyżej myślą i pragnieniem, ja pragnąłem ugrzęznąć w miernocie i nicości.

Przy stole opowiedziałem o dzisiejszem swojem spotkaniu i obietnicy pożyczenia książki nowemu przyjacielowi.

Mateczka na dźwięk imienia mojego pogromcy lekko zsunęła brwi ciemne, lecz dziadek był w złotem usposobieniu i zapytał zaraz, jaką książkę mam zamiar pożyczyć mu na początek.

— Jakąbądź, odparłem, zdziwiony tem zapytaniem. Kiedy tak lubi czytać, to mu wszystko jedno.

— Niekoniecznie; jeżeli naprawdę lubi czytać, to już nie może mu być wszystko jedno, co do czytania dostanie.

Więc mu powiem, ażeby sam wybrał sobie, co zechce.

— To mu nie będzie łatwo, gdyż z pewnością nie zna się jeszcze tak na książkach, ażeby mógł z tytułu sądzić o ich wartości. Jeżeli zaśten chłopiec pragnie rzeczywiście się uczyć, to warto mu dopomódz, bo widać, że ma charakter i może z czasem, jak ów Gautier, wyjść na pożytecznego człowieka.

Niebardzo mi się podobała ta uwaga i wogóle przedmiot rozmowy, więc ażeby ją przerwać, zawołałem nagle:

— Dziadunio ma na wąsach kawałek żółtka od jaja!

— Luciu! zawołała mateczka, kiedy starsi mówią...

Resztę dokończyła spojrzeniem, widząc, że wiem, o co chodzi. Dziadek tymczasem ciągnął dalej.

— Louvat może pragnąć nauki, co jest zawsze bardzo chwalebnem, ale nie umie zapewne obrać sobie jej kierunku. Aby czytać z korzyścią, trzeba umieć wybierać książki, a ponieważ twój przyjaciel zainteresował mię bardzo, sam się tem zajmę. Dziś pójdę do jego ojca i poznam tę rodzinę, a następnie zobaczymy.

— Ale nie mów, dziaduniu, jego ojcu, że syn sprawił mi takie "lanie;" gotów się na niego gniewać.

Dziadek się uśmiechnął, i mateczka również, a ja odgadłem natychmiast, że ten uśmiech znaczył więcej, niż pochwała.

— Hm, rzekł dziadek, możeby zaprowadzić go do doktora, niechby zbadał, czy na jego czaszce niemą czasem guza "rolnictwa;" mógłbym wtedy zrobić dla malca coś więcej nad pożyczenie mu książek.

Z niewymowną radością przyjąłem ten projekt, i reszta dnia upłynęła nad wszelki wyraz przyjemnie, gdyż zaraz po południu przyszły ciotki, które nie widziały mnie jeszcze po wczorajszej awanturze. Byłem dla nich dnia tego nadzwyczaj uprzejmy, występując w nowej roli bohatera-gentlemana, co zachwycało je niezmiernie, a mnie bawiło niewypowiedzianie.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej