Lucjusz Anneusz Seneka

O DOBRODZIEJSTWACH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Księga pierwsza

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

Księga druga

I.

II

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

XXVII.

XXVIII.

XXIX.

XXX.

XXXI.

XXXII.

XXXIII.

XXXIV.

XXXV.

Księga trzecia

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

XXIII.

XXV.

XXVI.

XXVII.

XXVIII.

XXIX.

XXX.

XXXI.

XXXII.

XXXIII.

XXXIV.

XXXV.

XXXVI.

XXXVII.

XXXVIII.

Księga czwarta

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

XXVI.

XXVII.

XXVIII.

XXIX.

XXX.

XXXI.

XXXII.

XXXIII.

XXXIV.

XXXV.

XXXVI.

XXXVII.

XXXVIII.

XXXIX.

XL.

Księga piąta

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VIII.

IX.

X.

XI.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

Księga szósta

I.

II.

XII.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

XXVI.

XXVII.

XXVIII

XXIX.

XXXI.

XXXII.

XXXIII.

XXXIV.

XXXV.

XXXVI.

XXXVII.

XXXVIII.

XXXIX.

XL.

XLI.

XLII.

XLIII.

Księga siódma

I.

II.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

XXVI.

XXVII.

XXVIII.

XXIX.

XXX.

XXXI.

XXXII.

O DOBRODZIEJSTWACH

Lucjusz Anneusz Seneka 

Księga pierwsza

I.

Z wielu i różnych błędów, popełnianych przez ludzi, którzy żyją bez rozwagi i zastanowienia, żaden, drogi Liberalisie, nie jest bardziej rozpowszechniony niż ten, że nie umiemy dobrodziejstw ani dawać, ani przyjmować. Skutek tego jest taki, że za dobrodziejstwa źle dane złą otrzymujemy zapłatę. Zbyt późno żalimy się z tego powodu, że nikt nam się nie odwdzięcza za dobrodziejstwa, skoro już w chwili, gdyśmy dawali, były stracone. I nie ma w tym nic dziwnego, że wśród bardzo licznych i przykrych uchybień w stosunkach ludzkich żadne nie powtarza się częściej niż właśnie niewdzięczność. Dzieje się tak z wielu, moim zdaniem, powodów. Pierwszy jest ten, że nie wybieramy ludzi, zasługujących na dobrodziejstwa. Rzecz godna zastanowienia, że zanim udzielimy komuś pożyczki, szczegółowo badamy jego stan majątkowy i obyczaje; że nie siejemy ziarna na jałowych i nieurodzajnych gruntach, gdy natomiast chodzi o dobrodziejstwa, nie czynimy żadnego wyboru, tak że je bardziej marnotrawimy, aniżeli dajemy. Z drugiej strony jest mi niełatwo wypowiedzieć swe zdanie, co mianowicie z dwojga jest bardziej nieprzyzwoite: nie poczuwać się do wdzięczności za dobrodziejstwa — czy żądać za nie zapłaty? Dobrodziejstwo bowiem jest tego rodzaju pożyczką, z tytułu której tyle wolno przyjmować z powrotem, ile daje ktoś z dobrej woli. Zmuszać jednak kogoś do tego jest rzeczą bardzo nieprzyzwoitą, po prostu dlatego, że do spłacenia tego rodzaju długu nie trzeba środków materialnych, ale odpowiedniego usposobienia umysłu. Już to jest zapłatą za dobrodziejstwo, że ktoś chętnie uznaje   siebie dłużnikiem. Jeżeli jednak ktoś jest niewdzięczny do tego stopnia, że nawet nie chce uznać się za dłużnika, wina leży nie tylko po jego, ale i po naszej stronie. Wielu daje nam odczuć, że są niewdzięczni, ale jeszcze więcej niewdzięcznych sami czynimy, ponieważ raz ostro wypominamy dobrodziejstwa i stanowczo żądamy odwzajemnienia, innym razem postępujemy bezmyślnie — dajemy, a za chwilę żałujemy tego daru, jeszcze kiedy indziej narzekamy i za byle drobnostkę czynimy gorzkie wyrzuty. Odbieramy dobrodziejstwu całą jego wartość i urok nie tylko w momencie, kiedy je daliśmy, ale już nawet w chwili, kiedy dajemy. Kto z nas poprzestał na tym, bądź żeby proszono go delikatnie, bądź żeby raz tylko proszono? Kto z nas, gdy wyczuł, że ktoś go chce o coś poprosić, surowo nie zmarszczył czoła, nie odwrócił twarzy, nie udawał, że jest bardzo czym innym zajęty, albo przez długą mowę, celowo przeciąganą bez końca, nie dopuścił nawet do słowa człowieka, który chciał go prosić o łaskę, albo przez różne inne wykręty nie starał się chytrze uwolnić od udzielenia pomocy w nagłej potrzebie? A jeśli już znalazł się w sytuacji bez wyjścia, czy nie odkładał na później, to znaczy nie miał śmiałości po prostu odmówić, albo obiecał pomoc, ale z wielkim oporem, ale z niechętną miną, ale w słowach cierpkich, które z trudnością z siebie wykrztusił? Nikt nie poczuwa się chętnie do wdzięczności za dar, którego nie otrzymał, lecz raczej wymusił. Kto może być wdzięczny człowiekowi, który daje mu dar z wyniosłym gestem lekceważenia, albo z gniewem wprost w twarz mu go rzuca, albo daje zmęczony prośbą, aby się pozbyć natręta? Myli się ten, kto się spodziewa, że mu się odwdzięczą za dobrodziejstwo ci ludzie, których zmęczył ciągłym zwlekaniem i udręczył skazując ich na tortury czekania. Z takim samym usposobieniem odpłacą ci się za dobrodziejstwo, z jakim je dajesz, i dlatego trzeba dawać z serca, nie obojętnie, Każdy bowiem sam sobie będzie zawdzięczał dobrodziejstwo, które wyprosił od kogoś, kto daje niechętnie. Prócz tego trzeba dawać bez długiego zwlekania, ponieważ jak w każdej przysłudze wielką wartość ma dobra wola tego, kto ją wyświadcza, tak i tutaj, kto z opóźnieniem coś czyni, ten długo nie chciał uczynić. Rzecz najważniejsza: nie dawać w sposób obraźliwy. Taka już jest właściwość natury, że krzywda głębiej zapada w świadomość niżeli przysługa, że o przysłudze zapomina się szybko, podczas gdy krzywdę długo się zachowuje w pamięci. Czego więc może oczekiwać ten, kto zobowiązując drugiego przez dobrodziejstwo, jednocześnie obraża? Już dostatecznie odwdzięczy się przez to, że przebaczy mu dobrodziej stwo. Fakt jednak, że jest bardzo wielka ilość niewdzięcznych, nie powinien odbierać nam chęci do świadczenia dobrodziejstw, ponieważ, po pierwsze, sami, jak powiedziałem, z własnej winy powiększamy liczbę niewdzięcznych, po drugie, ponieważ wielka ilość złoczyńców i bezbożników nie zniechęca nawet i nieśmiertelnych bogów do niezwykle hojnej i bezustannej dobroczynności. Nie przestają z tego powodu działać zgodnie ze swą naturą i dopomagają wszystkim stworzeniom, nie wyłączając tych, które nie potrafią ocenić ich darów. Idźmy więc za przykładem bogów, jak daleko pozwala na to ludzka ułomność. Dawajmy dobrodziejstwa, ale nie uprawiajmy z nich lichwy. Zasłużył na to, aby się przeliczył w swoich nadziejach, kto myślał o zwrocie już w chwili, gdy dawał. — Dałem, ale poszło na marne. — Nie trać nadziei! I nasze dzieci, i żony zawodzą nasze nadzieje, jednak i dzieci rodzimy i wychowujemy, i żony poślubiamy, i do tego stopnia jesteśmy odporni na przykre niepowodzenia, że pokonani, znowu idziemy na wojnę, a po rozbiciu okrętu znów się puszczamy na morze. O ileż bardziej jest godna pochwały wytrwałość w dawaniu dobrodziejstw! I jeżeli ktoś ich nie daje dlatego, że w zamian nic nie otrzymuje, ten daje po to, aby otrzymał, i w ten sposób usprawiedliwia postępowanie niewdzięcznych, których nikczemność polega na tym, że nie oddają, kiedy bez nagany mogą nie oddać. Iluż na świecie jest ludzi, którzy nie zasłu- gują na to, aby świeciło im słońce! Jednak słońce w każdy dzień wschodzi. Iluż narzeka na swe matki za to, że ich wydały na świat! Jednak natura nie zważa na to, ale wciąż rodzi nowe potomstwo i nawet tych, którzy by woleli nie istnieć, zachowuje w istnieniu. To jest właśnie zaletą wielkie- go i szlachetnego umysłu, że nie patrzy na korzyści płynące z dobrodziejstw, ale na same dobrodziejstwa, i choć stale spotyka nikczemnych, jednak nadal szuka prawego człowieka. Co w tym wielkiego i godnego pochwały, jeżeli dobrze czynimy wielu ludziom, z których żaden nas nie oszuka? To jest dopiero prawdziwa zasługa, kiedy dajemy dobrodziejstwa mając tę pewność, że nie odniesiemy z nich żadnej korzyści i że jedyną korzyścią, jaką ma stąd człowiek szlachetny już w tej chwili, gdy daje, jest fakt, że daje. I do tego stopnia ludzka niewdzięczność nie powinna nas zrażać i osłabiać chęci do tak wspaniałej rzeczy, jaką jest dobroczynność, że gdyby mi nawet zabrano wszelką nadzieję znalezienia wdzięcznego człowieka, wolałbym od nikogo nie przyjmować z powrotem niż nie dawać dobrodziejstw, ponieważ ten, kto nie daje, wyprzedza niewdzięcznika złą wolą. Powiem, co myślę: kto nie oddaje dobrodziejstw, ten grzeszy ciężej, kto zaś ich nie daje, ten grzeszy wcześniej.

II.

Dobrodziejstwa w tłum rzucać kto chce szczodrobliwie, musi wiele utracić, nim raz da szczęśliwie.

W pierwszym wierszu winieneś zganić dwie rzeczy. Po pierwsze — nie należy hojnie rozdawać dobrodziejstw bez różnicy każdemu; po wtóre, jak w ogóle wszelkie nadmierne szafowanie, tak w szczególności brak umiaru w zakresie świadczenia dobrodziejstw nie przynosi zaszczytu. Tam, gdzie jest brak rozeznania, dobrodziejstwo przestaje być dobrodziejstwem i możesz je określać jakąś inną dowolną nazwą. Treść na- stępnego wiersza budzi zdziwienie, ponieważ jedno dobrodziejstwo dane tak, jak należy, ma być pociechą za wiele źle danych i przez to straconych. Pomyśl, proszę, czy by to nie było bardziej właściwe i zgodne ze wspaniałomyślnym usposobieniem dobroczyńcy, gdybyśmy go zaczęli zachęcać, by dawał, nawet gdyby ani razu nie miał dać tak, jak należy. Więc i to nie jest prawdą, że „musi wiele utracić". Dobroczyńca niczego nie traci, ponieważ kto traci, ten liczył na własną korzyść. W przypadku dobrodziejstw rachunek jest prosty — obejmuje same wydatki. Jeżeli coś otrzymasz z powrotem, to jest czystym dla ciebie zyskiem, jeżeli nie otrzymasz, nic przez to nie stracisz. Dałeś, i koniec, ponieważ dać wypadało. Nikt nie zapisuje dobrodziejstw w rejestrze długów, ani jak chciwy na zyski lichwiarz nie żąda zwrotu w określonym dniu i godzinie. Człowiek szlachetny nigdy nie myśli, co komu dobrego uczynił, chyba że mu o tym przy- pomni ten, kto się odwdzięcza. W przeciwnym razie dobrodziejstwo zamieniłoby się w rodzaj pożyczki. Uprawia haniebny proceder lichwiarza ten, kto zapisuje w księdze wydatków, co komu uczynił dobrego.

Niezależnie od tego, jaki był pożytek z poprzednio danych dobrodziejstw, nie przestawaj nadał udzielać ich innym. Jest lepiej, aby pozostawały bez wzajemności u ludzi niewdzięcznych, w których jednak poczucie honoru bądź jakaś okoliczność, bądź przykład godny naśladowania mogą kiedyś obudzić wdzięczność. Więc nie ustawaj, w dalszym ciągu wykonuj swe dzieło i spełniaj zadanie szlachętnego człowieka. Jednego wspomagaj darem, drugiego pożyczką, trzeciego protekcją, innego radą, jeszcze innego zbawienną nauką. Nawet dzikie zwierzęta czułe są na przysługi, jakie czynią im ludzie, i nie ma takiej okrutnej bestii, której nie złagodziłaby ludzka opieka i nie skłoniła do uległości i przywiązania. W paszczękę lwa śmiało i bez obawy wkłada rękę opiekujący się lwami dozorca, dzikość słoni zmienia się w niewolniczą uległość, jaką się odwdzięczają za pokarm. W ten sposób trwałość wciąusp powtarzanych usług obłaskawia naturę dzikich zwierząt, które nie mają rozumu ani zdolności oceny dobrodziejstw. Jest ktoś niewdzięczny za jedno dobrodziejstwo? Za drugie nie będzie. Zapomniał o dwóch? Trzecie przywiedzie mu na pamięć i te dwa, o których zapomniał.

III.

Ten rzeczywiście rozdaje dobrodziejstwa na marne, kto zbyt szybko dochodzi do przekonania, że je rozdał na marne. Kto jednak nie ustaje, ale powtarza swe próby i do starych dobrodziejstw ciągle dodaje nowe, ten nawet z kamiennego i nieczułego serca wykrzesze iskrę wdzięczności. Wobec ogromnej ilości doznanych dobrodziejstw nie będzie śmiał podnieść oczu. Dokąd się zwróci, aby uciec od własnej pamięci, tam wszędzie ciebie, dobroczyńcę, niech ma przed oczami. Otocz go zewsząd przez swe dobrodziejstwa. Jaka jest natura, jaka istotna właściwość dobrodziejstw, o tym chcę dalej rozprawiać, ale mi najpierw pozwól, abym w przelocie napomknął o pewnych sprawach, dlaczego mianowicie są trzy Gracje, dlaczego są siostrami, dlaczego jedna drugą trzyma za rękę, dlaczego są uśmiechnięte, młode, dziewicze, ubrane w luźne i przezroczyste szaty. Niektórzy chcą rzecz tłumaczyć w tym sen- sie, że jedna z Gracji dobrodziejstwa daje, druga przyjmuje, trzecia oddaje. Drudzy, upatrują w tym trzy różne rodzaje dobroczynności: dawania, oddawania, brania i oddawania zarazem. Z tych dwóch interpreta- cji możesz sobie wybrać, którą chcesz, jako prawdziwą, ale do czego właściwie może nam się przydać tego rodzaju mądrość? Co znaczą wzajemnie splecione ręce w tym korowodzie tanecznym? Oczywiście to, że dobrodziejstwo tworzy zamknięte koło i że przechodząc z rąk do rąk ostatecznie powraca do rąk dającego, że traci cały swój urok, jeżeli następuje gdzieś przerwa, i że najpiękniejsze jest wtedy, kiedy zachowuje zwartą ciągłość oraz wzajemność. W tej jednak grupie trzech sióstr najstarsza Gracja ma jakąś szczególną dostojność, podobnie jak w przypadku dobrodziejstw ma ją ten, kto dając zasługuje na wdzięczność. Wszystkie trzy siostry są uśmiechnięte i wesołe, tak jak zazwyczaj weseli są ci, którzy bądź dają dobrodziejstwo, bądź otrzymują. Są młode, ponieważ pamięć o dobrodziejstwie nigdy nie powinna się starzeć. Są dziewicze, ponieważ dobrodziejstwa mają być czyste, nieskalane i godne świętego uszanowania u wszystkich. Ponieważ nieodpowiednie jest dla nich wszelkie zobowiązanie i przymus, dlatego chodzą w sukniach luźnych i nie związanych, ponadto w przezroczystych, ponieważ dobrodziejstwa nie wolno ukrywać, ale ma być ono widoczne. Załóżmy, że ktoś jest do tego stopnia niewolnikiem greckiego sposobu myślenia, że tego rodzaju szczegóły uważa za konieczne, ale nie ma chyba nikogo, kto by sądził, że i to jeszcze ma jakieś znaczenie, jakie imiona nadał Hezjod trzem siostrom. Najstarszą z nich nazwał Eglą, średnią — Eufrozyną, najmłodszą — Talią. Powyższe imiona tłumaczy każdy, jak mu się podoba, w innym znaczeniu, i stara się znaleźć jakieś rozumne uzasadnienie, podczas gdy Hezjod każdej z tych dziewic po prostu dał imię według swego uznania. Podobnie uczynił Homer, zmieniając jednej z nich imię i nazywając ją Pazyteą, którą też przyrzekł wydać za mąż. Dał ci przez to poznać, że są to dziewice, lecz nie kapłanki Westy. Mogę ci znaleźć innego poetę, u którego są one przepasane i chodzą w grubych sukniach, utkanych z wełny. Zatem i Merkury stoi razem z nimi w tej grupie, wcale nie dlatego, że reprezentowany przez niego rozum lub umiejętność wymowy miałyby zalecać dobrodziejstwo, ale dlatego, że tak podobało się malarzowi. Nawet sam Chryzyp, który od- znaczał się wielką bystrością umysłu i najgłębiej wnikał w tajniki prawdy, choć w swych rozprawach zmierzał do wniosków praktycznych, a słów używał tylko tyle, ile starczało do zrozumienia, jednak całą księgę wypełnił podobnymi głupstwami, tak że powiedział niewspółmiernie mało o samej powinności dawania, brania i odwzajemniania dobrodziejstw, i w rezultacie nie baśnie włączył w rozprawę, ale rozprawę w baśnie. I rzeczywiście, by już pominąć szczegóły, jakie od niego przepisuje Hekaton — w rozumieniu Chryzypa trzy Gracje są to córki Jowisza i Eurynome, młodsze wiekiem niż Hory, ale cośkolwiek piękniejszego oblicza, i dlatego dane Wenerze za towarzyszki. Według niego również imię matki ma tu bardzo ważne znaczenie. Nazywa się Eurynome, ponieważ następstwem liczebnego zwiększenia rodziny jest dzielenie dobrodziejstw, tak jakby było w zwyczaju nadawać matce imię dopiero po urodzeniu się córek albo tak jakby poeci uzasadniali imiona przy pomocy prawdziwych faktów. Podobnie jak nomenklator brak pamięci nadrabia zuchwalstwem i jeśli nie potrafi powtórzyć czyjegoś prawdziwego imienia, na poczekaniu zmyśla fałszywe, tak samo poeci nie uważają prawdy za rzecz istotną, ale raz przyciśnięci rymotwórczą potrzebą, innym razem oczarowani dźwiękiem słowa, dla efektu nadają każdemu takie imię, jakie pasuje i dobrze trzyma się w wierszu. I nikt im tego nie bierze za złe ani nie zarzuca im kłamstwa, że zmyślają jakieś niestworzone historie dotyczące pewnej osoby, ponieważ jakiś inny poeta tym samym osobom nada jeszcze inne imiona — z własnego pomysłu. I abyś wiedział, że tak jest istotnie — oto: Talia, o którą w szczególności tu chodzi, u Hezjoda jest Gracją, u Homera jest Muzą.

IV.

Lecz abym ustrzegł się błędu, który sam ganię, pominę wszystkie sprawy tak daleko znajdujące się poza tematem, że już nawet nie dotyczą tematu. Ty zaś weź mię tylko w obronę, kiedy zaczną mnie napastować za to, że skrytykowałem Chryzypa, filozofa naprawdę wielkiego, który jednak był Grekiem, a jego umysł bystry i zbyt subtelny łatwo tępił swe ostrze i sam w sobie się zginał, i nawet kiedy mogło się zdawać, że już wreszcie dojdzie do jakichś poważnych wyników, ślizga się po powierzchni i nie gruntuje problemu. Podobnie w tej kwestii: co mądrego dała nam jego wnikliwość umysłu?

Ale czas już wrócić do rzeczy i mówić o dobrodziejstwach. Trzeba ustalić zasady dla tej formy działania, która najsilniej zacieśnia społeczne związki pomiędzy ludźmi. Należy podać regułę postępowania tak, aby nas nie zwiódł fałszywy pozór dobroczynności i nie skusił do nierozważnej łatwości dawania i aby hojność, która nie powinna być ani zbyt skąpa, ani zbyt obfita, przez przestrzeganie tej właśnie reguły zamiast zachować właściwą miarę nie doznała ograniczenia. Trzeba nauczyć ludzi, że z sercem, powinni dawać, z sercem przyjmować, z sercem oddawać. Trzeba ich wezwać do wielkiego współzawodnictwa w szlachetnych wysiłkach, aby czynem i chęcią nie tylko dorównywali swym dobroczyńcom, lecz także ich przewyższali. Wobec nich zaciągnęli zobowiązania, a ten, kto zobowiązany jest do wdzięczności, zawsze zostaje w tyle, jeżeli się nie wysunie do przodu. Tych, którzy dają, trzeba nauczyć, aby jak najniżej oceniali, swe dobrodziejstwa; tych, którzy biorą — aby jeszcze bardziej poczuwali się do wdzięczności. Do takiej najszlachetniejszej rywalizacji we wzajemnej wymianie coraz większych dobrodziejstw zachęca nas Chryzyp, który argumentuje w ten sposób, że ponieważ Gracje są córkami Jowisza, należy się obawiać, aby zbyt mała wdzięczność nie była obrazą boga i zniewagą wyrządzoną tak pięknym pannom. Ty jednak naucz mię lepiej trochę takiej mądrości, przez którą bym i sam stał się hojniejszy w dawaniu, i okazywał więcej wdzięczności innym, którzy zobowiązali mnie do wdzięczności przez dobrodziejstwa; przez którą by umysły i serca zobowiązujących i zobowiązanych współzawodniczyły ze sobą, tak aby ci, którzy dają, natychmiast zapominali, a wierna pamięć o dobrodziejstwach żyła w umysłach tych, którzy je otrzymują. Tamte zaś wszystkie niedorzeczności pozostawmy poetom, których zadaniem jest pieścić uszy i snuć wątki czarownych baśni. Jeżeli jednak chcą naprawdę leczyć umysły i umacniać więzy przymierza pomiędzy ludźmi, wpajać poczucie obowiązku, niech mówią do rzeczy, z powagą, i z wszystkich sił niech dążą do tego celu, jeśli przypadkiem nie sądzisz, że za pomocą zmyślonych i bezsensownych baśni, jak również argumentów zdolnych przekonać umysły staruszek, można odwrócić najbardziej zgubne nieszczęście — bankructwo dobrodziejstw.

V.

Ale podobnie jak z pośpiechem przebiegam kwestie zbyteczne, tak gruntownie muszę wyłożyć pierwszy punkt naszej rozprawy, mianowicie do czego zobowiązuje nas otrzymane dobrodziejstwo. Otóż jeden powiada, że winien pieniądze, które otrzymał, drugi — urząd konsula, trzeci — godność kapłana, czwarty — zarząd prowincją. W rzeczywistości są to tylko widzialne znaki dobrodziejstw, nie same dobrodziejstwa. Dobrodziejstwo bowiem nie da się uchwycić ręką. Cała rzecz odbywa się w duszy. Wielka różnica zachodzi pomiędzy materią dobrodziejstwa i samym dobrodziejstwem. W tym świetle ni złoto, ni srebro, ni żadna z tych rzeczy, które uchodzą za najcenniejsze dary, dobrodziejstwem nie jest, lecz jest nim wyłącznie wewnętrzne usposobienie tego, kto daje. Ludzie nieoświeceni biorą tylko to pod uwagę, co wpada w oczy i co można dać i posiadać. To natomiast mają za nic, co w dawanej rzeczy jest naprawdę cenne i wartościowe. Te rzeczy, które mamy w swym posiadaniu, na które patrzymy, do których lgnie nasza żądza, są to dobra przemijające i może je zabrać od nas zły los i przemoc, lecz dobrodziejstwo nawet po utracie daru, przez który doszło do skutku, trwa nadal. Jest nim bowiem dobry uczynek, któremu żadna wroga przemoc nie jest w stanie odebrać wartości. Na przykład: wykupiłem przyjaciela z rąk zbójców, lecz oto jakiś inny wróg schwytał go i zamknął w więzieniu. Nie zabrał mu jednak mego dobrodziejstwa, lecz tylko pożytek z dobrodziejstwa. Uratowałem z tonącego okrętu albo z pożaru i oddałem ojcu jego dzieci, ale zabrała je choroba albo nieszczęśliwy przypadek, niemniej jednak dobrodziejstwo pozostaje nadal w mocy, choć nie ma już dzieci, które dały sposobność do dobrodziejstwa. To wszystko zatem, co niesłusznie sobie przywłaszcza nazwę dobrodziejstwa, jest tylko materialną przysługą, przez którą przejawia się przyjazne usposobienie. Podobnie dzieje się w innych rzeczach, w których zewnętrzny objaw jest czymś różnym od samej istoty. Naczelny wódz odznacza jakiegoś żołnierza łańcuchem na szyję, wieńcem murowym albo obywatelskim. Ale co ma cennego w sobie wieniec sam przez się? Co toga obramowana purpurą? Co rózgi liktorskie? Co trybunał i rydwan triumfatora? Nic z tego samo w sobie nie jest zaszczy-   tem, ale odznaką zaszczytu. Podobnie nie jest dobrodziejstwem rzecz widoczna dla oka, stanowi bowiem tylko rozpoznawczy znak i dowód dobrodziejstwa.

VI.

Czym więc jest dobrodziejstwo? Jest dobrym i życzliwym uczynkiem, który rodzi radość i czerpie ją z dawania. Jest nim dobra wola, sama z siebie skłonna, ochocza i gotowa do spełniania dobrych uczynków.

I dlatego nieważne jest to, co się w dobrodziejstwie czyni lub daje, ważne — z jakim usposobieniem umysłu, ponieważ istota dobrodziejstwa nie polega na tym, co się czyni lub daje, ale na dobrej i życzliwej woli tęgo, kto czyni lub daje. Jak wielka różnica za- chodzi pomiędzy jednym i drugim, możesz łatwo zrozumieć z tego, że dobrodziejstwo jest zawsze czymś dobrym, podczas gdy to, co ktoś czyni lub daje, nie jest samo w sobie ni złe, ni dobre. Usposobienie umysłu jest decydującym czynnikiem, który rzeczy małe powiększa, nędzne wywyższa, a uważanym za wielkie i drogocenne odbiera znaczenie. Same zaś dary, które ludzie pragną otrzymać, nie podpadają pod żadną z dwóch kategorii — dobra i zła; istotnym momentem jest tutaj fakt, jaką intencją kieruje się umysł, który nadaje realny kształt rzeczom.

Nie jest więc dobrodziejstwem to, co się daje lub ofiaruje z wyrachowania, podobnie jak w ofiarnych zwierzętach nie tłustość, nie rogi skrzące się od złota oddają cześć bogom, lecz czyste i pobożne serca ofiarujących czcicieli. Ludzie cnotliwi nawet skromną ofiarą z mąki i papki składają prawdziwą cześć bogom, podczas gdy źli nie są wolni od bezbożności, choć krwią bydląt obficie skrapiają ołtarze.

VII.

Gdyby dobrodziejstwo polegało na darach, nie zaś na chętnej woli spełnienia dobrego uczynku, byłoby tym większe, im większe są dary, które otrzymujemy. Ale tak nie jest, ponieważ nierzadko bardziej zobowiązuje nas do wdzięczności ten, kto daje mało, ale wspaniałomyślnie, kto przez swe życzliwe usposobienie nadaje temu wartość „na miarę królewskich bogactw", kto daje niewiele, ale ze szczerego serca i zapomina o swych potrzebach, gdy patrzy wyłącznie na moje, kto ma nie tylko chętną wolę przyjścia z pomocą, lecz także gorące pragnienie pomocy, kto się tak czuje, gdy daje, jak gdyby przyjmował, kto daje z tą myślą, jakby nigdy nie miał otrzymać z powrotem, kto bierze z powrotem, tak jakby nie dał, słowem — kto korzysta z każdej okazji, aby   pomagać innym, i takiej szuka. Z drugiej strony niemiłe, jak powiedziałem, są dary, choćby przez swą wartość i wspaniałość wydawały się wielkie, jeżeli albo są wymuszone od dającego, albo przez nieuwagę wypadły mu z ręki, i o wiele więcej sprawia nam przyjemności, jeżeli ktoś daje mało, lecz chętnie, niż pełną dłonią, ale z niechęcią.

Dał mi wprawdzie niewiele, ale więcej dać nie mógł. Ktoś inny dał wiele, ale się wahał i zwlekał, ale gdy dawał, boleśnie jęczał, dał, ale ze wzgardą, ale rozgłosił przed światem, i chciał się przypodobać, ale nie temu, komu coś dawał. Dogodził nie mnie, ale własnej ambicji.

VIII.

Kiedy Sokratesowi przynosili niektórzy różne dary, każdy w miarę swych możliwości, rzekł jego biedny uczeń Aischines: „Nie mam niczego, czym mógłbym cię uczcić, i z tego tylko powodu odczuwam swoje ubóstwo. Daję ci zatem to jedno, co mam w posiadaniu — siebie samego. Choć jest to dar małej wartości, chciej go przyjąć życzliwie, z tą myślą, że inni, choć dali ci wiele, jeszcze więcej zachowali dla siebie". Odpowiedział mu na to Sokrates: „Bądź spokojny. Dałeś mi dar naprawdę wielki, chyba że siebie cenisz niewiele. Na znak wdzięczności będę się starał, abym ci oddał ciebie jeszcze lepszym człowiekiem, i niż cię przyjąłem". Tego rodzaju darem przewyższył Aischines Alcybiadesa, który był hojny na miarę swych bogactw, i wszystkich innych bogatych młodzieńców z ich wspaniałymi darami.

IX.

Widzisz więc na tym przykładzie, jak szlachetne serce nawet w wielkim ubóstwie znalazło sposobność do okazania hojności. Wydaje mi się, że Aischines chciał przez to powiedzieć: „Nie ma znaczenia, zły losie, że chciałeś, abym był biednym człowiekiem. Ja mimo swego ubóstwa zdobędę się na dar, godny tego człowieka. Ponieważ nie mogę dać daru z dóbr twoich, dam z własnych". Słów tych nie można jednak rozumieć w tym sensie, jakoby Aischines cenił siebie zbyt nisko, skoro jako nagrodę za siebie złożył w darze mistrzowi — siebie. Mądry i bystry młodzieniec znalazł sposób, w jaki mógł sobie pozyskać Sokratesa. Nieważne, ile warte jest to, co ktoś nam daje; ważne, ile wart ten, kto daje.

Naprawdę, chytry jest pan domu, który daje łatwy przystęp do siebie klientom mającym nienasycone pragnienia, ich zaś bezmierne nadzieje podsyca jeszcze obietnicami, choć nie ma zamiaru nigdy ich spełnić. Ale jest stokroć gorszy od Opimiusza, jeżeli jest szorstki w słowie, surowy w spojrzeniu i dla wzbudzenia zazdrości otwiera przed ich oczami swe skarbce. Wielbią i przeklinają zarazem ludzie każdego, komu szczęście sprzyja, i nienawidzą jego sposobu życia, choć gdyby tylko mogli, sami by żyli w ten sposób.

Z cudzymi żonami już nie w ukryciu i potajemnie, lecz jawnie uprawiają mężczyźni swawolę, a żon własnych najzupełniej nie skąpią innym. Za prostaka, za tyrana, za człowieka złych manier, za istotę godną pogardy uchodzi w oczach niewiast mężczyzna, który nie pozwala swej żonie wystawiać się na sprzedaż lub się obnosić po mieście w lektyce i ukazywać swych wszystkich wdzięków widzom dopuszczonym do siebie z ulicy. Jeżeli ktoś nie jest głośny przez jakąś kochankę, jeżeli cudzej żonie nie płaci rocznej daniny, takiego nazywają kobiety nędzarzem, amatorem taniej rozkoszy, uwodzicielem służebnych dziewcząt. Tym się tłumaczy, dlaczego cudzołóstwo stało się najstosowniejszą formą zaręczyn, a wdowieństwo w powszechnym rozumieniu jednoznaczne ze stanem bezżennym, ponieważ każdy żeni się tylko z taką kobietą, którą uwiódł jako żonę kogoś innego. Stąd zwyczaj, że na wyścigi ludzie zdobyte łupy trwonią, roztrwonione z dziką i nienasyconą chciwością gromadzą od nowa, że nie przebierają w środkach, że gardzą cudzym ubóstwem, a własnego lękają się jak największego nieszczęścia, że burzą pokój publiczny przez akty bezprawia i gwałtu, że słabszych od siebie trzymają w jarzmie uciemiężenia za pomocą siły i strachu. Bo jeśli chodzi o grabieże dokonywane w prowincjach, jeśli o sprzedajne trybunały, które po wyciśnięciu w drodze przetargu większej sumy pieniędzy przyznają jednej ze stron sprawiedliwość, nie ma w tym nic dziwnego, ponieważ sprzedawać rzeczy kupione jest prawem narodów.

X.

Ale zbyt daleko ponosi mnie temperament, do czego zresztą podnietę znajduję w treści omawianego przedmiotu. Skończmy więc na tym, aby cała odpowiedzialność za zło nie obciążała wyłącznie naszego pokolenia. Na te same występki narzekali nasi ojcowie i praojcowie, na te same narzekamy i my, na te same narzekać będą nasi potomni — na zepsucie obyczajów, na panowanie występku, na coraz gorsze znieprawienie charakterów ludzi i staczanie się w każdą zbrodnię; a tymczasem zło pozostaje i będzie pozostawać w tym samym stanie, z lekka tylko przeważając w jednym lub drugim kierunku, podobnie jak fale morskie, które przypływ dalej rzuca na brzegi, lecz odpływ z powrotem je niesie w wewnętrzne   granice łożyska. Raz ludzie będą się więcej nurzać w rozpuście i stargają wstydliwość, za to popełnią mniej innych występków, innym razem nagminnie będzie się szerzyć mania hulaszczych biesiad i najbardziej haniebne marnotrawienie odziedziczonych fortun — obżarstwo, jeszcze kiedy indziej zapanuje moda na bardzo wykwintne stroje i nadmierną dbałość o piękno ciała, połączone z moralną brzydotą ducha. Raz w zuchwalstwo i samowolę przerodzi się źle normowaną wolność, innym razem żądza rzezi i mordu owładnie poszczególne jednostki, jak i całe narody, i wpędzi w szaleństwo wojen domowych, które zbezczeszczą wszystko, co święte i godne religijnego poszanowania, niekiedy pijaństwo będzie w poważaniu, a wypicie jak największej ilości wina będzie traktowane jak bohaterstwo. Występki nie potrafią cierpliwie wytrwać w jednym miejscu, lecz zawsze są w ruchu i skłócone ze sobą, wszczynają wieczne bunty i niepokoje, jedne drugie gonią i nawzajem gnane są do ucieczki. Zresztą zawsze to samo musimy o sobie powtarzać — że byliśmy źli, jesteśmy źli, i ze smutkiem muszę tu dodać — że będziemy źli i w przyszłości. Zawsze będą na świecie mordercy, zawsze tyrani, złodzieje, cudzołożnicy, grabieżcy, świętokradcy, zdrajcy. Poniżej tych wszystkich występków stawiam niewdzięczność, oczywiście w tym sensie i z zastrzeżeniem, że wszystkie one wywodzą się z niewdzięczności, bez której prawie żaden cięższy występek nie mógłby wzrosnąć do większych rozmiarów. Tej więc niewdzięczności wystrzegaj się sam jak największego grzechu, ale jeżeli jej doznasz od innych, przebaczaj tak, jakby to było uchybienie najlżejsze. Cała doznana w tym wypadku krzywda ogranicza się do tego, że za darmo wyświadczyłeś dobrodziejstwo. Ale w nienaruszonym stanie pozostaje ci to, co jest w dobrodziejstwie najlepsze — fakt, że je wyświadczyłeś. Podobnie jak trzeba się starać, aby świadczyć dobrodziejstwa przede wszystkim tym ludziom, którzy odwdzięczą się za nie, tak z drugiej strony wyświadczać je trzeba w ograniczonej mierze i takim, którzy najzupełniej nie pozwalają żywić podobnej nadziei, i to nie tylko wtedy, gdy przypuszczamy, że się okażą niewdzięczni, lecz także w przypadku, kiedy wiemy na pewno, że się już nimi okazali. Kiedy więc na przykład będę mógł uratować czyjeś dzieci z groźnego niebezpieczeństwa bez narażania siebie, nie będę się wahał, ale człowieka godnego będę się starał ratować nawet za cenę własnego życia, i będę narażał się przy nim na to samo niebezpieczeństwo. Jeżeli będę mógł krzykiem uratować niegodnego z rąk zbójców, oczywiście nie pożałuję głosu, skoro mogę go przez to uchronić od śmierci.

XI.

Z kolei rozważmy, jakie dobrodziejstwa należy dawać i w jaki sposób. Otóż na pierwszym miejscu dawajmy takie, jakich wymaga konieczność, na drugim — pożyteczne, na trzecim — przyjemne, dla umilenia życia, w każdym jednak przypadku — dobrodziejstwa trwałej wartości.

Zacznijmy od dobrodziejstw koniecznych. Inaczej bowiem, jak to się mówi, trafiają do naszej świadomości dobrodziejstwa konieczne do zachowania życia, inaczej takie, które dodają życiu uroku i przyjemności. Może się zdarzyć, że ktoś nie przywiązuje szczególnej wartości do rzeczy, bez których łatwo może się obejść. Taki może ci wtedy powiedzieć: „Zabierz to sobie z powrotem, ja wcale tego nie potrzebuję. Jestem zadowolony ze swego". Czasami aż chęć bierze, aby ofiarowany dar nie tylko oddać z powrotem, ale po prostu odrzucić. Jeśli chodzi o rzeczy konieczne do życia, to pierwsze miejsce w hierarchii potrzeb zajmują te, bez których żyć nie możemy, do drugiej kategorii należą takie, bez których żyć nie powinniśmy, do trzeciej takie, bez których żyć nie mamy chęci. Do pierw- szej kategorii należą takie dobre uczynki jak uratowanie kogoś z rąk wroga, od gniewu tyrana, od proskrypcji i z innych niebezpieczeństw, które w różny i niemożliwy do przewidzenia sposób zagrażają życiu człowieka. Ile razy odwrócimy jedno z takich nieszczęść — im ono będzie większe i okropniejsze, na tym większe zasłużymy uznanie i wdzięczność. Ludzie bowiem zapamiętają, z jak wielkich wyratowano ich nieszczęść, a wartość dobrodziejstwa będzie powiększać groza, która je poprzedziła. Nie wynika z tego bynajmniej, abyśmy mieli zwlekać z ratowaniem kogoś w niebezpieczeństwie, aby w tym czasie strach nadał większą wartość naszej przysłudze.

Najbliższe miejsce zajmują po nich te dobra, bez których żyć wprawdzie możemy, ale bez nich — śmierć bardziej jest pożądana. Należą do nich na przykład wolność, dobre imię, czyste sumienie. W następnym z kolei rzędzie stawiamy te dobra, którym wysoką wartość nadają związki pokrewieństwa, trwałej przyjaźni, długoletniego współżycia i towarzystwa, jak dzieci, żony, przyjaciele, ognisko i bogi domowe, i wszystko inne, do czego tak bardzo przylgnęliśmy sercem, że wolelibyśmy utracić życie niżeli te dobra.

Do drugiej kategorii należą dobra pożyteczne. Jest to rozległa dziedzina różnych możliwości. Jest w niej miejsce i na pieniądze, nie te oczywiście, które miałyby służyć do zbytku, ale na rozumne i uczciwe potrzeby, jest i na wysokie urzędy, jest na poparcie i awans w dążeniu do wyższych stanowisk. W rzeczywistości nie ma nic bardziej pożytecznego niż być pożytecznym dla obywateli,

Co się wreszcie tyczy tych dóbr, które nie są ani konieczne, ani pożyteczne, ale zbyteczne i mają służyć uprzyjemnieniu życia — w tej sprawie będziemy się trzymać zasady, aby je dawać w odpowiednio dobranym momencie, tak aby sprawiały radość. Musimy przy tym uważać, aby to nie były przedmioty pospolite, lecz rzadkie i osobliwe, które albo są w posiadaniu niewielu, albo mało kto ma je w tym wieku czy w tej obfitości, a jeśli już same przez się nie są cenne, niech przez okoliczność miejsca i czasu staną się cenne. Trzeba więc zwracać na to uwagę, jakie dary sprawią możliwie najwięcej zadowolenia, a jakie obdarzonemu będą najczęściej przychodzić na pamięć, tak że ile razy z nimi się zetknie, będzie mu się zdawało, że z nami obcuje. Tego, rzecz jasna, będziemy się musieli wystrzegać, aby nie posyłać w darze rzeczy bezużytecznych, jak na przykład kobietom i starcom pełnego kompletu myśliwskiej broni albo prostakom księgozbioru, albo uczonym i literatom rybackich wędek i sieci. Z drugiej strony musimy i na to pilnie uważać, abyśmy chcąc komuś posłać jakiś przyjemny podarek, nie wysyłali takich przedmiotów, które by dla każdego były cichą naganą jemu właściwej słabości, jak na przykład gdybyśmy pijakowi posłali flasze wina albo choremu słoje lekarstw. Przestaje być dobrodziejstwem, staje się aktem zniewagi dar, przez który dajemy do zrozumienia, że znamy słabość przyjmującego.

XII.

Jeżeli od naszej decyzji zależy, co mamy dać, wybierajmy dary o trwałej wartości, jak najmniej przemijające. Niewielu bowiem znajdzie się ludzi do tego stopnia poczuwających się do wdzięczności, aby myśleli o tym, co wzięli w darze, kiedy już tego daru nie widzą. I przeciwnie, nawet w świadomości niewdzięcznych, kiedy patrzą na dary, jawią się wspomnienia doznanych dobrodziejstw, ponieważ pozostające przed ich oczami dary nie pozwalają zapomnieć o sobie, ale przywodzą ciągle na myśl i utrwalają w pamięci osobę dawcy. Tym bardziej należy wybierać dary trwałej wartości, że nigdy o swych darach nie wypada nam przypominać. Sama rzecz powinna odświeżać wspomnienie. Tak więc chętniej ofiaruję artystyczne wyroby ze srebra niż zwykłe srebro, chętniej spiżowe posągi niż suknie lub inne przedmioty, które w niedługi czas zniszczą się przez użycie.

Mało jest ludzi, u których pamięć o dobrodziejstwie trwa dłużej niż dobrodziejstwo. Więcej jest takich, którym na tak długo starcza pamięci o darach, jak długo tych darów używają. Ja zatem chciałbym, gdyby to było możliwe, aby mój dar nie zużył się nigdy, lecz aby zawsze trwał i pozostawał w posiadaniu mego przyjaciela i przez całe życie mu służył.

Nie ma takiego głupca, aby trzeba było go napominać, by nie wysyłał komuś w podarunku gladiatorów lub dzikich zwierząt po zakończeniu igrzysk cyrkowych, ani letniego ubrania w zimie, ani zimowego podczas spiekoty letniej. W dobrodziejstwach należy zachować zdrowy rozsądek, należy mieć wzgląd na czas, na miejsce, na osoby, ponieważ w zależności od tych momentów te same dary są przyjemne i nieprzyjemne. O ileż większą radość sprawiamy, kiedy dajemy to, czego ktoś potrzebuje, niż dając to, co ma w obfitości; kiedy dajemy to, czego ktoś długo szuka i znaleźć nie może, nie to, czego wszędzie jest pełno. Dary powinny być nie tyle kosztowne, ile raczej rzadkie i osobliwe, tak aby również w oczach bogaczy znalazły uznanie. Tak na przykład zwyczajne owoce, na które kilka dni później nie zechce nikt nawet spojrzeć, są uważane za przysmak tylko dlatego, że pojawiły się przed czasem. Również w wielkim poszanowaniu będą te dary, których jeszcze nikt nie otrzymał od innych albo my ich jeszcze nie daliśmy innym.

XIII.

Kiedy Aleksander Wielki zawojował kraje na Wschodzie i unosił się dumą nad miarę człowieka, Koryntianie przesłali mu przez swych posłów powinszowanie zwycięstwa i obdarzyli go obywatelstwem swego miasta. Ponieważ Aleksander śmiał się z tego rodzaju złożonego mu hołdu, rzekł jeden z posłów: „Jeszcze nikomu innemu nie daliśmy dotąd obywatelstwa, prócz ciebiei Herkulesa." Na te słowa Aleksander z radością przyjął tak niecodzienny zaszczyt, zaprosił posłów na ucztę i wiele innych świadczył im uprzejmości, myśląc nie o tych, którzy mu dali obywatelstwo, lecz o tym, komu je dali. W ten sposób człowiek, który swe życie poświęcił sławie, choć nie znał jej istoty i granic, który idąc śladami Bakchusa i Herkulesa nie myślał nawet tam się zatrzymać, gdzie oni stanęli, ten człowiek od ofiarodawców przeniósł się myślą do towarzysza przyznanego sobie zaszczytu, jak gdyby teraz dopiero, po zrównaniu się z Herkulesem, był panem nieba, o czym marzyła jego dusza,   pełna dumnych urojeń. Ale co miał właściwie wspólnego z Herkulesem ten szalony młodzieniec, który swą wielkość zawdzięczał nie męstwu, lecz szczęściu, które sprzyjało jego zuchwałym porywom? Herkules nie wywalczył żadnego zwycięstwa dla własnej korzyści i chwały, lecz wędrując przez cały krąg ziemski odnosił zwycięstwa nie z żądzy podboju, ale z rozumowych pobudek, jako ten, który był pogromcą złych, mścicielem dobrych, zwiastunem pokoju na lądzie i morzu. Tymczasem Aleksander już od dzieciństwa ; był łotrem, sprawcą zguby i spustoszenia narodów, mordercą równie dobrze wrogów, jak i przyjaciół, który uważał ze swe największe szczęście — być postrachem dla wszystkich śmiertelnych. Zapomniał przy tym, że ludzie boją się nie tylko wielkich i okrutnych zwierząt, ale i małych nikczemnych gadzin z powodu zabójczego ich jadu.

XIV.

Ale wróćmy już teraz do rzeczy. Dobrodziejstwo, które dajemy wszystkim, nie jest miłe nikomu. Nikt nie chce uważać siebie za gościa u karczmarza lub oberżysty, ani za współuczestnika w przyjęciu, które ktoś urządza dla wszystkich. W tym wypadku może powiedzieć: „Co mi właściwie uczynił dobrego? To samo, co i komuś, kogo zna ledwie z widzenia, to samo, co i swemu osobistemu wrogowi i największemu łotrowi. Czy wziął pod uwagę moje zasługi, czy mnie wyróżnił? Nic podobnego! Dogodził nie mnie, lecz własnej słabości". Jeżeli chcesz, aby dar twój radował innych, staraj się, aby był rzadki. Każdy chętnie to widzi, kiedy w jakiś sposób go wyróżniają. Niech jednak mej rady nikt nie tłumaczy w tym sensie, jak gdybym chciał ograniczać hojność i trzymać ją krótko na wodzy. Dobroczynność niech swobodnie posuwa się tak daleko, jak jej się podoba, ale niech się posuwa w określonym kierunku, a nie błąka się po bezdrożach. W ten sposób można rozdawać dary, że każdy, choć je otrzyma na równi z tłumem, jednak nie poczuje się zaliczony do tłumu. Trzeba tak da- wać, aby każdy mógł sądzić, że okazuje mu się jakieś szczególne względy i na tej podstawie utwierdzał się w przekonaniu, że okazuje mu się większą życzliwość niż innym. Niech się pociesza: „Otrzymałem to samo, co tamten, ale mnie dano z chęcią. Otrzymałem to samo, co tamten, ale mnie dano natychmiast, podczas gdy tamten musiał długo o to się starać. Wielu z nas ma to samo, ale nie każdemu dano z tymi samymi słowami ani z taką samą życzliwością ze strony ofiarodawcy. Tamten otrzymał na prośbę, ja zaś bez prośby. Tamten otrzymał, owszem, ale łatwo może się odwzajemnić, ale jest już sędziwym starcem, ale nie miał potomstwa i zobowiązań — pozwalał więc dającemu żywić najlepsze nadzieje na wielki spadek. Mnie jednak dał więcej, choć dał to samo, ponieważ dał bez nadziei otrzymania z po  wrotem." Jak chytra zalotnica potrafi w ten sposób okazywać względy swym wielbicielom, że każdy z nich otrzymuje szczególne dowody czułości, tak samo kto chce, aby jego dary przyjmowano z wdzięcznością, musi obmyślać sposoby, jak ma sobie wielu ludzi zobowiązać darami, tak jednak, aby każdy otrzymał z jego ręki coś szczególnego, czym mógłby przed innymi się chwalić.

XV.

Co do mnie — nie stawiam przeszkód dobroczynności. Im częstsze będą dary i większe, tym więcej przyniosą chwały. Ale zawsze trzeba kierować się zdrowym rozsądkiem. Dobrodziejstwa rozdawane na chybił trafił,   bez rozeznania, nie uradują nikogo. I dlatego jeżeli ktoś sądzi, że dając tego rodzaju wskazówki i zalecenia, chcemy zacieśnić granice dobroczynności i uszczuplić jej swobodę działania, ten naprawdę źle zrozumiał nasze przestrogi. Którą to cnotę mamy w większym poszanowaniu? Do której zachęcamy usilniej? Komu bardziej przystoi taka zachęta niż nam, którzy staramy się ustanowić święte przymierze pomiędzy wszystkimi ludźmi? O cóż więc chodzi? O to, że skoro żadna skłonność umysłu, nawet jeśli pochodzi z dobrego usposobienia, nie jest sama przez się szlachetna, lecz tylko wtedy staje się taka, kiedy rozum przekształca ją w cnotę, wobec tego nie mogę się zgodzić, aby dobroczynność zamieniała się w marnotrawstwo. Wtedy tylko otrzymane dobrodziejstwa sprawiają nam radość, tak że ręce z wdzięczności podnosimy do nieba, kiedy je rozum rozdaje pomiędzy godnych, nie zaś kiedy je przypadek lub nierozważna wola rozrzuca na ślepo, słowem, kiedy i dobrodziejstwem można się szczycić, i przypisywać je własnym zasługom. Możesz uznać za dobrodziejstwa dary, jeżeli samego dawcę wymienić się wstydzisz? O ileż są milsze, o ileż głębiej wstępują do serca, by w nim na zawsze pozostać, te dobrodziejstwa, które radują nas bardziej wtedy, kiedy myślimy o samym dawcy, niż wówczas, gdy rozważamy wartość otrzymanych od niego darów. Zwykł mówić Kryspus Pasjenus, że od jednych woli mieć raczej uznanie niż dobrodziejstwo, od drugich raczej dobrodziejstwo niżeli uznanie, i na potwierdzenie tego przytacza przykłady. „Wolę się cieszyć uznaniem u boskiego Augusta, ale od Klaudiusza wolę mieć S dobrodziejstwo." W moim rozumieniu tej sprawy nie należy chcieć dobrodziejstwa od nikogo, jeżeli jego uznanie nie jest nic warte. O cóż więc chodzi? Nie należało przyjmować dobrodziejstw od Klaudiusza, gdy dawał? Owszem, należało, ale tak jak z ręki losu, w przeświadczeniu, że z łaskawego za chwilę może stać się złowrogi. Dlaczego oddzielamy od siebie rzeczy, które są nierozdzielnie ze sobą złączone? Aby podkreślić zasadę, że nie jest dobrodziejstwem to, czemu brak jest najlepszej części, czyli nie jest nim to, co nie jest dane z rozsądkiem i w dowód uznania. Nawet wielka suma pieniędzy, ofiarowana bez rozumnej racji i szlachetnej intencji, w równym stopniu nie jest dobrodziejstwem, jak nie jest nim przypadkowo znaleziony skarb. Jest wiele rzeczy, które należy przyjąć, nie zobowiązując się do wdzięczności.

Księga druga

I.

Rozpatrzmy teraz, drogi Liberalisie, spra- wę, która pozostała nam z księgi pierwszej, jak mianowicie należy dawać. Do rozstrzygnięcia tej kwestii chciałbym wskazać najprostszą drogę. Tak mamy dawać, jak chcemy przyjmować. Więc przede wszystkim — chętnie, szybko i bez zwlekania. Niemiłe jest dobrodziejstwo, gdy ktoś długo trzyma dar w rękach i widać po nim, że się mocuje i niechętnie go z rąk wypuszcza, i tak daje, jak gdyby sobie wyrywał. Nawet jeśli zajdzie jakaś rzeczywista przeszkoda, starajmy się wszelkim sposobem ustrzec się tego, aby się nie zdawało, że się wahamy. Od odmawiającego niewiele się różni ten, kto się namyśla. Taki za dar swój nie znajdzie wdzięczności. Największą wartość ma w dobrodziejstwie ochocza wola tego, kto daje, ponieważ kto przez zwlekanie przejawia swą niechęć do dania, ten nawet kiedy dał, właściwie nie dał, lecz z braku siły wypuścił z ręki, kiedy mu zabierano. Z drugiej strony wielu jest takich, których dobroczyńcami czyni nieśmiałe usposobienie. Najmilsze są dobrodziejstwa wyświadczone szybko, chętnie, uwzględniające czyjeś życzenia, przy których jedyną zwłokę powoduje nieśmiałość przyjmującego. Najlepszą jest rzeczą uprzedzać, najbliższą zaś tej najlepszej — spełniać życzenia każdego. Z dwojga dobrego lepiej jest uprzedzać i dawać, zanim jeszcze ktoś nas o to poprosi, ponieważ uczciwy człowiek, kiedy ma o coś prosić, zacina się w mowie i rumieni ze wstydu. Kto więc uwalnia go od tej udręki, podwaja wartość swojego daru. Wcale nie za darmo otrzymał ten, kto zanim otrzymał, musiał prosić, ponieważ, jak powiadali nasi mądrzy i godni poszanowania przodkowie, żadna rzecz nie kosztuje drożej niż ta, którą kupujemy za cenę prośby. Ludzie bardziej ograniczaliby swoje pragnienia, gdyby je jawnie musieli wypowiadać przed światem. / Tym się tłumaczy, dlaczego nawet do samych bogów wolimy się modlić po cichu i w duchu, choć prośby zwrócone do bogów nie przynoszą nikomu ujmy.

II

Gorzkie, naprawdę, i ciężkie do wymówienia jest słowo, kiedy musimy powiedzieć: "proszę". Zaoszczędźmy takiej goryczy przyjacielowi i każdemu, kogo chcemy pozyskać jako przyjaciela. Może się nie wiem jak spieszyć, jednak z opóźnieniem daje, kto proszącemu daje. I dlatego należy się domyślać i z oczu czytać, jakie kto ma pragnienie, a kiedy je już poznamy, musimy potrzebującego uwolnić od tak przykrej konieczności proszenia. Wiedz, że takie dobrodziejstwo będzie najmilej przyjęte i zawsze żyć będzie we wdzięcznej pamięci, które wyszło pragnieniu naprzeciw. Jeżeli tak się złożą okoliczności, że nie będzie można uprzedzić prośby, wtedy przerwijmy proszącemu, aby ktoś nie pomyślał, że chcemy, by nas proszono. Skoro więc tylko poznamy czyjeś życzenie, natychmiast przyrzekajmy, że je spełnimy, i potwierdzajmy samym pośpiechem, że chcemy je spełnić, zanim ktoś zwróci się z ponowną prośbą. Podobnie jak pokarm podany w odpowiednią porę wychodzi na zdrowie choremu, a woda podana w odpowiednim momencie ma skuteczność lekarstwa, tak samo dar, choćby skromny i pospolity, ale dany natychmiast, w tejże niemal sekundzie, nabiera wielkiej wartości i bardziej zobowiązuje, niżeli dar wielki i drogocenny, ale ofiarowany późno i po długim namyśle. Kto nie zwlekając zaraz coś czyni, na pewno chętnie to czyni, i dlatego czyni z radością, a radosne usposobienie serca znajduje swój wyraz na twarzy.

III.

Wielkim dobrodziejstwom niektórych ludzi odbiera wartość milczenie, jakie im towarzyszy, oschłość w słowach granicząca z surową powagą i smutkiem, kiedy obiecują z miną odmawiających. O ileż jest lepiej dobre słowa dorzucić na dodatek uczynkom i ludzką życzliwą rozmową uprzyjemnić dar,   który dajesz! Nawet gdyby ktoś się usprawiedliwiał, że długo nie śmiał cię o coś poprosić, możesz po przyjacielsku narzekać: „Bardzo mi przykro z tego powodu, że choć od dawna potrzebowałeś czegoś ode mnie, nie chciałeś mi wcześniej oznajmić swego życzenia, że prosiłeś mnie tak ceremonialnie, że nie zwróciłeś się do mnie bezpośrednio, lecz szukałeś pomocy u innych. Mogę się tylko cieszyć, iż zdecydowałeś się doświadczyć mej życzliwości. Ale na przyszłość jeżeli ci czegoś będzie potrzeba, żądaj śmiało jakby chodziło o rzecz, która słusznie ci się należy. Tym razem daruję ci jeszcze twoją nieśmiałość. "W ten sposób sprawisz, że wyżej będzie sobie cenić twe dobre chęci niż dar — niezależnie od tego, jak wielką przedstawia wartość — o który przyszedł cię prosić. Wtedy wspaniałomyślność i dobroć ofiarodawcy święcą triumfy, kiedy ktoś przy pożegnaniu powie do siebie: „Dzisiaj spotkało mnie wielkie szczęście. To, że poznałem tak wspaniałego człowieka, jest dla mnie ważniejsze, niż gdybym dziesięć razy więcej otrzymał od kogoś innego. Za dobroć jego serca nie odwzajemnię się nigdy wystarczająco".

IV.

Są jednak i tacy, którzy przez szorstkie słowa, przez dumną postawę czynią swe dobrodziejstwa rzeczą znienawidzoną, ponieważ pozwalają sobie na taki ton mowy i taką pychę, że w rezultacie jeżeli nawet kto coś wyjednał, żałuje, że o to prosił. Tym bardziej, kiedy po daniu już obietnicy następuje coraz to dłuższa zwłoka. Bardzo przykra doprawdy jest sytuacja, kiedy ktoś musi jeszcze prosić o to, co było już zagwarantowane przez obiet- nicę. Niech więc każdy natychmiast urzeczywistnia te dobrodziejstwa, które obiecał, ponieważ od niektórych ludzi trudniej jest otrzymać sam dar niż wyprosić obietnicę daru. Musisz nasyłać na nich przyjaciół, jednego, by przypominał, drugiego, aby rzecz doprowadził do skutku. W końcu jeden dar, który przechodzi przez ręce wielu, traci po drodze swą wartość, w następstwie czego najmniej podziękowań otrzymuje obiecujący, ponieważ każdy kolejny pośrednik, którego trzeba prosić o wstawiennictwo, zmniejsza zasługę dawcy. Jeżeli więc chcesz, aby z wdzięcznością i uznaniem oceniali ludzie twe dary, musisz postarać się o to, aby twe dobrodziejstwa w nie uszczuplonym stanie i w pełnej wartości docierały do rąk tych, którym są obiecane, bez żadnych, jak powiadają, potrąceń. Niech ich nikt sobie nie przywłaszcza, nikt chytrze nie przejmuje ani nie zatrzymuje u siebie. Za dary, jakie chcesz ofiarować, nikt inny nie powinien odbierać podziękowania, ponieważ tym samym osłabi przyczynę wdzięczności dla ciebie.

V.

Nie ma cięższej udręki niż stan oczekiwania i niepewności. O wiele łatwiej jest znieść ludziom, kiedy im ktoś od razu rozwiewa nadzieję, niż kiedy z jej spełnieniem wciąż zwleka. Wielu jednak ma taki niedobry zwyczaj, że przewrotnie szukając nie istniejących tytułów do chwały odkładają z dnia na dzień spełnienie obietnicy w obawie, by wokół nich nie zmalał tłum ludzi proszących. Tacy są dygnitarze na dworach panujących, którzy dla dogodzenia swej pysze znajdują przyjemność w ciągłym popisywaniu się swoją ważnością. Wydaje im się, że straciliby autorytet i wpływy, gdyby przez długi czas i za pomocą licznych dowodów nie dawali każdemu z osobna poznać i odczuć, jak wiele znaczą. Toteż niczego nie czynią natychmiast, niczego za jednym razem. Krzywdy z ich ręki są błyskawiczne, dobrodziejstwa powol  ne. Dlatego bądź przekonany, że szczerą prawdę powiedział poeta komiczny:

Jakże to? Nie rozumiesz, że ile dodajesz zwłoki, tyle ujmujesz wdzięczności?

Stąd biorą się słowa, które rozgoryczenie dobywa z ust szlachetnego człowieka: „Czyń, jeżeli masz uczynić!" oraz: „To wcale niewarte tak wielkich starań. Wolę raczej, żebyś mi po prostu odmówił".

Jeżeli już ktoś tak się zmęczy czekaniem, że w końcu znienawidzi samo dobrodziejstwo, czy może ci jeszcze być za nie wdzięczny? Podobnie jak szczytem okrucieństwa jest przedłużanie tortury, a najlepszym rodzajem litości — szybkie stracenie, jako że ten ostatni akt męki stanowi koniec długiego cierpienia, a czas, który poprzedza stracenie, jest najcięższą do zniesienia częścią wiszącej nad głową kary śmierci, tak samo na tym większą wdzięczność zasługuje dar, im krócej się nań czeka. Czekanie nawet na dobre rzeczy jest źródłem udręki i niepokoju, a ponieważ dobrodziejstwa po większej części są jakąś pomocą i ratunkiem w potrzebie, więc ten, kto choć może natychmiast poratować drugiego w potrzebie albo ucieszyć, dozwala jednak, by albo zbyt długo się dręczył, albo zbyt późno radował, przekreśla przez to wartość swojego dobrodziejstwa. Prawdziwy dobroczyńca zawsze się spieszy, a właściwością tego, kto czyni coś chętnie, jest to, że czyni to szybko. Kto późno i po długim odkładaniu z dnia na dzień dopomógł drugiemu, ten nie dopomógł mu chętnie, i w ten sposób stracił dwie rzeczy nieocenionej wartości — i czas stosowny, i możliwość okazania przyjaznej woli. Opóźnianie decyzji wskazuje na brak chęci do jej podjęcia.

VI.

W każdej sprawie, Liberalisie, bardzo wiele zależy od tego, w jaki sposób ktoś mówi lub czyni. Wiele korzyści przynosi szybkość, wiele ich zabiera zwłoka. Podobnie jak w wojennych pociskach jest wprawdzie ta sama natura żelaza, ale krańcowo różne są ich skutki działania, w zależności od tego, czy je ktoś rzuca z wielkim rozmachem, czy wypuszcza z bezsilnej ręki, podobnie jak ten sam miecz zawsze może skaleczyć i przebijać, ale decydującym momentem jest przy tym, jak silna włada nim ręka, tak samo rzecz ma się i z dobrodziejstwem. To samo wprawdzie się daje, ale bardzo wiele zależy od tego,   w jaki sposób się daje. Jak miłą, jak godną pochwały jest rzeczą, jeżeli ofiarodawca nie pozwala złożyć sobie podziękowania, jeżeli już w czasie, gdy dawał, zapomniał, że dawał! Czynić jednak komuś wymówki w chwili, gdy mu się coś daje, to czysty nierozum, ponieważ znaczy to tyle, co do uczynków zasługujących na wdzięczność dodawać słowa zniewagi. Dlatego nie należy dobrodziejstw zaprawiać goryczą i smutkiem mącić radości, jaka im towarzyszy. Choć masz jakieś punkty zaczepne i chciałbyś z tej racji udzielić nagany, wypatrz sobie do tego inną sposobność.

VII.

Fabiusz Werrukosus zwykł mówić, że dobrodziejstwo wzięte od człowieka nieuczynnego, który dał je z cierpką wymówką, jest chlebem twardym jak kamień, który ktoś głodny musi przyjąć, ale nie może go zjeść bez goryczy. Kiedy jednego razu dawny pretor Nepos Mariusz prosił Tyberiusza Cezara, aby mu pomógł pospłacać długi, ten kazał mu podać na piśmie nazwiska swych wierzycieli. Nie znaczy to: dawać, ale — urządzać przegląd wierzycieli. Kiedy więc Nepos podał mu w liście nazwiska swych wierzycieli, Cezar odpisał, że kazał pospłacać jego długi, lecz dodał przy tym obelżywe słowa nagany, przez co sprawił, że Nepos nie miał już długów, ale nie miał też dobrodziejstwa. Uwolnił go Cezar od wierzycieli, ale nie uczynił swoim dłużnikiem. Widocznie miał w tym Tyberiusz jakiś cel na oku. Chciał, jak przypuszczam, aby już nikt więcej nie naprzykrzał mu się tego rodzaju prośbami. Był to niewątpliwie skuteczny sposób na ukrócenie w ludziach nadmiernej chciwości za pomocą kompromitującej nagany, owszem, ale jeśli chodzi o kogoś, kto chce świadczyć drugiemu przysługę, ten musi się trzymać całkiem innej metody postępowania. Masz starać się o to, aby swój dar wszelkim sposobem umilić, tak aby sprawiał więcej zadowolenia. Wymieniona wyżej metoda odnosi ten skutek, że dar nie jest darem, ale przykrą naganą.

VIII.

Chciałbym w tym miejscu jakby w przelocie powiedzieć, co myślę, a mianowicie, że nawet panującemu nie przystoi dawać po to, aby znieważać. — A jednak Tyberiusz nie potrafił nawet i w ten sposób uniknąć tego, czego pragnął unikać, ponieważ w późniejszym czasie znalazło się kilku, którzy prosili go o to samo. Im wszystkim rozkazał, aby w senacie złożyli wyjaśniające sprawozdanie z ich długów i po spełnieniu tego warunku przyznał im pewne sumy pieniędzy. Była to zapomoga, zasiłek ze strony panującego, ale nie było to dobrodziejstwo, jeżeli bez zawstydzenia nie można o tym wspominać. Wysłano mnie przed sędziego i aby uzyskać pomoc, musiałem jak winowajca siebie usprawiedliwiać.

IX.

Wszyscy nauczyciele mądrości zalecają, aby jedne dobrodziejstwa dawać jawnie, drugie potajemnie. Jawnie te, których wzięcie przynosi zaszczyt, jak honorowe odznaczenia wojskowe, godności, urzędy i wszystkie inne dary, które, podane do publicznej wiadomo-

  ści, jeszcze więcej przynoszą chwały. Z drugiej strony dary, które nie przyczyniają się do awansu ani nie są szczeblem do sławy, ale są zwykłym środkiem pomocniczym w chorobie, ubóstwie, w niesławie — takie dary należy dawać po cichu i w tajemnicy, by o nich wiedział ten tylko, dla kogo mają być pożyteczne.

X.

Niekiedy tak ściśle trzeba trzymać rzecz w tajemnicy, aby się nie dowiedział nawet ten, kto korzysta z pomocy. Niech ma, czego mu trzeba, ale niech nie wie, od kogo bierze. Opowiadają, że Arcesilaus miał biednego przyjaciela, który jednak ukrywał przed nim swoje ubóstwo i nawet kiedy był chory, nie chciał się przyznać, że nie ma za co kupić środków do życia. Arcesilaus uznał więc za rzecz wskazaną, aby mu po kryjomu dopomóc, i w czasie odwiedzin nieznacznie włożył mu pod poduszkę woreczek z pieniędzmi, tak aby przyjaciel, nieśmiały ze szkodą dla siebie, raczej znalazł, niż przyjął z ręki pomoc, jaka mu była potrzebna. — Jak to? Ma nie wiedzieć, od kogo otrzymał dobrodziejstwo? — Najpierw niech nie wie, jeżeli niewiedza jest istotną częścią danego mu dobrodziejstwa, następnie wyświadczę mu wiele innych przysług, dam wiele innych darów, z nich zaś będzie się mógł domyślić, kto dał mu i tamte pierwsze. — Ale ostatecznie nie będzie wiedział, od kogo otrzymał. — Wystarczy, że ja wiem, że mu dałem. — To jest za mało. — Za mało, jeżeli chcesz być lichwiarzem, ale jeżeli chcesz być dobroczyńcą, będziesz dawał w sposób najbardziej pożyteczny dla biorącego i wtedy będziesz zadowolony ze świadectwa sumienia. Jeżeli chcesz mieć świadków, to szukasz zadowolenia nie w tym, by czynić dobrze, lecz w tym, by mieć rozgłos dobroczynnego człowieka. —

Jednak chcę, aby wiedział. — Ponieważ chcesz mieć dłużnika. — Jednak chcę, aby wiedział. — Co powiesz, jeżeli jest pożyteczniej, jeżeli szlachetniej, jeżeli przyjemniej, aby nie wiedział? Nie zmienisz zapatrywania? — Jednak chcę, aby wiedział. — Wolno zatem przypuszczać, że nie zechcesz ratować   człowieka w ciemności? Nie twierdzę przez to, że nie należy radować się z wdzięcznego usposobienia przyjmującego, ile razy pozwalają na to okoliczności. Jeżeli jednak ktoś potrzebuje pomocy i ratunku, lecz wstydzi się przyznać do tego, że potrzebuje, kiedy ofiarowany mu dar ma go obrazić, jeżeli nie będzie dany w tajemnicy, wtedy, rzecz jasna, nie powiem o tym nikomu. Jak zresztą miałbym go powiadomić, że dar pochodzi ode mnie, jeżeli jedną z pierwszych i najbardziej koniecznych zasad dobroczynności jest ta, abym nikomu nie wymawiał dobrodziejstw, co więcej, abym mu nigdy o nich nie przypominał? Taka jest bowiem zasada wzajemnej powinności w przedmiocie dobrodziejstw, aby ten, kto daje, natychmiast zapomniał o tym, co daje, a ten, kto bierze, nigdy nie zapominał o tym, co bierze.

XI.

Jest bowiem udręką i ciężarem dla świadomości ludzkiej częste przypominanie dobrodziejstw. Niekiedy chciałoby się zawołać słowami pewnego człowieka, którego przyjaciel Cezara uchronił od proskrypcji w czasach triumwirów. Ponieważ nie mógł ścierpieć pychy swego obrońcy, który się tym przechwalał, powiedział: „Już lepiej oddaj mnie w ręce Cezara! Jak długo myślisz powtarzać: Ja cię wyratowałem z nieszczęścia, ja cię uchroniłem od śmierci?" Kiedy sam z własnej chęci przypominam to sobie, ta rzecz jest dla mnie życiem, ale kiedy ty masz przyjemność przypominać mi o tym, jest dla mnie jednoznaczne ze śmiercią. Niczego nie jestem ci winien, jeżeli uratowałeś mnie po to, abyś miał się czym chwalić. Jak długo chcesz się mną popisywać przed światem? Jak długo nie pozwolisz mi zapomnieć o moim nieszczęściu? Nawet w triumfalnym pochodzie raz tylko prowadzono by mnie w paradzie".

Nie należy więc przypominać o darach, które daliśmy innym. Kto przypomina, ten żąda odwzajemnienia. Nie należy naprzykrzać się ludziom, ani im wciąż przypominać, chyba że dając nowe dobrodziejstwa przypominamy o poprzednich. Nie powinniśmy także rozpowiadać o dobrodziejstwie. Kto dał, niech milczy, kto wziął, niech rozpowiada. Inaczej mogą nam odpowiedzieć podobnie jak temu, kto dał dobrodziejstwo i wszędzie z tego się chwalił: „Musisz przyznać, że już otrzymałeś za nie nagrodę", a na pytanie: „Kiedy"? usłyszał: „Już wiele razy i w wielu miejscach, to znaczy tak często i tam wszędzie, gdzie rozpowiadałeś o swym dobrodziejstwie". Po co chwalić swą dobroczynność? Po co spełniać za kogoś cudzą powinność? Kto inny lepiej to potrafi uczynić z większym dla ciebie zaszczytem, kiedy zaś będzie opowiadał o tobie, wtedy pochwalą ludzie na dodatek i to u ciebie, że nic nie mówisz o sobie. Z góry zakładasz moją niewdzięczność, jeżeli o twym darze nikt ma się nie dowiedzieć, gdy ty sam będziesz milczał. Nie trzeba rozgłaszać własnej dobroczynności do tego stopnia, że gdyby ktoś w naszej obecności chwalił ją, należy powiedzieć: „On bez wątpienia zasłużył na jeszcze większe dary, ja zaś muszę się pocieszyć tą myślą, że gdybym mógł, chętnie dałbym mu jeszcze więcej, niż dałem". Podobnych słów nie trzeba, oczywiście, wypowiadać w duchu niewolniczym, z myślą o własnych korzyściach ani w taki przebiegły sposób, jak kiedy ktoś odrzuca jakąś pochwałę, aby zdobyć jeszcze większą.

Danym raz dobrodziejstwom musi w dalszym ciągu towarzyszyć życzliwość. Straci rolnik to wszystko, co zasiał, jeżeli przerwie swą pracę na siejbie. Ciągłej troski i pracy wymaga zasiana rola do czasu, aż wyda plony. Żaden siew nie przyniesie owocu, jeżeli od początku do końca nie będzie mu towarzyszyła usilna praca. Tak samo rzecz ma się z dobrodziejstwami. Czy mogą być dobrodziejstwa większe niż te, których rodzice nie szczędzą swym dzieciom? Jednak nawet i one są bezowocne, jeżeli rozciągają się tylko na lata dzieciństwa, jeżeli nieustanna miłość rodziców nie jest dla nich ożywczą siłą. I podobnie jest ze wszystkimi innymi dobrodziejstwami. Stracisz swe dobrodziejstwa, jeżeli jednych nie będziesz podpierał drugimi. Nie wystarczy raz dać i na tym poprzestać, ale musisz ciągle je pielęgnować. Jeżeli chcesz, aby ci, których zobowiązujesz darami, byli tobie wdzięczni, winieneś nie tylko im dawać, ale także ich kochać. Przede wszystkim, jak powiedziałem już wyżej, nie przypominajmy im ciągle o dobrodziejstwach. Przypominanie bowiem jest przykre, wymawianie — wprost nienawistne. Przy darowaniu dobrodziejstw niczego bardziej nie trzeba się wystrzegać niż pychy. Jaki pożytek z wyniosłej miny, jaki z patetycznych wyrażeń? Sama rzecz jest dla ciebie pochwałą. Nie należy czynić szumnej reklamy. Dobre uczynki będą mówić za siebie, choć my zachowamy milczenie. Dobrodziejstwa dane w sposób wyniosły nie tylko nie zasługują na wdzięczność, lecz nawet budzą odrazę.

XII

Gajusz Cezar darował życie Pompejuszowi Penusowi, jeżeli można powiedzieć, że daruje życie ten, kto go nie zabiera. Kiedy więc Pompejusz był już wolny i przyszedł, aby mu podziękować, Cezar podał mu lewą nogę do pocałowania. Ci, którzy starają się go usprawiedliwić i utrzymują, że nie uczynił tego pod wpływem pychy, powiadają, że chciał tym gestem pokazać, iż ma sandał złocony, owszem, szczerozłoty i dla ozdoby wysadzany perłami. I mają rację! Jaka w tym była zniewaga, że dawny konsul całował złoto i perły, zwłaszcza jeżeli na całym ciele Cezara nie mógłby znaleźć miejsca czystszego i godniejszego do całowania?

Ten człowiek, który urodził się po to, by obyczaje wolnego państwa zamienić w perską niewolę, nie sądził, aby już było dosyć, jeżeli senator i starzec, który w swym życiu sprawował wysokie urzędy, leżał przed oczami dygnitarzy państwowych w błagalnej pozycji u jego kolan w ten sposób, w jaki zazwyczaj leżą zwyciężeni wrogowie u nóg zwycięzcy. Znalazł więc jeszcze miejsce poniżej kolan, dokąd chciał zepchnąć wolność. Czy nie znaczyło to deptać majestat państwa, ponadto — chociaż ktoś może powiedzieć, że to nie ma znaczenia — deptać go lewą nogą? Jeszcze za mało mu było wstrętnego szaleństwa i pychy, kiedy jako sędzia w sandałach błazna skazał na śmierć byłego konsula, ale musiał jeszcze jako panujący despota włożyć ćwieki sandała do ust senatora.

XIII.

O pycho, największe zaślepienie i klęsko, towarzysząca wielkiemu szczęściu i pomyślności! Jak żaden twój dar nie jest miły! Jak każde dobrodziejstwo zamieniasz w zniewagę! Jak się lubujesz w braku wszelkiego umiaru! Jak wszystko, co pochodzi od ciebie, jest wstrętne! Im bardziej się wywyższasz, tym bardziej się poniżasz i jasno dowodzisz, że nie potrafisz poznać rzeczywistej wartości tych dóbr, z powodu których tak się unosisz! Wszystko, co dajesz, zatru- wasz. Oto dlaczego chciałbym cię spytać: „Co jest powodem, że z taką pewnością siebie podnosisz głowę? Dlaczego tak sztucznie zmieniasz wyraz twarzy i całą postawę ciała, że wolisz chodzić w masce niż mieć naturalny wygląd?" To tylko sprawia ludziom przyjemność, co ktoś daje z ludzkim, łagodnym i pogodnym wyrazem twarzy, i jeśli to daje ktoś wyższy ode mnie, nie wynosi się jednak nade mnie, ale okazuje mi możliwie wielką życzliwość, zniża się do mego poziomu i dając nie popisuje się wspaniałością daru, ponadto tak wypatrzy dogodną chwilę, że jego dobrodziejstwo jest raczej pomocą w sprzyjającej okoliczności niż w nagłej potrzebie. W jeden tylko sposób przekonamy pysznych, że nie powinni marnotrawić dobrodziejstw przez swoją wyniosłą dumą, jeżeli im pokażemy, że wcale nie wydadzą się większe, kiedy wokół nich narobimy wielkiego szumu, ani że oni sami nie okażą się w oczach ludzkich większymi dobroczyńcami. Urojona jest wielkość, zbudowana na pysze, która sprawia, że nawet rzeczy godne kochania doprowadzają do nienawiści.

XIV.

Są pewne rzeczy, które mogłyby wyjść na szkodę proszącym, gdyby je otrzymali, i w tym wypadku nie danie, ale odmowa jest dobrodziejstwem. Musimy więc zwracać uwagę więcej na dobro niż na życzenie proszących. Często pragniemy rzeczy szkodliwych i nawet nie możemy ocenić, jak bardzo są dla nas szkodliwe, ponieważ żądza zaślepia rozum, ale kiedy już ucichnie namiętność, kiedy ostygnie zapał i wrzenie, przed którymi rozum musi ustąpić, wtedy przeklinamy tych dobroczyńców, których dary były dla nas przyczyną nie  szczęścia. Podobnie jak zimnej wody odmawiamy ludziom trawionym gorączką, broni — smutnym i zrozpaczonym, których smutek zamienia się w furię przeciw sobie, każdego narzędzia śmierci — zakochanym, którego żąda płomienna ich miłość na swoją zgubę, zupełnie tak samo pozostajemy nieubłagani i nie damy niczego, co by mogło komuś zaszkodzić, choćby nas o to prosił bardzo usilnie, z wielką pokorą i uniżeniem, niekiedy nawet ze łzami. Musimy mieć na uwadze nie tylko bezpośrednie skutki naszych dobrodziejstw, lecz także i przede wszystkim, dalsze następstwa, jakie za sobą pociągną. Winniśmy świadczyć ludziom dobrodziejstwa tego rodzaju, aby mieli z nich radość nie tylko w chwili, gdy je otrzymują, ale i później, kiedy już otrzymali.

Znajdzie się wielu, którzy powiedzą: „Wiem, owszem, że to mu nie wyjdzie na dobre, ale co pocznę? Prosi, ja zaś nie mogę przeciwstawić się jego gorącym prośbom. Niech się namyśli, aby w razie czego miał żal do siebie, nie do mnie". Błędne rozumowanie. Będzie się żalił właśnie na ciebie, i nie bez racji! Kiedy się opamięta, kiedy przygaśnie nadmierna żądza, jaką się zapalił, jak wtedy może słusznie nie znienawidzi ni kogoś, kto przez swą pomoc wyrządził mu krzywdę i naraził na niebezpieczeństwo? Okrutny to rodzaj dobroci — dać się uprosić na zgubę tego, kto prosi. Podobnie jak jest uczynkiem w pełni zasługującym na chwałę, jeżeli ratujemy życie ludziom, choć sobie tego nie życzą i nie chcą ratunku, tak z drugiej strony dawać proszącym coś, co im wyjdzie na szkodę, jest aktem usłużności godnym napiętnowania. Dawajmy dobrodziejstwa, ale takie, które by nie tylko w doraźnym, ale i w późniejszym użytkowaniu sprawiały coraz większą przyjemność i nigdy nikomu nie wyszły na szkodę. Nikomu nie dam pieniędzy, jeżeli wiem, że je wypłaci kochance. Nie chcę, aby mnie uznano za współwinowajcę lub doradcę nieprzyzwoitego uczynku. Jeżeli potrafię, będę się starał, aby go odwieść od złego, jeżeli nie potrafię, nie chcę być pomocnikiem do grzechu. I czy to gniew pchnie go na drogę występku, czy żądza odznaczeń i sławy zaprowadzi na niebezpieczne manowce, w żadnym wypadku nie chcę mu dopomagać do złego. Nie dopuszczę do tego, aby mógł kiedyś o mnie powiedzieć: „Ten człowiek z czystej miłości stał się przyczyną mego nieszczęścia". Często nie ma różnicy pomiędzy dobrodziejstwem ze strony przyjaciół a krzywdą ze strony wrogów. W to samo nieszczęście, którego mi życzą wrogowie, wpędza mnie niewłaściwa życzliwość przyjaciół i przygotowuje drogę do zguby. Ale co może być bardziej haniebnego niż to, co dzieje się bardzo często, że nie ma różnicy między dobrodziejstwem a działaniem nienawiści?

XV.

Nigdy nie powinniśmy dawać takiego dobrodziejstwa, za które musielibyśmy się wstydzić. Jeżeli największym przykazaniem przyjaźni jest troszczyć się o przyjaciół tak samo jak o siebie, to trzeba brać pod uwagę w równym stopniu dobro jednej i drugiej strony. Dam więc temu, kto potrzebuje, ale dam tyle, abym i sam nie odczuwał braku. Przyjdę z pomocą ginącemu, ale tak, abym i sam nie zginął, chyba że mam być ofiarą za wielkiego człowieka lub wielką sprawę. Nie wyświadczę takiego dobrodziejstwa, o które mnie samemu nie wypadałoby prosić. Nie myślę wyolbrzymiać małego daru, ale też nie dozwolę, aby wielki dar przyjmowano ode mnie za mały; bo jeśli ktoś dając swój dar ocenia go za wysoko, traci przez to podstawę do wdzięczności, ale z drugiej strony jeżeli ktoś dając podkreśla rzeczywistą wartość daru, nie czyni wymówki, lecz dar swój zaleca. Każdy powinien zbadać swe możliwości, na co go stać, na co nie stać, aby nie dawał więcej ni mniej, niż dać jest w stanie. Trzeba mieć również wzgląd na osobę tego, komu dajemy. Niektóre dary są zbyt małe, by mogły wyjść z ręki jakiejś znakomitej osobistości, niektóre znowu zbyt wielkie jak na stan tego, kto je przyjmie. Musisz zatem porównać obie zainteresowane osoby, wzajemnie stan tego, kto daje, i tego, kto bierze, i na tej podstawie oceń, czy to, co masz dać komuś, nie jest zbyt wielkie albo zbyt małe ze względu na dającego, z drugiej strony — czy ten, kto dar ma otrzymać, nie odrzuci z lekceważeniem twego daru, albo znów nie będzie w stanie z niego korzystać.

XVI.

Aleksander Wielki, który w szalonej dumie miewał tylko gigantyczne pomysły, chciał podarować pewnemu człowiekowi miasto. Kiedy zaś ten, kto miał je otrzymać, porównał siebie z wielkością daru i chcąc uniknąć zawiści ludzkiej powiedział, że dar nie jest odpowiedni do jego stanu, rzekł Aleksander: „Nie pytam o to, co tobie wypada przyjąć, ale co mnie — ofiarować". Na pozór zdawałoby się, że są to słowa wspaniałomyślne i naprawdę królewskie, w rzeczywistości jednak były bardzo niemądre. Nic bowiem samo przez się nie przystoi nikomu. Trzeba wziąć pod uwagę, kto daje, komu, kiedy, dlaczego, gdzie — i wiele innych okoliczności, bez rozpatrzenia których nie można należycie ocenić, czy czyn jest do  bry lub zły. Człowiecze nadęty pychą! Jeżeli tamtemu nie wypadało przyjąć, zatem i tobie dawać. Trzeba mieć wzgląd na osobę i stan każdego, a ponieważ we wszystkim cnotą jest umiar, więc równym grzechem jest nadmiar, jak i brak miary. Niech więc będzie ci wolno, Aleksandrze, którego tak wysoko wyniosły przyjazne losy, rozdawać miasta jak pospolite podarki (ale o ileż byś postąpił wspanialej, gdybyś tych miast nie zdobywał, niż żebyś je marnotrawnie  rozdawał!) może jednak się zdarzyć, że ktoś jest zbyt mały jak na to, by mógł miasto posiadać i nim rządzić.

XVII.

Króla Antygona prosił cynik o talent. Odmówił twierdząc, że jest to zbyt wielka suma, by o nią śmiał prosić cynik. Po tej odmowie cynik poprosił o denar. Odmówił król twierdząc, że jest to zbyt mało, aby godziło się dać królowi. — Bardzo nieprzyzwoite są tego rodzaju chytre wykręty. Tą drogą znalazł król sposób, by mógł nie dać ani za wiele, ani za mało. Przy denarze miał wzgląd na króla, przy talencie — na cynika. Mógł jednak dać talent jako król i denar jako cynikowi. To prawda, że talent był zbyt wielką sumą, aby miał ją otrzymać cynik, ale też nie ma daru tak małego, którego by łaskawość króla nie mogła dać w sposób zaszczycający.

Jeżeli się pytasz, czy moim zdaniem filozof powinien był prosić o sumę tak wielką, przyznaję rację królowi. Jest bowiem rzeczą nie do zniesienia, aby ktoś gardził pieniędzmi, a jednocześnie żądał pieniędzy. Ślubowałeś nienawiść pieniądzom. Przyjąłeś to za regułę życia. Dobrowolnie wybrałeś taką rolę i musisz ją należycie odgrywać. Jest to największa przewrotność, kiedy ktoś pod zaszczytnym tytułem ubóstwa stara się zdobyć majątek. Zatem każdy powinien patrzeć nie mniej na własną osobę niż na człowieka, któremu ma zamiar dopomóc.

Chciałbym się tutaj posłużyć porównaniem naszego Chryzypa, wziętym z gry w piłkę. Wiadomo, że piłka upada albo z winy gracza, który ją pierwszy podaje, albo z winy partnera, który piłkę z powrotem odbija. Wtedy piłka śmiga bez przerwy w tę i w tamtą stronę, kiedy ją ręka jednego gracza umiejętnie podaje, drugiego — odbija. Musi jednak gracz wprawny i doświadczony inaczej partnerowi podawać piłkę, kiedy jest blisko, inaczej, kiedy jest daleko. Tak samo jest z dobrodziejstwem. Jeżeli nie będzie odpowiednio dostosowane do jednej i drugiej osoby, i tej, która daje, i tej, która bierze, wtedy ani z rąk pierwszej nie wyjdzie, ani do rąk drugiej nie trafi, jak trzeba. Jeżeli przyjdzie nam grać z mistrzem biegłym i doświadczonym, śmielej podajemy mu piłkę, ponieważ niezależnie od tego, jak piłka do niego doleci, zawsze ją wprawną ręką zręcznie odbije. Ale jeżeli mamy grać z partnerem dopiero początkującym i nie wyćwiczonym, wtedy już nie tak ostro, nie z taką siłą, ale słabiej będziemy posyłać do niego piłkę i wolnym rzutem kierować mu ją prosto w rękę. To samo należy czynić przy świadczeniu dobrodziejstw. Wielu trzeba traktować jako początkujących uczniów, i to powinno nam już wystarczyć, jeżeli czynią starania, jeżeli są gotowi i chętni, aby cię wynagrodzić jakąś wdzięcznością. Tylko że my sami bardzo często czynimy z nich ludzi niewdzięcznych i dopomagamy do tego, aby byli niewdzięczni, tak jakby wtedy dopiero nasze dobrodziejstwo było naprawdę wielkie, kiedy nikt nie będzie mógł się nam za nie odwdzięczyć. Postępujemy podobnie jak złośliwi gracze, którzy chcąc pokazać swą sztukę, starają się wystawić współgracza na pośmiewisko, ze szkodą, rzecz jasna, dla samej gry, która nie może zachować ciągłości, jeżeli obie strony nie są ze sobą zgrane. Wielu ma taką przewrotną naturę, że wolą nie otrzymać za wyświadczone dobrodziejstwo żadnego dowodu wdzięczności, niż dopuścić do tego, aby się mogło zdawać, że jednak ktoś im swą wdzięczność okazał. Są to ludzie pysznii zbyt wysoko oceniający swe dary. O ileż lepiej, o ileż szlachetniej jest postępować w ten sposób, aby również druga strona mogła wykonać, co do niej należy. Trzeba więc jej ułatwić zadanie, by mogła spełnić swój obowiązek wdzięczności. W tym celu trzeba okazać życzliwość i wszystko przyjmować za dobre, słownego podziękowania słuchać z takim samym zadowoleniem, jak gdyby ktoś odwdzięczał się czynem. Winniśmy okazywać, że jesteśmy gotowi, że chcemy, aby ten, kogo przez dobrodziejstwo zobowiązujemy do wdzięczności, mógł się łatwo uwolnić od tego obowiązku. Źle mówią ludzie o lichwiarzu, jeżeli w ściąganiu należnych procentów postępuje bezwzględnie i nie szczędzi dłużnikowi przykrości, równie źle i o takim, który mając odebrać należność zwleka, wyszukuje różne trudności i w ten sposób przedłuża terminy. Podobnie jak nie wolno nam się upominać o nagrodę za dobrodziejstwo, tak też kiedy nas ktoś jakąś rzeczą nagradza, nie powinniśmy nią gardzić. Najlepszy jest taki człowiek, który chętnie czyni dobrze drugiemu, chętnie daje, nigdy nie żąda odwzajemnienia, który też cieszy się z dowodów czyjejś wdzięczności i zapomina o tym, co z życzliwości serca uczynił komuś dobrego, a to, czym mu się odpłacają, przyjmuje nie jako zwrot długu, lecz jako dobrodziejstwo.

XVIII.

Są i tacy, którzy dary i dobrodziejstwa nie tylko zarozumiale dają, lecz także zarozumiale przyjmują. Tego należy unikać. Przystępując zatem z kolei do drugiej części rozprawy, będziemy teraz mówić o tym, jak ludzie powinni się zachować, kiedy otrzymują jakieś dobrodziejstwo.Każde wzajemne zobowiązanie nakłada na obie strony równe powinności. Kiedy się zastanowisz, jak powinien postępować ojciec, wtedy zobaczysz, że wcale nie mniej pozostało ci jeszcze do zrobienia, jeśli masz zbadać i wywnioskować, jak powinien postępować syn. Są pewne powinności męża, ale i nie mniejsze są powinności żony. Są to zobowiązania dwustronne, oparte na równowadze praw i powinności. Sprawy te wymagają normy równej i sprawiedliwej, która, jak mówi Hekaton, jest trudna do ustalenia. Każde szlachetne zadanie, nakazane przez obowiązek, jest trudne do określenia i wykonania, i podobnie to wszystko, co jest zbliżone do szlachetności. Nie tylko po prostu powinno być wykonane, lecz także powinno być wykonane z rozsądkiem. Pod przewodem rozumu trzeba iść przez całe życie, wskazówek rozumu należy przestrzegać w sprawach mających tak największe, jak i najmniejsze znaczenie. Według więc tego, jak radzi rozum, trzeba też dawać oraz przyjmować. Otóż pierwszą i najważniejszą radą rozumu jest, abyśmy nie przyjmowali daru z ręki każdego. Od kogo więc możemy przyjmować? Odpowiem ci krótko: od tego, komu sami chętnie byśmy coś dali. Musimy o tym pamiętać, że z większą jeszcze rozwagą należy wybierać sobie dobroczyńców niż dłużników. Bo choć nie wynikłyby z tego żadne inne przykre następstwa (a jest ich niemało!), już samo to stanowi wielką przykrość, że jesteś zobowiązany komuś, komu zobowiązany być nie chcesz. Z drugiej strony bardzo przyjemnie jest przyjąć dobrodziejstwo od kogoś, kto nawet po wyrządzeniu krzywdy jest nadal godny kochania, tym bardziej że przyjaźń z takim człowiekiem, już z innych powodów przyjemna, staje się ponadto przez fakt dobrodziejstwa tym, czym być powinna. To jest prawdziwa udręka dla człowieka o szlachetnym i delikatnym usposobieniu, kiedy ma okazywać przyjaźń komuś, w kim nie znajduje upodobania. Nie muszę chyba wciąż przypominać, że mówiąc o tym, nie mam na myśli doskonałych mędrców, których cieszy spełniona powinność, którzy panują nad swymi uczuciami i sami dla siebie ustanawiają prawa, będące wyrazem ich woli, a jakie ustanowią, takich też się trzymają — ale mówię o ludziach niedoskonałych, którzy chcieliby wprawdzie iść drogą prawości, ale ich żądze bardzo rzadko i nie bez największego oporu posłuszne są rozumowi. Tak więc trzeba wybierać, od kogo mamy brać dobrodziejstwa, i niewątpliwie z większą oględnością należy szukać dobroczyńcy, który by użyczył nam dobrodziejstwa, niż wierzyciela, który by nam pożyczył pieniędzy. Temu ostatniemu mam oddać tyle, ile pożyczyłem, a jeśli oddam, wypłaciłem się z długu, jestem wolny i niezależny — ale temu pierwszemu muszę i więcej oddać, niż wziąłem, i kiedy już oddam, nadal jestem jego dłużnikiem, bo gdy już odpłacę mu się za dobrodziejstwo, od nowa muszę spłacać dług wzajemności, ponieważ łączy nas przyjaźń. Podobnie jak nie należy przyjmować do grona przyjaciół kogoś, kto nie jest godny, tak też nie trzeba się wiązać najświętszym węzłem dobrodziejstwa z człowiekiem, który na to nie zasługuje. Więź dobrodziejstwa jest podstawą przyjaźni. — Ale nie zawsze mogę powiedzieć: „Nie chcę". Niekiedy nie ma innego wyjścia niż przyjąć dobrodziejstwo nawet wbrew woli. Daje na przykład tyran, okrutny i skory do gniewu. Jeśli więc wzgardzisz jego darami, uzna to za zniewagę. Mam nie przyjąć? W miejsce tyrana postaw łotra, zbójcę, króla, który ma serce łotra i zbójcy. Jak mam postąpić? Mam nie przyjąć dlatego, że nie jest godny, abym był względem niego zobowiązany?— Kiedy ci radzę wybierać kogoś godnego, byś był mu dłużny, wyłączam siłę wyższąi strach. Tam bowiem, gdzie one działają, odpada wolność wyboru. Kiedy jednak ci wolno, kiedy masz prawo swobodnej decyzji, wtedy sam możesz się zastanowić i zdecydować, czy masz przyjąć, czy nie. Ale kiedy konieczność wyklucza wolność wyboru, wiedz, że wtedy nie przyjmujesz, lecz jesteś posłuszny. Nikt nie może zaciągnąć zobowiązania przez wzięcie daru, jeżeli nie mógł go nie wziąć. Jeżeli chcesz wiedzieć, czy chcę przyjąć, spraw najpierw, aby mi wolno było przyjęcia odmówić. — Ale mi życie darował. — Nieważne, co ci darował, jeżeli nie darował jako chcący chcącemu. Jeżeliś mię uratował od śmierci, nie znaczy, że jesteś mym zbawcą. Trucizna służy niekiedy za lekarstwo, trucizny jednak nie zalicza się z tego powodu do środków leczniczych. Pewne rzeczy przynoszą pożytek, a jednak nie zobowiązują do wdzięczności. Pewien człowiek targnął się na życie tyrana, lecz mieczem rozciął tylko nabrzmiały wrzód na jego ciele. Ten jednak wcale mu za to nie podziękował, że chcąc zabić, uleczył chore miejsce, którego bali się dotknąć lekarze.

XIX.

Jak więc widzisz, w dobrodziejstwie sama rzecz ma niewielkie znaczenie, ponieważ nie można uważać kogoś za dobroczyńcę, kto nam się przysłużył w złej myśli. Dobrodziejstwo jest wtedy dziełem przypadku, bo człowiek obmyślał nam krzywdę. Widzieliśmy w cyrku lwa, który w jednym ze skazańców, przeznaczonych do walki z dzikimi zwierzętami, poznał swego dawnego opiekuna i obronił go od napaści innych lwów. Był może dobrodziejstwem ratunek ze strony dzikiego zwierzęcia? W żadnym razie, ponieważ lew ani nie miał woli dobrze czynić, ani nie działał z myślą, aby dobrze uczynić. Na miejscu dzikiej bestii   postaw tyrana. I tyran, i lew ocalił życie, ale ni tyran, ni lew nie wyświadczył dobrodziejstwa, ponieważ nie jest dobrodziejstwem to, co ktoś musi przyjąć, nie jest dobrodziejstwem, jeżeli jesteś zobowiązany komuś, komu być nie chcesz. Najpierw daj mi możliwość, abym miał wolność wyboru, i wtedy dopiero świadcz dobrodziejstwo.

XX.

Roztrząsają zazwyczaj kwestię, czy Marek Brutus, gdyby został skazany na śmierć przez Cezara, powinien by był przyjąć życie od boskiego Juliusza, choć sam uważał, że trzeba zabić jedynowładcę. Czym się kierował zabijając Cezara, o tym będziemy rozprawiać gdzie indziej. Mnie osobiście się zdaje, że Brutus, choć w innych rzeczach był wielkim człowiekiem, w tej jednak sprawie bardzo poważnie zbłądził i nie postąpił według nauki stoickiej, ponieważ albo drżał ze strachu na samo imię króla, chociaż naprawdę państwo ma zapewnioną najlepszą pomyślność pod panowaniem sprawiedliwego króla, albo miał złudną nadzieję, że wskrzesi wolność w takich warunkach, w których równie wielka nagroda czekała za panowanie jak za niewolę, albo uważał, że uda mu się przywrócić w państwie dawną formę ustroju, co było niemożliwością, ponieważ zamarły dawne obyczaje, oraz że zapanuje równa wolność i sprawiedliwość obywatelska, że prawa pozostaną w swej mocy tam, gdzie widział na własne oczy, jak tyle tysięcy obywateli walczyło ze sobą nie o to, czy mają służyć, lecz komu! Jak bardzo jednak musiał nie znać Brutus natury ludzkiej i nie pamiętać historii swego narodu, jeżeli wierzył, że po zabiciu jednego na jego miejsce nie wstąpi ktoś inny, który będzie dążył do tego samego, kiedy po tylu królach zabitych mieczem lub od pioruna znalazł się jednak Tarkwiniusz! Ale, wracając do rzeczy, życie powinien był Brutus przyjąć od Cezara, co nie znaczy, że z tego powodu miałby go uważać za ojca, ponieważ prawo dawania dobrodziejstw zdobył Cezar bezprawnie. W rzeczywistości nie uratował od śmierci ten, kto nie zabił, i wyświadczył nie dobrodziejstwo, lecz łaskę.

Koniec wersji demonstracyjnej.

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga trzecia

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga czwarta

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga piąta

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga szósta

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Wróćmy do pierwszego przypadku. Abym okazał swą wdzięczność, chcesz, bym coś uczynił? Ale tamten, by mnie zobowiązać przez dobrodziejstwo, nic nie uczynił. Przechodząc do drugiego, chcesz, abym oddał dobrodziejstwo z dobrej woli, które on dał mi wbrew woli? Co mam wreszcie powiedzieć o trzecim, który chciał mi wyrządzić krzywdą, ale przez przypadek wyświad  czył przysługę? Abym był komuś zobowiązany za dobrodziejstwo, nie wystarczy, że mi chciał dać, ale abym nie był zobowiązany, wystarczy, że nie chciał. Naga wola nie tworzy dobrodziejstwa, ale jak z jednej strony nie istniałoby dobrodziejstwo, gdyby najlepszej i najszczerszej woli nie dopomogły losy, tak z drugiej, nie istnieje na równi, jeżeli dobra wola nie wyprzedzi losów. Musisz mi nie tylko wyświadczyć przysługę, jeżeli za nią mam ci być zobowiązany, lecz także musisz chcieć i wyświadczyć z rozmysa id="filepos388865">em.

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

— Jak więc jest? — zapytasz. — Gdybym wasze imiona wszystkie razem wrzucił do urny i w drodze losowania wyciągnięto by twoje imię razem z imionami tych, którzy mają być wyzwoleni przez okup, czy wtedy wcale byś mi za to nie był zobowiązany? — Owszem, byłbym zobowiązany, ale niewiele. I zaraz ci wytłumaczą, jak rzecz rozumiem. W przytoczonym przypadku czynisz coś dla mnie, to mianowicie, że przez losowanie dajesz mi możliwość wyzwolenia. To, że z urny wyciągnięto moje imię, zawdzięczam losowi, ale że mogło być wyciągnięte, zawdzięczam tobie. Umożliwiłeś mi dostęp do swego dobrodziejstwa, którego większą część zawdzięczam losowi, ale tobie do zawdzięczenia mam właśnie to, że mogłem stać się dłużnikiem losu.

Pominę w zupełności tych wszystkich, których dobrodziejstwa są po kupiecku obliczone na korzyść. Tacy nie patrzą, komu, ale za jak wielką cenę mają dać dobrodziejstwo, które pod każdym względem zmierza do ich korzyści. Ktoś sprzedał mi zboże, ja żyć nie mogę, jeżeli zboża nie kupię, jednak nie zawdzięczam kupcowi życia, dlatego że kupiłem od niego zboże. Nie oceniam przy tym, jak bardzo konieczne było dla mnie to zboże, bez którego nie mógłbym żyć, ale jak absolutnie nie zasługuje na wdzięczność rzecz, której bym nie miał, gdybym nie kupił. Sprowadzając zboże, kupiec wcale nie myślał o tym, ile pożytku przyniesie mnie, ale po prostu, ile zysku wyciśnie dla siebie. Co kupiłem, za to nie jestem zobowia id="filepos396522">zany.

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII.

— Proszę zarazem bogów — ód- powiesz — abym mógł przyjść mu z pomocą. — Po pierwsze, załóżmy, że ci przerwę w połowie twego życzenia, a już tu okażesz się niewdzięcznym człowiekiem. Jeszcze nie słyszałem, co chcesz mu uczynić dobrego, a już wiem, co chcesz, aby wycierpiał złego. Życzysz mu zmartwień, chwil zgrozy i nie wiedzieć jakiego jeszcze gorszego nieszczęścia. Pragniesz, aby potrzebował pomocy — to jest na jego szkodę. Pragniesz, aby potrzebował twojej pomocy — to jest na twoją korzyść. W rzeczywistości nie tego pragniesz, aby kogoś ratować w potrzebie, lecz aby siebie uwolnić od obowiązku wdzięczności. Kto jednak w ten sposób się spieszy, ten nie za dobrodziejstwo chce się odpłacić, ale  wypłacić się z długu. W ten sposób to jedno właśnie, co w twoim życzeniu mogło się wydawać szlachetne i godne pochwały — chcieć być wdzięcznym, staje się nikczemne i warte napiętnowania — nie chcieć być dłużnym. Ściśle biorąc, pragniesz nie tego, abyś ty mógł wyrazić swą wdzięczność, lecz żeby on musiał cię prosić o łaskę. Czynisz się wyższym od niego, co jest niegodziwością, chcesz, aby na kolana padał przed tobą ten, kto uczynił ci wiele dobrego. O ileż jest lepiej w szlachetnym usposobieniu pozostać dłużnikiem, niż w nikczemny sposób wypłacać się z długu! Gdybyś wyparł się tego, co wziąłeś, lżej byś zgrzeszył, ponieważ dobroczyńca straciłby tylko to, co ci, darował. W danym jednak przypadku pragniesz, aby się poniżył przed tobą, aby przez utratę swych rzeczy i zmianę sytuacji życiowej został doprowadzony do tego, by musiał żyć w gorszych warunkach niż ten, komu dopomógł przez dobrodziejstwo. Mam cię uważać za człowieka wdzięcznego? Wypowiedz szczerze swoje życzenie przed tym, komu chcesz okazać swą wdzięczność! I jeszcze nazywasz dobrym życzeniem to, czym na pół mogą się podzielić wróg i przyjaciel, i co — sam nie wątpisz — odrzucając końcową część tego życzenia, chętnie ci spełni twój wróg i przeciwnik? Również wrogowie mieli tego rodzaju życzenia — zdobyć niektóre miasta, aby uchronić je od zburzenia, zwyciężyć pewne narody, aby okazać im łaskę, ale ich życzenia nie przestały przez to być wrogie, ponieważ to, co jest w nich zamierzeniem najłagodniejszym, następuje po okrucieństwie. Zresztą ile są warte takie życzenia, sam oceń, jeżeli nikt mniej nie pragnie, by się na tobie spełniły, niż ty sam, którego one dotyczą. Bardzo źle się odnosisz do ludzi, jeżeli chesz, aby komuś szkodzili bogowie, a ty żebyś pomagał, i niesprawiedliwie postępujesz wobec samych bogów, wyznaczając im rolę bardzo okrutną, sobie pełną dobroci. Abyś ty mógł dopomóc, bogowie muszą zaszkodzić. Gdybyś podstępnie nasłał na kogoś oskarżyciela, którego byś potem miał skkłonić, aby odstąpił od oskarżenia, albo gdybyś uwikłał kogoś w jakiś proces sądowy, aby następnie umorzyć sprawę, nikt by nie wątpił, że byłoby to z twej strony łotrostwo. Ale jaka różnica, czy sam próbujesz czegoś dokonać przez podstęp, czy pragniesz, aby to uczynili bogowie? Ta tylko, że szukasz dla kogoś potężniejszych wrogów. Bezpodstawnie zapytasz: „Jaką czynię mu krzywdę?", ponieważ twoje życzenie jest albo zbyteczne, albo krzywdzące; owszem, jest krzywdzące, nawet jeśli jest bezskuteczne. To, czego z życzenia, to, czego przez życzenie nie możesz spełnić, jest łaską boga, to, czego życzysz, jest krzywdą. Życzysz, i to wystarczy. Nie możemy mieć do ciebie mniej urazy, niż gdybyś spełnił swoje a id="filepos424863">yczenie.

XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX.

O ileż szlachetniejsze jest takie życzenie: „Życzę ci, niech ci pomyślność tak sprzyja, abyś zawsze dobrodziejstwa rozda• wał, ale ich nigdy nie potrzebował! Obyś zawsze obfitował w bogactwo, z którego czynisz taki wspaniałomyślny użytek, tak abyś bez ustanku mógł go użyczać i wspierać innych! Obyś nigdy nie znalazł się w takim położeniu, żebyś nie miał z czego dawać i obyś nie żałował, żeś dawał! Twe serce, już samo przez się i z natury skłonne do miłosierdzia, dobroci i łaskawości, niech do tych cnót jeszcze bardziej pobudza i zachęca wielka ilość ludzi wdzięcznych za dobrodziejstwa. Obyś miał szczęście spotykać takich jak najwięcej, ale nigdy nie potrzebował ich doświadczać! Sam łaskawy dla wszystkich, obyś nie musiał doświadczać niczyjej łaski! Niech ci tak bez ustanku i nieodmiennie sprzyja łaskawość losu, aby nikt nie mógł wyrazić ci wdzięczności w innej formie niż przez wdzięczne usposobienie!" O ileż przyzwoitsze są życzenia, które nie każą ci czekać na żadną okazję, ale od razu czynią cię wdzięcznym! Nic nie stoi na przeszkodzie, abyś mógł się odwdzięczyć ludziom, którym sprzyja pomyślność. Wiele jest rzeczy, przez które możemy się odwdzięczyć, nawet najszczęśliwszym, za wszystko, co jesteśmy im winni — przez szczerą radę, ożywione stosunki towarzyskie, przez rozmowę — uprzejmą, ale i bez domieszki pochlebstwa — przyjemną, przez pilną uwagę, kiedy ktoś prosi o radę, przez zachowanie tajemnicy, kiedy się zwierza, przez serdeczne współżycie i przyjaźń. Nikogo tak wysoko nie postawiła pomyślność losu, aby nie potrzebował przyjaciół tym bardziej, im wszystkiego ma dosyć.

Usuńmy więc z serca i jak najdalej odrzućmy to pragnienie cudzego nieszczęścia i nie czekajmy na taką okazję. Abyś mógł się odwdzięczyć, do tego nie trzeba bożego gniewu. Już choćby z tego możesz zrozumieć, że źle postępujesz, jeżeli ktoś lepiej wychodzi na tym, gdy jesteś względem niego niewdzięczny. Wyobraź sobie więzienie, chorobę, żałobę, wojnę, niewolę, ubóstwo — to są wszystko okazje do spełnienia twych życzeń. Jeżeli ktoś związał się z tobą przez dobry uczynek, musi się uwolnić przez takie oto nieszczęścia. Dlaczego lepiej nie życzysz zdrowia i szczęścia temu, komu wiele zawdzięczasz? Co ci, jak powiedziałem, przeszkadza, abyś się nie mógł odwdzięczyć ludziom nawet najbardziej szczęśliwym? Tym bardziej, że znajdziesz do tego wiele i rozmaitych sposobów. Wiesz dobrze, że ludzie spłacają długi również bogatym. Nie chcę przeciążać twej uwagi przez długie wywody. Załóżmy przypadek takiego bogactwa i pomyślności, które wyłączają każdą potrzebę. Pokażę ci jednak coś, na brak czego cierpią mocarze postawieni na szczytach wielkości i czego nie mają ci, którzy mają wszystko. Oto: nie mają człowieka, który mówiłby prawdę i który by drugiego człowieka — kiedy ten ogłuchł już w otoczeniu kłamców i przez sam zwyczaj ciągłego słuchania zamiast słów prawdy przymilnego pochlebstwa doszedł do tego, że stracił rozeznanie i wrażliwość na prawdę — wyrwał z matni sprzysiężenia i zgranego chóru oszustów! Czyżbyś nie widział, jak tych mocarzy pędzi w przepaść zdeptana wolność i prawość człowieka, przez poniżenie zmieniona w niewolniczą usłużność? I kiedy nikt, gdy radzi albo od- radza, nie mówi im szczerze tego, co myśli, lecz wszyscy współzawodniczą jedynie o to — kto kogo prześcignie w kłamstwie; kiedy wszyscy przyjaciele mają przed sobą to jedno zadanie i tę jedną ambicję — kto większą dawką pochlebstwa bardziej swe kłamstwo osłodzi, zatem ci wielcy nie znają swej rzeczywistej siły. A ponieważ uważają się za tak potężnych, jak słyszą o sobie w pochwałach, rozpoczynają na swą zgubę niepotrzebne i tragiczne w następstwach dla wszystkich wojny, zrywają konieczne i pożyteczne przymierza, i gnani gniewem, którego nikt nie stara się pohamować, przelewają krew wielu tysięcy, aby na końcu przelać swą własną. Ponieważ biorą szansę wątpliwe za pewne, ponieważ uważają za równą dla siebie hańbę — odstąpić od powziętej decyzji, jak ponieść klęskę, wierzą w wieczną trwałość tych rzeczy, które wyniesione na szczyty najbardziej są chwiejne, i przez to burzą potężne królestwa, grzebiąc w ich gruzach siebie i swoich najbliższych. Nie rozumieją, że na tej teatralnej widowni świata, która się mieni tęczą olśniewających kolorów i blasków marnego i chwilowego dobra, już od tej chwili muszą się spodziewać wszelkiego nieszczęścia, odkąd nie mogą usłyszea id="filepos430764"> prawdy.

XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga siódma

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII.

Jest ktoś niewdzięczny, niech będzie. Nie mnie czyni krzywdę, lecz sobie. Ja ze swego dobrodziejstwa skorzystałem w chwili, kiedy je dałem. Nie będę z tego powodu mniej chętny do dawania, ale bardziej uważny. Co u jednego straciłem, to od drugiego odzyskam. Nawet niewdzięcznym po raz drugi dam dobrodziejstwo i podobnie jak dobry rolnik przez troskliwą uprawę pokonam nieurodzajność gruntu. Ja straciłem swe dobrodziejstwo, on jest stracony dla wszystkich. Nie jest dowodem wielkiego serca — dawać i tracić, ale to jest dowodem jego prawdziwej wielkości — tracić i dawać.