Lucjusz Anneusz Seneka

O GNIEWIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Księga pierwsza

I.

II.

III.

VI.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XII.

XIV. 

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

Księga druga

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

 XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

XXVI.

XXVII.

XXVIII.

XXIX.

XXX.

XXXI.

XXXII.

XXXIII.

XXXIV.

XXXV.

XXXVI.

Księga trzecia

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

XXVI. 

XXVII.

XXVIII.

XXIX.

XXX.

XXXI.

XXXII.

XXXIII.

XXXIV.

XXXV.

XXXVI.

XXXVII.

XXXVIII.

XXXIX.

XL.

XLI.

XLII   

XLIII.

O GNIEWIE

Lucjusz Anneusz Seneka 

Księga pierwsza

I.

Prosiłeś mnie usilnie, Nowacie, abym ci napisał, w jaki by sposób można gniew ułagodzić, i wydaje mi się, że całkiem słusznie lękasz się szczególnie tej namiętności, jako najbardziej gwałtownej i wstrętnej. We wszystkich bowiem innych tkwi coś spokojnego i łagodnego, ta natomiast w całości jest jednym wzburzeniem i znajduje swój wyraz w gwałtownym porywie szału i zionie z gruntu nieludzką żądzą broni, krwi, śmiertelnych tortur. Toteż byleby tylko komu innemu . mogła wyrządzić szkodę, nie zważa na siebie, rzuca się nawet w chmarę pocisków, zionąc pragnieniem zemsty, choćby nawet wraz z sobą miała pociągnąć samego mściciela do zguby. I dlatego niektórzy spośród mędrców nazwali gniew krótkotrwałym szaleństwem. W równej bowiem mierze, jak ono, gniew nie panuje nad sobą, zapomina o przyzwoitości, nie pamięta o związkach przyjaźni i pokrewieństwa, z uporem i natężeniem dąży do wykonania tego, co raz rozpoczął, jest niedostępny dla rozsądku i wszelkiej perswazji, wybucha z błahych powodów, jest niezdolny do rozróżnienia słuszności i prawdy, a przy tym jest do złudzenia podobny do walących się gmachów, które same rozsypują się w gruzy na wierzchu tego, co przytłoczyły swoim ciężarem. Byś jednak wiedział, że nie są zdrowi na duszy ci, których gniew opanował, spójrz tylko na ich wygląd zewnętrzny. Jak bowiem niezawodnymi znamionami szalonych są: zuchwałe i groźne spojrzenie, pochmurne czoło, dziki wyraz twarzy, chód przyśpieszony, niespokojnie drgające ręce, zmieniona cera, częstszy i gwałtowniejszy oddech, tak też podobne objawy widać i u tych, którzy w gniew wpadli: oczy pałają i miotają złowieszcze blaski, obfita czerwień rozlewa się po całej twarzy, krew burzy się w głębi ich piersi, drgają wargi, zaciskają się zęby, podnoszą się włosy i groźnie się jeżą, oddech staje się stłumiony i syczący, słychać trzaskanie wykręcanych stawów, stęki i wycia wściekłości, urywane i niewyraźne słowa, mowa niezrozumiała, ręce dość często uderzają o siebie, nogi tupią o ziemię, a całe ciało jest pobudzone do ruchu i miota gwałtowne groźby, wygląd twarzy szkaradny staje się i wstrętny, a zarazem odstraszający u ludzi zniekształconych i wzburzonych od gniewu. Nie wiadomo naprawdę, czy ta na- miętność jest bardziej wstrętna, czy też haniebna. Wszystkie inne można przynajmniej zataić i żywić w ukryciu, gniew natomiast rwie się na zewnątrz i wychodzi na widok, a im jest większy, tym jawniej się burzy. Czy nie widzisz, jak u wszystkich zwierząt, gdy tylko się. rzucą, by szkodzić, występują pewne typowe objawy, a całe ich ciała tracą swe zwykłe ruchy i spokojną postawę i jeszcze bardziej potęgują swą dzikość? U dzików ze szczęk toczy się piana, a kły się ostrzą zgrzytaniem, byki potrząsają rogami do góry, a uderzeniem kopyt rozsypują kłęby piasku, lwy ryczą, podrażnione węże nadymają swe szyje, a psa wściekłego ponury jest wygląd. Tak więc nie ma zwierzęcia do tego stopnia z natury strasznego i siejącego zagładę, aby nie widać w nim było, gdy tylko zapłonie gniewem, dodatkowego przyrostu nowej dzikości. Wiem dobrze, że również inne uczucia z trudnością dają się ukryć, że zarówno żądza zmysłowa, jak strach, jak odwaga wychodzą na jaw przez pewne oznaki świadczące o nich i można je z góry przewidzieć. Każde silniejsze podniecenie powoduje jakąś zmianę na twarzy. Jaka więc zachodzi tutaj szczególna różnica? Taka, że o ile inne uczucia dają się zauważyć, gniew sam rzuca się w oczy.

II.

Już zaś jeżeli chcesz rozpatrzyć następstwa i szkody spowodowane tą namiętnością, to żadna inna zaraza nie wyrządziła większych szkód rodzajowi ludzkiemu. Możesz zobaczyć mordy i trucicielstwa, i winowajców obrzucających siebie wzajemnie błotem oskarżeń, i spustoszenia grodów, i zagłady całych narodów, i książąt wystawionych przez obywateli na sprzedaż publiczną, i żagwie podłożone pod strzechy, i pożary nie powstrzymane w granicach murów jednego miasta, i ogromne połacie kraju rozbłyskujące łuną nieprzyjacielskiej pożogi. Popatrz na sławne grody najsławniejszych mocarstw, których fundamentów prawie że nie sposób odnaleźć: to gniew je zburzył. Popatrz na wieloma milami ciągnące się pustynie, nie zamieszkane przez żadnego człowieka: to gniew je wyludnił. Popatrz na tak licznych wodzów, których historia przekazała pamięci, a którzy są przykładami złowieszczego losu: oto jednego we własnym łożu gniew mieczem przeszył, drugiego, chronionego świętym prawem gościny, zgładził przy stole, innego w czasie ustanawiania praw  rozszarpał w strzępy na oczach tłumu zgromadzonego na rynku, innemu kazał krew przelać z ojcobójczej ręki syna, jeszcze innemu ręka niewolnika wbiła sztylet w królewskie gardło, jeszcze inny rozpostarł członki na krzyżu. Ale dotychczas opowiadam wyłącznie o męczeńskiej śmierci jednostek. Jakież ma to jednak znaczenie, jeżeli, pominąwszy tych, przeciwko którym z osobna gniew zawrzał, zechcesz zobaczyć zmasakrowane mieczami zgromadzenia ludowe i tłumy narodu wymordowane przez nasłanych żołdaków, i całe narody skazane na zagładę w rzezi wzajemnej... ...jak gdyby albo nie troszczyli się o nas, albo gardzili naszą powagą. Na gladiatorów z jakiego innego powodu wścieka się z gniewu pospólstwo, i do tego stopnia niesłusznie, że uważa za krzywdę dla siebie, że tamci niechętnie giną? Sądzi motłoch, że mu okazują pogardę, więc w wyrazie twarzy, w ruchach i w silnym uniesieniu z widza we wroga się zmienia. Czymkolwiek to jest, gniewem nie jest, lecz niby gniewem, podobnie jak rzecz ma się u dzieci, które, kiedy upadną, chciałyby chłostać ziemię i często nawet nie zdają sobie sprawy, dlaczego się złoszczą, ale tylko tak po prostu się złoszczą, bez określonego powodu i bez doznania krzywdy, a przecież nie bez pewnego pozoru krzywdy, a także nie bez pewnego pragnienia zemsty. Radzimy więc sobie z nimi w ten sposób, że je oszukujemy smagając na pozór rózgami ziemię niby za karę i łagodzimy zmyślonymi łzami, jak gdyby ziemia płakała i prosiła o przebaczenie, i tak przez zmyśloną zemstę kładziemy kres płynącemu z fałszywego wyobrażenia gniewowi.

III.

— Gniewamy się często — odpowiesz — nie na tych, którzy nas krzywdzą, lecz na tych, którzy dopiero zamierzają nas skrzywdzić. — Jest prawdą, że gniewamy się na tych, którzy dopiero mają zamiar nas skrzywdzić, ale krzywdzą nas już przez sam zamiar, ponieważ kto ma zamiar wyrządzić nam krzywdę, już ją wyrządził. — Abyś jednak wiedział — powiadasz — że gniew nie jest żądzą wywarcia zemsty, oto nierzadko najsłabsi pałają gniewem ku najpotężniejszym, a wcale nie pragną zemszczenia się na nich, ponieważ nie wierzą w taką możliwość. — Po pierwsze, jak powiedzieliśmy, gniew jest żądzą wywarcia zemsty, nie zaś możnością, bo przecież ludzie pragną i tego również, co nie leży w ich mocy. Po wtóre, żaden człowiek nie jest aż tak bezsilny, by nie mógł obiecywać sobie zemszczenia się na kimś nawet spośród najpotężniejszych. Do zemsty — dość mamy siły. Definicja Arystotelesa niewiele się różni od naszej. Powiada bowiem, że gniew jest żądzą odwetu za doznane cierpienia. Jaka jednak zachodzi różnica pomiędzy tą naszą definicją a jego, trwałoby zbyt długo tłumaczyć. Przeciw definicji i jednej, i drugiej stawia się zarzut, że dzikie zwierzęta także się złoszczą, nawet nie podrażnione żadną krzywdą ani nie powodowane chęcią zemsty lub sprawienia komuś innemu bólu. Jeśli jednak nawet dokonują tej rzeczy, nie zmierzają do tego. Ale też zaznaczyć należy, że dzikie bestie i wszelkie zwierzęta, z wyjątkiem człowieka, są pozbawione gniewu. Choć bowiem gniew jest nieprzyjacielem rozumu, to jednak tam tylko ma miejsce, gdzie jest panowanie rozumu. Tylko popędy mają dzikie zwierzęta, wściekłość, krwiożerczość, furię napaści, gniewu natomiast nie mają, podobnie jak nie znają rozpusty, mimo iż w stosunku do niektórych rozkoszy są mniej pohamowane niż człowiek. I dlatego nie masz powodu wierzyć słowom poety, gdy mówi:

,,Już ani dzik nie umie się gniewać,

ani łania nie szuka schronienia w chyżej ucieczce,

ani się niedźwiedź nie rzuca na silne bydło rogate".

Przez gniew bowiem rozumie tutaj poeta stan podniecenia i dziką napaść. Gniewać się jednak nie potrafią dzikie zwierzęta tak samo, jak i przebaczać. Nieme zwierzęta są pozbawione ludzkich wzruszeń, mają jednakże niektóre podobne do nich popędy. W przeciwnym bowiem razie, gdyby w nich było miejsce na miłość i nienawiść, byłoby również i na przyjaźń i wrogość, na waśń i zgodę, a tymczasem z tego wszystkiego pojawiają się u nich zaledwie pewne ślady, a poza tym są to zalety i wady zastrzeżone wyłącznie dla serc ludzkich. Żadnemu stworzeniu, z wyjątkiem człowieka, nie jest użyczony rozsądek, przezorność, staranność, zdolność namysłu. Dzikie zwierzęta są więc wolne nie tylko od ludzkich zalet, ale i przywar, a cały ich kształt, tak zewnętrzny, jak i wewnętrzny, jest niepodobny do wyglądu ludzkiego. Tak zwana zdolność władcza inaczej jest u nich rozwinięta. I podobnie jak obdarzone są wprawdzie głosem, ale niezrozumiałym, nieartykułowanym i niezdolnym do tworzenia wyrazów, i podobnie jak mają język, lecz skrępowany i mało obrotny, tak też i sama naczelna władza jest u nich zbyt mało wrażliwa, zbyt mało rozwinięta. Spostrzega wprawdzie i czerpie wyobrażenia z zewnętrznych przedmiotów, które w nich wywołują różne impulsy, ale są to wyobrażenia mętne i niewyraźne. Stąd też reakcje na bodźce i stany podrażnienia występują u zwierząt gwałtownie i z siłą, a jednak nie są właściwie ani lękiem, ani zgryzotą, ani smutkiem, ani gniewem, ale czymś takim do nich podobnym, i dlatego szybko przemijają i zamieniają się w przeciwieństwo. Po chwilach najsroższej wściekłości i trwogi pasą się więc spokojnie, a po oszalałym wyciu i bieganinie natychmiast następuje u nich spokój i sen głęboki.

VI.

Czym jest gniew, dostatecznie już wy- jaśniłem. Czym zaś gniew różni się od skłonności do gniewu, okazuje się jasno: różnica jest taka jak między pijanym i nałogowym pijakiem, jak między zlęknionym a lękliwym człowiekiem. Ktoś uniesiony gniewem może być wcale nieskory do gniewu i na odwrót, ktoś skory do gniewu może wcale nie unosić się gniewem. Wszelkie inne osobliwe odmiany gniewu, które Grecy wyróżniają za pomocą określeń, pomijam, dlatego że nie mają u nas swych słownych odpowiedników, choć i my także mówimy, że ktoś jest zgorzkniały, skwaszony, tak samo że jest złośliwy, zaciekły, swarliwy, opryskliwy, cierpki, szorstki, a to wszystko są przecież różne odmiany gniewu. A między nie wstaw, proszę, również usposobienie kapryśne, które jest delikatnym rodzajem skłonności do gniewu. Są bowiem różne odmiany gniewu — jedne poprzestają na krzyku, drugie są nie mniej uporczywe niż częstotliwe, inne są okrutne w działaniu, lecz mniej przejawiające się w słowach, inne znajdują ujście w wylewie gorzkich słów i złorzeczeń, inne nie wychodzą poza skargi i wzgardę, inne są głębokie, brzemienne w następstwa i zwrócone do wnętrza, a wreszcie są przecież jeszcze tysiące innych odmian zła, występującego w różnych postaciach.

V.

Zbadaliśmy zatem, na czym polega natura gniewu, dalej, czy jest on właściwością jeszcze jakiegoś innego zwierzęcia oprócz człowieka, czym się różni od skłonności do gniewu. A teraz zbadajmy, czy gniew jest zgodny z naturą, czy jest pożyteczny i czy w jakimś stopniu należy go w sobie zachować. Otóż czy jest zgodny z naturą, okaże się jawnie, jeżeli przyjrzymy się człowiekowi. Cóż bardziej jest łagodnego od niego, jak długo pozostaje w zrównoważonym usposobieniu? Co jednak bardziej jest okrutnego od gniewu? Co jest bardziej skłonnego do miłowania innych niż człowiek? A co jest bardziej nieprzyjaznego od gniewu? Człowiek rodzi się do wzajemnej pomocy, gniew — do wzajemnej zagłady. Człowiek chce się gromadzić i łączyć w społeczność, gniew — brać rozbrat ze społecznością, człowiek — przynosić pożytek, gniew — szkodzić, człowiek — śpieszyć z pomocą nawet nieznajomym, gniew — napastować nawet najdroższych, człowiek jest gotów nawet siebie poświęcić dla dobra innych, gniew — rzucić się nawet w wir niebezpieczeństw, byleby drugich pociągnąć za sobą. Któż zatem jest bardziej nieświadomy natury rzeczy niż ten, kto jej najlepszemu i najdoskonalszemu tworowi przypisuje tę dziką i zgubną namiętność? Gniew, jak już powiedzieliśmy, jest spragniony odwetu, a przebywanie tej żądzy w najłagodniejszej piersi człowieka jest najmniej zgodne z jego naturą. Ostoją życia ludzkiego są dobrodziejstwa i zgoda, i bynajmniej nie postrach, lecz miłość wzajemna skłania do zawierania przymierza i do wzajemnej pomocy.

VI.

— Czy jednak kara nie jest czasami konieczna? — Oczywiście, tak, ale może mieć miejsce bez gniewu, a za to — z rozumem. Wtedy wychodzi nie na szkodę, ale na zdrowie, chociaż na pozór przynosi szkodę. Podobnie jak dla wyprostowania włóczni, które się zgięły, prażymy je w ogniu i wetknąwszy pomiędzy kliny, gnieciemy, nie po to jednak, żeby je złamać, ale wyrównać, tak samo ulepszamy i charaktery znieprawione przez wadę, a to za pomocą cierpienia ducha i ciała.

W rzeczy samej i lekarz przy lekkich chorobach stara się z początku niewiele zmieniać z codziennego sposobu życia, określa normą dla pokarmu, napoju i ćwiczeń cielesnych i jedynie przez zmianę trybu życia umacnia zdrowie. Najważniejszą z kolei jest rzeczą, żeby norma poskutkowała. Jeżeli jednak norma i przestrzeganie diety okażą się nieskuteczne, wtedy stopniowo to i tamto odejmuje i ogranicza. A jeśli jeszcze i to nie pomaga, całkowicie zakazuje pokarmów i za pomocą postu wyzwala ciało z choroby. Jeżeli wreszcie te łagodniejsze środki nie odniosą żadnego skutku, przecina żyłę lub wycina te i tamte części, jeżeli przylegającym częściom szkodzą i wokół rozsadzają chorobę. I żadnego leczenia nie uważa się za bolesne, jeżeli tylko kończy się dobrym wynikiem.

Podobnie powinien postępować ustawodawca i władca państwa. Niech leczy, jak długo jest w stanie, charaktery ludzkie za pomocą słów, i to łagodnych, niech doradza, co czynić należy, niech w sercach roznieca pragnienie szlachetności oraz sprawiedliwości, niech budzi nienawiść do występków i wielkie poszanowanie dla cnoty. Niech przejdzie z kolei do mowy surowszej, niech w niej napomina, a ponadto niech czyni wyrzuty, a dopiero w ostateczności niech się ucieka do kar, i to w początku do tych łagodnych i mogących podlegać ułaskawieniu, najcięższe zaś kary niech wymierza za najcięższe występki, tak aby został stracony ten tylko, dla kogo samego nawet najlepszą jest rzeczą zostać straconym. I w tym tylko jednym będzie niepodobny do lekarzy, że oni chorym, którym nie mogli uratować życia, ułatwiają lekkie skonanie, on przeciwnie, skazańców z hańbą i w pochodzie prowadzi na śmierć i pozbawia życia nie dlatego, jakoby się rozkoszował czyjąś karą — daleka jest bowiem od mędrca taka nieludzka okrutność — ale dlatego, żeby złoczyńcy służyli za przestrogę dla wszystkich, a ponieważ za życia nie chcieli być użyteczni, żeby przynajmniej z ich śmierci rzeczpospolita odniosła pożytek. Jak z tego wynika, natura człowieka nie żąda kary i z tej właśnie przyczyny również gniew nie jest zgodny z naturą człowieka, ponieważ domaga się kary. Przytoczę tu również dowód Platona — cóż bowiem szkodzi czynić użytek z cudzych poglądów o tyle, o ile przyjęliśmy je za swoje? Człowiek prawy — powiada Platon — nie wyrządza szkody. Kara wyrządza szkodę. A zatem kara nie przystoi człowiekowi prawemu i z tego samego powodu gniew również ponieważ kara przystoi gniewowi. Jeżeli kara nie raduje prawego człowieka, nie będzie go również radować owo uczucie, które w wymierzaniu kary znajduje przyjemność. Gniew zatem nie jest zgodny z naturą.

VII.

 — Jeśli wiec nawet gniew nie jest zgodny z naturą, czy jednak nie należy dawać mu do siebie dostępu, skoro często okazał się pożyteczny? Przecież podnosi ducha, pobudza zapał i niczego wspaniałego w czasie wojny nie dokona waleczność, jeżeli on jej nie podsyci płomieniem i jeśli tego rodzaju bodziec nie wprawi w ruch i nie popędzi odważnych przeciw niebezpiecaeństwom. I dlatego sądzą niektórzy, że najlepszą jest rzeczą, by gniew powściągać, nie zaś usunąć ze szczętem, a po wyłączeniu zeń tego, co jest nadmierne, by go utrzymać w granicach pożytku i taką tylko cząstkę zachować, bez której osłabnie działanie, zmarnieje siła oraz żywotność ducha. — Otóż, po pierwsze, o wiele jest łatwiej rzeczy zgubne całkiem odrzucić niż zapanować nad nimi i nie dopuszczać do siebie niż utrzymać w należytych granicach. Z chwilą bowiem gdy utwierdzą dopuszczone swe panowanie, stają się potężniejsze od tego, który chce nimi kierować, i nie dają się ani całkiem usunąć, ani zmniejszyć. Po wtóre, sam rozum, któremu powierzone są wodze, tak długo jest zdatny kierować, jak długo pozostaje wolny od namiętności. Z chwilą jednak kiedy raz zmiesza się z nimi i splami, nie potrafi już zapanować nad nimi, choć przecież mógł zdobyć się na to, żeby je odeprzeć od siebie. Raz bowiem wzburzony i z równowagi wytrącony umysł staje się niewolnikiem tego, co wprawiło go w podniecenie. Niektórych rzeczy zalążki są w naszej mocy, w dalszym jednak rozwoju porywają nas swoją siłą i nie pozostawiają drogi odwrotu. I podobnie jak człowiek, który rzucił się w przepaść, spadając nie ma żadnej władzy panowania nad sobą i nie jest w stanie ani stawić oporu, ani opóźnić na chwilę swego upadku, ale nieuchronny pęd na dół udaremnia w nim wszelką refleksję i pragnienie odwrotu, i z konieczności musi tam dotrzeć, dokąd mógł się nie zbliżać, tak samo rzecz ma się z umysłem, jeżeli raz da się owładnąć gniewowi, miłości i innym namiętnościom — nie ma możliwości powstrzymać ich pędu i z konieczności musi go porwać i ciągnąć w przepaść własny jego ciężar i skłaniająca się do upadku natura występków.

VIII.

Najlepszą jest rzeczą, by zaraz pierwszą podnietę do gniewu natychmiast stłumić i przeciwstawić mu się w samych jego początkach, jak również dokładać starań, abyśmy w gniew nie wpadali. Jeśli bowiem już nas zacznie ponosić na oślep, wtedy trudny jest odwrót do namysłu jako jedynego ratunku, ponieważ tam się kończy panowanie rozumu, gdzie raz wtargnęła namiętność, a z woli naszej przyznane zostało jej jakieś prawo. W dalszym ciągu dokaże tyle, ile jej się podoba, nie zaś tyle, na ile ty jej pozwolisz. Zaraz, powiadam, na samych granicach należy powstrzymać wroga. Kiedy bowiem wtargnie w głąb kraju i szturmem do bram już uderzy, nie zgodzi się wtedy na żadne warunki rozejmu — z jeńcami! Duch bowiem nie przebywa w odosobnieniu ani też nie przypatruje się biernie namiętnościom od zewnątrz, tak aby w pewnej chwili nie pozwolił im dalej posuwać się naprzód niż trzeba, ale sam się przekształca w namiętność i dlatego nie może już przywołać na pomoc owej pożytecznej oraz zbawiennej, ale   zdradzonej i osłabionej siły. Jak bowiem już rzekłem, nie mają te rzeczy swoich oddzielnych i oddalonych od siebie miejsc, gdzie przebywają, ale namiętność i rozum są to tylko różne odmiany ducha — na lepsze albo na gorsze. W jaki więc sposób może się podnieść ów ujarzmiony i uciemiężony przez namiętność rozum, który dał się pokonać gniewowi? Albo w jaki sposób wyzwoli siebie z zamętu, w którym elementy gorsze zdobyły przewagę? — Ale — odpowiesz — są przecież i tacy, którzy w gniewie panują nad sobą. — Czy więc aż tak panują nad sobą, że nic nie czynią z tego, co gniew dyktuje, czy też tak tylko, że jednak coś czynią? Jeżeli niczego nie czynią, jasny stąd wniosek, że do wielkich czynów gniew nie jest konieczny, który to gniew wy przywołujecie na pomoc, jak gdyby tkwiła w nim większa siła niżeli w rozumie. Wreszcie pytanie: jest gniew silniejszy od rozumu czy też jest słabszy? Jeżeli silniejszy, to w jaki sposób będzie mógł rozum nakazać gniewowi umiarkowanie, skoro słuchać rozkazów mają zwyczaj tylko istoty bardziej nikczemne? Jeżeli jest słabszy, to i bez gniewu rozum sam przez się wystarczy do wykonania czynów i nie potrzebuje do tego pomocy czegoś nikczemniejszego. — A jednak niektórzy, kiedy w gniew wpadną, zachowują stateczność i panowanie nad sobą. — Tak, ale kiedy? Wtedy, kiedy gniew już ostygł i sam przez się ustąpił, nie zaś kiedy jest w stanie samego wrzenia. Wtedy bowiem większa jest jego potęga. — Czy jednak niekiedy nawet i w gniewie nie pozostawiamy zdrowych i całych, i nawet palcem nie tkniętych ludzi, których nienawidzimy, i czy się nie wstrzymujemy, aby nie wyrządzić im krzywdy? — Owszem, tak ' rzeczywiście czynimy. Lecz kiedy? Wtedy, kiedy jedna namiętność wyparła drugą, a przy tym bądź strach, bądź pragnienie coś niecoś wymogły dla siebie. I nie z dobrodziejstwa rozumu wtedy gniew ucichł, ale pod wpływem wiarołomnego i nikczemnego przymierza zawartego przez namiętności.

IX.

Po wtóre, gniew nie zawiera w sobie niczego pożytecznego i nie zapala ducha do czynów wojennych. Nigdy bowiem waleczność nie potrzebuje pomocy ze strony występku, gdyż sama sobie wystarcza. Ilekroć bowiem potrzeba zapału, obywa się i bez gniewu, ale się sama zrywa i o ile tylko uważa za rzecz konieczną, zapala się i ostyga, zupełnie tak samo jak pociski, miotane z machin wojennych, pozostają we władzy strzelca, który decyduje, czy mają być w ruch   wprawione. „Gniew — mówi Arystoteles — jest konieczny i bez gniewu niczego nie można zwojować, jeżeli nie ogarnie ducha i nie rozpali odwagi. Należy zaś korzystać z jego pomocy nie jako wodza, lecz wojownika." — Zapatrywanie tego rodzaju jest błędne. Jeśli gniew słucha rozumu i idzie tam, dokąd rozum prowadzi, już przez to samo przestaje być gniewem, którego istotną właściwością jest upór względem rozumu. Jeżeli jednak przeciwstawia się rozumowi i nie ucisza się tam, gdzie ten mu każe, ale go gdzieś dalej ponosi nieokiełznany popęd i dzikość, wtedy staje się tak samo bezużyteczny jak żołnierz, który lekceważy sygnał, dany mu do odwrotu. Jeśli więc daje się trzymać na wodzy, należy go już inną nazwą określać, przestał być bowiem już gniewem, który pojmuję jako żywioł wyzwolony oraz nieukrócony. A jeśli nie daje się utrzymać na wodzy, wtedy jest zgubny i nie można zaliczać go do środków pomocnych w potrzebie.

I w ten sposób albo gniew nie jest gniewem, albo też jest bezużyteczny. Jeżeli ktoś bo- wiem wymierza karę nie pragnąc samej kary, ale wymierza dlatego, że jest konieczna, już przez to samo nie można go zaliczać do rzędu ludzi opanowanych gniewem. Ten jest pożytecznym żołnierzem, kto potrafi posłuchać rady rozumu. Namiętności jednak są równie złymi sługami, jak i wodzami.

X.

I dlatego rozum nie powinien nigdy brać do pomocy ślepych i gwałtownych namiętności, dla których żadnego znaczenia nie ma jego powaga, a które tylko wtedy zdoła poskromić, kiedy przeciwstawi im równe siłą popędy, jak na przykład: gniewowi — trwogę, gniew — gnuśności, a trwodze — żądzę. Zachowaj Boże cnotę od takiego nieszczęścia, by kiedykolwiek rozum musiał uciekać się do występków z prośbą o pomoc! Nie może taka dusza doznawać trwałego pokoju, ale muszą nią wstrząsać burze i nawałnice morskie, jeżeli jest zabezpieczona jedynie przez własne nieprawości, jeżeli może być dzielna, tylko kiedy wre gniewem, i gorliwa w działaniu, tylko kiedy pożąda, i opanowana, tylko kiedy się lęka. Pod władzą tyrańską musi żyć, jeżeli się zaprzeda w niewolę jakiejś namiętności. Czyż nie wstyd poniżać cnoty do rzędu pod opiecznej występków? W następstwie tego upada wszelka władza rozumu, jeżeli nie jest w mocy niczego zdziałać bez wsparcia namiętności, a zaczyna się stawać jej równy i nabierać tych samych właściwości. Jaka tu bowiem między nimi różnica, jeżeli z jednej strony namiętność bez rozumu jest rzeczą nierozważną, z drugiej, rozum bez namiętności — niezdolny do działania. I jedno, i drugie ma równe znaczenie, jeżeli jedno nie może ostać się bez drugiego. Kto się z tym jednak pogodzi, aby namiętność miała równe znaczenie jak rozum! — Gniew — powiesz — jest pożyteczny w tym przypadku, gdy pozostaje w granicach umiarkowania. — Owszem, tylko pod warunkiem, że jest pożyteczny z natury. Ale jeżeli się burzy przeciw rozkazom rozumu, wtedy w najlepszym razie przez powściąganie go osiągniemy ten skutek, że im będzie mniejszy, tym mniej zaszkodzi. Wobec tego umiarkowana namiętność jest tylko umiarkowanym nieszczęściem.

XI.

 — Ale gniew — powiesz — jest ko- ' nieczny przeciwko wrogom! — Niestety! W żadnym innym wypadku mniej nie jest konieczny, niż kiedy natarcia nie mogą być żywiołowe, ale muszą być rozsądnie kierowane i utrzymane w posłuszeństwie wobec rozkazów. Jaka jest bowiem inna przyczyna, która barbarzyńców, o tyle silniejszych na ciele i wytrzymalszych na trudy, czyni słabszymi, jeśli nie gniew, który jest największym dla siebie wrogiem? Również i gladiatorów ochrania umiejętność walki, a gniew naraża na niebezpieczeństwo. Zresztą do czego gniew jest potrzebny, jeżeli tego samego może dokazać rozum? Czy może sądzisz, że myśliwy gniewa się na dzikie zwierzęta? Łowi je, gdy nadbiegają, i ściga, kiedy czmychają, to jednak bez gniewu sprawia sam rozum. Co takiego tyle tysięcy Cymbrów i Teutonów, którzy napłynęli przez Alpy, wytępiło do tego stopnia, że wieść o tym straszliwym pogromie zaniósł do ich domów nie żaden zwiastun, ale pogłoska, jeżeli nie to, że gniew zastępował u nich waleczność? I podobnie jak gniew niekiedy zmusza do ucieczki i kładzie pokotem to wszystko, co mu staje na drodze, tak też jeszcze częściej sam sobie sprawia zagładę. Kto jest odważniejszy od Germanów? Kto jest gwałtowniejszy od nich w natarciu? Kto bardziej rozmiłowany w orężu, wśród szczęku którego rodzą się i wzrastają, tak że oręż jest dla nich jedyną troską, podczas gdy o inne rzeczy wcale nie dbają? Kto jest bardziej zahartowany do znoszenia każdego trudu, tak dalece, że w większości nie troszczą się ani o przykrycie dla ciała, ani o schronienie przed bezustanną surowością klimatu? A jednak tych właśnie Germanów, zanim jeszcze zobaczą legiony, już wcześniej gromią na głowę Hiszpanie, Gallowie i zniewieściali w boju żołnierze z Azji i Syrii, i z tej tylko przyczyny są narażeni tak bardzo na klęskę, że łatwo unoszą się gniewem. Takim więc ciałom i takim duchom, nie znającym co rozkosz, co zbytek, a co dostatek, spróbuj tylko dać rozum, dać karność, a wtedy na pewno, abym już nie powiedział czegoś więcej, z konieczności musielibyśmy czym śpieszniej powrócić do starych obyczajów rzymskich. A przez co innego odnowił Fabiusz nadwerężone siły państwa, jeżeli nie przez to, że potrafił zwlekać, odraczać, mitrężyć, czego wszystkiego nie potrafią ludzie łatwo unoszący się gniewem? I na pewno zginęłaby rzeczpospolita, która znajdowała się wówczas w największym niebezpieczeństwie, gdyby Fabiusz odważył się na tak wiele, jak wiele gniew radził. Miał na uwadze położenie rzeczypospolitej i kiedy obliczył jej siły, z których nic już nie mogło zginąć bez spowodowania klęski powszechnej, gniew i zemstę odkładał na później, a myśl swoją natężał wyłącznie do ocalenia ojczyzny przez korzystanie z dogodnych okazji i wcześniej pokonał gniew niż Hannibala. A Scypion? Czy nie pozostawił w spokoju Hannibala i armii kartagińskiej i wszystkich tych, na których należało wrzeć gniewem, i nie przerzucił wojny do Afryki, tak powolnie, że ze strony złośliwych ściągnął przez to na siebie zarzut gnuśności i zamiłowania do wygód? A drugi Scypion? Przecież nie raz jeden i nie na krótko rozkładał się obozem wokół Numancji i ze spokojem znosił swe własne i powszechne rozgoryczenie z tego powodu, że dłużej trzeba zwyciężać Numancję niż Kartaginę. Kiedy jednak otoczył wałami i zamknął wrogów, wtedy do tego ich zmusił, że sami od własnych mieczów ginęli. A zatem gniew nie przynosi pożytku, zwłaszcza w bitwach i na wojnach. Skłania się bowiem do zuchwalstwa i kiedy chce innych wtrącić w niebezpieczeństwa, sam się w nie wtrąca. Taka dzielność jest najbardziej bezpieczna i pewna, która często i długo rozgląda się wokół i  panuje nad sobą, i postępuje naprzód powoli i według przemyślanego planu.

XII.

— Czy jest możliwe — zapytasz — by człowiek prawy nie uniósł się gniewem, kiedy zobaczy, że mordują jego ojca, że gwałtem porywają mu matkę? — Nie będzie się gniewać, ale mścić będzie i bronić! Czemu się jednak obawiasz, by miłość synowska nie była dla niego dość wielką pobudką, nawet bez gniewu? Albo powiedz w ten sposób: czy jest możliwe, by człowiek prawy, kiedy zobaczy, że ćwiartują jego ojca lub syna, nie zapłakał i nie stracił równowagi umysłu — co, jak widzimy, często się zdarza niewiastom, ilekroć je ogarnie jakieś najlżejsze przeczucie   niebezpieczeństwa? Człowiek prawy wypełni swe obowiązki, nie wpadając w zamieszanie ni w trwogę, i to, co jest godne człowieka prawego, wykona w ten sposób, że nie popełni niczego, co nie jest godne takiego człowieka. Ćwiartują ojca? Więc będę go bronił. Poćwiartowano? Więc będę się starał go pomścić, dlatego że tak każe powinność, nie zaś dlatego, że tak gniew radzi. „Gniewają się prawi ludzie z powodu krzywd, jakich doznają ich bliscy." Kiedy twierdzisz tak, Teofraście, starasz się wzbudzić nieufność i niechęć do silniej ugruntowanych zasad filozoficznych i z pominięciem znawcy przedmiotu zwracasz się wprost do tłumu. Otóż ponieważ każdy w tego rodzaju nieszczęściu swych bliskich unosi się gniewem, myślisz, że ludzie nabiorą przekonania, że to, co czynią, rzeczywiście czynić powinni. Prawie każdy uważa za usprawiedliwioną namiętność, którą sam   w sobie odczuwa. Ale ludzie unoszą się tak samo gniewem i wtedy, kiedy im się podaje ciepłą wodę w nieodpowiedni sposób, i wtedy, kiedy stłucze się puchar, i wtedy, kiedy nieuważny przechodzień zabłoci im buty. I bynajmniej nie miłość rodzinna, ale zwyczajna słabość pobudza do gniewu, podobnie jak to się dzieje u dzieci, które płakać będą równie po utracie rodziców, jak i orzechów. Gniewać się z powodu swych bliskich nie jest znamieniem ducha czułego, ale słabego. To jest rzecz piękna i godna pochwały, aby w imieniu rodziców, dzieci, przyjaciół, obywateli z nakazu samej powiności wystąpić godnie jako obrońca zdecydowany, rozsądny, przezorny, nie zaś — wzburzony i rozwścieczony. Żadna namiętność nie jest bardziej od gniewu spragniona odwetu i z tego właśnie powodu gniew nie jest zdolny do wzięcia odwetu. Jest zbyt porywczy i pozbawiony rozsądku, podobnie więc jak każda  żądza, sam sobie staje na przeszkodzie do tego, do czego rwie się. I dlatego ani w pokoju, ani na wojnie nigdy gniew nie  wychodzi na dobre. Sprawia, że pokój  staje się podobny do wojny, na polu zaś walki  zapomina o tym, że szczęście wojenne dla  walczących po jednej i drugiej stronie jest wspólne, toteż wpada pod władzę obcą, gdy się wyłamie spod własnej. Nie należy, dalej, dopuszczać do tego, by czynić użytek z namiętności z tego tylko powodu, że niekiedy spowodowały także coś dobrego, bo przecież i napady gorączki łagodzą pewne rodzaje chorób, co nie znaczy, że nie jest lepiej — wcale ich nie doznawać. Najgorszy to rodzaj lekarstwa, kiedy się zdrowie zawdzięcza chorobie. W podobny sposób i gniewu, nawet jeśli niekiedy, tak jak trucizna, jak upadek, jak rozbicie okrętu, wbrew oczekiwaniu przyniósł pożytek, nie należy z tego powodu uważać za rzecz pożyteczną. Często bowiem środki zabójcze posłużyły do ocalenia.

XII.

Dalej, te rzeczy, które za dobre mieć się powinno, im są większe, tym są lepsze i bardziej pożądane. Jeżeli sprawiedliwość jest dobrem, nikt nie powie, że stanie się   lepsza, jeżeli się coś z niej ujmie. Jeżeli waleczność jest dobrem, nikt nie zechce, żeby ją w jakiejś części umniejszyć. Tak samo i gniew, im jest większy, tym powinien być lepszy. Kto z ludzi gardzi przyrostem jakiegoś dobra? A ponieważ jest rzeczą bezużyteczną, by gniew się powiększał, więc również — by istniał. Żadne to dobro, które przez   wzrost w zło się zamienia. — A jednak — odpowiesz — pożyteczny jest gniew, ponieważ zaostrza zaciętość w boju. — Ale w taki sam sposób jak jest pożyteczne pijaństwo, ponieważ sprawia, że ludzie stają się bezczelni i zuchwali, a niejeden dzielniejszy okazał się w walce w stanie niezupełnej trzeźwości. W tym samym znaczeniu możesz powiedzieć, że również szaleństwo i obłęd są koniecznym uzupełnieniem siły i waleczności, ponieważ szaleństwo często potęguje moc w ludziach. Czy strach niekiedy, na przekór swemu dzia- łaniu, nie czyni kogoś zuchwałym, a groza śmierci nawet największych niedołęgów i tchórzów nie napędza do walki? Owszem, tylko że gniew, pijaństwo, strach i wszelkie inne tego rodzaju wzruszenia są to wszystko ohydne i nietrwałe podniety i bynajmniej nie wzmagają waleczności, która zupełnie nie potrzebuje pomocy występków, ale coś niecoś wspierają człowieka gnuśnego skądinąd i tchórzliwego. Ten tylko przez gniew staje się waleczniejszy, kto bez gniewu waleczny nie był. W ten sposób gniew nie przychodzi waleczności z pomocą, ale ją zastępuje. Przecież gdyby gniew był rzeczywiście czymś dobrym, to  czyby nieodłącznie nie musiał towarzyszyć każdemu,  kto jest najwaleczniejszy? A jednak najbardziej skore do gniewu są dzieci, starzy i chorzy, i wszystko, co jest niedołężne w przyrodzie, rozgorycza się łatwo.

XIV. 

Rzecz niemożliwa — mówi Teofrast — by człowiek uczciwy nie gniewał się na złoczyńców. — W takim razie im kto jest lepszy, tym bardziej musi być skory do gniewu. Myślę jednak, że kto jest bardziej szlachetny, ten, wprost przeciwnie, jest bardziej łagodny, bardziej wyzwolony od namiętności i nie gniewa się na nikogo. Tych zaś, którzy się dopuszczają występków, z jakiego powodu miałby nienawidzić, skoro do występków popycha ich zaślepienie? Nienawidzenie złoczyńców nie jest znamieniem rozsądnego człowieka. W przeciwnym razie sam siebie musiałby nienawidzić. Niech tylko pomyśli, jak bardzo wykracza przeciwko dobrym obyczajom, jak wiele z tego, co czyni, wymaga przebaczenia, a wtedy nawet na siebie samego zapłonie gniewem. Sprawiedliwy bowiem sędzia nie będzie innego wyroku wydawać we własnej, innego zaś w cudzej sprawie. Nikt, mówię, nie znajdzie się taki, kto by miał prawo rozgrzeszać siebie samego przed trybunałem własnego sumienia, i każdy, kto twierdzi, że jest niewinny, twierdzi tak ze względu na świadectwo innych, nie zaś własnego sumienia. O ile jest bardziej po ludzku okazywać złoczyńcom łagodne, ojcowskie serce i nie prześladować ich, ale przywoływać do opamiętania. Błądzącego po polach z powodu nieznajomości drogi lepiej jest wyprowadzić na drogę właściwą niżeli z pola przepędzać.

XV.

A zatem poprawić należy tego, kto się dopuszcza występków, i to za pomocą zarówno napomnienia, jak siły, zarówno łagodności, jak surowości, i trzeba go czynić lepszym tak dla niego samego, jak i dla innych, nie bez kary wprawdzie, ale bez gniewu. Który lekarz gniewa się na chorego, którego leczy? — Ale jeżeli nie ma już możliwości, aby złoczyńców poprawić, jeżeli nie ma w nich żadnego szlachetnego uczucia, słowem, niczego takiego, co by pozwalało rokować dobrą nadzieję, co wtedy? — Wtedy, rzecz jasna, należy ich usunąć ze społeczeństwa, ponieważ popełnią jeszcze gorsze występki, do których nadarzy im się sposobność, i w ten jeden jedyny możliwy sposób niech przestaną być złoczyńcami. Ale niech się to dzieje bez gniewu. Jaki jest bowiem powód do tego bym nienawidził człowieka, któremu wtedy wyrządzam największą przysługę, kiedy pozbawiam go życia? Może kto nienawidzi członków swojego ciała wtedy, gdy je odcina? Nie jest to gniew, ale politowania godny zabieg leczniczy. Zabijamy wściekłe psy, zabijamy dzikiego i nieujarzmionego buhaja, zarzynamy chore bydlęta, żeby nie zarażały stada, uśmiercamy nowo narodzone płody z cechami potworów, a nawet topimy dzieci, jeżeli przychodzą na świat ułomne i niekształtne, i nie jest to aktem gniewu, ale przemyślanej decyzji, jeżeli istoty chore wyłączamy od zdrowych. Nic mniej nie przystoi karzącemu niżeli się gniewać, ponieważ kara tym bardziej przyczynia się do poprawy, jeżeli jest wymierzona z rozwagą.

I ten jest powód, że Sokrates rzekł słudze:

„Ależ bym cię wysmagał, gdyby nie to, że jestem rozgniewany na ciebie". Ukaranie niewolnika odłożył na chwilę większego uspokojenia, a tymczasem skarcił samego siebie. Czyja w końcu namiętność utrzyma się w granicach umiarkowania, jeżeli nawet Sokrates nie miał odwagi działać pod wpływem gniewu?

Koniec wersji demonstracyjnej.

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

 XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLII   

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej