Michał Bałucki

O KAWAŁ ZIEMI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

O KAWAŁ ZIEMI

Bałucki Michał

I

Przed dworcem kolei jednej z podrzędniejszych stacyj przechadzał się wieczorem dnia czternastego maja jakiś podeszłego już wieku mężczyzna i niecierpliwie zdawał się oczekiwać przyjścia pociągu od strony Wrocławia, bo co chwila podchodził pod latarnię, spoglądał na zegarek, to znowu zapuszczał oczy w ciemną przestrzeń, w której gubiły się błyszczące szyny kolei. Staruszek był mały, chudy, zawiędły, ale ruchliwy i pełen życia. Twarz jego przy blasku latarni wyglądała jak karta geograficzna, porysowana w różnych kierunkach zmarszczkami, wśród których małe, żywe, przenikliwe oczy niespokojnie się ruszały niby dwie krople zoksydowanego merkuriuszu. Ubranie niezbyt wykwintne i niezgrabne, a bardziej jeszcze żylaste, poczerniałe ręce świadczyły, że to człowiek trudniący się ciężką pracą. Pomimo tego służba kolejowa z widocznym uszanowaniem zachowywała się względem niego. Nawet naczelnik stacji, wyszedłszy z biura i ujrzawszy go, z uprzejmym ukłonem zbliżył się do niego.

— A, pan Schmidt! — rzekł witając staruszka. — Cóż pana do nas sprowadza? Czy nowy transport cynku wysyłasz pan do Wrocławia?

— Nie, panie. Czekam na mego chłopca.

W słowach tych przebijała się duma, radość, zadowolenie.

— Dwanaście lat go nie widziałem — mówił dalej — nie chciałem bowiem, aby sobie przerywał naukę. Skończył politechnikę w Paryżu, potem był na praktyce w Londynie, zwiedził i Nowy Jork, a teraz wraca do domu.

— I obejmie pańskie fabryki, a pan będziesz mógł sobie wypocząć? Co?...

— Tak układałem sobie dawniej. Ale teraz, po głębszej rozwadze, widzę, że szkoda by było chłopca obrócić do tego. Dla człowieka z takim wykształceniem, jakie on ma, tu nie ma pola do działania. Fabryki moje nie mają wielkiej przyszłości, nie mogę ich rozwinąć tak, jakbym chciał, bo nie ma miejsca.

— Więc baron zawsze uparty i nie chce panu ustąpić parku?

— Nie chce — odrzekł krótko i z widocznym niezadowoleniem Schimidt.

— I nie ma sposobu skłonienia go?

— Będę jeszcze próbował.

W tej chwili zabrzęczał dzwonek na stacji.

— To sygnał? — spytał Schmidt, a oczy zajaśniały mu radością.

— Tak — odrzekł naczelnik — pociąg wyszedł z ostatniej stacji.

— I będzie tu jak prędko?

— Za dziesięć minut.

— To dobrze, to bardzo dobrze. Za dziesięć minut zobaczę go. Musiał się bardzo odmienić, zmężnieć. Gdym go wyprawiał z domu, miał dopiero lat czternaście. Dziś ma już dwadzieścia sześć. To odmienia człowieka. Ciekawy jestem, czy mnie też pozna?

Po ostatnim zapytaniu stary Schmidt zamyślił się; myśli musiały być przyjemne, bo uśmiechał się do nich. Wtem zbliżył się dozorca kolejowy i wręczył mu telegram.

— Do minie? — spytał Schmidt i pobladł.

— Tak.

Drżącymi rękoma rozerwał pośpiecznie kopertę i rozwinął papier.

— A... to od mego wspólnika! rzekł odetchnąwszy. — Nalega o spieszną dostawę cynku. Pisze, że z zamówieniami rady sobie dać nie może i radzi przyjąć więcej robotników... To nie podobna... Gdzież ich pomieszczę? Trudno ludzi jak bydło trzymać w kupie. A przy tym... do czego? Na tych kilka maszyn, które są w ruchu, ludzi mam dosyć. Póki się fabryki nie rozszerzą, nie ma co myśleć o tym.

Schował telegram do kieszeni.

— Jakże mnie przestraszył tym telegramem! — rzekł po chwili ocierając chustką spotniałe czoło. — Myślałem, że od Adolfa, że mu się co przytrafiło w drodze.

Spojrzał znowu na zegarek.

— Za pięć minut powinien już tu być. Rzecz dziwna, jak ta skazówka dziś mi się powoli suwa. Tyle lat czekałem spokojnie, a dziś każda minuta wydaje mi się tak długą... Pokazuje się z tego, że cierpliwość stoi w odwrotnym stosunku do czasu i przestrzeni. Koleje poskracały nam przestrzenie i dlatego dziś mniej umiemy czekać niż dawniej.

—  A propos kolei — zagadnął naczelnik — cóż słychać z pańskim projektem połączenia fabryki z naszą linią?

— Nic nie słychać — odrzekł Schmidt rozdrażniony nieco wzmianką o tym przedmiocie. — Plan gotowy... ale ten wariat, baron, nie pozwala prowadzić drogi przez swoje dobra i przeszkadza mi w uzyskaniu koncesji rządowej. Po co tacy ludzie żyją? Oni tak potrzebni na świecie, jak kamienie w ornej ziemi.

Gwizd zbliżającej się lokomotywy przerwał rozmowę. Naczelnik oddalił się do swoich zatrudnień służbowych, a stary Schmidt zbliżył się ku szynom kolejowym. Niezadługo ukazały się wśród ciemności czerwone latarnie lokomotywy, świecące jak wilcze oczy, i długi szereg wagonów, które z łoskotem posuwały się po drodze, jak potworny, olbrzymi wąż, dyszący i wyrzucający z siebie kłęby dymu i pary.

Konduktor wygłosił nazwisko stacji i dodał:

— Pociąg zatrzymuje się dwie minuty! Równocześnie otwarło się parę drzwiczek wagonu i kilka osób wysiadło. Stary Schmidt, który oczyma rzucał niespokojnie na prawo i na lewo, zbliżył się spiesznie do jednego wagonu, z którego właśnie wysiadał jakiś młody człowiek, i głosem stłumionym nieco wzruszeniem zawołał:

— Adolf!

Młody człowiek zwrócił się szybko na ten głos ku niemu i zbliżył się z radością i uszanowaniem. W powitaniu ojca z synem nie było uniesienia, wykrzykników, ale w spojrzeniach ich i w tonie głosu przebijało się głębokie uczucie i przywiązanie.

Stary Schmidt poważnie pocałował syna w czoło i spytał:

— No, jak się masz, Adolf? Zdrów jesteś?

— Zdrów zupełnie, kochany ojcze — odrzekł syn całując go w rękę.

— A gdzie twoje rzeczy?

— Zaraz je odbiorę.

— Daj kartką, ja pójdę po nie. Mnie prędzej wydadzą. A może głodny jesteś? Do domu kilka godzin jeszcze. Zjemy sobie tu kolację i wypijemy z naczelnikiem tutejszej stacji kieliszek wina za twój szczęśliwy powrót.

Naczelnik w tej chwili przechodził koło nich.

— Zapoznam cię z nim. To uczciwy i pracowity człowiek.

To powiedziawszy, zwrócił się do naczelnika i zatrzymując go rzekł:

— To mój syn.

Słowa te powiedział z dumą i zadowoleniem. W istocie, mógł być dumnym stary fabrykant. Syn bowiem jego był wcale dorodnym mężczyzną w pełni sił i zdrowia, które świeżym rumieńcem malowało się na ogorzałej twarzy. Była to piękność męska, dojrzała, o silnej budowie ciała, przypominającej spiżowe posągi...

— Niepodobny do mnie? Co? — odezwał się stary żartobliwie do naczelnika stacji. — Wdał się całkiem w matkę. Była równie słusznego wzrostu.

Do rozmawiających zbliżył się jakiś blondyna, z bródką ze szwedzka przystrzyżoną, także w podróżnym ubraniu, i podając rękę synowi fabrykanta, rzekł:

— No, do widzenia, Adolfie. Spodziewam się, że mnie niezadługo odwiedzisz; będziemy mieli wiele do pogadania...

To powiedziawszy, uścisnął rękę Adolfa i ukłoniwszy się lekko stojącym obok niego, odszedł ku drzwiom sali, gdzie siedziała jakaś młoda dama w towarzystwie mężczyzny.

— Któż to taki? — spytał Schmidt syna.

— To mój kolega szkolny. Wraca z Włoch, gdzie bawił przez rok cały ze swoją żoną. Mają w tych stronach majątek. Cieszę się z tego sąsiedztwa, bo to niezły człowiek, choć z wybujałą fantazją i trochę zastarzałymi pojęciami.

Stary Schmidt nie rozpytywał się więcej o towarzysza podróży swego syna, zbyt zajęty nim samym. Wziął od niego kartkę i poszedł w stronę, gdzie wydawano pakunki, a Adolf z naczelnikiem weszli do restauracji. Przechodząc koło damy, siedzącej na ławce przy wejściu do sali, Adolf ukłonił się.

— To wcale piękna kobieta — rzekł do niego naczelnik stacji, gdy usiedli przy stole.

— To właśnie żona mojego kolegi.

— A ten przy niej siedzący mężczyzna, to zapewne jej brat?

— Nie; to niedawna znajomość z Mediolanu. Podobno poeta. Jedzie do nich na czas jakiś.

— Ładna kobieta — powtórzył naczelnik stacji rzucając spojrzenie w stronę, gdzie siedziała owa dama, owinięta przed chłodem nocy w pąsowy szal.

Była to jedna z tych piękności, jakie nieczęsto się spotyka; jedna z tych, o których Dumas powiada, że mają rysunek. W ruchach miała wdzięk i elegancję, linie profilu szlachetne i czyste, twarz bladą i czarne oczy. Czoło może trochę było zachmurzone, usta za dumne, ale umiała łagodzić tę surowość smętnym uśmiechem, który na. jej twarzy miał najrozmaitsze odcienie, począwszy od takich, w których uśmiech jest tylko jałmużną, rzuconą z łaski, aż do tych, w których odsłaniają się sympatie serca. W tej chwili zmęczenie czy znudzenie odpędziło uśmiech, gdy mówiła do męża, który zbliżył się do niej:

— Czy są konie? — spytała.

— Są. Zaraz każę przenieść rzeczy.

— Ach, jak to długo trwa! to umrzeć można z nudów!

— Zaraz pojedziemy.

Mąż oddalił się. Dama zwróciła się do obok siedzącego mężczyzny i rzekła krasząc słowa uśmiechem przyjaznym:

— Pan pewnie żałować musisz, żeś się dał namówić do tej podróży z nami. Znudzisz się tu okropnie. Po Mediolanie pobyt w Zalesiu, to doprawdy tylko za pokutę przyjąć można. Pojmuję wielkość pańskiego poświęcenia.

— Nie może być mowy o poświęceniu tam, gdzie jest tylko przyjemność.

— Mówisz pan, jak grzeczność każe; ale gdyby ci teraz wybierać było wolno, z pewnością wróciłbyś co prędzej do Włoch.

— Pewny jestem, że pani nie. wierzysz w to, co mówisz.

Lekki rumieniec przepłynął przez alabastry jej twarzy i nie śmiała spojrzeć w twarz mężczyzny.

Nie rozmawiali już więcej, bo właśnie mąż zbliżył się i rzekł:

— Jedziemy.

II

Późną już nocą powracał Schmidt z synem do domu. Droga ich prowadziła około licznych fabryk, których wysokie kominy buchały dymem i sypały garście iskier. Pomimo że to była noc, w fabrykach widać było światło i ruch. Adolf przypatrywał się temu z zajęciem.

— Jakie tu wielkie zmiany! — rzekł. — Dawniej, pamiętam, stały tu nędzne wioszczyny, a dziś fabryczne osady powstały jakby miasta jakie.

— I to w przeciągu kilku lat. Ludzie deptali tę ziemię, nie domyślając się, jakie skarby kryje w sobie; marli z głodu, gdy mogli zostać bogaczami. Potrzeba było obcych ludzi na to, którzy przemysłem stworzyli dobrobyt i wypędzili nędzę i lenistwo.

— O ile sobie przypominam, to i ty, ojcze, brałeś w tym udział?

— I to niemały. Te kopalnie były fundamentem mojego majątku. Właśnie bowiem w czasie, kiedy poczęto robić w tych okolicach poszukiwania galmainu wróciłem z zagranicy z małym funduszem, uzbieranym oszczędnością i pracą, i myślałem otworzyć w miasteczku pobliskim warsztat ślusarski. Tymczasem bawiłem u mego starego ojca, który był kowalem w Zalesiu.

Wtedy Żyd karczmarz namówił mnie na kupienie kilku akcji towarzystwa, zajmującego się eksploatacją galmanu. Kupiłem ośm sztuk po siedemdziesiąt pięć talarów. W krótkim czasie akcje poskoczyły na sto dwadzieścia. Rozpoczęto w kilku miejscach kopać i budować fabryki. Interes szedł świetnie; gdy naraz w kopalniach woda się pokazała, która nie tylko przerwała,, ale uniemożliwiła dalsze roboty. Akcje z każdym dniem spadały przerażająco. Główny jednak powód ich spadku trzymano jakiś czas w sekrecie, a karczmarz, przez którego nabyłem poprzednie akcje, namówił mnie do kupienia jeszcze kilku, które były jego własnością. Sprzedał mi jej wprawdzie bardzo tanio, bo po sześćdziesiąt talarów, ale zawsze było to oszustwo, bo wnet akcje spadły na czterdzieści. Zaniechano całkiem kopania, które z powodu coraz silniej dobywającej się wody było niepodobne, i akcje pozbywano za bezcen.

Byłem zrujnowany. Trzeba było rozstać się z myślą założenia warsztatu i iść za czeladnika do kolei. Nie rozpaczałem jednakże. Już to taka moja była natura, że sikoro mi się jakie nieszczęście przytrafiło, nie upadałem na duchu, ale szukałem sposobów ratunku, a gdy ratunku nie było, mówiłem sobie: Co ci zmartwienie pomoże? — Ta perswazja była jak elastyczna sprężyna w mej duszy. Zgięta nieszczęściem, podnosiła się znowu nie złamana i przedsiębiorczo krzątała się na nowo.

Powoli więc zacząłem znowu w pierze porastać. O akcjach, które bez wartości prawie poniewierały się między ludźmi, zapomniałem całkiem. Nieraz jednak w święta i niedziele, kiedy moi koledzy przepędzali czas wesoło w piwiarniach i kręgielniach, chodziłem ukradkiem w stronę zaniedbanych kopalni i tam, łażąc po gliniastych dołach i zaglądając w ciemne otwory, wypatrywałem, czy woda nie ustępuje, nie znikła jakim cudem, i rozmyślałem wtedy nad sposobami osuszenia kopalni. Było to marzenie, dzieciństwo, a jednak myśl ta tak uczepiła się mej głowy, że nieraz we śnie zrywałem się, bo zdawało mi się, że widziałem kopalnie osuszone, mnóstwo robotników krzątających się około nich. Jak się później pokazało, marzenie to moje miało swoje podstawy, w przeczuciach moich był grunt realny. W tym czasie poznałem się z matką twoją. Była ona córką właściciela piwiarni, u którego schodziliśmy się wieczorami. Dziewczyna była małomówna i dzika trochę, ale pracowita i uczciwa. Niedługiego trzeba było czasu, byśmy się poznali i pokochali. Ojciec jej nie robił trudności, bo stary chciał już wypocząć sobie, a i lata córki nie pozwalały już czekać i namyślać się. Wkrótce odbyły się zaręczny, a w parę miesięcy potem wesele. Ojciec odstąpił nam piwiarni. Żona trudniła się interesem, a ja pracowałem, jak dawniej, w fabryce przy kolei.

Jednego dnia, kiedy wróciłem od roboty, zastałem w izbie gościnnej dwóch podróżnych, którzy pochyleni nad kartą geograficzną, żywo o czymś rozprawiali. Wyrazy: kopalnie, galman, akcje, które zachwyciłem z ich rozmowy, obudziły moje zajęcie i zwróciły moją uwagę na nieznajomych. Przysunąłem się nieznacznie i pilnie podsłuchiwałem ich rozmowę. Dowiedziałem się, iż rzeczywiście przedmiotem ich rozmowy były owe zalane kopalnie, że przyjechali w celu zbadania ich i wydania stanowczego sądu o ich wartości. Na drugi dzień zażądali przewodnika, który by im wskazał owe kopalnie. Ofiarowałem się na ich usługi, byłem bowiem ciekawy usłyszeć, co powiedzą. Jeden z nich był, jak później zmiarkowałem, inżynierem, a drugi geologiem. Obaj dokładnie obejrzeli kopalnie, badali rudą, zapuszczali sondę w jamy i zgodzili się na to, że kopalnie te w życie wprowadzone być mogą i że mają świetną przyszłość. Serce zabiło mi mocno z radości, uśpione nadzieje odżyły we mnie, marzenie, z którym wstydziłem się wydawać przed ludźmi, zaczęło się urzeczywistniać. Nie zdradziłem się jednak z moimi uczuciami przed nieznajomymi. Nawet przed żoną nie wyspowiadałem się z tego. Ale zaraz po odjeździe nieznajomych, zacząłem się rozpytywać o akcje, które wielu robotników i Żydów w okolicy miało, a które można było nabyć za bezcen. Kupowałem też, gdzie mogłem, po dwadzieścia, trzydzieści talarów, jak się dało. Zapożyczyłem się nawet u teścia i znajomych, by jak najwięcej akcji zgromadzić. Ludzie sprzedawali mi je z pobłażliwym uśmiechem, ruszali ramionami nad moją operacją finansową i nazwali mnie szaleńcem.

W kilkanaście jednak dni zmienili zdanie. Przybył bowiem jakiś agent domu bankierskiego z Berlina i począł się rozpytywać o te akcje. Ludziom się wtedy oczy otworzyły. Miałem w ręku przeszło trzy tysiące akcji. Agent ofiarował mi za nie po osiemdziesiąt, potem po sto, ale nie ustąpiłem. Niezadługo sprowadzono machiny do pompowania wody, osuszono kopalnie: fabryki jedna po drugiej powstawały z szybkością; w przeciągu trzech lat okolica najbliższa kolei podniosła się niesłychanie; akcje poskoczyły na sto osiemdziesiąt, a ja z ubogiego czeladnika stałem się nagle właścicielem fabryki, wartującej dwakroć sto tysięcy talarów. Biedna matka twoja nie doczekała się już tej chwili tryumfu mego: w parę lat po twoim przyjściu na świat umarła. Ojciec mój poprzedził ją. Kłopoty i zmartwienia familijne, zatargi z dziedzicem, który się z nim bardzo źle obszedł, dobiły go. Nie mogłem mu wtedy jeszcze nic pomóc, bo to był właśnie czas, gdy najciężej borykać się musiałem z losem. Kiedy mi się szczęście uśmiechnęło, stary już dawno leżał w ziemi. Nie mogąc nic zrobić dla żywego — umarłemu postawiłem grobowiec. Pamiętasz ten grobowiec, otoczony sztachetkami, pod którym nieraz bawiłeś się z piastunką? To grobowiec dziadka twego, postawiony na tym miejscu, gdzie stała kuźnia jego. Całą bowiem osadę Zalesia kupiłem od włościan. Było w tym po trochu przywiązania do miejsca, w którym się urodziłem, po trochu chęć dokuczenia baronowi, który niechętnym okiem patrzył, jak w środku jego majętności rozsiadłem się z moimi fabrykami, ale głównie powodował mną interes, gdyż obznajomiwszy się z praktyki z pokładami ziemi, przekonałem się, że ruda w Zalesiu większy nierównie daje procent niż dotychczasowe nasze kopalnie. Sprzedałem więc fabrykę i kupiwszy włościańskie osady w Zalesiu, począłem się budować. Kiedyś wyjeżdżał z domu, osada była jeszcze mała, zaledwie parę kominów sterczało nad dachami fabryk. Dziś jest już ich kilka i wszystkie w ruchu. Pięćset robotników zatrudniam w kopalniach i fabrykach. A mógłbym ich liczbę podwoić, gdyby można rozprzestrzenić fabryki.

— Czyż nie dałoby się zakupić coś ziemi od właściciela Zalesia? — spytał syn, który dotąd w milczeniu i z uwagą słuchał opowiadania ojca.

— Stary baron ani chce o tym słyszeć. Dym fabryczny szkodzi jego pańskiemu nosowi, warczenie machin przerywa mu sen; zamiast fabrycznych kominów wolałby stawiać feudalne zamki.

Fabryki moje są mu solą w oku. Różnych już sposobów używał, aby mnie się pozbyć, aby mnie zniszczyć. Raz nawet użył dość energicznego sposobu, bo odciągnął mi wszystkich robotników, dając im zajęcie w swoim majątku po bajecznie wysokich cenach. Fabryki moje ustały naraz, kredyt chwiać się począł, spólnicy chcieli mnie odstępować. Ale się jąłem wszelkich środków, aby uniknąć katastrofy. Wytężyłem całą usilność, by przetrzymać kryzys. Sprowadziłem robotników ze Śląska, zaciągnąłem pożyczkę i walczyłem na wytrzymane z baronem.

Energia moja zwyciężyła. Baron nie był w możności długo opłacać tak hojnie robotników, zwłaszcza że robota koło jakiejś willi czy zamczyska, które stawiał, skończyła się. Robotnicy zostali bez roboty, marli z nędzy i wracali do mnie, prosząc ze łzami o zarobek, a przeklinając barona.

Po tym nieudałym ataku na mnie proponowałem znowu baronowi sprzedanie mi parku dotykającego do moich fabryk. Nie odpowiedział nawet na mój list. Chciałem potem przez las, którym teraz jedziemy, poprowadzić kolej i złączyć ją z główną linią. Kolej taka ułatwiłaby niesłychanie transport wyrobów moich, podniosłaby wartość fabryk, a i dla okolicy byłaby korzystna, zwłaszcza że przeprowadzenie jej dałoby się zrobić małym kosztem. Droga równa jak po stole; zaledwie kilka strumieni ją przerzyna, przez które trzeba by przerzucić parę mostków niekosztownych. Podałem o koncesję do rządu; sprawa ta leżała w ministerium czas długi za staraniem barona. Używał wszelkich środków, aby mi koncesji nie udzielono.

— I jakiż powód tej konsekwentnej niechęci barona?

— Różne są powody — odrzekł Schmidt zagadkowo — najważniejszy jednak ten, że stary baron ze wstrętem patrzy na ten ruch przemysłowy, co zwolna ogarnia ich majętności, w których dotąd tuczyli się kosztem pracy innych, nie umiejąc nic, jak tylko używać życia, bawić się i wegetować.

To, co przemysł stworzył, on nazywa prozą, materializmem, który podkopuje ich istnienie, i dlatego obwarował się przed postępem, który gwałtem zdobywa sobie coraz to większe obszary, i postanowił walczyć do upadłego w obronie dawnych tradycji i dawnego porządku, w obronie ideału i poezji, którą my mamy niweczyć i tępić. Ot! dziwak i wariat.

— I nie ma sposobu przekonania go?

— Nie próbowałem tego, boby się na nic nie zdało. Mam jednak sposób zmuszenia go do ustąpienia. Baron wydaje bez rachunku na dziwaczne zachcianki, na fantazje pańskie. Toteż przeszastał całą piękną niegdyś fortunę. Dziś siedzi po uszy w rękach żydowskich. Lada chwila przyjść musi do licytacji publicznej. Nabyłem kilka większych weksli jego, będę więc wtedy mógł łatwo przyjść do posiadania tego parku, którego mi teraz dobrowolnie odstąpić nie chce. Kiedy walka, to walka.

Furman, wiozący ich, zdrzemnął się na koźle, konie w piaszczystej ziemi brodziły powoli. Schmidt zbudził furmana i kazał mu spieszniej popędzać konie.

— Niezadługo staniemy na miejscu — rzekł do syna. — Las się już przerzedza. Za chwilę zobaczysz moje dzieło, moją fabryczną kolonię.

W istocie las rzedniał; przez drzewa przeglądało niebo zaczerwienione.

— Czyby to już świtało? — spytał Schmidt, usiłując na zegarku dopatrzyć położenia skazówek.

Zaczerwienienie coraz się wzmagało i objęło połowę nieba. Starego Schmidta to zaniepokoiło i zdziwiło. Naraz, właśnie gdy wyjeżdżali z lasu, wśród czarnych kominów pokazał się złocisty płomień, który wężykiem przebiegał po dachu jednego budynku.

— To nie świt, to pożar! — zawołał Schmidt nagle i głosem silnym krzyknął na woźnicę:

— Pędź, co koń wyskoczy!

Furman zaciął konie, bryczka skakała po kamieniach, ciągniona szparko przez galopujące rumaki. Stary Schmidt stał w bryczce, trzymając się ramienia furmana, i wpatrywał się w ogień, rosnący w jego oczach. Z niebezpieczeństwem przybyło starcowi sił i życia.

— To szopa się pali — rzekł. — Nikt nie spieszy na ratunek, widocznie śpią wszyscy i nie wiedzą o niczym.

— Jakubie! — rzekł energicznie do furmana — koło dzwonnicy zsiądziesz i pójdziesz dzwonić na gwałt, by zbudzić ludzi. Ja śpieszę z końmi po sikawkę, a ty, Adolfie, pobiegniesz do ognia i będziesz kierował obroną. Jakubie, podcinaj konie, choćby paść miały. Tu idzie o moją fortunę.

Furman smagał konie bez litości, nagląc je do szalonego pędu, bo ogień coraz szerszym buchał płomieniem, grożąc sąsiednim zabudowaniom, a kawał jeszcze drogi oddzielał ich od fabryki. Kiedy dopadli do pierwszych domków robotniczych, pożar już na dobre się rozszalał. Woźnica rzucił lejce panu i zeskoczywszy z wózka, pobiegł ku dzwonnicy.

Za chwilę jęk dzwonu gwałtowny, częsty, odezwał się wśród zabudowań fabrycznych; nikt jednak nie ruszał się, w żadnym okienku nie błysnęło światło na ten alarm. Echo dzwonu tłukło się wśród straszliwego milczenia, które przerażało starego Schmidta.

— Co  znaczy ta grobowa cisza? Nikt się nie rusza na głos dzwonu. Oślepiający blask pożaru nikogo nie obudził... W tym jest coś nadzwyczajnego.

W oczach mówiącego, oświeconych łuną pożaru, malował się niepokój i dzika energia. Lejcami i głosem naglił konie, pędząc prosto, na oślep, ku palącym się budynkom.

Kilka cieniów ludzkich zarysowało się na tle jasnego ognia i krzątało się bezradnie koło niego, nie wiedząc, co robić.

— Adolfie! śpiesz do nich! — rzekł Schmidt zatrzymując w pędzie bryczkę — ja jadę po sikawki i ludzi.

III

Wśród dymu i ognia z niesłychaną odwagą się uwijał w najniebezpieczniejszych miejscach narażał się bez względu na siebie i ratował familie robotników, które ogień śpiące zaskoczył. Była chwila, w której o mało nie padł ofiarą własnego poświęcenia się. Było to koło mieszkania dozorcy, pod którym w piwnicach znajdowały się składy nafty. Ogień ogarnął już przednią część budynku, była więc obawa, że niezadługo dostanie się do piwnic i nastąpi wybuch, który powiększyłby pożar i rozniósł szeroko. Przytomny maszynista, kierujący tu obroną, wnet pośpieszył z ludźmi w stronę, gdzie wychodziło okratowane okno od piwnicy i miał zamiar zasypać loch piwniczy nawozem i częstym polewaniem go sikawkami uniemożebnić dostanie się tam ognia. Gdy się w tym celu zbliżono do okienka, spostrzeżono młodą dziewczynę, która przez kraty wyciągała ręce i rozpacznie wołała o ratunek. Była to córka dozorcy, która w czasie nieobecności ojca, przebudzona zapewne płomieniem, co był objął już drzwi i okna, w przestrachu schroniła się do piwnicy. Ogień musiał ją tam prędko dosięgnąć, bo wraz z rękoma nieszczęśliwej kłęby dymu tłoczyły się już przez kratę. Maszynista widział, że na wykonanie jego zamiaru już za późno. O ratowaniu dziewczyny nikt nie myślał nawet, bo się to wydawało niepodobnym.

Wtem zjawił się Adolf. Na krzyk dziewczyny porwał od stojącego przy nim robotnika kilof i pobiegł bez namysłu do okienka, wołając innych za sobą. Na próżno ludzie, obok stojący, ostrzegali go krzykiem o niebezpieczeństwie — nie zważał na to i kilofem począł rąbać mur koło okienka, chcąc pomóc dziewczynie do wydostania się z lochu. Ten czyn szalonej odwagi i poświęcenia obudził szmer podziwu w patrzących.

Pytano, kto to taki, gdyż robotnicy nie znali go jeszcze. Furman, który przypadkiem nadszedł, objaśnił ich, że to syn dziedzica. To dodało wielu odwagi. Jaki taki pomyślał sobie, że śmiało może narazić swoje mizerne życie, jeżeli syn bogatego właściciela tak ryzykownie naraża swoje. Rzucono się więc z kilofami na pomoc, odrąbano mur koło kraty i nie tylko udało się uratować 'dziewczynę, ale nawet zasypać loch i wstrzymać pożar u drzwi piwnicy. Adolf wyszedł bez szwanku z niebezpieczeństwa, tylko upadająca głownia wypiekła mu czarne znamię na czole. Stary Schmidt, który właśnie przybył w to miejsce, w chwili gdy syn jego, osłonięty kłębami dymu, uderzał silnie w mur kilofem, struchlał i zesztywniał z przerażenia. Znał bowiem całą wielkość niebezpieczeństwa. Nie miał siły utrzymać w ręce węża sikawki, upuścił go bezwładnie, zostawiając innym tę robotę, a sam, nieruchomy, jakby skamieniały, stał i patrzył sztywnymi oczyma przed siebie. Nie miał nawet siły krzyknąć ani pobiegnąć na ratunek syna. Dopiero kiedy niebezpieczeństwo minęło, gdy okrzyk radosny robotników doleciał do jego uszu — sztywne oczy puściły łzy obfite i stary, drżąc ze wzruszenia i płacząc jak dziecko, rzucił się na ramiona syna, który się zbliżył ku niemu.

— Niepoczciwe, niedobre dziecko! — mówił łkając i ściskając go — tak się narażać! A czy ty nie wiesz, że ja mam ciebie jednego tylko? Ty, ty, ty ladaco! chciało ci się zucha udawać!

— Nie, kochany ojcze, ale chciałem ratować nieszczęśliwą, a zarazem nasz majątek. Bo zdaje mi się, że gdyby pożar był się dostał do składu nafty, nie obronilibyśmy już zakładu. Wszak prawda?

Robotnicy, stojący Obok i przypatrujący się tej scenie, przyświadczyli głośno.

— Pal licho zakład! — rzekł z ferworem Schmidt. — Wolałbym stracić sto takich fabryk niż ciebie jednego. Nie pomyślałeś o tym. A to co? — spytał strwożony spojrzawszy na czarną bliznę na czole.

— To spalona skóra, za kilka dni zginie bez śladu.

— To twój order, moje dziecko — rzekł Schmidt z dumą i pocałował syna w spalone miejsce. — Ci, co mordują ludzi i palą miasta, nie będą mieli nigdy tak szlachetnych orderów.

— Niech żyje nasz panicz! — zawołali chórem rozrzewnieni robotnicy podrzucając czapki w górę.

Wśród tego ogólnego zajęcia się wszystkich czynem szlachetnego młodzieńca, jeden człowiek, który może najwięcej miał względem niego obowiązków wdzięczności, stał na boku i ponuro spoglądał na gromadę otaczającą Adolfa. Był to ojciec uratowanej dziewczyny, dozorca Jakub. Robotnicy nazywali go Mrukiem, bo stronił od ludzi i nierad z nimi rozmawiał. Zawsze ponury, milczący, zasępiony chodził i nikt się też nie ubiegał o jego znajomość, bo cała jego postać odpychała od siebie i wstręt budziła. Spojrzenie miał takie, jakby dziesięć wsi spalił, a twarz podłużna, wklęsła, jakiegoś ciemnego, bladosinego koloru, żółtymi plamami piegów centkowana, niemiłe robiła wrażenie.

Zdawało się niepodobieństwem, żeby można być szczerym lub wesołym w towarzystwie tego człowieka. Nawet córka, co była jedyną istotą, z którą rozmawiał serdeczniej, którą kochał, w towarzystwie jego nabrała posępności i zdziczała po trochu. Niektórzy mieli Mruka za człowieka złego i bali się go, inni mówili, że to już natura taka, ale ci nawet nie starali się zbliżyć do niego.

Cierpiano go zaledwie. Sam właściciel go nie lubił, trzymał go więcej z obowiązku wdzięczności, gdy bowiem ojciec Schmidta stracił miejsce W dobrach barona, Jakub dał mu wtedy w swej chacie schronienie. Wprawdzie zrobił to więcej dla upokorzenia starego niż przez litość, dla pokazania mu, że musi potrzebować łaski tego, któremu córki swej w zamężcie dać nie chciał, i nieraz pastwił się wymówkami nad dogorywającym starcem; jednak Schmidt pamiętał zawsze, że ojciec jego skonał w chacie tego człowieka, i skoro przed rokiem Jakub, obdarty i zubożały, zjawił się u niego, prosząc o służbę, nie namyślał się ani chwili i dał mu miejsce dozorcy w kopalniach. Chciał przez to może także nagrodzić krzywdę, jaką dawniej wyrządził był Jakubowi. Gdy bowiem ten, będąc jeszcze lokajem we dworze, starał się o siostrę jego — Schmidt, kierując się tu więcej uprzedzeniem i wstrętem, jaki czuł do Jakuba, niż słusznością, bardziej niż ojciec sprzeciwiał się temu małżeństwu.

Potem siostra ta znikła bez wieści, a Schmidt z tego powodu zawsze sobie robił wymówki, że gdyby nie był kierował się uprzedzeniem, siostra jego i Jakub byliby może szczęśliwymi ze sobą. Przyjął więc do służby Jakuba, płacąc tym niejako dług z przeszłości i nawet lepiej go uposażył niż innych dozorców. Nie zdołał jednak tym przywiązać go do siebie. Mruk był zawsze mrukiem, odludkiern, nie umiał ani prosić, ani dziękować.

I teraz właśnie nie mógł zdecydować się iść podziękować Adolfowi za ocalenie córki. Był wzruszony szlachetnym poświęceniem się syna Schmidta, nie mógł nie czuć wdzięczności za ocalenie córki, jedynej na świecie istoty, która nie stroniła od niego i do której on się przywiązał, a jednak nie mógł znaleźć czy dość śmiałości, czy chęci, aby zbliżyć się do młodzieńca i powiedzieć mu słów kilka. Z niespokojnych jego ruchów i częstych spojrzeń, rzucanych w stronę, gdzie stał Adolf, widać było, że namyślał się, czy iść, czy nie iść. Ale zanim się namyślił, Schmidt z synem już odeszli do domu. Nikt nie zwracał uwagi na dziwne zachowanie się starego Mruka, nikt się nawet nie dziwił, że nie zdobył się na podziękowanie Adolfowi, tak nie spodziewali się od niego czegoś podobnego, zwłaszcza że widzieli, iż był zajęty córką, która z przestrachu dostała konwulsji. Nie zważając więc na niego wcale, porozchodzili się gasić dopalające się głownie. Mruk spojrzał za nimi pogardliwie, złowrogo i mruczał:

— Dlaczego żaden z nich nie zrobił tego? Dlaczego właśnie on? Ja nie chcę im być nic winien; oni mnie dłużni być powinni.

W tej chwili córkę, którą trzymał Mruk w objęciach, opuściły konwulsje; odetchnęła ciężko, błędnymi oczyma oglądała się wkoło, usiłując sobie przypomnieć, co się z nią stało. Potem spojrzała na ojca i spytała:

— Ojcze, gdzie ten piękny pan, co mnie wyratował?

— Poszedł, już poszedł — odmruknął niechętnie stary.

— Gdzie poszedł?

— Albo ja wiem.

— Kto on jest? Ja muszę się dowiedzieć. Nie mogłabym żyć spokojnie, gdybym mu nie podziękowała. Winnam mu życie.

— Nie ma potrzeby — odrzekł półgłosem stary. — Gdyby przyszło do obrachunku między nami, to może by się pokazało, że nie my im, ale oni mnie są jeszcze winni.

IV

Była już godzina ósma rano, kiedy Schmidt wraz z synem wrócili do domu pomęczeni i zmoknięci; suknie na nich były popalone, ręce osmolone. Skoro usiedli, Schmdt kazał podać wina. Po trudach tylu potrzeba im było pokrzepić się i posilić.

Z okna, przy którym siedział Adolf, był otwarty widok na cały obszar fabryk. Z zajęciem przechodził on okiem po wysokich kominach, schludnych domkach robotników, które stały rzędem pod lasem, wybudowane podług najlepszych planów w tym rodzaju.

— Wiesz, ojcze — rzekł — że w przeciągu tych kilku lat cudów dokazałeś. Na tak małej przestrzeni rozłożyłeś twoje fabryki tak umiejętnie i korzystnie, że ja, com widział ich tyle, nie miałbym nic do zarzucenia.

— Miejsca tylko, miejsca mi dajcie, a mógłbym moje fabryki rozszerzyć na wielką skalę. Cały plan mam w głowie, ale cóż, kiedy wszystkie moje projekta rozbijają się o tę zieloną ścianę parku.

Mówiąc to wskazał ręką na zielony, szeroko się ciągnący las, otoczony wysokim płotem.

— Skoro mi się uda — mówił dalej — zwalić tę ścianę, na miejscu tego lasu, który dziś służy ku wygodzie jednego panka, wybuduję las kominów, pod którymi tysiące robotników znajdzie utrzymanie. Zdaje się, że niedługo będę czekał na to. Baron resztkami goni

Skoro zmiarkuję, że nie będzie już miał z czego płacić, zjawię się z moimi wekslami i zmuszę go, że mi ustąpi tego parku. To moje marzenie. Tę część od południa obrócę na szpital, którego nam tak brak tutaj; część parku, gdzie ta młoda jedlina się zieleni, zostawię chorym i dzieciom, a reszta padnie pod toporem do nóg przemysłu, który wkroczy z dumą w te miejsca, gdzie dotąd przemieszkiwały zbytek i rozpusta. Cieszę się na tę chwilę i okropnie byłoby mi umierać, nie urzeczywistniwszy tych moich myśli. Obok użyteczności i korzyści, jakie nam przyniesie to zwycięstwo, będę miał zadowolenie z odniesionego nad baronem tryumfu. Będzie to rodzaj zemsty.

— Zemsty? Za co? — spytał.

— Za sponiewieranie ojca mego na stare lata i jeszcze za coś więcej. Mamy z baronem kilka rachunków do załatwienia. A czy sądzisz, że dzisiejszy pożar nie z jego winy? Przysiągłbym, że to jego sprawka.

— Ależ to nie podobna. To byłoby potwornym, brudnym. Czy sądzisz, ojcze, że baron byłby zdolnym zrobić coś podobnego?

— Może nie on sam, ale zawsze stamtąd wyszedł podpalacz. Służba jego wie, jak baronowi psują krew moje fabryki, jak krztuszą go dymy moich kominów, znalazł się więc zapewnię jakiś usłużny łotr, który dla przypodobania się mu, bez jego może wiedzy, zrobił na cześć jego ten fajerwerk. Bogu dzięki, że się nie odał. Straty są niewielkie, dzięki tobie, mój poczciwy Adolfie. Plan był nieźle obmyślany i naprzód ułożony, gdyż robotników, którzy byli wczoraj w karczmie w Zalesiu, pojono darmo wódką, lano w nich bez liczby za zdrowie kuzynki barona, której imieniny obchodzono. Robotnicy, dowiedziawszy się o takiej gratce, szli tłumnie do wsi i wracali pijani jak nieboskie stworzenia. Dlatego tak trudno było ich zbudzić do ognia; kilku nawet popaliło się wskutek tego.

Gdy to mówił Schmidt, bryczka zaturkotała pod oknem.

— Kto tam zajechał? — spytał syna kończąc kieliszek wina.

— Jakiś Żyd.

— To Szmul zapewne. Wyjrzał oknem.

— Tak, to on. Musi być gorzej z baronem, skoro Szmul u mnie. To barometr, najczulszy barometr długów jego. Pewnie mi nowy weksel przywozi. Może już ostatni. Czekaj, zaraz wrócę.

Po odejściu ojca Adolf zmienił suknie. Wyjmując ze zmokłego ubrania pugilares, dobył z nim razem bilet owego kolegi, z którym spotkał się na kolei, na którym ten wypisał mu swój adres. Adolf przeczytał adres i zmieszał się. Adres bowiem brzmiał: „Jerzy Dobromirski w Zalesiu".

— W Zalesiu — pomyślał Adolf — miałożby to być właśnie tutaj, w dobrach barona?

Adolf przypomniał sobie, że Jerzy wspominał mu coś rzeczywiście o swoim teściu, baronie. To odkrycie zaniepokoiło go. Sąsiedztwo, z którego się tak cieszył wprzódy, teraz stawało się dla niego uciążliwym i przykrym. Bywać jako przyjaciel w domu, względem którego ojciec jego był tak źle usposobiony, przeciw któremu knuł zgubne plany — to nie zgadzało się z uczciwym sposobem myślenia Adolfa. A znowu z drugiej strony dziwnie to mu się wydawało mieszkać tak blisko kolegi, z którym kilka lat serdecznie spędzili na ławach szkolnych i nie żyć z nim, nie odwiedzić go nawet. Wypadało przynajmniej choć raz złożyć wizytę, wytłumaczyć Jerzemu trudność sytuacji i niemożebność utrzymania dalszych stosunków. Adolf postanowił zrobić ten krok bez wiedzy ojca, nie będąc pewnym, czy stary zgodziłby się na to, aby on był w domu człowieka, którego ojciec nie cierpiał.

Robiąc to postanowienie Adolf miał nadzieję, że może mu się uda przez Jerzego uzyskać po dobrowolnej ugodzie odstąpienie parku i w ten sposób usunąć powód wzajemnych niechęci. Zależałoby to głównie od charakteru barona, którego Adolf z opowiadania ojca najmniej mógł poznać. Chciał więc sam z bliska mu się przypatrzyć i osądzić, czy może co rachować na swój plan. Chciał jeszcze tylko zasięgnąć od ojca bliższych objaśnień co do mieszkańców Zalesia, a przede wszystkim: czy się nie mylił co do osób, czy rzeczywiście Jerzy, mówiąc o swoim teściu, miał na myśli właśnie owego barona, z którym ojciec jego tak uporczywą i długą prowadził wojnę. Pora była sposobna, bo właśnie ojciec po dłuższej naradzie ze Szmulem wrócił do pokoju.

— A to marnotrawca! łajdak! — rzekł stary Schmidt wchodząc zachmurzony.

— Cóż się stało? — spytał Adolf.

— Wybraź sobie: nie chcąc mi sprzedać parku od tej stron, by nie dopuścić rozszerzania się fabryk, sprzedał Żydom las, prześliczne dęby od strony rzeki, sztuka w sztukę po pięć talarów. To marnotrawstwo! to szelmostwo!

Stary był oburzony. Nie wróg barona, ale spekulant, człowiek praktyczny, przemawiał przez niego.

— Ale to nie dosyć na tym. Czy wiesz, co zrobił z tymi pieniędzmi? Pojechał parę dni temu na wystawę ogrodniczą do Hohenheimu czy Erfurtu i sprowadził stamtąd kwiatów i roślin za dwadzieścia tysięcy. Rozumiesz ty takiego bzika? Dwadzieścia tysięcy!... to znaczy ośm domków, w których szesnaście familii znalazłoby wygodne pomieszczenie na całe życie, a on to wyrzucił na kwiaty, na trochę zielska, z którego połowa zniszczeje od zimna, a drugą będzie pasł swoje oczy i swoją próżność, dopóki mu się nie sprzykrzy. I ci ludzie nazywają to poezją, idealnością! Ze wstrętem patrzą na nasze fabryki, wynalazki, stowarzyszenia, które, jak oni utrzymują, zmaterializowały społeczeństwo i odzierają świat z najpiękniejszych złudzeń i wszelkiej poetyczności. Bodaj czart zabrał tę ich poezję, wylęgłą w ciemnościach średniowiecznych przesądów i w zamkach rabuśniików rycerzy, co kupców obdzierali po drogach i kościoły stawiali Panu Bogu.

Adolf ze zdziwieniem przysłuchiwał się mowie ojca, w której, lubo niezgrabnie i w nieudolnej formie, kryła się głęboka prawda. Nie uderzyła go nowość tej prawdy, bo sam nieraz szczegółowo badał ten nienaturalny, patologiczny stan, będący w tak nienaturalnym stosunku do rzeczywistości i prawdy, ale dziwiło go, skąd ojciec jego, człowiek zajęty codzienną pracą, przyszedł do tych pojęć, do tak zdrowego na nie poglądu. Ojciec, zdaje się, zauważył to zdziwienie, bo wnet się odezwał:

— Dziwisz się zapewnię, mój Adolfie, skąd ja przychodzę do rezonowania o tych rzeczach, którymi tylko uczeni się zajmują. Toteż nie z siebie je wysnułem, zawdzięczam to naszemu pastorowi. Wiele winieneni temu człowiekowi — tak, człowiekowi, bo w istocie zasługuje na tę szczytną nazwę. On to oświecił mnie w wielu kwestiach, o których wyobrażenia nie miałem; jego rozmowom zawdzięczam, że dziś widzę dalej świat poza dymami moich fabryk; dom jego był dla mnie szkołą, a ciekawość moja przymusem szkolnym. Od niego dowiedziałem się, co wy nazywacie poezją, idealnością, jak wykoszlawiliście te pojęcia, jakie kaleki zrobiliście z tego. Czytałem potem kilka książek, których mi pożyczył, i zdziwiłem się, jak mogą ludzie trawić czas nad czytaniem ich, a cóż dopiero nad pisaniem. Udzieliłem mu swych uwag w tym względzie — śmiał się pobłażliwie z ich naiwności, ale nie mógł zaprzeczyć im trafności. Wyczytałem w tych książkach, jak ci wasi poeci cudownie umieją opisywać zbrodnie, cudzołóstwo, zdenerwowane natury i — robić z tego błota bohaterów. Doprawdy, czytając te banialuki, człowiekowi wstyd, że jest tak prozaicznie porządnym człowiekiem. Według tych chorobliwych pojęć, człowiek pracujący regularnie i dający pieniądze do kasy oszczędności — to coś potwornie brzydkiego; a baron, wyrzucający tysiące na głupie kwiaty, urósłby na cudownie idealną figurę. Tfu! Bodaj was...

— Nie łącz mnie, ojcze, z tymi ludźmi — rzekł z uśmiechem Adolf — bo zupełnie podzielam twoje przekonania i wielu dziś uczonych ma to samo zdanie.

— To mnie cieszy, bo nie chciałbym ci narzucić mego zdania, a bolałoby mnie, gdybym widział w tobie umysłowego kalekę, podobnego do barona.

— Czy baron nie ma rodziny, że się tak nie ogląda na jutro i bezmyślnie rujnuje?

— Owszem, ma córkę, która wyszła za mąż, i jeszcze jakąś krewną przy sobie, ale te mają swój majątek. Baron jest opiekunem tej drugiej, nie wiem jednak, czy będzie mógł w swoim czasie wyrachować się z tej opieki, bo zdaje mi się, że on nie ogląda się na to, skąd dostać, byle dostać.

— I córka jego mieszka z mężem swoim w Zalesiu?

— Podobno. Ale tylko gościną są u niego, bo mąż jej ma majątek w innej stronie. Ale co nam do tego. Nie lubię mówić o tych ludziach, to mnie drażni. Ot, lepiej pogadajmy o naszych sprawach. Chcę cię zapoznać ze stanem naszego majątku.

To mówiąc wstał, zbliżył się do wertheimowskiej kasy i dobył z niej pęk papierów.

— Będzie to podział familijny — mówił z uśmiechem rozkładając papiery — przy którym, sądzę, bez notariusza się obejdziemy.

— Jak to? Chcesz mi, ojcze, oddawać majątek jaki? — spytał Adolf.

— Bardzo naturalnie: twoją część.

— Czyż nie dałeś mi wykształcenia, sposobu zarobienia sobie na kawałek chleba? To, coś ty zapracował sobie, to twoje; pozwól teraz i mnie pracować i dorabiać się.

— Mówisz jak uczciwy syn, mój Adolfie, ale daruj, że ci powiem, że mówisz nierozsądnie. Gdyby każdy chciał zaczynać od początku, ludzie niedaleko by zaszli tak w wynalazkach, jak w naukach. Na tym właśnie zależy postęp, że następcy nasi zużytkowują owoce pracy przeszłych generacji i na nich jak na fundamentach budują dalej. Tak się ma rzecz i z majątkiem. Dziedzictwo to rzecz ważna, bo to dźwignia postępu i zbrodniarz ten, kto się na nie targnie. Wiem, że nie jesteś chciwy mienia, że umiesz pracować, dając cię uczyć, chciałem tego, abyś pracował. Ale inna rzecz pracować z małymi środkami, a inna z wielkimi. Ludzi z takimi zasobami wiedzy, jak ty, szkoda na podrzędne role dorobkowiczów, tak jak szkoda by było generała na dowódcę małego oddziałku, któremu by lada oficer umiał przewodniczyć. Ja dorabiałem się małymi środkami i doszedłem do tego, co widzisz. Ty zaczniesz obracać większymi kapitałami, toteż możesz zajść bardzo daleko. To moje przekonanie i nie zmienisz go. Więc siądź przy mnie i słuchaj. Trzeba ci bowiem poznać historię tego majątku, którego będziesz posiadaczem.

Tu wziął w rękę jeden z papierów, nieco już pożółkły od starości.

— Te cyfry — mówił wskazując palcem — to wartości owych akcji, o których ci wspominałem. To fundament mojej fortuny. Suma wynosi dwadzieścia tysięcy talarów. Tyle właśnie, ile ten głupi baron wydał na kwiaty. Odtąd rozpoczyna się wzrost tej sumy coraz szybszy. Na tym papierze — mówił dalej, biorąc po kolei jeden papier za drugim — jest wartość pierwszej mojej fabryki; suma już wynosi sześćdziesiąt tysięcy. Po zakupnie osady, w której teraz jesteśmy, cyfry już znacznie przybierają. Ot, tu masz w pierwszym roku sto tysięcy, w następnym sto pięćdziesiąt, w piątym suma ta poskoczyła na pięćkroć, a obecnie wartość naszego majątku wynosi milion czterykroć sto tysięcy talarów. Z tego ośmkroć w budynkach i machinach, reszta w papierach. Część więc twoja wynosi siedmkroć, z których cztery będę ci mógł w gotówce wypłacić.

Adolfa zażenował trochę ten obrachunek i chciał go skrócić, zwrócił rozmowę na inny temat, ale stary Schmidt z pedanterią i ścisłością kończył rzecz całą.

— Pozwól — rzekł wstrzymując syna — zrobić wszystko dokładnie. Oto część twoja. Chcę, abyś ją zabrał do swego rozporządzenia i nauczył się robić kapitałami. Rodzice, którzy dzieciom każą czekać na spadek po swojej śmierci, podobni są do człowieka, który by dla zyskania lepszego apetytu męczył żołądek głodem przez dni kilka. Stąd potem upadki wielkich fortun. Mnie cieszyć będzie, gdy będę widział, jak majątku używać umiesz. Jeżeli lepiej ode mnie, skorzystam coś od ciebie; jeżeli gorzej, to nauczę cię i poprawię.

Wziąwszy część swoją, będziesz miał ręce wolne i będziesz mógł rozpocząć zajęcie według swojej woli. Jeżeli nam się uda zwalczyć barona, rozszerzymy fabryki, a wtedy będziesz mógł wejść ze mną w spółkę. Jeżeli nie, trzymać cię tu nie będę, choć rad bym cię mieć blisko siebie. Ale tu idzie o to, żebyś nie zmarniał. Więc cię wiązać nie będę. Świat ci otworem. Nie chcę, aby przywiązanie do mnie było ci kamieniem u nogi. Byłoby to samolubstwo. Niech ono tylko będzie kotwicą dla ciebie wśród burzy życia — to mi wystarczy.

Adolf słuchał z uszanowaniem poważnej mowy ojca i odbierając od niego papiery, ucałował ze czcią rękę jego spracowaną.

— Jeszcze jedno — rzekł Schmidt — powiedz mi szczerze, nie jak ojcu, ale jak przyjacielowi, czy nie kochasz już jakiej kobiety?

— Nie — odrzekł Adolf z otwartością, która nie pozwalała wątpić o prawdzie słów jego.

— To dobrze. Bałem się, czy między obcymi nie uwięzisz twego serca. Takie mieszane małżeństwa są niedobre. Najlepiej będzie, gdy w kraju wyszukasz sobie towarzyszkę życia, tak poczciwą i zacną, jak była matka twoja. Tylko radzę ci, nie odwlekać tego zbytecznie, bo wczesne ożenienie równie korzystne, jak wczesne wstanie. Oba dają zdrowie. Ale dość o tym. Nie chcę, bym na początku nudził cię morałami i naukami, byś nie powiedział o ojcu, że marudny. A teraz, Boże ci błogosław, i basta. Rzecz skończona.

To powiedziawszy pocałował raz jeszcze syna w czoło i poszedł do swego pokoju. Skromne i proste sprzęty były w tym pokoju, więcej trwałe niż wygodne. Nikt by nie powiedział, że to mieszkanie człowieka, który przed chwilą dzielił się krociami.

V

W kilka dni potem Adolf w sekrecie przez ojcem wybrał się z wizytą do Jerzego.

Zaledwie minął słupy graniczne, które, groźnie patrząc na siebie z dwóch stron rowu, stały na straży posiadłości Schmidta i barona, uczuł zaraz, że się znajduje w odmiennej atmosferze. Wszystko, począwszy od herbownego znaku na tablicy, tchnęło pańską dumą, imponowało wspaniałością i gustem; wszędzie czuć było wszechwładny wpływ człowieka, który poprawiał i naginał naturę podług swoich upodobań i artystycznych fantazji; wszędzie oko spotykało pełno niespodzianek, umiejętną stworzonych ręką. Skierowano bieg strumyka i rzucono go kaskadą ponad sztucznie utworzoną grotą; wśród ciemnych ścian świerkowego lasu zrobiono miejsce słońcu i szerokiej polanie, na której stał modrzewiowy szałas w szwajcarskim guście; gdzie indziej znowu, ponad gęstym sklepieniem liści, wznosiły się gotyckie wieżyczki jakiejś ruinki, osłoniętej bluszczem; to znowu wabiły chłodem tajemnicze, ciemne aleje, ginące wśród klombów drzew, prześlicznie ugrupowanych.

W całym urządzeniu parku było wiele smaku i fantazji; obawa jednostajności i znużenia wysilała fantazję na pomysły najoryginalniejsze i najrozmaitsze. Park był od gościńca odgrodzony wysokim watem, na którym w kilku miejscach przybito na słupach tablice zakazujące przekraczania wału i chodzenia po parku pod najsurowszą karą. Dozorcy gajowi ściśle przestrzegali tego nakazu, i niejeden z robotników Schmidta, który dla odpoczynku po pracy i odetchnienia balsamicznym powietrzem wśród ciemnych drzew zakradł się do parku, ciężko za tę chwilową rozkosz odpokutował. Toteż każdy omijał z przestrachem czarne tablice, ale za to przy każdej nadarzonej sposobności z przyjemnością psuł i niszczył, co się dało.

Wrogie usposobienie starego Schmidta udzielało się czeladzi. Toteż nieraz zapuszczano ogień w suche mchy lasu; niejedno stare, wysokie drzewo, podpiło wane ukradkiem, upadało w nocy z łoskotem. Baron wyznaczał grube nagrody za pochwycenie sprawców, co się nieraz udawało. Przychodziło przy tej sposobności często do zajść krwawych. I tak, raz gajowy postrzelił jednego z takich szkodników, nie mogąc go dogonić i pochwycić w inny sposób. Rannego, związanego odesłano potem do sądu. W kilka dni potem znaleziono owego gajowego powieszonego w parku. Sądowe śledztwo nie mogło wykryć, czy to było morderstwo, czy samobójstwo; mimo tego wielkie podejrzenie ciężyło o to na osadzie fabrycznej.

Szczegółów tych dowiedział się Adolf od furmana, który także, jak z opowiadania można było wnosić, nie należał do przychylnych baronowi.

Adolf, słuchając jego opowiadania, z goryczą myślał o tym, że te obszerne lasy, w których tysiące spracowanych ludzi mogłaby znaleźć zdrowe powietrze i przyjemność, służą tylko do wygody zaledwie kilku próżniaków. To go oburzało i zgadzał się w myśli z planem ojca, że bądź co bądź barona trzeba będzie zmusić do odstąpienia tej majętności. Układał sobie już w głowie, jak dla robotników, wędzących się po całych dniach w dymie i w pyle fabrycznym, stworzy tutaj oazę spoczynku i wytchnienia, jak urządzi dla nich po tych cienistych lasach spacery, restauracje, szpital dla chorych, mieszkania dla kalek i starców, ogródki dla dzieci i mnóstwo innych projektów.

Jadąc dalej Adolf zauważył, że pewna część parku, po lewej stronie gościńca, otoczona była żelaznymi sztachetami. Las w tym miejscu przemieniał się w powabny ogród, urządzony zbytkownie. Przez młode świerki i przezroczyste modrzewie, które szły wzdłuż sztachet, przeglądały klomby kwiatów, altany na wzgórkach i niebieskie zwierciadło stawu. Wejście do tej części parku stanowiła brama misternego rysunku. Przez bramę widać było szeroką wspaniałą aleję, na której końcu stał domek myśliwski, leciuchny i nadzwyczaj elegancki. Nad bramą był napis także z lanego żelaza: „Zofiówka". Widocznie nazwą i urządzeniem baron chciał naśladować tulczyńskie ogrody. Zofiówka urządzoną była dla siostrzenicy barona, ulubionej jego pieszczotki. Była to właśnie ta część parku, której kończyny dotykały do zabudowań fabrycznych Schmidtów.

Adolf dziwnego doznawał wrażenia wpatrując się w bramę i napis. W zdrobniałym i spieszczonym nazwisku owej nieznajomej Zosi kryła się jakaś tajemnicza, niewidzialna potęga, z którą ojciec i on występowali do zaciętej walki jakby z jaką zaklętą księżniczką legendową. Czuł pewien żal do istotki, noszącej to delikatne imię, dlatego, że aby mogła tu spędzić kilka chwil przyjemnie, ojciec jego spędza bezsenne noce, a ludzie jego cierpią niewygodę i przykrość; ale z drugiej strony, miała ona dla niego powab, pewien urok, jaki mają rzadkie rośliny zwrotnikowe, rozkwitające w cieplarniach. Wyobrażał sobie, że rzadką, niezwyczajną musi być ta istota, którą baron ukochał więcej od własnej córki, której poświęcił najpiękniejszą część swego parku.

Jeszcze nie uwolnił myśli z ciężaru żelaznych liter, gdy na zakręcie lasu, na drodze ukazała się amazonka na koniu, w czarnej sukni i w kapelusiku z zieloną woalką. Za nią jechał lokaj w liberii.

W pełnym galopie minęła Adolfa; przesunęła się tak szybko, że ten zaledwie miał czas uchwycić spojrzeniem popielaty kolor bujnych włosów i czarne jej oczy. Przelotne spojrzenie, jakie rzuciła mijając go, upadło na niego jak iskra na pokłady prochu. Zdawało mu się, że coś buchnęło płomieniem w jego sercu i wstrząsnęło nim silnie. Wrażenie to trwało chwilkę małą jak działanie elektrycznego prądu; przeszło wnet, zostawiwszy tylko żywszy rumieniec na jego twarzy i dziwny jakiś niepokój w duszy. Obejrzał się raz jeszcze za cudnym zjawiskiem, widział, jak piękna amazonka zatrzymała się przed bramą parku, dając ręką znać komuś wewnątrz będącemu, jak potem brama się otwarła i kopyta koni zadudniły po mostku, wiodącym do parku.

— Byłażby to ona? — pomyślał sobie Adolf i żelazne litery przemieniły się w myślach jego w zarumienioną twarzyczkę z popielatymi włosami i czarnymi oczyma. Długo i mocno musiał zajmować się tym zjawiskiem, bo ani się spostrzegł, jak nagle znalazł się tuż pod bramą pałacu.

Sklepienie bramy podpierały kariatydy muskularne, nadnaturalnej wielkości. Na wierzchu bramy, wśród wazonów z aloesami , stały dwa posągi mitologiczne, trzymające herbową tarczę, wykutą w kamieniu. Zajazd do pałacu, wysypany żółtym piaskiem, okalał strzyżony gazon, bogato ubrany w kwiaty, a na środku stała olbrzymia, malownicza brzoza z rozpuszczonymi warkoczami. Sam pałac podobny był z frontu raczej do greckiej świątyni lub teatru. Kamienne schody, dwoma ramionami rozchodzące się na bok, prowadziły na balkon podparty korynckimi kolumnami . Nad kolumnami wznosiły się arkady, zacieniające ganek pierwszego piętra, ozdobiony kwiatami. Po bokach dwa pawilony, w kwadrat stawiane, miały szczyty ubrane w posągi, których linie wyraziście rysowały się na tle nieba.

Adolf zaledwie miał czas rzucić okiem na to wszystiko; zaledwie bowiem bryczka jego zatrzymała się przed schodami pałacu, wyszedł lokaj z zapytaniem, kto i do kogo.

— Czy pan Jerzy jest w domu? — spytał Adolf wysiadając.

— Jest w ogrodzie.

— Idź, zamelduj mnie.

To mówiąc wręczył mu swój bilet, a sam wszedł na balkon, skąd piękny, szeroki był widok na równiny i na jakieś miasteczko, leżące na kończynach widnokręgu.

Za chwilę pojawił się Jerzy i po przywitaniu wprowadził gościa do sali, której ściany okryte były obrazami, przeważnie szkoły włoskiej. Adolf zauważył, że Jerzy był nieco zakłopotany i roztargniony.

— Może nie w porę się zjawiłem? — odezwał się z otwartością. — Masz zapewne jakie ważne zajęcie?

— Byliśmy w ogrodzie. Maurycy czytał nam swój ostatni utwór: Synowie ducha. Prześliczne!

— W takim razie wrócimy do ogrodu. I ty nie stracisz, i ja skorzystam przy tej sposobności.

Mówiąc to wziął kapelusz i postąpił ku drzwiom. Jerzy spojrzał takim wzrokiem na niego, jakby coś okropnego popełnił i zatrzymał go za rękę.

— Co robisz?! Czy sądzisz, że Maurycy zezwoliłby na coś podobnego? Ja sam jedynie przez protekcję żony przypuszczony zostałem do słuchania. Tu jedna tylko Irenka jest w łaskach u naszego poety; ona jedna umie uprosić go, aby z nami dzielił się skarbami swojej fantazji.

— Wszak te skarby kiedyś publikowane będą dla wszystkich, dlaczegoż więc są tak pilnie strzeżone? — spytał Adolf z ironicznym uśmiechem.

— Być może, iż to kaprys dziecinny, który jednak w takim człowieku uszanować trzeba.

— Kaprys dziecinny u człowieka, który ma niby przewodniczyć ludziom.

— Lekceważysz taki talent... — rzekł urażony i zgorszony Jerzy.

— Nie, mój drogi... to ty go lekceważysz, respektując jego kaprysy. Ty uważasz go za dziecko, ja chciałbym w nim widzieć męża dojrzałego.

— My go tutaj uważamy za coś więcej: za istotę wyższą.

— I kadzicie mu bez litości. Nie sądziłem, że tacy, jak ty, mój Jerzy, żyją jeszcze na świecie... Jeżeli takich jest jeszcze dosyć, to nie dziwią się, dlaczego poeci nasi, odurzeni ich pochwałami i czołobitnością, nucą jak pijani, nie wiedząc sami, czego chcą i gdzie idą. Toteż potęga słowa zatraciła się wśród stosów wierszy, jakimi ci panowie zarzucili świat.

— Nie znasz całej głębokości talentu Maurycego, równając go z tą plejadą.

— Znam go lepiej niż wy tutaj i dlatego gniewa mnie, że talent taki poszedł wygodnym, ubitym gościńcem za innymi, zamiast innych pociągnąć za sobą naprzód.

— Więc znałeś Maurycego? — spytał Jerzy. — A mnie się zdawało, że w wagonie zachowywaliście się, jakbyście się nigdy przedtem nie widzieli...

— Bo też on mnie mógł nie znać, ale ja go znałem, i to wtedy, gdy talent jego zrywał się na inne poloty jak orzeł ku słońcu. Dziś z talentu tego została piękna forma i błyszcząca fantazja, która bawi zmysły i zachwyca marzycieli... Ale też wtedy inne sternicze gwiazdy świeciły mu. Było to w Zurychu. Kółko młodzieży zacnej, zapalonej, postępowej otaczało go, on był jej sztandarem, jej kierownikiem. Napisał wtedy, pamiętam, Nasze credo. Poemat miał siłę i ogień marsza bojowego, porywał i wstrząsał do głębi, ale bo też w nim wypowiadał najżywotniejsze prawdy, które zawalone przesądami i fałszem, dobywają się z wysileniem i walczą o prawo bytu... Dziś może Maurycy nie przyznałby się do tego poematu, który w tysiącznych odpisach krąży między młodzieżą, nie przyznałby się może i do tego kółka, w którym żył wtedy. Dziś jak kameleon zmienił barwy i zasady, stał się sługą przesądów, które dawniej kopał nogami: przeszedł do innego obozu. Ten obóz dał mu stanowisko i imię, jakiego tam szczupła garstka szermierzy prawdy i postępu dać mu nie mogła.

— Więc to jest powód twojej niechęci do Maurycego, że się sprzeniewierzył waszym znakom. Nie uwzględniasz, że natura tak na wskroś delikatna, wybredna, artystyczna nie mogła istnieć w tej rubasznej atmosferze, gdzie brutalność i szorstkość uchodzą za kardynalne cnoty.

— Dobre masz pojęcie o demokracji — rzekł, śmiejąc się, Adolf. — Nie dziwię się, że ci nigdy nie przyszła myśl zostania demokratą. Masz o niej wyobrażenie takie, jakie nasz chłop o piekle... Ale mniejsza o to, nie będę ci prostował tych pojęć, które, według mnie, już się przeżyły i istnieją tylko w ustach niektórych ludzi. Ja dzielę ludzkość inaczej. Dzielę ją na pracujących i próżniaków. Co mi przyjdzie z demokraty, którego całą pracą jest szermowanie pięknymi frazesami? Wolę wtedy najwsteczniejszego arystokratę, który szkółkę we wsi postawi, bo z niej większy pożytek niż ze słów próżnych. Mów, jak chcesz, ale rób tak, aby z tego społeczeństwo miało korzyść — to jest moja dewiza. Dlatego i poeta, który całe życie poświęca na to, aby tworzył bawidełka, jest w moich oczach próżniakiem.

— Z tego się pokazuje, mój realisto, że w twoich oczach my tu wszyscy należymy do tego stronnictwa darmozjadów. Nie gniewam się, mój drogi, za twoją szczerość, bo mam inne pod tym względem pojęcia. Godzę się na pracę, ale nie zapominaj, że duch ma także swoje prawa, że człowiek doskonalący się, pracujący nad podniesieniem własnego ducha, nad wykształceniem siebie samego, nie może się nazwać próżniakiem.

— Owszem. Tylko go wtedy nazwą pracowitym próżniakiem. Co znaczy praca, która nic nie tworzy? Światło ukryte w glinianym garnku tę samą mi czyni przysługę, co ciemność.

— Więc wszystko, co nie przynosi doraźnych, namacalnych korzyści, to nazywasz próżniactwem? Więc sztuka, którą tyle wieków tylu ludzi czciło i uprawiało, jest niczym, stratą czasu?... Oto do czego dochodzicie, panowie pozytywiści!

— źle mnie zrozumiałeś, Jerzy. Nie potępiam sztuki, ale jej obecny stan chorobliwy, nieprodukcyjny. Sztuka ma wielkie zadanie w społeczeństwie: ona uszlachetnia, zapala, podtrzymuje w nas piękne uczucia i ukazując ideały cnoty, zachęca do ich urzeczywistnienia. Ale idzie o to, aby poezja podnosiła to, co jest istotnie pięknym, dobrym i szlachetnym, aby złego nie odziewała w powabne szaty i nie nadawała mu pozoru cnoty; potrzeba, aby odbijała życie jak zwierciadło, ale nie fałszowała jego fizjognomii. Ludzkość idzie naprzód, wyraz jej i potrzeby zmieniają się, a tymczasem poezja i Kościół pozostały w tyle za nimi. Poeci chwalą wciąż, do unudzenia, tę minioną przeszłość; tam widzą piękność, wspaniałość, bohaterstwo. A przecież owe olbrzymie zapasy ludzkości w dzisiejszych czasach warte także pieśni; ludzie, co z cyrklem, łańcuchem mierniczym i łopatą zdobywają dla cywilizacji przestrzenie ziemi, prostują drogi i budują koleje, większymi może są bohaterami niż ci, którzy te drogi znaczyli ogniem i krwią. Poezja tego zrozumieć nie chce; nie umie dopatrzyć ideału w bohaterze naszych czasów, bo patrzy na świat oczyma średniowiecznymi, podobnie jak Kościół. W malarstwie także zwalona chata, ruina, nędza silniej przemawiają do nas niż dostatek, ład, czystość. W muzyce smętne tony bardziej chwytają nas za serce, więcej się podobają. Czyż to nie jest stan chorobliwy, gust szpitalny? Czyż życie wesołe, jasne, spokojne jest tak prozaicznym, że poezja, malarstwo i muzyka nie znajdują dla niego odpowiedniej formy? Wnioskując z dzisiejszego stanu sztuki, należałoby przypuścić, że wszelkie dodatnie, zdrowe, pełne życia twory i czyny są anormalnym stanem ludzkości; a przecież tego człowiek ze zdrowymi zmysłami przypuścić nie może. Więc należy raczej anormalności przypisać temu, co sztuka idealizuje.

Wejście lokaja, który przyniósł wodę z sokiem i cygara, przerwało Adolfowi dalszą rozprawę. Nie powrócili już do tego przedmiotu; Jerzy widocznie nie miał chęci do tego i Adolf sam, ochłonąwszy nieco, pomiarkował, że po kilku latach niewidzenia się rozprawa o sztuce nie była bardzo na miejscu. Obaj więc rozpoczęli rozmowę tyczącą szczegółów ich życia. Przy pierwszym bowiem spotkaniu w wagonie Jerzy tak był zajęty żoną, a Adolf krępowany obecnością obcych osób, że zaledwie kilka słów zamienić ze sobą mogli. Teraz dopiero Jerzy mógł spytać Adolfa, co porabia, jaki zawód obrał sobie w życiu.

— O ile sobie przypominam — mówił — miałeś wielki talent do malarstwa.

— I zużytkowałem go po swojemu: poświęciłem się mechanice. Dziś maluję plany fabryk i machin.

— Ty, mechanikiem? Teraz się nie dziwię temu, coś wprzód mówił. Nie tylko słowem, ale i czynem poparłeś zasady twoje.

Wynikły one z mego wychowania. Ojciec mój jest człowiekiem w całym tego słowa znaczeniu praktycznym. Chowając się pod jego okiem, wcześnie przyzwyczaiłem się patrzeć na wszystko ze stanowiska utylitarnego. Korzyść stanowiła wartość rzeczy. Nie mysiałem tylko o korzyściach materialnych, ale także i o moralnych, jednak zawsze rzeczywistych. Otóż, takim okiem patrząc na drogi, które się przede mną otwierały, przeniosłem mechanikę nad sztukę, bo mnie rozum praktyczny przekonał, że fabryka, którą zbuduję, koło której stukilkudziesięciu robotników znajdzie sposób do życia, a kraj pożytek, większą będzie miała wartość niż obraz, choćby znakomicie namalowany, na który patrząc doznają chwilowego wrażenia, pochwalą, że piękny, a po latach kilku zapomną. Powolne i słabe działanie sztuki na ludzi nie zadowolniło mnie i pchnęło na praktyczną drogę.

— Wobec tych teorii, wstyd by mnie było przyznać się do zawodu, który obrałem sobie za cel życia, gdyby nie to, że jestem najmocniej przekonany, że sztuka mniej widoczne, ale pożywniejsze i istotniejsze korzyści przynosi ludzkości. Świat długi czas obywał się bez machin i fabryk, ale nie mógł żyć bez sztuki. Uczucie, jeżeli nie jest konieczniejszą, to przecież szlachetniejszą potrzebą ludzkości niż dobrobyt. A cóż podtrzymuje, ożywia, uszlachetnia to uczucie, jeżeli nie sztuka? Ta sztuka, którą radzi byście wykreślić z dziedziny potrzeb ludzkich.

— Przepraszam — przerwał mu Adolf. — Sztuki nie wykluczamy, ale ją uważamy tylko za środek, nie zaś za cel. Wszak dobrobyt stworzył sztukę. Dobrobyt ten był udziałem pewnych klas, które stały się potem mecenasami sztuki. Dziś dobrobyt ten chcemy rozciągnąć na masy.

— Pomimo praktycznego kierunku znać w tobie słuchacza hejdelberskiego uniwersytetu, mój Adolfie. Umiesz rozmowę przeistaczać w dysputę filozoficzną. W taki sposób nie dowiesz się nigdy, jaki zawód obrałem.

— Masz słuszność — rzekł Adolf spostrzegłszy się, że znowu rozmowa zeszła na dawne tory. — Więc obrałeś sobie zawód?

— Obrałem muzykę. Kształciłem się długi czas w Mediolanie, u najlepszych mistrzów uczyłem się kompozycji. Kilka utworów moich muzycznych było drukowanych i krytyka nieźle je przyjęła. Marzeniem moim teraz jest napisać utwór większy — operę, do której libretto obiecał mi Maurycy.

— Abutilon zanieś pad oranżerię, a tu postaw różę! — odezwał się donośny głos tuż pod drzwiami szklanymi, prowadzącymi z sali do ogrodu.

Adolf spojrzał w tę stronę.

— To mój teść nadchodzi — rzekł Jerzy objaśniając go.

— Baron Liwocki?

— Tak. Zaraz mu cię przedstawię.

— Proszę cię, przedstawiając mnie albo opuść całkiem nazwisko moje, lub je zmień — rzekł Adolf z pośpiechem, zniżonym głosem.

— Czemu? — spytał Jerzy zdziwiony.

— Później ci to wytłumaczę.

Czasu nie było na bliższe objaśnienia, gdyż baron ukazał się we drzwiach.

VI

Postać i charakter barona były mieszaniną dwóch natur. Dusza wykwintnego artystycznego smaku, zamknięta nigdy nie zdawał sobie sprawy z tego. Lepiej jeszcze może scharakteryzujemy artystyczną stronę barona, skoro powiemy, że sztuka była dla niego rodzajem miękkiej, wygodnej sofy, na której ociężały duch jego odpoczywał i słodkim oddawał się marzeniom.

Zresztą był niezłym człowiekiem, a jeżeli robił źle, to więcej była w tym wina zasad, w których go wychowano, niż złego serca. A przy tym dodać trzeba, że wiele złego szło na jego rachunek, choć się stało bez jego wiedzy i woli. Baron był nawet litościwym, miłosiernym, już to przez religijność, już dlatego, że widok nieszczęśliwych nieprzyjemne mu robił wrażenie; radził im więc, jak mógł, dla własnej przyjemności. Miał przy tym szlachetne popędy i nigdy nie splamił się podłością, brzydkim czynem, który by tarczy jego herbowej zakałę przyniósł. Takim był baron.

Adolf z zajęciem przypatrywał się tej ciekawej postaci, o której dotąd tyle ciekawych a sprzecznych słyszał wieści. Pierwsze wrażenie było wcale niezłe; baron nie wydał mu się tak potwornym i strasznym, jak mu go przedstawiali ci, co go nigdy z bliska nie widzieli.

— Adolf Szmi... — tu niewyraźnie powiedział Jerzy nazwisko, rumieniąc się z powodu tego.

— Jak? — spytał baron, u którego nazwisko miało niepospolitą wagę.

— Adolf Szmitowski — rzekł Adolf wyręczając Jerzego.

— Mój kolega szkolny — dołożył Jerzy.

— Czy nie z Przemyskiego? — spytał baron.

— Nie, moja rodzina ze Śląska pochodzi.

— To nie znam. Proszę siadać.

Skłonił się niedbale i przeszedł do dalszych pokoi, nie zwracając więcej uwagi na gościa.

Jerzy się zawstydził za to znalezienie się teścia; chciał go wytłumaczyć przed Adolfem i rzekł:

— Zajęty jest ogromnie swymi kwiatami, które sprowadził z Erfurtu. Ma w tym upodobanie posunięte do zdziecinniałości.

— Słyszałem o tym — rzekł Adolf, aby uspokoić zakłopotanego Jerzego.

— Ale dlaczegoż nie powiedziałeś mu swego właściwego nazwiska?

— Byłoby to równie dla mnie, jak dla barona nieprzyjemnym. Po moim odjeździe możesz mu prawdę powiedzieć, gdyż, jak się zdaje, wizyta moja tutaj się nie powtórzy. Dziś przyjechałem tylko głównie dlatego, aby ci to powiedzieć.

— Ależ dlaczego? — spytał Jerzy zdziwiony.

— Mój ojciec jest właścicielem fabryk graniczących z parkiem.

— Więc to twój ojciec?

— Tak.

Rozmowę ich przerwało wejście barona. Powrócił do salonu, trzymając w ręku wazon z różą bengalską.

— Patrz, Jerzy! — rzekł zasępiony — taka cudowna róża, taki rzadki egzemplarz, i więdnieje. Myślałem, że jej szkodzi słońce, kazałem przenieść pod balkon. Ale tam jeszcze gorzej. O! połowa liści uschniętych.

— Pozwól pan — rzekł Adolf zbliżając się do wazonu i pilnie obserwując łodygę.

— Pan się znasz na ogrodnictwie? — spytał baron.

— Trochę. Słuchałem kilka kursów jednego z najzdolniejszych ogrodników. W taki sposób łatwo przyszedłem do posiadania wielu sekretów ogrodniczych i leczenia wielu chorób roślinnych.

— Czy więc pan nie domyślasz się, czego brak mojej róży?

— Owszem. Uważasz pan te małe, blade punkciki na zagięciach łodygi? Pod mikroskopem pokazałyby się nam one w kształcie grzybków, które wyciągają pożywne soki z rośliny i niszczą naczyńka. Za pomocą pewnego rozczynu, który baronowi przesłać mogę jutro, będzie można łodygę oczyścić i uwolnić różę od tych niebezpiecznych sąsiadów.

— Bardzo panu jestem wdzięczny — rzekł baron z dziecinną radością.

Chciał nawet uścisnąć mu rękę, ale się wstrzymał, nie wiedząc, z kim ma do czynienia. Oprócz bowiem tego, że był kolegą Jerzego, i to ze szkół publicznych, nic więcej o nim nie wiedział.

— W taki sposób — mówił dalej baron — może byś pan i innym roślinom moim mógł zaradzić? Sprowadziłem je z niemałym trudem z Erfurtu po to tylko, aby patrzeć na ich powolne konanie. Radzę im, jak umiem, ale nic poradzić nie mogę. Ja i mój ogrodnik wyczerpaliśmy już wszystkie sposoby. Szczególniej żal mi storczyków. Jeden z nich Zosia bardzo lubiła, toteż chodziłem koło niego jak koło dziecka, ale dziś spostrzegłem ze smutkiem, że kwiat już żółknąć zaczyna. Wolałbym nie wiedzieć co stracić niż ten storczyk. Zosia jeszcze nie wie nic o tym, nie miałem odwagi jej powiedzieć.

Adolf, słysząc te lamenta nad więdniejącym storczykiem, wypowiedziane całkiem na serio, przyznać musiał, że baron pod tym względem zdziecinniał. Uspokoił go zapewniając, że o ile będzie w możności, pomoże mu w utrzymaniu przy życiu tych kosztownych kwiatów.

— W taki sposób, jeżeli Jerzy nie będzie miał nic przeciwko temu, może byś pan zechciał zaraz obejrzeć pacjentów.

Jerzemu ta propozycja była owszem na rękę; dawała mu bowiem możność powrócenia do altany i delektowania się Synami ducha Maurycego. Uciecha jego była tym większa, gdy się dowiedział, że czekano na niego z czytaniem. Jerzy uściśnieniem ręki podziękował Maurycemu za tę grzeczność. Mniej może byłby wdzięczny, gdyby był uważniej przypatrzył się twarzy swej żony. Alabastry rade rumieniły się, ale płonęły purpurą i drżały ze wzruszenia. Zajmującą widać musiała być rozmowa, która takie kolory dobyła na twarz Ireny. Czekanie więc nie było poświęceniem tak nadzwyczajnym.

Nie chcąc podejrzliwym czytelnikom zostawiać pola do domysłów nad treścią rozmowy w nieobecności męża, powiem sam, że Maurycy spowiadał się Irenie ze swojej miłości dla jakiejś Włoszki. Romans cały w ustach poety nabierał niesłychanego uroku; był to poemat opowiedziany prozą, niewykończenie nadawało mu jeszcze więcej powabu i tajemniczości, bo pozwalało domyślać się wielu szczegółów.

Irena z nadzwyczajnym zajęciem i uwagą słuchała mówiącego; dumną była z tego, że się zwierza przed nią człowiek niezwyczajny z najgłębszych tajemnic serca; zazdrościła nieznajomej kobiecie jego miłości tak silnej, poetycznej; oburzała się na nią, litowała nad nim i przy tym wszystkim doznawała pewnego rozkosznego zakłopotania, niepokoju, błądząc po tych tajemniczych labiryntach męskiego serca, gdzie odbijały się o jej uszy echa niedawnych pocałunków, szeptów miłosnych, wyznań, przysiąg. Rumieniło to jej wstydliwość i rozbudzało dziwne jakieś uczucia.

Każde oglądanie pamiątek wzbudza w nas pewne trwożnie głębokie uczucie, cóż dopiero pamiątek miłosnych, do których oglądania i słuchania ją jedną wybrał Maurycy. Kobieta w takim razie instynktowo czuje się wyższą w oczach mężczyzny od tej, o której on jej opowiada; wierzy, że opisując jej miłość do innej kobiety, gdy mówi: kocham ją jak dawniej, już jej nie kocha. Między słuchającą a opowiadającym wyradza się wtedy związek sympatyczny, po którym jak po moście przechodzą wygodnie różne uczucia, które przedtem przepaście dzieliły.

Biblia upostaciowała tą najniebezpieczniejszą pokusę w drzewie wiadomości dobrego i złego. Między wiadomościami, jakich wtedy wąż Ewie udzielił, zapewne musiało być także zwierzenie miłosne. Zwierzenie działa jak narkotyk, usypia duszę i ubezwładnia jej czujność.

Nie chcę przypuszczać, że Maurycy umyślnie, z wyrachowaniem użył tego czaru; poznawszy go bliżej, przekonamy się, że robił to bezwiednie, że natura jego miękka, nerwowa potrzebowała takiego zwierzenia się, współczucia, dotknięcia delikatnej ręki niewieściej do świeżej rany. Mimo tego, a może właśnie dlatego, narkotyk silniej działał na nerwy Ireny. Była upojona, odurzona, wzruszona, rozstrojona, cała pod wrażeniem słów miłosnych. Gdyby w tej chwili Maurycy ośmielił się był przycisnąć ją do serca, dotknąć ustami jej czoła, nie byłaby może znalazła w tym nic nadzwyczajnego, tak duszą wsłuchała się w podobne sceny, zespoliła siebie z kobietą, o której Maurycy opowiadał.

Wejście męża wyrwało ją z tego niebezpiecznego stanu. Podczas kiedy Maurycy rozmawiał z Jerzym, miała czas uspokoić się i przyjść do siebie.

— Któż to przyjechał? — spytała po chwili.

— Adolf, mój kolega.

— Nie znam — rzekła krótko, obojętnie.

— Kilka dni temu Spotkaliśmy się z nim na stacji kolei. Pamiętasz?

— A! ten z rumianą twarzą — odezwał się Maurycy krzywiąc się przy tym niezadowolniony. — Ten człowiek na nerwy mi działa swoim kwitnącym zdrowiem i zadowoloną twarzą. Nie lubię takich natur herkulesowych, które dziś chyba są potrzebne tylko na tępienie befsztyków i sznycli po restauracjach. Zdaje mi się, że dusze takich ludzi muszą siedzieć w ich muskułach, a życia ich celem odżywianie i konserwowanie tych muskułów. W hodowli koni takie rasowe egzemplarze mają swoją wartość, ale pomiędzy ludźmi nie pojmuję ich potrzeby.

Wątła i zwiędła kompleks ja Maurycego tłumaczyła poniekąd to jego rozdrażnienie przeciw Adolfowi. Dowiedzionym jest, że ludzie słabego zdrowia, szczególniej zagrożeni chorobą piersiową, czują pewien wstręt do ludzi silnych i zdrowych, podobnie jak go mają ubodzy do bogatych. Wstręt ten tłumaczy się pewnym żalem, zawiścią, a wreszcie chorobliwym stanem nerwów. A Maurycy był do wysokiego stopnia nerwowym. Pod wpływem tego nerwowego rozstroju kierował się więcej sympatiami i antypatiami niż rozsądkiem. Do Adolfa od pierwszej chwili powziął był odrazę i nie taił się z tym nawet przed Jerzym, choć wiedział, że to jego szkolny kolega. Jerzy, jakkolwiek widział niesłuszność zarzutów, jakimi Maurycy obsypywał Adolfa, nie bronił go ani tłumaczył, znając uparte usposobienie poety, który nie lubiał być przekonywanym o niesłuszności i oporem rozdrażniał się jeszcze więcej. Nie odpowiedział więc nic i usiadł, czekając na rozpoczęcie czytania.

— Czy pojechał sobie już ten gość? — spytała Irena, która podzielała całkiem antypatie Maurycego przeciw Adolfowi.

— Nie. Ojciec twój zabrał go do oranżerii. Jestem więc wolny i mogę dalej przysłuchiwać się czytaniu.

— Nie będę czytał więcej, nie czuję się usposobionym — rzekł rozkapryszony Maurycy i schował manuskrypt.

Rozmawiali jeszcze czas jakiś o rzeczach obojętnych, a potem przeszli do salonu. Jerzy z obowiązku gospodarza poszedł do oranżerii odszukać Adolfa.

Irena i Maurycy zostali znowu sami. Oboje czas jakiś milczeli.

Irena usiadła do fortepianu i wzięła kilka akordów, potem spuściła głowę i zamyśliła się.

— Co panią tak zasępiło? — spytał Maurycy zbliżając się ku niej.

— Myślę o pańskiej Włoszce.

— Jak pani jesteś dobrą!

— Dobroć moja nie wróci panu tego, coś pan stracił.

— Może, tracąc mało, zyskałem wiele: pani współczucie, przyjaźń.

— Przyjaźń?! — Roześmiała się jałowo, z przymusem. Potem, nagle zwracając się ku niemu, spytała: — Czy pan wierzysz w przyjaźń pomiędzy mężczyzną i kobietą?

Maurycy chwilę się namyślał, potem odrzekł spuszczając oczy przed jej bystrym spojrzeniem:

— Nie wierzę.

— I dlaczegoż pan mówiłeś to, czego nie myślałeś?

— Bo nie miałem innego wyrazu na oznaczenie tego uczucia spokojnego, jakie doznaję przy pani. Tamta miłość szarpała nerwy, paliła mnie zazdrością...

Irena czy się domyślała reszty, czy słyszeć nie chciała, uderzyła silnie w klawisze i zagrała jakiś urywek z Beethovenowiskiej sonaty. Kiedy skończyła, zwróciła się do Maurycego, stojącego za nią, i spytała:

— Kiedy pan widziałeś się z nią raz ostatni?

— Na kilka dni przed wyjazdem z Mediolanu.

— Więc ona była w Mediolanie?

— Przyjechała z ciotką swoją po wyprawę.

— A ja pana gwałtem wyciągnęłam z Mediolanu. Jakże pan musiał mi złorzeczyć!

— Zrobiłaś mi pani tym łaskę, za którą błogosławić panią muszę. Dłuższy pobyt w Mediolanie byłby nad moje siły. Byłbym się strawił gorączką albo zwariował. Wtedy nie wyobrażałem sobie, jak można żyć bez niej.

— A dziś? — spytała i zawisnęła oczyma na jego twarzy.

— Dziś dziwię się, jak mogłem kochać.

— I czujesz pan, że bez niej możesz być szczęśliwym?

— Jestem nim.

— Nie rozumiem pana — rzekła, spuszczając oczy na nuty i przewracając kartki z pośpiechem.

— Czy mam się tłumaczyć jaśniej?

Udała, że go nie słyszy, i zwróciła rozmowę na inny przedmiot.

— Słyszałeś pan duet z opery mego męża? Ostatnie słowa powiedziała z naciskiem.

— Nie.

— Podaj mi pan, zagram go panu.

Maurycy ściągnął brwi zachmurzony, poszedł do biurka i wziąwszy z niego nuty, zbliżył się do Ireny.

Wyciągnęła rękę po nuty, on zatrzymał je czas jakiś, patrząc na nią dziwnym wzrokiem.

— Będę szczerszym od pani — rzekł.

— A to w jaki sposób? — spytała z udaną naiwnością.

— Pani powiedziałaś mi przed chwilą, że mnie nie rozumiesz, a ja odpowiem pani, że zrozumiałem. Służą pani: oto nuty męża!

VII

Tymczasem Adolf z baronem odbywali naradę w oranżerii nad więdniejącymi roślinami. Główną przyczyną chorobliwego stanu, jak się pokazało, było nieumiejętne obchodzenie się. Ogrodnik bowiem barona nadzwyczaj szczupłe posiadał wiadomości; baron jednak nie chciał przyjąć zdolniejszego, bo stary Franciszek był jego ulubieńcem i ślepo wykonywał jego rozkazy, a baron lubił takie poddajne natury, posłuszne jego zachceniom, zwłaszcza w rzeczach tyczących się ogrodnictwa, bo tu baron miał pretensje do znawstwa. W istocie, czytał dosyć książek, traktujących o tym przedmiocie, ale wyczytane teorie nie udawały się w praktyce i dlatego pomimo wielkich nakładów cieplarnie barona w nędznym znajdowały się stanie.

Adolf, jako znający te rzeczy z praktyki, podał mu kilka skutecznych rad, mianowicie co do krzyżowania gatunków, zaprawiania ziemi chemicznymi czynnikami, które korzystnie działają na rozwój i kolor roślin, i zastosowania do niektórych roślin szkieł kolorowych. Szczególniej bardzo się baronowi podobał projekt urządzenia cieplarni w kształcie stopni, pod którymi przechodząca rurami woda w miarę spadku udzielała roślinom coraz to mniejszego ciepła. W taki sposób można było, grupując rośliny wedle potrzeby ciepła, łatwym sposobem utrzymywać dla nich odpowiednią temperaturę.

Adolf obiecał mu przysłać dokładny rysunek takiej cieplarni. Baron był uszczęśliwiony i w dobrym humorze; słuchał z uwagą rad Adolfa, których ten udzielał mu z taką jasnością i precyzją, że baron na chwilę przypuszczał, iż może kolega Jerzego jest ogrodnikiem z powołania i przyjechał tutaj w nadziei dostania obowiązku. Nie śmiał jednak głośno wypowiedzieć swego domysłu. Zachowanie się bowiem Adolfa, pełne taktu, ogłady i znajomości form towarzyskich, w wątpliwość podawało ten domysł.

Za przybyciem Jerzego rozmowa przeszła na inne pole. Baron zauważył, że gość jego był oczytany i posiadał obszerny zasób wiadomości.

Z oranżerii wyszli na taras, skąd widok był na cały ogród, urządzony w guście angielskim . Na tarasie biła fontanna, która szumiącą kaskadą spadała po konchach kamiennych, trzymanych przez olbrzymich trytonów , do basenu otoczonego posągami nimf. Adolf zachwycał się urządzeniem ogrodu, umiejętnym grupowaniem drzew i udzielił baronowi kilka uwag i poprawek, mianowicie względem kierunku niektórych ścieżek i odsłonięcia kilku odleglejszych widoków, co dałoby się zrobić przez wycięcie kilku drzew.

— Ależ pan widocznie specjalnie poświęcałeś się ogrodnictwu! — odezwał się baron, pełen podziwu.

— Nie, panie baronie, zajęcia moje niewiele pozwalały mi zajmować się tym. Ale lubię ogrodnictwo i dlatego nie mogłem się oprzeć pokusie bliższego zapoznania się z nim.

— Czymże on tedy się zajmuje? — pomyślał sobie baron nie mogąc z rozmowy gościa wymiarkować, kto on taki i jaki jest właściwie rodzaj jego zatrudnienia.

Samego nawet Jerzego zdziwiła obfitość wiadomości i trafność sądu, jaką posiadał Adolf w przedmiotach nie należących całkiem do zakresu jego powołania. Toteż kiedy na chwilę zostali sami, wyraził mu w tym względzie swój podziw.

— Zdaje mi się, mój kochany — rzekł do niego — że twoje studia techniczne bardzo ucierpieć musiały na tym zamiłowaniu, z jakim snadź oddawałeś się innym naukom. I nie dziwię się temu wcale. Dla duszy tak pełnej ognia i zapału, cyfry i machiny musiały się wydawać bardzo suchą strawą. Oddawałeś się im więcej może z obowiązku, przez wzgląd na ojca.

— Omyliłeś się. Nauki techniczne studiowałem z zapałem, z miłością: znalazłem w nich bowiem prawdę, pewność i grunt. Wprawdzie był czas, że miałem zamiar poświęcić się historii i filozofii, ale po kilku latach zmieniłem ten zamiar. Nabłąkałem się po różnych systematach filozoficznych, po zawiłych i mglistych drogach spekulacji i nie znalazłem nigdzie prawdy bezwzględnej, nie domacałem się nigdzie dna. Każdy systemat mówił mi co innego, każdy historyk napinał fakta do swych teorii i poglądów. Ten sam chaos, tę samą sprzeczność widziałem w pojęciach estetycznych. Toteż błąkałem się odurzony, zrozpaczony po tych krętych drogach myśli ludzkich, szukając na próżno wyjścia. Aż w końcu dałem za wygraną i wziąłem się do nauk przyrodniczych i matematycznych. Tu mam wprawdzie tylko okruchy prawdy, ale prawdy rzeczywistej, namacalnej, nie opartej na mrzonkach, na urojeniach fantazji, na osobistych domniemaniach, jeno na doświadczeniu. Wstecznik i postępowiec, legitymista i rewolucjonista, Francuz i Niemiec zgodzić się tu musi na jedno, że dwa a dwa cztery, że suma kątów w trójkącie równa się dwom prostym. Na takich podstawach budując, jestem pewny trwałości budowy; podczas gdy systemat filozoficzny, budowany na wątłej podstawie myśli, kwalifikującej się lada chwila do szpitala wariatów, nie daje mi żadnej gwarancji trwałości.

— Więc potępiasz te olbrzymie zapasy myśli ludzkich z zagadkami życia, które rozwiązać pragnie? Niczym są dla ciebie tytaniczne prace ducha, usiłujące zdobyć sobie niebo, wieczność, odgadnąć drogi przeznaczenia i dojść do źródła tego wszystkiego, co jest?

— Owszem, mam szacunek dla usiłowań, ale żal mi daremnej pracy, czasu. Ja, człowiek praktyczny, pytam przede wszystkim o rezultat pracy. A rezultaty tutaj, w porównaniu do czasu straconego, do sił zużytych, tak małe, że kiedy widzę dawne systemata filozoficzne, co jak zużyte, stare maszyny, leżą gdzieś w kącie zapomniane, i pomyślę, że tysiące ludzi lata trawiło nad ich budowaniem mozolnym na to tylko, aby się przekonać, że na nich ludzkość nie dojedzie do mety — żal mi tych ludzi, żal ich pracy.

— A ja mam cześć dla tych ludzi, bo w usiłowaniach ich, aczkolwiek nieraz bezskutecznych, było coś boskiego, nieśmiertelnego; podczas gdy wasza filozofia pełza po ziemi i ludzkość uważa za maszynę. Przyznaj, że to rzemieślnicza, warsztatowa filozofia.

— Przyznaję. Ale jeżeli naszą filozofię przyrównałeś do rzemieślnika pracującego w warsztatach, to przyznać także muszę, że ludzkości większy pożytek przyjdzie z tej prozaicznej pracy niż z owych gimnastycznych szermierek ducha z niewidzialnymi, niepochwytnymi potęgami. Nie potępiam ich, bo one były historyczną koniecznością w rozwoju ludzkości, ale nie mogę im przyznać pierwszeństwa, a szczególniej użyteczności wobec dzisiejszej filozofii pozytywnej. Ludzkość, jak ptak zamknięty w klatce, rzucała się z wysileniem na żelazne pręty, chciała przełamać je i dojść myślą za granice grobu i śmiertelności. Obecnie przekonała się, że tych zapor nie przełamie, i wzięła się do pracy w ciaśniejszym obrębie, do wynalezienia modus vivendi  w oznaczonej czasem i ziemią przestrzeni.

W tej chwili baron zbliżył się do nich i zaproponował powrót do salonu. Zastali tam panią Irenę, siedzącą przy fortepianie, i Maurycego, który w drugim kącie salonu siedział zachmurzony nieco i przeglądał gazety. Irena obojętnym, sztywnym ukłonem przywitała wchodzącego gościa; Maurycy także nie wiele zadał sobie trudu w okazywaniu mu grzeczności, a że Jerzego coś zatrzymało na chwilę w drugim pokoju, więc na baronie ciężył obowiązek bawienia gościa. Obowiązek ten był mu o tyle przykry, że nie wiedział, z kim ma do czynienia, co dla barona, sądzącego ludzi podług urodzenia, było rzeczą niemałej wagi. Kilka razy dotykał umyślnie stosunków familijnych, ale gość krótkimi i nie dość jasnymi zbywał go odpowiedziami. Barona ta niepewność w pocieszne wprawiała zakłopotanie. Nie wiedząc o czym mówić, zabawiał gościa pokazywaniem mu obrazów, gęsto rozwieszonych po ścianach. Baron był dumny z posiadania tych Obrazów, między którymi było kilka cennych oryginałów. Nie sądził jednakże, iż gość będzie umiał ocenić ich wartość. Tymczasem, ku wielkiemu zdumieniu barona, Adolf nie tylko, że bez objaśnień poznawał pędzel, że w kilku obrazach, które baron miał za oryginały, poznał tylko dobre kopie, wykazując zarazem, gdzie się oryginały znajdują, ale przy tym w sądzeniu szkół i pojedynczych mistrzów okazał tyle znajomości przedmiotu, tyle trafności sądu, że baron, który spodziewał się znaleźć w nim profana, był olśniony, oszołomiony tym niespodziewanym odkryciem.

— Ależ pan mówisz o tych rzeczach — rzekł — jak skończony artysta. Czy pan i tą sztuką zajmowałeś się od niechcenia?

— Tą już więcej na serio. Sam nawet malowałem.

— I nieźle malował — odezwał się Jerzy wchodząc właśnie do salonu.

— I dlaczegoż zaniedbałeś pan swój talent?

— Aby zostać technikiem i budować fabryki — odpowiedział za niego Jerzy.

— Jak to? Pan jesteś technikiem? — spytał baron. — Tego byłbym się najmniej domyślił. Widziałem w panu tyle smaku estetycznego, tyle poczucia piękna.

— Czy sądzisz pan, panie baronie, że nauki techniczne zatracają w nas to poczucie?

— O! zatracają, zatracają! nie wytłumaczysz mi pan tego. Może jesteś wyjątkiem, rzadkim wyjątkiem, ale w regule ludzie twojego zatrudnienia są prozaiczni, zmaterializowani, zimni. Wy to nazywacie postępem. Jednak ja wolę nie znać postępu, a zostać przy ideałach piękna, przy marzeniach moich, choćby złudnych. Wolę ten świat złudzeń, tajemnic i uroków niż ten wasz odmierzony, odważony, wyrachowany, odarty ze wszelkiej poetyczności, świat kupców, spekulantów i fabrykantów.

— Czyż cyfra i miara odejmują co piękności? Muzyka polega na bardzo ścisłym rachunku, natura rozwija się według stałych praw, gwiazdy poruszają się w oznaczonej przestrzeni czasu, a przecież to nie zmniejsza ich uroku.

— Dla nas, co żyjemy zachwytem, natchnieniem; ale nie dla was, którzy samego Boga radzi byście odmierzyć i zważyć, i zużytkować.

— A więc utylitaryzm masz nam pan za winę?

— Tak. Wszystko, co nie przynosi korzyści, dla młodego pokolenia jest niczym: poświęcenie, uczucie — to dziś liczmany bez wartości. Okropne czasy!

— Więc baron przypuszczasz, że ludzkość cofa się wstecz; a mnie się zdaje przeciwnie. Ten, tak zwany przez panów, wiek materialny nie wyziębił uczuć, ale je zużytkował praktycznie jak ogień lub inne żywioły; nie zniweczył poezji, ale ją zrealizował.

— Zrealizował poezję? — spytał Maurycy z ironią.

— Tak jest. Legendy średniowieczne mówiły o ludziach z siedmiomilowymi butami, o geniuszkach, co w sekundzie przelatywały ogromne przestrzenie, budowały brylantowe pałace. Legendy te byłyby zostały kłamstwami poetycznymi, gdyby nasz wiek nie dał im prawdopodobieństwa. Nasze koleje, telegrafy, podziemne tunele, światła elektryczne stworzyły w rzeczywistości to, co poezja wymarzyła tylko. Szczęście ludzkości, do którego wzdychali poeci, zaczyna się dziś urzeczywistniać w stowarzyszeniach, kasach oszczędności, spółkach. Wiek nasz zatem, tak potępiany przez wielu, jest może poetyczniejszym niż owe wieki uprzywilejowanej poezji. Tam pisano poezję, dziś ją tworzą. Dlatego ci, co dzisiaj tylko piszą poezje, są anachronizmem.

Przytyk ten skierowany był wprost do Maurycego, zrozumiał go dobrze, ale przyjął w pogardliwym milczeniu. Zbyt się cenił i wierzył w siebie, aby miał się bronić. Za to Irena nie mogła powściągnąć się, by nie odpowiedzieć Adolfowi w jego imieniu. Tonem nieco drwiącym odezwała się:

— W taki sposób pan, malując bohatera nowszych czasów, zrobiłbyś go z ważkami w ręku lub łańcuchem mierniczym.

— Zaręczam pani — odrzekł z uśmiechem Adolf — że dla ludzi, rozumiejących 'istotną poezję, byłby to większy bohater niż ten, co krew ludzką przelewał. Przyjdą czasy, w których rzeźnik zabijający wołu z konieczności na pożytek bliźnich większym będzie człowiekiem niż ten, co dla nasycenia żądzy sławy mordował ludzi i niszczył miasta.

W odpowiedzi była cierpkość i ostrość, która lubo pokryta grzecznym uśmiechem, niemniej była dotkliwą. Irena uczuła się obrażoną i zmarszczyła lekko brwi. Jerzy chciał załagodzić tę sprawę i zagadać, ale nie wiedział naprędce, co powiedzieć. Na szczęście drzwi się otwarły i weszła szybkim krokiem do salonu rumiana jeszcze z umęczenia amazonka, siostrzenica barona — Zofia.

Adolf przestał mówić, dusza jego teraz przeniosła się do oczu. Patrzał i zapomniał, gdzie jest, co go otaczało. Amazonka, wszedłszy, pobiegła ku baronowi, podała mu twarz do pocałunku, potem, skinąwszy lekko towarzystwu, rzuciła się na kanapę.

— Wody z sokiem! — rzekła do lokaja. — Ach, jestem zmęczona, zachwycona i rozciekawiona.

— O! — rzekł baron patrząc na nią z zajęciem — tyle uczuć naraz!

— Mam państwu coś bardzo pięknego opowiedzieć.

— Posłuchamy chętnie. Tymczasem pozwól sobie przedstawić. Pan... jak się nazywa... Szmitowski, wszak tak? kolega Jerzego.

Na chwilę zatrzymała trzpiotka na przedstawionym swoje czarne oczy, skinęła główką i mówiła dalej:

— Tobie się to bardzo podobać będzie, wuju, a! i panu Maurycemu. Ty będziesz podziwiać, a pan Maurycy to opisze w poemacie. Dobrze?

— Z wielu łokci ma być poemat? — spytał Maurycy.

— Pan drwisz, a ja mówię na serio. Opowiem bowiem państwu jeden czyn bardzo piękny, pełen poświęcenia, który się wydarzył w okolicy.

— W okolicy? — spytał baron. — Tu, czyn jaki bohaterski, a to ciekawe! I gdzież się to stało?

— W fabryce Schmidta.

— Znowu ten Schmidt. Uwzięłaś się męczyć mnie tym nazwiskiem, które, wiesz, humor mi psuje zawsze. Ja umrę kiedy na tego człowieka! On widocznie postanowił zamęczyć mnie. Turkotem machin swoich zakłócił spokój moich najpiękniejszych ustroni, zadymił, zakopcił mi lasy i ogrody, zapowietrzył całą okolicę tymi fabrykami. Och! nienawidzę tego człowieka!

Jerzy spojrzał niespokojnie na Adolfa, jak przyjmie te słowa. Adolf słuchał spokojnie, z oczyma spuszczonymi ku ziemi.

— Ależ tu nie tyle o Schmidta idzie, jak o Salkę — rzekła Zofia niekontenta, że jej przerwano.

— Jakiż związek ma Salka z tym człowiekiem?

— Wiecie państwo, że w przeszłym tygodniu był u Schmidta wielki pożar.

— Nie tak wielki, skoro nie uciszył tych przeklętych machin — mruknął baron.

— Otóż w pożarze tym o mało Salusia nie straciła życia. W przestrachu bowiem schroniła się do piwnicy, gdzie był skład nafty. Biedną dziewczynę czekała śmierć okropna, bo ogień po schodach zbiegał już do piwnicy, z której nie było wyjścia. Przez okratowane okienko wołała nieszczęśliwa pomocy, ale nikt nie chciał się odważyć zbliżyć do niej, bo spodziewano sięr że lada chwila nastąpi eksplozja. Gdy wtem zjawia się -człowiek — ale proszę państwa uważać, bo to doprawdy zajmująca historia.

Słowa te skierowała opowiadająca do Maurycego, który podczas jej opowiadania półgłosem prowadził rozmowę z Ireną. Zawezwany w ten sposób niespodziewanie do uwagi zmieszał się i rzekł:

— Ależ słuchamy.

— Warto posłuchać, takie rzeczy nie co dzień się zdarzają. Otóż zjawia się człowiek, fetory nie dbając na grożące niebezpieczeństwo, rzuca się z siekierą, czy tam czymś, na ratunek nieszczęśliwej, wyrębuje okratowane okno i ocala moją drogą Salusię.

— Dzielny i zacny chłopak — zawołał baron. — Cóż pan na to, panie Szmitowski? Według teorii pańskich czyn taki nazwać by może trzeba szaleństwem? Praiktyczności i rozumu w nim za grosz dopatrzeć się nie można.

— Jak to? Pan mógłbyś nie pochwalić takiego czynu? Nie unosić się nad nim? — spytała z rodzajem oburzenia Zofia, mierząc zarumienionego Adolfa zdziwionym wzrokiem.

— Jeżeli państwo pytacie mnie o ocenienie tego czynu — odrzekł Adolf — to nie mogę go nazwać, jak tylko szaleństwem i nierozsądkiem. Ten człowiek dla niepewnego ocalenia biednej dziewczyny narażał nie tylko siebie, ale może byt swojej rodziny. Był to więc czyn nierozważny, ale potępić go nie można, choćby dlatego, że to było zapomnienie się.

— Zapomnienie szlachetne — rzekł Jerzy z naciskiem.

— I jakąż nagrodą udarował ów Schmidt tego zacnego chłopca? — spytał baron.

— Żadną — odrzekła Zofia i chciała coś dalej mówić, ale przerwał jej baron mówiąc:

— Byłem tego pewny. Gdzie taki człowiek umiałby ocenić podobny czyn!

— Ależ wuju, tym młodym człowiekiem był właśnie syn Schmidta.

— Syn?

To objaśnienie pomieszało baronowi szyki. Nie wiedział przez chwilę, co powiedzieć. Potem odezwał się spuszczając z tonu:

— Proszę! Nie byłbym przypuszczał, że taki dorobkiewicz może się zdobyć na podobne poświęcenie.

— Bo też to nie było poświęcenie, panie baronie — odezwał się Adolf. — O ile słyszałem, syn Schmidta nie tyle ocalenie dziewczyny miał na myśli, jak raczej składu nafty, którego pożar obróciłby w perzynę jego i ojca jego mienie.

— Tak, to co innego — rzekł baron.

— Można się było spodziewać podobnych motywów — dodał drwiącym tonem Maurycy.

— To nieprawda! — odezwała się rumiana oburzeniem Zofia — on nie wiedział, że tam była nafta.

— W takim razie nie znał także niebezpieczeństwa, na jakie się narażał — rzekł znowu Adolf.

— Jak to? Gdy cały dom był w płomieniach? O! nie przekonacie mnie, państwo, że ten człowiek nie poświęcił się. Trzeba słyszeć Salusię, z jakim ona uwielbieniem mówi o tym człowieku. Rada bym go poznać i podziękować mu za to.

— Salusia egzageruje — powiedział baron. — Bliskość niebezpieczeństwa powiększała czyn zwyczajny w jej oczach do nadzwyczajności. Wolę zgodzić się na zdanie pana Szmitowskiego tym razem, bo nie mogę przypuścić, aby syn bogatego dorobkiewicza chciał się narażać dla ocalenia biednej dziewczyny.

Całą tę historię obrócono w śmieszność, poczęto nawet żartować sobie z bohatera, co bardzo gniewało Zofię, która do ostatka broniła swego protegowanego. Jeden tylko Jerzy milcząco podzielał jej zdanie. Zbliżył się do Adolfa i ścisnąwszy go za rękę, rzekł po cichu:

— Teraz cię rozumiem. Widzę, że lepiej robisz, niż mówisz.

— Wszak ci wytłumaczyłem powód mego poświęcenia.

— Nie uwierzę. To było poświęcenie szlachetne.

Niedługo potem Adolf wstał i pożegnał całe towarzystwo. Baron odjeżdżającego zapraszał najgoręcej, by powtórzył wizytę.

— Moja oranżeria czekać będzie niecierpliwie na pana — rzekł ściskając mu rękę — a szczególniej storczyk Zosi. Musisz go pan koniecznie wyleczyć, jeżeli chcesz przeprosić naszą demokratkę za dzisiejsze sponiewieranie jej bohatera.

Adolf nie wymawiał się ani obiecywał wyraźnie. Ukłonił się, zakłopotany, zaambarasowany, nie wiadomo czy zaproszeniem barona, czy spojrzeniem Zofii, i wyszedł. Jerzy odprowadził go do bryczki.

— No, kiedyż przyjedziesz do nas? — spytał wsiadającego.

— Powiedziałem ci, że nigdy. Nie chciałbym nadużywać łatwowierności barona i kłamać dłużej. Przyjadę chyba we właściwym charakterze.

— To nie podobna. Nie chciałbym cię narażać. Zostawmy starego czas jakiś w błędzie. Może to na dobre wyjdzie. Baron jest popędliwy i uparty, ale da się rozbroić, gdy kto chwyci go za serce. A on dla ciebie był bardzo łaskaw. Kto wie, czy to zbliżenie nie oszczędzi i ojcu twemu wiele przykrości; czy baron nie zechce zrobić dla syna to, czego nie zrobiłby dla ojca.

— Tą nadzieją gotów byś mnie uwieść. Jakże rad bym, gdyby mi się to udało!

— Więc czekamy cię. Ja incognito twoje zachowam do czasu w sekrecie.

— Do widzenia więc — rzekł Adolf i pojechał.

Wracając do domu myślał o pięknej protektorce demokratycznych bohaterów. Kto wie czy chęć zobaczenia jej nie więcej namawiała go do powtórzenia wizyty u barona niż słowa Jerzego i jego obietnice.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej