Jan Śniadecki

O KOPERNIKU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSTRZEŻENIE 

ROZWIĄZANIE ZADANIA

KRÓTKIE OPISANIE ŻYCIA KOPERNIKA

PORZĄDEK ODKRYTY W CIAŁACH NIEBIESKICH PRZEZ KOPERNIKA

WYNALAZKI KOPERNIKA W GEOMETRII

TREŚĆ KSIĘGI DRUGIEJ DZIEŁA I CO KOMU W NIEJ WINIEN

WALNE WYNALAZKI KOPERNIKA W KSIĘDZE TRZECIEJ

ZARZUTY OD BAILLY KOPERNIKOWI ZROBIONE SĄ NIESŁUSZNE

KOPERNIK PRZEJĄŁ NIEKTÓRE PRZESĄDY I BŁĘDY DAWNYCH, ALE SIĘ ASTROLOGIĄ NIE SKAZIŁ

KOPERNIK NIE MÓGŁ UNIKNĄĆ BŁĘDÓW ZACIĄGNIONYCH Z DAWNEJ NAUKI

WYNALAZKI KOPERNIKA W KSIĘDZE PIĄTEJ

KOPERNIK BYŁ OD NIEKTÓRYCH PISARZY ŹLE SĄDZONY, HO BYŁ ŹLE UWAŻANY

WPŁYW NAUKI KOPERNIKA NA WYNALAZKI PÓŹNIEJSZE I STAN DZISIEJSZY ASTRONOMII

WYNALAZKI W CIAŁACH NIEBIESKICH I W TEORII ICH BIEGU, DO KTÓRYCH PROWADZIŁA ASTRONOMÓW NAUKA KOPERNIKA

PRZYPISY DO ROZPRAWY O KOPERNIKU

DALSZE O KOPERNIKU WIADOMOŚCI

O KOPERNIKU

Jan Śniadecki

OSTRZEŻENIE 

W roku 1801 Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk ogłosiło do rozwiązania zagadnienie o Koperniku, jako świadczy list prezydenta Towarzystwa pisany do autora z Warszawy 15 maja tegoż roku. Wypracowałem moją -rozprawę i posłałem Towarzystwu z Krakowa dnia 31 sierpnia roku 1802, jako znowu świadczy list mój do prezydenta pod :tym dniem pisany. Nie wiem, dlaczego Towarzystwo wydając na jaw z kilku rażącymi drukarskimi omyłkami moje pismo w drugim tomie swoich Roczników nie położyło daty ani ogłoszonego zadania, ani odebranej rozprawy. Takowe opuszczenie wyrządza częstokroć krzywdę i autorom i literaturze krajowej.

Nimem zaczął o Koperniku pisać, przeczytałem z największą uwagą całe jego dzieło, znalazłszy w bibliotece Akademii, Krakowskiej pierwszą, najlepszą, a dziś bardzo, rzadką edycję w Norymbergu roku 1543. Znalazłem jeszcze w tejże bibliotece. Trygonometrię płaską i kulistą Kopernika wydaną w Wittembergu roku 1542, którą przewertowałem, a o której nigdzie nie czytałem wzmianki w bibliografii astronomicznej. Ułożyłem krótką treść każdej księgi i moje nad nią postrzeżenia i uwagi. Przystąpiwszy potem do czytania autorów piszących o Koperniku i wykładających jego naukę znalazłem ważniejsze moje postrzeżenia i uwagi od nikogo niedotknięte, skąd się przekonałem, że Kopernik albo nie był w swym źrzódle od wielkich pisarzy i astronomów czytany, albo był czytany bez tej uwagi, jakiej wyciąga zgłębienie wielkich i pierworodnych myśli.

Chciałem naprzód w rozprawie mojej zrobić dokładne rozebranie całego dzieła Kopernika z moimi uwagami, ale postrzegłem, że mnie to wciągnie w bardzo rozległe pismo, przydatne może astronomom, ale ciężkie do zrozumienia dla powszechności krajowej. Ograniczyłem się więc krótkim nauki jego wystawieniem, tłumacząc moje postrzeżenia z dowodami. Że Kopernik nie był kopistą starożytnych filozofów, ale prawdziwym swego systematu twórcą, że on najtrudniejsze trygonometrii kulistej zagadnienia rozwiązał, że jego własne a głębokie myśli i przypuszczenia o porządku i podziale ciał niebieskich, o sile fizycznej ich biegu, a szczególniej o ruchu osi ziemskiej w kilka potem wieków najdelikatniejszymi obserwacjami, prawami biegu i głębokim geometrycznym rachunkiem stwierdzone, prowadziły do nowych, wielkich o budowie świata prawd, i że się stały zasadą najwalniejszych w dzisiejszej astronomii wynalazków — tego przede mną nikt nie napisał i nie dowiódł. Publiczność krajowa nie tylko raczyła łaskawie przyjąć tę pracę, ale nawet nad moje spodziewanie zaszczycić ją powszechnym uwielbieniem, ujrzawszy w zrozumiałym i polskim języku wyłożone najtrudniejsze astronomiczne prawdy i odkrycia. Rzucono się do przekładania mojej rozprawy na języki zagraniczne: i tłumaczenie francuskie przez Tęgoborskiego, sekretarza litewskiego i stanu w departamencie spraw zagranicznych, wyszło w Warszawie roku 1803 z drukarni wdowy Zawadzkiej. W tym przełożeniu przez użycie wyrazów astronomii niewłaściwych, przez wtrącenie wielu fraz i słów niepotrzebnych i do rzeczy" niestosownych, jedne moje myśli zmienione, drugie osłabione, inne na koniec stały się dla astronomów niezrozumiałe. A co najgorsza, przydał tłumacz opisy i małe do tekstu noty nie ostrzegłszy, że są jego własne: w których się wydaje bardzo niedokładna matematyki wiadomość. Nie mogąc wstrzymać cyrkulacji wydrukowanego pisma, musiałem z wielką dla siebie przykrością wyprzeć się go przez rozpisane do astronomów listy. Prosiłem barona de Zach, aby w swej ważnej i po całej Europie rozchodzącej się korespondencji miesięcznej to moje oświadczenie ogłosił. Warszawa była w owym czasie pod rządem pruskim i nie mogło to przełożenie francuskie nie rozejść się po prowincjach tej monarchii. Żeby zło naprawić i dogodzić żądaniom astronomów zagranicznych, przełożyłem sam na język francuski rozprawę; tłumaczenie zaś przez Tęgoborskiego moich not poprawiłem i to wszystko jadąc zagranicę przez Warszawę w roku 1803 w miesiącu wrześniu złożyłem do drukowania w ręku Franciszka Dmochowskiego, sekretarza podówczas Towarzystwa. Co się z tym moim rękopisem francuskim stało dotychczas nie wiem.

W roku 1811 czytałem w pismach periodycznych niemieckich doniesienie, że profesor Ideler podał Towarzystwu Filomatycznemu w Berlinie 4 kwietnia roku 1810 we czterech arkuszach in 8 vo pismo zawierające nowe jego o Koperniku myśli i postrzeżenia, które wymienione są właśnie te same, którem ja w roku 1802 podał Towarzystwu Warszawskiemu w mojej rozprawie o Koperniku. Może profesor Ideler czytając z taką uwagą Kopernika jak ja trafił na te same myśli; nie jest to jednak rzecz do zatajenia, że te postrzeżenia przed ośmią laty wprzód były zrobione przez Polaka i drukiem ogłoszone w Warszawie. Pisałem w Wilnie 15—27 sierpnia roku 1814.

Jan Śniadecki

ROZWIĄZANIE ZADANIA

KTÓRE TOWARZYSTWO WARSZAWSKIE PRZYJACIÓŁ NAUK DO ODPOWIEDZI W R. 1801 OGŁOSIŁO:

Oddając hołd winnej pochwały Mikołajowi Kopernikowi, pokazać jak wiele mu winne były nauki matematyczne, mianowicie astronomia, w wieku w którym żył, z których poprzedników, jak wiele i jakim sposobem korzystał, i jak wiele mu są winne w czasie teraźniejszym?

Posłane z, Krakowa 31 sierpnia roku 1802, a 16 listopada tegoż roku na sesji publicznej Towarzystwa czytane i wydane na jaw w II tomie jego Roczników na karcie 83.

Opininum commenta delet dies.
Naturae judicia confirmat.
Cicero, De Natura Deorum.
Stan astronomii przed Kopernikiem

W drugim wieku ery chrześcijańskiej, sławny szkoły aleksandryjskiej astronom, Klaudiusz Ptolemeusz zrobił rozległy i szacowny zbiór myśli i postrzeżeń astronomicznych rozrzuconych po wielu pismach, a zostawionych od Chaldejczyków i poprzedników swoich w tej samej szkole. Lubo na dwieście kilkadziesiąt lat przedtem, Hipparch Bityńczyk przez nieśmiertelne swe prace, przez głębokie i pierworodne myśli o uwadze nieba, skazał nie tylko szkole aleksandryjskiej, ale całej po nim potomności prawdziwą drogę obserwacyj niebieskich, odkrył sztukę znaczenia położeń gwiazd, którą stosując do ziemi pierwszy stworzył gruntowne geografii początki; te atoli wszystkie pojedyncze, i że tak powiem, odosobnione obrazy i wiadomości składały tylko prostą i niezwiązaną historię skutków i biegów niebieskich. Ptolemeusz, złożywszy te pierwiastki w jedno ciało, zbogaciwszy je własnymi pracami, nadawszy pewny szyk i związek tym wszystkim wiadomościom i myślom, rzucił w dziele swoim pierwszy rys porządnie ułożonej nauki.

Srogość Omara przez spalenie biblioteki aleksandryjskiej, podług powszechnego mniemania, zagubiła ledwo nie wszystkie pamiątki prac starożytnych i byłaby jeszcze na kilka wieków spóźniła postępek astronomii w Europie, gdyby to pierwotne dzieło nie było ocalało w tym pamiętnym czynie dzikości.

Nie zważając na trafniejsze myśli dawnych Egipcjanów o porządku świata, którzy mieli Merkuriusza i Wenusa za nieodstępne od Słońca i około niego krążące gwiazdy, Ptolemeusz sam się odważył przez własny swój układ rozmaite biegi ciał niebieskich tłumaczyć; a wystawiwszy sobie, że niebo jest prawdziwą kulą, na której sklepieniu osadzone są gwiazdy, że doskonałość dzieł natury zależy na biegu jednostajnym i na figurze koła tym biegiem opisanego, osądził, że Ziemia jest środkiem tych wszystkich biegów, około której całe niebo gwiaździste kręci się w przeciągu 24 godzin od wschodu na zachód; że oprócz tego Słońce i wszystkie planety krążą około Ziemi w biegach swoich periodycznych. Naznaczając w takowym biegu miejsca planetom, położył zaraz po Księżycu Merkuriusza, a po nim dopiero Wenusa i Słońce. Wielki ten z niektórych względów człowiek ustanowił w swoim dziele za pierwszy fundament astronomii, że Ziemia biegu żadnego mieć nie może, a chcąc pogodzić z tymi myślami obserwacje, tak swoje, jak swych poprzedników, które mu pokazywały biegi niejednostajne i znowu raz kierunkowe, drugi raz wsteczne wszystkich planet, każdemu kołu od Słońca lub planety około Ziemi opisanemu, stosownie do myśli i nauki Apolloniusza, przydawał podług potrzeby i upodobania większą lub mniejszą liczbę kół i kółek tak, że środki jednych ślizgały się i ruszały po obwodzie drugich i służyły do tłumaczenia przyśpieszonych lub spóźnionych, kierunkowych lub wstecznych biegów w ciałach niebieskich.

Nigdy złudzenie nie zaślepiło silniej uwagi i rozsądku człowieka. Obłąkany po rozległej krainie pozorów i omamienia, Ptolemeusz zbudował świat na wywróceniu początków prawdziwej fizyki, a zawikławszy wszystko w swoim nietrafnym tłumaczeniu, zrobił dzieło obrazy i ledwo nie bluźnierstwa przeciwko prostocie i przedziwnemu szykowi dzieł przyrodzenia. Gdy potem w tysiąc lat tłumaczono takowy układ świata Alfonsowi X, królowi Kastylii, obruszony tak grubym mechanizmem, powiedział: iż gdyby był przy stworzeniu świata wezwany do rady, byłoby wszystko i prościej i porządniej urządzone. Zdanie to wzięto za bezbożne: kiedy ten dobroczynny dla astronomii, a razem nieszczęśliwy monarcha, nic więcej w tym nie powiedział, tylko że świat Ptolemeusza nie może być światem przedwiecznej Mądrości. Wszelako to tylko jedno zdanie przytoczyć można na obronę rozsądku ludzkiego przez czternaście blisko wieków w astronomii uśpionego.

Książka Ptolemeusza przełożona z greckiego od Arabów, rozesząła się od brzegów Nilu do brzegów Oxu i Gangesu, przyniesiona przez Arabów do Hiszpanii, rozszerzyła ten układ świata po reszcie trudniących się naukami krajów europejskich. Przez cały ten przeciąg wieków wszystkie usiłowania uczonych Arabów i Europejczyków wytężone były na tłumaczenie, szerzenie i objaśnienie nauki Ptolemeusza. Zadziwienie tak upoiło umysł ludzki, iż ten granicę wzroku wziął za granice świata, siebie za cel najokazalszych dzieł stworzenia, a siedlisko swoje za środek i niby za stolicę tych niezliczonych światów, w któ. rych ogromności Ziemia ginie i niknie.

W tym zapędzie nieuwagi i próżności zatamowany był prawdziwy wzrost nauki: i kiedy człowiek chodząc tak długo po sidłach złudzenia i pozoru nie mógł żadnego zrobić znacznego kroku do prawdy, wyszedł z łona narodu polskiego Mikołaj Kopernik, który stargał zasłonę błędu i omamienia, naprowadził rozum ludzki na. drogę prawdy, wytłumaczył rzetelny układ świata i rzucił pierwsze fundamenta i zarody tych wielkich prawd i wynalazków, które dziś astronomią postawiły w rzędzie najdoskonalszych z nauk fizycznych umiejętności, a rozum ludzki okryły rozległą chwałą i zaszczytem. Zatrzymajmy uwagę nad tą sławną epoką w dziejach nauk, i przypatrzmy się, jak rozum ludzki odebrawszy nad brzegiem Wisły wielki zwrot i kierunek do prawdy, zaczął się po reszcie Europy szczęśliwie prostować i odradzać w swoich działaniach.

KRÓTKIE OPISANIE ŻYCIA KOPERNIKA

W dwudziestym szóstym roku panowania Kazimierza Jagiellończyka, ery zaś chrześcijańskiej 1473 dnia 19 lutego urodził się Kopernik w Toruniu, z ojca Mikołaja i z matki Barbary Watzelrod, siostry biskupa warmińskiego. Odesłany na nauki do Akademii Krakowskiej i w rejestr jej uczniów roku 1492 zapisany, czerpał w tej jedynej podówczas polskiej szkole przez lat" pięć wiadomości literatury greckiej, łacińskiej i nauk matematycznych. Tym trojakim rodzajem nauk słynęła podówczas w Europie szkoła krakowska. Jakób z Kobylina, Mikołaj Szadek, Marcin z Olkusza, sławni potem matematyki profesorowie, byli współuczniami Kopernika, wszyscy zaś w matematyce i astronomii uczniami Wojciecha Brudzewskiego, i kiedy, za naleganiem książęcia kardynała Fryderyka Jagiellończyka, Brudzewski wyjechał do Litwy na urząd , sekretarza przy księciu litewskim Aleksandrze, królu potem polskim, Kopernik w roku 1497 przeniósł się do Bononii, gdzie pod astronomem Dominikiem Maria z Ferrary, jak świadczy Retyk, nie jako uczeń, ale jako świadek i pomocnik nad obserwacjami gwiazd pracował.

Wyjechał więc z ojczyzny swojej Kopernik już opatrzony w wiadomości astronomii i matematyki, którymi tak słynął we Włoszech, iż w dwudziestym siódmym roku wieku swego, ucząc publicznie matematyki w Rzymie, liczne bardzo zgromadzenie uczniów na swoje lekcje ściągnął. Tam w ciągu swego nauczycielstwa, nie zaniedbując obserwacyj gwiazd, uważał zaćmienie Księżyca w roku 1500. Wracając z Włoch do Polski, w Padwie popisywał się z swego w anatomii postępku i stopień doktora medycyny otrzymał. W Krakowie zaś w liczbie akademików roku 1504 jest zapisany i zdaje się, jak gdyby było jego przedsięwzięciem zostać przy Akademii, gdyby go był wuj jego biskup warmiński, dawszy mu kanonią, do Warmii nie zawołał.

Ale nie zapuszczajmy się w dociekania i domysły o drobnych zdarzeniach i znikomych dziejach jego życia, bo historia człowieka, który pierwszy założył niewzruszone grunta nauki i stał się, że tak powiem, nauczycielem wieków i narodów, być powinna historią jego rozumu. Zamiast więc szperać za przykładem niektórych po jego rodzie i pokoleniu, wnijdźmy raczej w genealogią wielkich o budowie świata myśli i wynalazków, żeby się przekonać, iż Hipparch, Filolaos, Apolloniusz i inni wielcy w starożytności ludzie byli godnymi przodkami, a Galileusz, Kepler i Newton potomkami Kopernika.

Jak szedł do poznania dawnych błędów i ich poprawy

Co tylko osiadł w Fraenburgu, pilne uważanie biegów niebieskich, doskonalenie istotnych do tego pomocy, a najbardziej, jak się Pawłowi III papieżowi spowiada, ścisłe roztrząsanie wykładu i wszystkich astronomii początków, cały jego umysł zajęło. Chcąc odkryć i pokazać dzieło natury, zaczął naprzód być surowym sędzią tego, czego się nauczył. „Wystawmy sobie (mówi Kopernik w przedmowie do Pawła III) członki ciała ludzkiego rozrzucone, pochodzące od osób różnego kształtu, urody i wielkości: gdyby kto pozbierawszy te tak różnorodne części do siebie źle przystające, w proporcji niezgodne, w stosunku nieforemne, uwziął się połączyć je razem i złożyć, wystawiłby zapewne raczej poczwarę, jak postać szykowną człowieka. Taką budową wydała mi się w ścisłym roztrząśnieniu dawna nauka astronomii. Widziałem w tłumaczeniu biegów niebieskich mniemania naciągane do jednych przypadków, odmieniane lub  odrzucane w drugich; tam wiklące porządek rzeczy, tu mieszające pojęcie, a nigdy prawie nie do gadzające przekonaniu; w dziełach zaś natury więcej okazujące dziwactwa i zamieszania niż szyku i porządku. Cóż wypadało sądzić o całym tym gmachu, okrytym chmurą ciemności i chwiejącym się pod ciężarem zarzutów i trudności? Oto, że cały fundament, na którym osiadł, musi być nieugodzony, słaby i fałszywy".

To surowe o nauce Ptolemeusza zdanie, mające dziś za sobą całą moc ściśle dowiedzionej pewności, powiedziane na początku XVI wieku, przed głową naówczas całego chrześcijaństwa, wystawia nam w Koperniku człowieka, który natchnięty mocą przekonania, wynosi się pierwszy nad powagę czternastu wieków, nad uprzedzenia uporczywe i powszechne uczonych, wreszcie nad pozorne zmysłów świadectwo, i w rzeczach dociekaniu ludzkiemu zostawionych oddaje cześć prawdzie, mężną, ale przystojną odwagą. Wyćwiczony przez nauki matematyczne w sztuce gruntownego, czystego i porządnego myślenia, którego wzorem były i będą zawsze pisma geometrów dawnych, poniósł ten wielki człowiek w naukę astronomii tę głęboką i skupioną uwagę, tę skrzętną i surową ścisłość w równaniu, wiązaniu i dowodzeniu myśli; a nie mogąc zaspokoić swego przekonania tym, co się w oczach innych wydawało pewnością, odważył się wnijść w źródło wątpliwości i sądzić mniemania ludzkie, równając je z widowiskiem biegów niebieskich.

Jakie miał niebezpieczeństwa do uniknienia

W tak trudnym przedsięwzięciu trzeba było uniknąć dwóch równie niebezpiecznych przypadków, przez które przechodzić zwykły nauki fizyczne, naznaczo ne w epoce swego dzieciństwa najczęściej piętnem słabości ludzkiej. Tworzyć bowiem w fizyce mniemania i domysły jest to czasem naukę dzieł przyrodzenia zamienić na zbiór uczonych przywidzeń, zabronić sobie znowu wszelkich myśli do tłumaczenia i związania skutków naturalnych, postrzeżeń i doświadczeń, jest zostawić, że tak rzekę, odłogiem wiadomości nasze, a naukę skazać na wieczną nomenklaturę, obciążającą pamięć bez zatrudnienia myśli i rozsądku. Trzeba więc do pomyślności w podobnym zawodzie szczególnie uprzywilejowanej głowy, obdarzonej siłą nie marzenia, ale zgadywania tajemnic natury. Nie dosyć, że jaka trafną myśl zabłyśnie rozumowi w takowym dociekaniu; pozostaje mu jeszcze zgruntowanie tej myśli, poznanie wszystkich jej stron i postaci, godzenie jej z dziełami natury i świadectwem zmysłów; pozostaje nadto dostrzeżenie pewnych granic, do których nas te zmysły prowadzić mogą; rozróżnienie wszystkich odmian przypadkowych i obcych, którym czucia nasze podlegać zwykły; wreszcie pokonanie tego rodzicielskiego do myśli naszych przywiązania, które nas utrzymuje i zapala, ale też częstokroć i zaślepia w poznawaniu rzeczy.

Zbiór i widok ogólny jego nauki i wynalazków

Trafność w myśleniu i stosowaniu, utrzymanie pewnej wagi między usługą zmysłów i władzą rozumowania, uśpienie miłości własnej przez wygórowaną miłość prawdy, te są wielkie i rzadkie przymioty, które doprowadziły Kopernika do odkrycia porządku świata i które on w jego wyłożeniu za prawidło myślenia potomności zostawił.

„Że Słońce jest gwiazdą nieruchomą, otoczoną szeregiem planet około niego krążących, których jest i środkiem biegu i pochodnią oświecającą; że oprócz planet głównych są planety drugiego rzędu, czyli księżyce, naprzód około swych planet, a potem wraz z nimi około Słońca bieżące; że Ziemia jest planetą głównym, bieg trojaki mającym, że wszystkie widowiska biegu dziennego i rocznego, wszystkie pory roku i z nich wypadające odmiany w świetle i powietrzu są rzetelnymi skutkami biegu Ziemi wirowego około swej osi i periodycznego około Słońca; że wszystkie biegi gwiazd stałych są tylko złudzeniem oka naszego, a prawdziwym wypadkiem biegu Ziemi; że na koniec w biegu wszystkich planet, tak pierwszego, jak drugiego rzędu, zachodzą dwojakie skutki bacznego rozróżnienia wyciągające, to jest: jedne, które pochodzą od biegu Ziemi, drugie, które wypadają z ich własnego około Słońca obrotu." Te są niewzruszone i wieczne w fizyce niebieskiej prawdy, które Kopernik pierwszy światu objawił i wyłuszczył w swym nieśmiertelnym dziele o obrotach niebieskich.

Układ świata na biegu Ziemi zasadzony jest własnym dziełem i wynalazkiem Kopernika

Jakież miał do tego z prac i dzieł starożytnych pomocy? Co w tych myślach jest prawdziwym jego tworem, co zaś dziełem jego poprzedników? Na to zapytanie ani historia astronomii, ani najsurowsza krytyka wierniej i dokładniej nie odpowiada, jak sam Kopernik. Każdy prawie rozdział jego książki jest i wierną historią i razem dowodzeniem zdań i myśli w nim zawartych. Wielki ten człowiek w każdym kroku sądząc swych poprzedników albo rozwija i utwierdza ich myśli, albo je prostuje, albo swoje na miejsce tamtych kładzie i przytacza. Ani praw własności, które ma do swych wynalazków, żadnym przywłaszczeniem, ani swej chwały żadną nie skaził próżnością. Wylany na dobro prawdy i nauki, stał się tym wszystkim drobnym poruszeniom niedostępny; i dlatego, żeby z nauką tak śmiałą oswoić uprzedzone umysły, stara się prawie odjąć jej postać nowości; a przytaczając to wszystko, cokolwiek starożytność o biegu Ziemi pisała, ledwo się nie zdaje swoich pierworodnych zapierać myśli. Wszedłszy atoli w bezstronne i ścisłe roztrząśnienie jego nauki, okazuje się, że układ świata przez Kopernika wytłumaczony nie jest nauką z szczątków starożytności wydobytą, jak sądzą niektórzy, ale jest cały jego dziełem i stworzeniem.

Prawda, że szkoła Pitagorasa, a z niej szczególnie Heraklit, Ecphantus i Nicetas Syrakuzańczyk utrzymywali bieg dzienny Ziemi za świadectwem Cicerona; że Filolaos umiejętnością matematyki sławny, którego Platon jeździł do Włoch odwiedzać, roczny nawet bieg Ziemi przypisywał podług twierdzenia Plutarcha; że Arystarch z Samos, który blisko na cztery wieki poprzedził w szkole aleksandryjskiej Ptolemeusza, przyznawał bieg roczny Ziemi, jak nas uczy Archimedes. (Czytaj przypis pod literą A).

Ledwo nie wszystkie te zdania i świadectwa sam Kopernik w dziele swoim wspomina i przytacza. Biorąc atoli pod sąd i uwagę wszystkie te z Plutarcha, Cicerona i Archimedesa wypisy, nic więcej z nich nauczyć się nie można, tylko, iż byli między mędrcami greckimi niektórzy, osobliwie ze szkoły Pitagorasa, którzy mieli myśl, a raczej mniemanie o biegu Ziemi, tak dziennym jako i rocznym; ale ta myśl w żadnym pisarzu i filozofie dawnym nie jest ani żadnym wyłuszczeniem objaśniona, ani żadnym przystosowaniem do fenomenów ugruntowana. Była to więc myśl albo raczej mniemanie, jak nawiasem rzucone, obłąkane w swoim znaczeniu i w niczym nie zgłębione; więcej powiem, zmieszane z wielą fałszywymi o ciałach niebieskich wyobrażeniami, którymi się szkoła Pitagorasa skaziła. O takowej myśli wiedział Ptolemeusz, wiedzieli wszyscy jego tak arabscy, jak europejscy tłumacze, kiedy, jak pierwszy w swoim Almageście, tak drudzy w swoich komentarzach, usiłują dowodzić, że Ziemia żadnego biegu mieć nie może, a zatem zbijają tę myśl i starają się wystawić jej błahość i mylność. Gdyby się był znajdował jakikolwiek ślad wyłuszczonej tej myśli i przystosowanej do biegów niebieskich, zapewne Ptolemeusz i jego następcy byliby roztrząsali to przystosowanie: kiedy oni same tylko metafizyczne, a najczęściej fałszywe początki za dowód swych zaprzeczeń przywodzą, jak to Kopernik dobrze wytknął i pokazał w rozdziale 7 i 8 księgi I.

Wiemy z dziejów ludzkich i z dziejów filozofii, że narody greckie zamiłowane w igrzyskach, gonitwach, świętach i uroczystościach i w tym wszystkim cokolwiek podnosiło entuzjazm i karmiło imaginacją tego sławnego dowcipem, czułością i zabobonnością ludu, który sobie nawet bogów stwarzał z swych własnych namiętności; że mówię narody greckie, mniej się troszcząc o wzrost umiejętności, doskonaliły najbardziej piękne sztuki i kunszta, dogadzające swemu smakowi i poruszeniom; że ich filozofowie wędrując po Chaldei, Indiach, Włoszech i Egipcie czerpali od kapłanów, osobliwie egipskich, wiele nauk jako tajemnice ukrywanych, a wracając do Grecji więcej się trudnili subtelnością metafizyczną, dzielącą ich na sekty, i tym uczonym szermierstwem, które zwano dysputami, niż uwagą skutków, i dzieł natury. Wiemy, że szkoła aleksandryjska mnóstwem wielkich ludzi znakomita, wsławiła się pierwsza sztuką obserwacji i poznawaniem ziemi i nieba. Myśl więc o biegu Ziemi rzucona tu i ówdzie po pisarzach greckich może była wyczerpana w wędrówkach filozofów między naukami bardzo odległej starożytności, ale jej wyłuszczenie, kiedy w szkole aleksandryjskiej przy obserwacji nieba nie nastąpiło, nie mogło być dokonane przez sekty filozofów samą prawie metafizyką zajęte; albo należało do owych tajemnic, z którymi się ciż filozofowie ukrywali przed ludem, porywczym i zabobonnym, a które tajemnice wieków chrześcijaństwa nie doszły. Nie mógł więc Kopernik wskrzeszać i wydobywać tego, czego w żadnym piśmie starożytnym nie było.

W tej myśli od wszystkich lekceważonej, on pierwszy rzucił światło prawdy, on pierwszy stworzył jej wielkość i rozległość, kiedy całą budowę i mechanizm świata słonecznego z niej wydobył, kiedy wszystkie odmiany i przypadki biegów niebieskich z niej wytłumaczył, kiedy stosy obserwacyj dawnych i świeżych, to jest prace kilkudziesiąt pokoleń ludzkich na jej objaśnienie i poparcie przystosował, kiedy tak trafnym, głębokim i ledwo nie wieszczym dowcipem rozróżnił' skutki złudzenia od rzetelnych i oddzielił, że tak powiem, światło od ciemności. Przeniósłszy się myślą do czasu, w którym żył i nawet do wieków, które go poprzedziły, nie można bez podzi wienia i rozkoszy czytać jego wykładu o biegu rocznym Ziemi, gdzie nadając położenie ciągle równoległe osi ziemskiej, tak gruntownie, trafnie i dowcipnie odmiany pór roku tłumaczy. W tym tłumaczeniu, do którego nikt mu z dawnych nie pomógł, a wieki późniejsze nic przydać nie potrafiły, w tym mówię tłumaczeniu sama natura zdaje się odsłaniać człowiekowi cuda swojej prostoty.

Początki mechaniki, to jest nauki o prawach,, własnościach i przyczynach biegu, które się dopiero poczęły w głowie Galileusza, a wzrosły przez Keplera, Huyghensa i Newtona, były cale w wieku Kopernika nieznane. Cóż tedy znaczy ta uwaga, którą robi Bailly w historii astronomii nad tym najszczęśliwszym płodem dowcipu Kopernika, niby mu wyrzucając, że on o tym nie wiedział, „iż bieg ten równoległy osi nie jest biegiem trzecim i oddzielnym, bo on wypada z dwóch pierwszych biegów Ziemi pod pewnymi warunkami uważanych?" Wszakże do tej wiadomoj, ci dopierośmy przyszli w wieku, który le dwo upłynął. Kopernik dlatego właśnie, że nie wiedział tych praw, że był obrany z ich światła i pomocy, a przecież żadnego z nich w swoim tłumaczeniu nie obraził, pokazał się owym rzadkim i nadzwyczaj-' nym duchem, który tworząc rzeczy z niczego, ocala wszystkie prawdy zostawione do odkrycia następnym pokoleniom. Powinien się był ten sławny astronomii dziej opis zastanowić, że tu o nic więcej nie idzie, tylko żeby pokazać, jakie mieć powinna położenie oś Ziemi, żeby bieg jej roczny i dzienny takie oprawił skutki i odmiany, jakich w różnych porach roku doświadczają mieszkańcy tego planety. To najtrudniejsze a dogadzające wszystkim odmianom tłumaczenie znalazł Kopernik w biegu równoległym osi ziemskiej, którego myśl całkiem mu jest właściwa, bo ta nigdy przez głowę nikomu nie przeszła, bo o niej żadnej wzmianki w pismach starożytnych nie masz, a bez niej w owym czasie pierwsze myśli ż Cicerona i Plutarcha wyjęte, prawie by się na nic nie zdały, bo by do wyłożenia najwalniejszych skutków nie były dostateczne.

Z przytoczonych dopiero rzeczy i uwag wypada, że przed Kopernikiem wszystkim znana była

myśl o biegu Ziemi, nawiasem tylko w pismach starożytnych bez żadnego dowodu i wyłuszczenią rzucona, ale układ świata i porządek z niej wyciągniony cale był nieznany. Owszem, co wszyscy mieli za dziwaczne przywidzenie, w tym pierwszy Kopernik upatrzył dzieło mądrości. Wynieść się zaś nad wszelki

wpływ panującego uprzedzenia, widzieć w myśli wszystkim wiadomej to, czego tam nikt nie postrzegł, ogarnąć całą jej, że tak powiem, brzemienność, i z tej wyprowadzić wielkie pasmo i pokolenie prawd od nikogo nieznanych, jest to bez wątpienia dzieło nad zwyczajnego i twórczego umysłu, którego Kopernik przy całej w pismach swoich skromności zostawił niezatarte ślady i dowody. Ten kto by naukę Kopernika brał za naukę Pitagorasa, trzeba, żeby fizykę Newtona wziął za fizykę Lukrecjusza, dlatego, że i tam spotka się z myślami i wyrazami atrakcji. A przecież to fałszywe zdanie nikomu jeszcze przez głowę nie przeszło, bo w fizyce myśli ludzkie nie nabywają wagi i ceny, tylko z wielkich i ważnych prawd, które z nich rozum wydobędzie i z szczęśliwego ich do dzieł natury lub do użytków społeczności przystosowania.

Koniec wersji demonstracyjnej.

PORZĄDEK ODKRYTY W CIAŁACH NIEBIESKICH PRZEZ KOPERNIKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYNALAZKI KOPERNIKA W GEOMETRII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TREŚĆ KSIĘGI DRUGIEJ DZIEŁA I CO KOMU W NIEJ WINIEN

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WALNE WYNALAZKI KOPERNIKA W KSIĘDZE TRZECIEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZARZUTY OD BAILLY KOPERNIKOWI ZROBIONE SĄ NIESŁUSZNE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOPERNIK PRZEJĄŁ NIEKTÓRE PRZESĄDY I BŁĘDY DAWNYCH, ALE SIĘ ASTROLOGIĄ NIE SKAZIŁ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOPERNIK NIE MÓGŁ UNIKNĄĆ BŁĘDÓW ZACIĄGNIONYCH Z DAWNEJ NAUKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYNALAZKI KOPERNIKA W KSIĘDZE PIĄTEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOPERNIK BYŁ OD NIEKTÓRYCH PISARZY ŹLE SĄDZONY, HO BYŁ ŹLE UWAŻANY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WPŁYW NAUKI KOPERNIKA NA WYNALAZKI PÓŹNIEJSZE I STAN DZISIEJSZY ASTRONOMII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYNALAZKI W CIAŁACH NIEBIESKICH I W TEORII ICH BIEGU, DO KTÓRYCH PROWADZIŁA ASTRONOMÓW NAUKA KOPERNIKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY DO ROZPRAWY O KOPERNIKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZE O KOPERNIKU WIADOMOŚCI

W dawnym składzie Akademii Krakowskiej, był ciągle utrzymujący się zwyczaj, iż profesor astronomii powinien był wyrachować i w rękopisie złożyć Zgromadzeniu przy końcu każdego roku Efemerydy, to jest biegi i położenia Słońca, Księżyca i wszystkich planet na każdy dzień roku następującego. W bibliotece Akademii znajdują się takowe Efemerydy przez Wojciecha Brudzewskiego, nauczyciela Kopernika, ułożone i wypracowane na rok 1481 itd., które tylko same czyste astronomiczne rachunki i położenia dzienne planet i Słońca w sobie zawierają, kiedy w późniejszych czasach inni profesorowie astronomii dodawali do takowych Efemeryd wieszczbiarstwa astronomiczne. Brudzewski więc nie zaraził się astrologią, ale naukę gwiazd tak, jak jego uczeń K o p e r n i k, w swojej nieskazitelnej czystości opowiadał. Są oprócz tego ręką Brudzewskiego pisane w roku 1477 tablice biegu planet, które do układu Efemeryd służyły.

Tadeusz Czacki starosta nowogrodzki (jak o nim w pochwale Józefa Szymanowskiego wymownie i rzetelnie powiedział Stanisław Kostka Potocki, ogromem tylu wiadomości pamiętny), który od położonych światłych i ważnych za rządu polskiego w życiu publicznym zasług, przeszedł do uczonych prac w prawie i historii Polski, łącząc do rzadkiej gorliwości o wzrost nauk i chwałą Towarzystwa Warszawskiego, najpiękniejszy owoc nauki i ozdobę talentu,; to gest szlachetność nieskażonego charakteru, i Marcin Molski sztuką poezji, przedsięwziętą w tłumaczeniu Eneidy Wergiliusza pracą i już ogłoszonymi z niej pięknymi wypisami Polakom znany. Ci dwaj z grona Towarzystwa Warszawskiego mężowie, objeżdżając Prusy dawne polskie i Warmię, o Koperniku to mi donieśli w liście swoim 12 sierpnia 1802, z Królewca pisanym.

„W drodze naszej przedsięwziętej dla zebrania pamiątek zgasłej Ojczyzny, szukaliśmy także Kopernika pomników. Odkrycia nasze, chociaż małe, składamy i z naszej chęci i z woli Zgromadzenia przed tym, który rozbiór dzieł jego z opisem życia przedsięwziął... Mikołaj Kopernik był kanonikiem warmińskim i administratorem dóbr kapitulnych Allensztein. Dzieląc w obydwu miejscach swoje bawienie, w jednym i drugim miał swoje Gwiazduważnie, czyli Observatoria. W mieszkaniu, które teraz pasterz wyznania luterskiego zajął, były przylepione na kominie pisane ręką jego wiersze. Piętnaście lat minęło, jak odeszły z tego miejsca pasterz, tę pamiątkę ręki Kopernika uwiózł. Na szkle w oknie miał być jego herb kolorowy wyryty. Równie jest lat kilkanaście, jak trwającą od półtrzecią wieku pamiątkę przez niedbałość utracono. Pokazują nade drzwiami wykutą dawniej dziurę, przez którą promienie słoneczne wpuszczane były do punktów naznaczonych w drugiej izbie, lecz sześć lat dopiero, jak teraźniejszy mieszkaniec kilkunastą cegłami te próżne założył miejsca." Uwaga. Był to zapewne gnomon astronomiczny, który sobie w swym mieszkaniu sporządził Kopernik, do czasu południa, do wysokości południowych Słońca, do ob serwacyj Solstitiorum et Aequinoctiorum i dochodzenia pochyłości ekliptyki.

„Wieża bliska, na którą wchodził Kopernik i tam nocy trawił, jest źle utrzymywana, a na dole więźnie teraz osadzeni, kajdanami brzęczą. Stanęliśmy w Frauenburgu; idąc do świątyni, gdzie K o-p e r n i k a zwłoki spoczywają, powtarzaliśmy jego imię. Starzy i młodzi przywykli od pieluch tego człowieka z czułością wspominać. Wielkość nauki zostawują poszanowaniu uczonych; sami je okazują w tym, co ich bliżej ściąga uwagę. Frauenburg na górze gdzie jest kościół, nie miał wody, a cała okolica miejska młyna. Kopernik o pół mili rzekę Baudę śluzą piętnastą i pół łokcia pochyłą podnosi, krętą pochyłością prowadzi, młyn stawia; obok niego wielkie koło podnoszące wodę na szczyt wieży i rurami na górę pędzi wytryskującą wodę, której dostatek miał każdy kanonik na swym dziedzińcu. Została machina popsuta; ograniczona w roku 1772 kapituła w intratach ma teraz niewielkim kosztem tę machinę, i rury naprawić. Podanie jest między uczeńszymi w tym miejscu,, że wzoru tej machiny żądano za Ludwika XIV. Weszliśmy do. kościoła, przy ołtarzu do jego kanonii przywiązanym leży grobowy kamień, w części zakryty marmurowym gankiem otaczającym środkowy ołtarz kościelny. Sfery nie--zgrabnie wyryte i litery N i c o 1 okazywały miejsce spoczynku szanownych szczątków. Pozwoliła zacna kapituła, w której składzie równa jest uprzejmość jak gorliwość o sławę wspólnego narodu, usunąć przeszkody. Po wymyciu kamienia znaleźliśmy li"ery N i c o 1... C o p... u s; w drugim wierszu Obiit An... M... inne litery były wytarte. Zdjąwszy tedy kamień, byliśmy przytomni kopaniu (bo w tej katedrze grobów kanonicy i biskupi przed 18-tym wiekiem nie mieli), znaleźliśmy tylko nadgniłych kości kawałki; złożyła ich część u siebie kapituła, a pięć cząstek nam dając, wydała razem i uroczyste na nie przez podpisy pierwszych prałatów świadectwa. My dwaj mamy dane te pamiątki. Posyłamy do świątyni w Puławach jedne cząstkę, a dwie odwozimy Zgromadzeniu... Szukaliśmy pism tego człowieka: są jego, podpisy na urzędowych kapituły dziełach... Miło jest widzieć w aktach kapitularnych, że kapituła nie żałowała na wydatki podróży jego do Włoch, gdzie podobno sposobił dojrzałe później systema. Z podania dawnego twierdzą mieszkańcy, że były instrumenta, które ręką swoją Kopernik robił. Chlubił się w XVI wieku jeszcze Tycho de Brache jednym instrumentem parallaticum zwanym, który z drewna wyrobił ten niezrównany mąż (jak go nazywa), a Hanno w, kanonik warmiński, w darze mu przysłał. Zginęły i te szacowne pamiątki, o których rodzaju i wielości ci nawet, którzy je w części widzieli, różnią się w opowiadaniu. Szukaliśmy dzieł jego: los zawistny musiał je unieść, a pismo o rzeczy menniczej, do której urządzenia, tak jak Newton był wezwany, podobno w jednym Prus dawniej Polskich zostaje mieście. Znaleźliśmy listy jego w pospolitych życia jego sprawach. Jeden posyłamy dla sprawdzenia jego ręki, gdyby rękopisma Kopernika mogły być znalezione. Byliśmy w jego domu: niewielką na wyższym piętrze zawiera izbę, z której jest galeria do dawnej jego Gwiazduważni i schody jeszcze z dołu można w ułomku widzieć. Na trzy strony miał przesmyk morski w widoku, a na czwartej równinę, którą postawiona później wieża zasłoniła, itd."

Może Kopernik nową swoją o biegu Ziemi naukę będąc we Włoszech już rozmyślał i układał, że atoli za czasów jego bardziej kwitła astronomia w Polszcze, jak we Włoszech, świadczą to liczne astronomiczne w Akademii Krakowskiej rękopisma, i wyznanie Jerzego Retyka, Kopernika ucznia, który powiada, iż jeżdżąc po Włoszech dla uczenia się astronomii, mało tam znalazł pomocy dla siebie, i że cokolwiek umie, wszystkiego się w Prusach Poiskich od Kopernika nauczył. ,Dum quaero; qui me accipiat, coelique vias et sidera monstret, Septemtriones subii, et inde contrario tractu in Italiam contendi, ubi puer aliquando cum meis fueram: quia fama erat de quibusdam eximia. Sed ab his quaritumvis celebribus, non multum adiumenti allatum fuit studiis nostris. In Prussia ea didici atque percepi de praeclarissima arte Astronomiae, dum versor apud summum virum Nicolaum Copernicum, quibus elaborandis, augendis, ordinandis, ut neque vita, neque opera unius sufficere possit." Ephemerides novae ad Annum 1551 a Georgio Ioach. Rhetico secundum doctrinam D. Nicolai Copernici Torunensis Praeceptoris sui. Lipsiae 1550.

Kopernik miał brata, który bawił w Rzymie jak to świadczy tenże Retyk w Trygonometrii Kopernika, którą Hartmanowi Norymberczykowi przypisał; w liście poświęcającym mu to dzieło mówi Retyk: „Huc accedit, quod audio amicitiam tibi Romae fuisse cum Autoris fratre. Sed tibi Viro doctissimo non minor est causa, quam haec, ad amandum autorem, et acerrimum ipsius ingenium etc." i nie wiem, czyli nakłady kapituły warmińskiej na podróż do Włoch nie były dla brata Kopernika, który był także kanonikiem warmińskim.