Maurycy Mochnacki

O literaturze polskiej w wieku dziewiętnastym

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Co rozumieć potrzeba przez literaturę?

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

O literaturze polskiej w wieku dziewiętnastym

Maurycy Mochnacki

PRZEDMOWA

Czas nareszcie przestać pisać o sztuce. Co innego zapewne mamy teraz w głowie i w sercu. Improwizowaliśmy najśliczniejsze poema Narodowego Powstania! Życie nasze już jest poezją. Zgiełk oręża i huk dział. - Ten będzie odtąd nasz rytm i ta melodia.

Nie literatura polska, ale polski kraj, szeroki, bujny z wszystkim ludem swoim, z łanami i stepami. Taki, jaki był przed wiekiem, niechaj nas przede wszystkim zajmuje. Niewielu znajdę czytelników! Cieszę się z tego. Ogłosiłem przed rewolucją wydanie niniejszego dziełka. - W piśmie rozszerzyło się nad zamiar autora, tak że dwa tomy całość składać mają. - Bóg wie, kiedy wyjdzie tom drugi. Z drżeniem w sercu drżącą ręką kreśliłem ostatnie stronice tego pierwszego tomu na dni kilka przed 29 Listopada! Były to chwile niepewności. Okowy brzęczały w słuchu moim. Samotność więzienia (mnie tak dobrze znanego) jak mgła szerzyła się w mojej duszy. Niebo to wszystko odmieniło na lepsze! - Skończywszy pierwszą część, wszystkie egzemplarze mojego pisma na to skazuję, żeby butwiały w księgarniach, póki nie odzyskamy bytu politycznego.

Pisałem w Warszawie dnia 14 grudnia 1830 r.
Maurycy Mochnacki

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Założenie autora

Chcącemu teraz w dostatkach piśmiennych jakiegokolwiek narodu rozeznać jego myśl własną, toż charakter, postać moralną i kształt cywilizacji, trudnym staje się to przedsięwzięcie, jeżeli nie niepodobnym ku wykonaniu. Za dawnych czasów - nie mówię w zapadłej starożytności, ale w Europie chrześcijańskiej - umiejętność szła innym strychem; w ciaśniejszych mieściła się szrankach niżeli teraz; kładziono ją pod pewną linię i modłę, żeby nie chybiała ani na tę, ani na owe stronę. To prawda! Lecz wtenczas duch ludzki zawodził na głębią; w głębi przenikał do jasności i szukał gruntu. Dzisiaj we wszystkim więcej postawy niż wątku. Być może, że teraz więcej umiemy od poprzedników naszych, ale zapewne przechodzą oni nas treścią i mocą swych pojęć. Umiejętność teraźniejsza nie zna żadnego wędzidła; nie ukrócona żadną przeszkodą, żadną wątpliwością, jako potok wezbrany z granic występuje. Płynie szeroko, rwistym pędem, na wszystkie rozlewając się strony, ale na swoim nie jest tak umocniona i tak daleko jak pierwej nie zachodzi. Dzisiaj, że tak powiem, wszerz i podług rozmiaru na długość moc pojęć naszych się roznosi; przedtem zaś umysł ludzki albo bujał w przepaścistych otchłaniach, albo śmiałym lotem wzbijał się w przeciwległą stronę, do wysokości już dla nas niedościgłej i ledwo nie ku wyżynom zawrotu. Tam szukał prawdziwej chwały!

A przecież z tego tylko wyrozumieć można człowieka, w tym jedynie przeniknąć do jego ducha, co on sam głęboko pojął, zrozumiał, uczuł. Któż bowiem zgadnie istotę nic nie pojmującą? Toż samo z narodem się dzieje. Dzielność jego poznawań na jaśnią się wyrywa w wiedzy rozpostartej, w umiejętności; a siła jego fantazji w sztuce. Uczucie w pieśni się maluje.

Rzućmy okiem na dzisiejszą statystykę nauk. Co za ogromne drzewo wzrosło z pierwotnego szczepu! Jak wybujało, jak się rozgałęziło! Jak szeroko teraz ziemię zalega cieniem swoim!. I coraz to nowe puszcza odrośle. Ledwo nie codziennie, w porządku wiadomości naszych, mnoży się liczba działów i mnożyć się nie przestaje. A za lat sto, za lat dwieście, któż wie, czy potomkowie nasi przez całe życie swoje do szkół, jako żaki, chodzić nie będą musieli dla nauczenia się, przynajmniej z rejestru abecadłowego, nazwisk tylu umiejętności, tylą rozmaitymi pochrzczonych tytułami? Każdą rzecz radzi byśmy obrócić w umiejętność; z lada fraszki stworzyć naukę. Cóż z tego, kiedy w tym wszystko się z szczerej istoty wytrawia, wszystko na wierzch wychodzi!... Jakże wyrozumieć naturę umysłu publicznego, gdzie nic nie ma ani gruntu pod sobą, ani wewnątrz ujęcia? Cóż wreszcie wyrozumieć z blichtrów w mowie i pisaniu?... Przedtem któż by był pomyślił, że na przykład o samej sztuce kucia koni albo o zaprawie mularskiej i cementach będziemy mieli liczne pisma, uczone wywody i ledwo nie całą literaturę? - Inaczej to kiedyś bywało. Ludzie nie tak wiele pisali o budowlach i cementach, a trwalsze, ozdobniejsze stawiali gmachy. Skądże to pochodzi? Dlaczego pamiątki stare taką okazałością jaśnieją? Czemu tak zdrożały w naszym własnym mniemaniu? Rzecz naturalna. Bo już się na nic takiego zdobyć nie możemy. Bo zmaleliśmy w rozerwaniu naszym; bo pierwej myśl ludzka nie była jako warsztat rękodzielniany, gdzie, w miarę podziału pracy na coraz drobniejsze zatrudnienia, otrzymujemy coraz doskonalsze wyrobki.

Ten mechanizm, tak pożyteczny w ręcznych robotach, wielkie szkody zrządził w nauce. Moc ducha na jedności zależy; w podziałach słabnie, rozprasza się. Umiejętność szerząca się mechanicznymi środkami poniża rozum ludzki. W tej mierze mam na względzie nie tylko nas samych w Polszcze, ale całą Europę. Wszyscy teraz, jak widać, z jednego źródła czerpiemy: tak samo wszyscy czujemy, myślimy, piszemy. Czyż to nie jest widoczny skutek powszechnego mechanizmu pojęć, mechanizmu myślenia? W tej jednostajnej cywilizacji, zacierającej właściwość indywidualną i wszystkie pierwotne cechy, jakże trudno odkryć i wyłączyć istotę naszego narodu w rodzinnej jego osiadłości! Też same wszędy formy zewnętrzne i rzecz ta sama; te same widoki, wyobrażenia. Rodzicielstwa znamię na dziełach uczonych, w utworach sztuki, w poezji, we wszelakim misterstwie dowcipu, niegdyś tak wydatne, tak raźne, tak bijące w oczy, coraz wątpliwsze staje się. Przyjdzie ku temu, że go i znać nie będzie. Przenoszą się mniemania z jednego kraju do drugiego: jednego trzymają się porządku; w jednych klubach zawarte. Mają tę samą moc i niemoc, tę samą prawdę i nieprawdę. A jeżeli gdzie jaką różnicę postrzeżesz, to tylko w zewnętrznym kroju, na zwierzchniej szacie myśli; w gruncie żadnej prawie odmiany. Niżeli o kosztowne perły i diamenty trudniej teraz o nowość w myślach. Nie jestże to znakiem, żeśmy upadli na sile?

Ustała światłość pierwotnej, anielskiej natury człowieka! Ustała owa dzielność poznawań. Zdrobniały pojęcia; osłabła usilność do wielkich rzeczy w zamęcie potocznych spraw społeczeńskiego życia, w nieprzebranym mnóstwie wiadomostek, a najbardziej rozstrzeleniem się nauk i umiejętności na niezliczone działy. Jakież mniemanie zaweźmie o nas daleka potomność? Powieli, żeśmy wszyscy jeden naród bratni, jedną rodzinę, spólnym rządzącą się rozumem, składali w Europie? Czy też przypisze niemocy albo lenistwu, że tak różne plemiona, różne mową, postawą, językiem, obyczajem, w różnych zamieszkałe siedliskach, miały przecież jakby jedną głowę, jedną moc ducha, jedną imaginacją i jedną siłę natchnienia?... Zaiste, obróciwszy myśl ku upłynionym czasom, łatwiej rozwikłalibyśmy charakter idealny któregokolwiek ludu bądź w starożytności, bądź w wiekach pośrednich z ułamków, z spleśniałych resztek jego cywilizacji, jak dzisiaj z ogromnego stosu ksiąg drukowanych i przechowujących się w całości.

Nie będę roztrząsał pism uczonych Polaków, ani dzieł polskich artystów, dla ocenienia ich wartości; bo to właściwie do krytyki należy. Zamiarem moim jest: zbadać ducha i przeniknąć do istoty polskiego narodu w ojczystej literaturze, Całą usilność moję w to położę, żeby czytelnik wyrozumiał: jaki jest umysł ogólny w Polszcze pod względem artystowskim i naukowym? Gdyż sztuka i umiejętność są to dwa najpiękniejsze pierwiastki dzisiejszej europejskiej cywilizacji. Prócz wzmiankowanych przeszkód, utrudzających wyrozumienie umysłu publicznego, czyli ogólnego, tudzież wyciągnienie na jaśnią istoty moralnej któregokolwiek bądź w dzisiejszych czasach narodu (co szczególniej nas samych się tyczy, którzy tyle przejęliśmy od obcych), i to także, co następnie powiem, zdaje się być godne uważania;

Wszyscy estetycy radzi powtarzają, jedni za drugimi: że literatura powinna być obrazem narodu. Nic nad to pewniejszego. Ale obraz narodu jest także obrazem czasu. Czas zaś, jakiż to ruchomy element!

Czas nigdy nie jest rzeczywiście. Zawsze staje się. Trudno więc położyć granicę nieprzeskoczną między upłynionym a przyszłym czasem.* Tę główną trudność w rzeczy samej spotykam w piśmie moim. Każda upłyniona chwila w przeszłość zapada: każda następna, nawet kiedy to piszę, do przyszłości należy. Którąż godzinę, którą minutę, sekundę uważać jako nieruchomy punkt między tymi dwoma, jeżeli tak rzec godzi się, biegunami czasu? Między przeszłością i przyszłością? - Nie jestli teraźniejszość złudzeniem? Kto w to pilniej wejrzy, powie: nie masz teraźniejszego czasu.

Czas był albo będzie. Nigdy nie jest. Zawsze się rozwija. A przecież żądamy od spółczesnych dziejów pisarza, a szczególniej od historyka spółczesnej literatury, obrazu teraźniejszości. Żądamy więc tego, czego nikt dokazać nie może; bo ten sam historyk co chwila, za każdym uderzeniem pulsu, należy w połowie do minionego, a w połowie do przyszłego czasu... Jakże uchwyci zarysy tej mieniącej się co chwila fizjonomii wieku? Jak odmaluje obraz, gęsta, wejrzenie ruchomej twarzy? Portret osoby niecierpliwej, niespokojnej, która za każdym pociągnieniem pędzla wstaje z miejsca i odbiega od artysty, a potem znowu wraca i odchodzi z odmiennym co chwila wejrzeniem to pochmurnego, to rozjaśnionego lica: która jest ustawnie to w smutku, to w weselu; która jest wszystka z duszą i z ciałem w grze namiętności - portret takiej osoby będzież jej podobny?

A jednak żądamy wiernego portretu od spółczesnych dziejów pisarza! - W takim samym przypadku i ja się znajduję. Trudny zawód - może trudniejszy niżeli inne literackie przedsięwzięcia. Z tej przyczyny położyłem na tym piśmie godło: in magnis voluisse sat est.

* Tę samą myśl umieściłem był w artykule "Kuriera Polskiego": Czas teraźniejszy (N. 130 [16 IV 1830]). Cały ten artykuł w "Kur. Pols." co do słowa prawie wypisany z niniejszego dziełka.

Co rozumieć potrzeba przez literaturę?

Natura wszędzie prawie stawia przed oczy człowieka naśladowane obrazy pierwotnych kształtów swoich i postaci. Nie masz podobno jawiska na świecie materialnym, które by tym sposobem zdania naszego nie oszukiwało. Wszystko się tu na dwoje roznosi. Drzewa i kwiaty na ziemi, sama ziemia z swoimi stworzeniami, słońca, księżyc i gwiazdy w wodzie się ukazują. Masy niezmiernej wielkości odbija drobny kryształ, rozłam świecącego metalu, częstokroć jedna kropelka płynu. Też same przedmioty rozścielają cienie kształtów swoich na płaszczyznach poziomych, pochyłych itd. A cienie rzeczy bywają to większe, to mniejsze od nich samych. Nawet dźwięk głosu powtarza się w miejscach górzystych. Echo jest jako obraz, jako cień, a może jako zwierciadło dźwięku... Obłoki w powietrzu - otóż niby fantastyckie myśli ziemi. Patrząc na te górne krajobrazy, na te urwiska skał, na te przepaści, grody, lasy, na tych jeźdźców harcujących po mglistym błoniu, rzekłbyś, że ziemia duma i zawiesza wysoko nad nami senne kształty swojej fantazji. Co zdziałała na powierzchni, albo co zdziałał dowcip człowieczy, toż samo unosi w powietrze, osadza niby dla rozrywki na tle ruchomym, na obłoku i kłamliwe rysuje postacie. - A jeżeli pójdziemy do mniej znanej krainy: czyż sen nie jest cieniem życia ludzkiego? Czyliż we śnie - w tym fantastyckim przeobrażeniu tego, co się działo na jawie - nie rozmawiamy? Nie rozumiemy i na głębokie się dowcipy nie zdobywamy?... Idźmy jeszcze dalej, w te strony, skąd, jak mniema Hamlet, żaden wędrowiec nie powrócił: śmierć czymże będzie? Tylko cieniem snu, zwierciadłem nocnym tego kłamliwego obrazu życia.

Istota, cień marny i zginienie, otóż trzy pierwiastki bytu. Rzeczywistość, sen i śmierć - trzy rozdziały w księdze jestestw, jakby trzy zwroty jednej pieśni, jednego hymnu pochwalnego, w którym pełno zgody i harmonii, choć tak różne zdarzenia wyraża.

Taka jest poezja natury. Na próżno szukalibyśmy właściwego nazwiska w polskim języku dla tej osobliwości. Trudno to krótko powiedzieć. Cóż znaczą owe porozrzucane świadectwa widomych kształtów, owe omylne postacie? Jak rozumieć tę dwoistość bytu, to dzielenie się i zacieranie? Tę naśladowczą umiejętność w przyrodzeniu? Kto rad na małym przestaje, niechaj się uczy optyki, i akustyki, a snadno pojmie przyczynę odbijania się głosu lub ukazywania przedmiotów w wodzie i na innych ciałach przezroczystych. Ale podobno te nauki ciekawszego umysłu nie zaspokoją. Z doświadczenia wiedzieć, że to lub owo takim, a nie innym trybem dzieje się w naturze, nie jest to jeszcze: wszystko wiedzieć. Pewne jawiska w przyrodzeniu mają zakryte rozumienie; mają tajemną stronę, nie znaną fizyce eksperymentalnej. A porównać by je można z dekoracjami widowisk teatralnych, które tylko w perspektywie, na scenie, zamierzony skutek czynią, kiedy się zacznie rzecz poematu i gra aktorów. Najpiękniejszy fenomen, rozebrany i tłumaczony wedle przepisów martwej nauki, jest jako teatralna dekoracja za kulisami.

W wieku pośrednim - w tej epoce dziwów i fantazji, za dni Campanelli i Paracelsa - nauka przyrodzenia była sztuką magiczną, czarnoksięskim misterstwem. Natenczas uczeni i nieucy wierzyli w zakryte własności - qualitates occultae. Czyż teraz żadne tajemne rozumienie, żaden dziw naszego serca nie opanuje? Tę myśl gdzie indziej obróciwszy, postrzeżemy, że owo przedrzeźnianie w naturze nie na same kształty się rozciąga i zewnętrzne postacie. Wszędy takie analogie spotykają uwagę nasze. Tę dwoistość bytu prawdziwego i omylnego widzimy także w ludzkim społeczeństwie. Historia to jasno pokazuje. Czytajmy dzieje niektórych ludów w czasach zapadłych i nowszych. Jak szeroko rozsiały po ziemi jestestwo swoje! Oto panują na lądzie i na morzu, mają liczne miasta, mają skarby, potęgę, dostatek wszystkiego. Rozkazują im mądrzy w przełożeństwie, dzielni bohatyrowie. Mąż wielki, jeden po drugim, idzie z nieprzerwanego następstwa. Przywdziewają zbroje, przodkują bitnym szykom i bratnią sławę u kończyn świata rozpleniają. Lecz to nie trwa długo. Czymże jest historia? Snem ludów, cieniem ich jestestwu. Owo plemię, skutkiem poprzednich powodzeń, zawichrzone niezgodą lub rozpieszczone niewieścią miękkością, znika z placu. Moc, dostatek, biegłość w sprawach, świetne przewagi, dostojne imię, wszystko rozproszone jako mgła mija. Wtenczas na karki pognębionych następują silniejsi, dzicy światoburcy; depcą po nich, z dawnej okazałej spaniałości dumnie się natrząsając; krwawym bułatem nowe rządy na ziemi gruntują i głośniejszą jeszcze surmą obwieszczają przyszłym wiekom swój ród i imię. Cóż się stało z ludem zwyciężonym? - Jest jeszcze, jeszcze się jego jestestwo w nic nie rozwiało, przechodzi dopiero drugą kolej, drugi rozdział bytu. Zwiedzionemu, strąconemu z widowni działań, ironia losu zakreśliła ciaśniejszą sferę na omylnym obrazie, w cieniu prawdziwego życia - niejako we śnie politycznym. Tak może przetrwać kilkaset lat. Z czasem atoli i te ostatki jestestwa ulegną zagładzie. Bo ze snu niemocy przechodzi naród do ciemniejszych jeszcze krain... Jeżeli tedy ten lud w powodzeniu swoim, za dni szczęśliwszych, nie miał żadnego mędrca, żadnego dziejopisa, żadnego wieszcza lub artysty, zaginie niepochybnym zatraceniem pamięć jego imienia - zginą szczątki szczątków.

Wszędzie natura przemawia do człowieka. Pełno tych znaków w przyrodzeniu. Można by jeszcze to roznoszenie się na dwoje uważać jako słabą i niejako instyktową dążność natury do refleksji; a przynajmniej owe igrzyska natury, owe fantastyckie przeobrażenia zdają się być godłem władzy intelektualnej człowieka, którą refleksją zowiemy, która sprawuje: że możemy mieć uznanie samych siebie w naszym jestestwie.*

Rzecz ta zostaje w związku nierozdzielonym z przedmiotem, który będę roztrząsał. Jest zawikłana, a ledwo tknięta piórem polskim: czyż zdołam moją myśl jasno i zrozumiale dla każdego czytelnika wyrazić?

"Natura przychodzi do refleksji". To przedsięwziąłem okazać.

Kiedy myśląc wiemy myśl swoje, i uważamy wszelkie jej poruszenia, tak iż wszystko, co się wewnątrz nas dzieje, jest nam dobrze znajome, i z tego co chwila zdać sobie sprawę możemy: uwaga ta wewnętrzna jest refleksją. Przynajmniej takie znaczenie przywiązujemy do wyrazów: "zreflektuj się - rozważ, co myślisz - przyjdź do siebie". Są to prawie jednoznaczące wyrażenia w polskim języku.

Jakże natura przychodzi ku tej refleksji?

W pierwszym poruszeniu, w początkowych tworach nie ma ona u-znania samej siebie. Jest, a nie zna swego jestestwa. Działa, a nie zna działań i poruszeń swoich. Jednak statecznie ku temu zmierza. Iskrę ognia, błysk światła zawarła w twardym kamieniu, dźwięk w metalach. Światło, dźwięk są niejako duszą rzeczy; materialność tych istot dwuznaczna, wątpliwa. - Jest to najpierwsza, najodleglejsza reprezentacja pewnego intelektualizmu w przyrodzeniu.

W naturze widzimy postęp nieprzerwany od bezwładności do życia; a w samym życiu ileż odmian, ile modyfikacji!

Długi szereg jestestw rozdziela nieme głazy od rozumnego człowieka. Ale tę całą przestrzeń jedna linia przebiega. Ten cały przestwór zapełniony. Nie masz żadnej przerwy, żadnego skoku. Żadnego ogniwa w tym łańcuchu nie brakuje.

Przeto: "między tym, co jest, i tego, że jest, nie wie", a tym, "co jest, i wie, że jest", zachodzi ścisły związek. - A zatem: natura przez stopnie pośrednie przechodzi od martwej materii do pojęcia; od punktu, na którym nie ma jeszcze uznania samej siebie w jestestwie swoi m, do punktu, na którym sama siebie rozumie, z którego pojmuje działania swoje - na ostatek: w którym uznaje się w swoim jestestwie.

Jako cień drzewa rozściela się na płaszczyźnie i jak się obraz tego drzewa maluje w ruchomym strumieniu, tak cała natura z wszystkimi stworzeniami swymi, biegami, siłami odbija się w ostatniej mocy, w ostatniej potędze swojej - w myśli człowieka.

Rzeczy i ich naśladowane postacie niechby się tysiąckrotnie na omylne i coraz omylniejsze kształty to w mgle powietrznej, to w wodzie rozbijały; gdyby w naturze nie było jestestwa mającego pojęcie: nigdy by samej siebie ani pojąć, ani zrozumieć nie zdołała. Pojęcie tego jestestwa jej samej służy; tak jak głos służy słowu. W tej mocy sama siebie uznaje. Myśl nasza jest to strojny, dźwięczny akord, brzmiący zgodnością wszystkich razem pierwotnych sylab, rozrzuconych w przyrodzeniu. Promienista istota, w nas utajona, niewidzialna, na wszystkie strony się rozlewająca, na kształt fali poruszonej wody i wszędzie rodząca czucie widzenia!... Ale niechaj lepiej wyjaśni to rozumienie moje porządek reprezentacji w widomym przyrodzeniu tak, jako go uważają za dni naszych filozofowie natury, których mam we czci i poważaniu, choć ich obłożono zarzutem mistycznego szarlatanizmu. Najwyraźniej to pokazują stateczne i nigdzie nie rozerwane związki świata anorganicznego, czyli nieorganicznego, z organicznym. Nic powabniejszego nad tę teorię powinowactw i związków natury, nie mającej uznania we własnym jestestwie, natury martwej z ożywioną, wreszcie powoli zmierzającą do myśli i rozumienia. Że tym jednym tylko zastawię się przykładem: po złamaniu lub rozbiciu niektórych minerałów, na wewnętrznej powierzchni, okrytej drobnymi cząstkami ich masy, postrzegamy blaszki połączone z sobą na kształt listków korony w kwiecie. Nazywa się to w mineralogii odłamem blaszkowym, co bym wolał nazwać odłamem kwiatowym. Symetryczny częstokroć układ tych blaszek, około jednego punktu osadzonych na kształt listków, czyż nie zdaje się przepowiadać w świecie martwych kamieni roślinnej natury? I tak jest w rzeczy samej, jeżeli na sam kształt wzgląd nasz obrócimy. Granit - to maximum, ta największa wyniosłość anorganicznej natury, jak go nazywa Schubert, sławny naturalista w Niemczech - z trzech części jest złożony: z kwarcu, feldspatu i miki. W tym składzie całe reprezentuje przyrodzenie! I tak: zamiast miki w granitowej skale znajduje się niekiedy szerl (turmalin), czarnym kolorem, kształtem, masą złożoną z igiełek, jakby włóknistą, podobny węglom ziemnym. Poniekąd więc przypomina młodsze państwo roślin.** Sjenit, od wielu geognostów nazwany młodszym granitem, dlatego że ze wszystkich pierwiastkowych skał najpóźniej został utworzony, składa się z ziarn feldspatu i amfibolu (hornblendy); ten ostatni ciemnozielonym kolorem, postacią i większą miękkością lepiej jeszcze niżeli szerl roślin wyobraża naturę. - Werner na oko pokazał przejście granitu przez gnejs i góry łupkowe do piaskowca i węgla ziemnego, a tym samym do wegetacji. Wreszcie - zważywszy przejścia miki, panującej w składzie łupka mikowego, a w łupku glinianym, który stanowi dalsze tegoż, utworu ogniwo, zbliżającej się we własnościach swoich do łupku ałunowego, zawierającego węglik - rzec by można z niemałym podobieństwem do prawdy: "że mika reprezentuje w granicie i jest niejako hieroglificznym prorokiem działu roślin". Dalej. Spat skalisty, 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh czyli feldspat - druga część składowa granitu - mający także odłam blaszkowy w kształt listek, po większej części jest białawego, cielistego i czerwonego koloru. Co, jak się podoba rozumieć Szubertowi ma być oznaką postaciową, niejako figurą krwi zwierzęcej w świecie anorganicznym. Gdziekolwiek w późniejszych formacjach, okrywających skały granitowe, feldspat znika, tam pospolicie znajdują się warstwy wapna, w większych coraz rozciągające się masach. Ta okoliczność oraz że feldspat w składzie swoim wapno zawiera****, naprowadzają na wniosek, jakoby takowe było tylko przemianą feldspatu. A że od najdawniejszych formacji wapienia do najpóźniejszych, po większej części złożonych z zabytków istot zwierzęcych, przejścia są ciągłe i nieprzerwane: stąd zaś przez stopnie pośrednie do działu zwierząt, które w częściach swoich składowych wapno zawierają, przeto: "feldspat uważać by można w granicie jako reprezentanta, czyli przesłannika i hieroglificznego proroka państwa zwierząt". Na ostatek: kwarc, trzecia część składowa granitu, stateczną niezmiennością swoją we wszystkich innych stosunkach dział minerałów reprezentuje.

W tym to ciekawym składzie granitu czyż nie zdaje się, jakoby natura anorganiczna, ustanowiwszy pierwotne ogniwa i początki wszystkich swoich utworów, niejako tellurycznym przeczuwała instynktem, co potem nastąpi? I jako się w wyższym i daleko doskonalszym porządku ukształcą życie, organizacja? - Krótko mówiąc: czyż te istoty, które nąjczynniej działają w organicznej naturze, nie są także najpotężniejszymi działaczami w anorganicznej, czyli nieorganicznej - i przeciwnie? Ciepło, rozszerzone w całej naturze nieorganicznej, jest także w roślinach i ciałach zwierzęcych. Czyż nie bliski i nierozdzielny związek? Płyn elektryczny, pod ziemią, na ziemi i w powietrzu rozlany, nadaje sprężystość muskularnemu systematowi i drażliwym włóknom roślinnym. Według nowszych postrzeżeń: nie jest rzeczą niepodobną, żeby się w oku naszym światło rozwijać nie miało. Rośliny wyciągają największą część swojej substancji z wody wszędzie rozpostartej, a główne części istot zwierzęcych mieszczą się w powietrzu atmosferycznym. Człowieku! Imię twoje ziemia! Z ziemi ciało twoje, choć z czterech stron świata przyniesionej: wschodu, zachodu, północy i południa.***** W ziemi mieszkanie twoje, czyż się w ziemię nie obrócisz? Czyż nie ma ziemi w naszych kościach? Czyż we krwi naszej nie płynie żelazo, metal tak głęboko w łonie ziemi gniazda swoje mający? A złoto i inne kruszce czyż nie są dla nas lekarstwem, trucizną? Czyż zioła i rośliny ziemskie z różnych nas nie wyleczają niemocy? Czyż źródła cudownymi uzdrawiające skutkami nie sączą się z skalnych zdrojowisk? - Jakiż kres położyć tym związkom z każdej nieledwie strony, z każdego względu?... Górnik prowadzony płochą chęcią przedziera się do głębokich pokładów; częstokroć strach wielkooki obejdzie go wkoło, kiedy posępnym blaskiem swojej latarni mignie w tajniach nigdy niezwiedzonych złego ducha. Czegoż szuka? Skarbu - marnego zysku, najczęściej nie dla siebie, dla innych, za małą nagrodę. Co innego uczony mineralog. Filozof ten przenika do szczerej istoty i rzetelnego rozumienia kruszców, kamieni. Jest to podziemny astrolog. Wedle bałamutnej, gwiaździarskiej nauki nieraz się górne konstelacje na los biednego zasępiały człowieka. Nieraz się mieszały ku zgubie wielkich mężów starego wieku szyki niebieskie, biegi, ruchy; toż wikłały potajemne siły, gasły światła. A jeżeli wzrok nasz z tej wysokości w ziemię zapuścimy: czyż kamienie, metale mało ważny wpływ na ród ludzki wywarły? Po wieleż razy z ciemnej dali groziły nam te przeciwne pod ziemią konstelacje? Po wieleż razy w obiegu czasów uwodziły nas zdradzieckim uśmiechem, to znowu odłożeniem, rozbiciem najśmielszych życzeń, najpiękniejszych nadziei! Po wieleż to razy złorzeczyliśmy i błogosławili tym mocom, tym dzielnościom podziemnym, tellurycznym? - Kruszec z otchłani, bity i cechowany z napisem, czyż nie jest primum mobile i zarazem hamulcem wszystkiego na świecie? Czyż nie ruszył ziemskiej własności i czy jej z rąk do rąk chyżym nie przenosi obiegiem? Czy nie zmienia wszystkich między ludźmi i narodami stosunków? Czyż nie wprawił w obrót i ruch tego, co by się może nigdy było nie ruszyło z swego miejsca? Ten metal, prędki jak widzenie, przekupił statek, zachwiał cnotą, rozpalił wszystkie pożądliwości, uprzątnął wszystkie przeszkody, porównał wszystko z ziemią, z błotem, z którego jest wzięty i oczyszczony: rozczarował wszystkie powaby, rozbił urok wszystkich ponęt, ostudził: oziębił zapał, którego żaden brzęk ani srebrny, ani złoty nie zasili! Rozum mędrców i ludzi stare lata mających podbił pod posłuszeństwo swoje - z nieba daleko w przepaść, w ziemi i ich wrzucił. Wyostrzył dowcip, udoskonalił rachmistrzostwo, ale zwojował moc ducha. Niechaj, jako kto chce tę myśl, która mnie tak daleko uniosła, rozumie: ja wierzyłem i wierzyć będę w podziemną astrologią w związki czarnoksięskie, moralne i chemiczne, w powinowactwo - żadną mocą nierozerwane - natury anorganicznej z organiczną, w związki i powinowactwa kamieni, metalów z istotami rozmyślającymi, a bardziej jeszcze dumającymi.

Tak zapewne! mechanizm, nic nie pojmujący w wykładzie i rozumieniu zagadek przyrodzenia, nie zrówna spaniałej umiejętności Szuberta albo Nowalisa. Jak to - może się kto zapyta - więc rzeczywiście zostajemy w tak bliskim związku z tymi malarskimi postaciami anorganicznego świata? Z tymi oto skałami tak wysoko zawieszonymi w powietrzu? Te masy nieregularne, to cieniowanie rozliczne światła, o ich białość się rozbijającego, te zrozmaicone barwy, ta wielość prawie nieskończona mniejszych [i] większych przedmiotów, które rozrywają, mylą naszą uwagę - cóż nas obchodzą, cóż mają z nami spólnego? A przecie każda dzika okolica ciągnie nas taką ponętą ku sobie. Dlaczegoż tak spaniale, tak ślicznie się wydają rwiste potoki, prędkie strumienie? W górach sytuacje niektóre podnoszą umysł do wysokości, czasem aż za ów błękitny przestwór, gdzie jest niebo, jako mniema prostota z prawdą w sercu, z szczerością w duszy. A przynajmniej, że go na jakiś czas odrywają od ziemi i rzeczy ziemskich. Tu i ówdzie, zdaje się, jakoby zrobione były dla rozweselenia wędrowca. Gdzie indziej jego radość i pociechę w smutek odmieniają. Sympatyczne uczucia łączą nas z ogromami spiętrzonych mas, które natura w przestrzeni pokształciła. Cóż znaczy to dziwotworne budownictwo? W innych znowu miejscach ten podróżny sam nie wie, co ma czynić, czy się cieszyć, czy smucić. Z rozrzewnieniem tylko pogląda naokoło siebie, dziwi się, wielbi Stworzyciela. Widoki takie zachwycają; skądże to pochodzi? Daleka niechaj będzie ode mnie wszelka afektacja, czyli zmyślone, sztucznie naciągnione upodobanie w pięknościach przyrodzenia. Natura ma tyle wdzięków, że ją bez afektacji kochać można. Bądźmy jako dzieci, kiedy się ku niej zbliżamy. Przechodząc z równin w miejsca górzyste, któż nie doznał kiedy tego na sobie, jak odmienne, coraz rozmaitsze są myśli i uczucia nasze?... Nie tylko w wewnętrznym składzie swych utworów, np. granitu, jako się wyżej rzekło, ale także ze względu na postać zewnętrzną swoich mas zamyka natura geologiczna uderzające podobieństwa, skazówki, godła wyższego organicznego porządku. Od pierwotnego, kulistego kształtu, przezwyciężając ciężkość ******, zmierza w napowietrznej wysokości ku podłużnej formie słupa. Ten, wedle zasad dzisiejszej filozofii natury, ma być symbolem magnetyzmu, czyli w ogólności odskoku *******, przeciwieństwa. Zatem: twórcze przyrodzenie w anorganicznym świecie zewnętrznymi nawet kształtami olbrzymich brył, które do takiej wysokości podniosło, zdaje się wieszczym, że tak powiem, instynktem naprzód zgadywać figury okrągłosłupiste drzew w naturze roślinnej tudzież początkowe formy zwierząt, o ile takowe w głazach naśladowane być mogą. Jaśniej się to jeszcze w innym względzie postrzegać daje. Kryształy szerlu na powierzchni podłużnie narzynane, kształt zaokrąglony igiełek rozsianych w jego macicy, ścięcie, sklinowanie bocznych krawędzi - czyż to nie wyraźne zbliżenie do postaci roślin? Lecz najwidoczniej odbijają się kształty organicznej natury w metalach. Tu szukać trzeba przejścia od kamieni do roślin i zwierząt. Najśliczniejsze farby, od szkarłatnej, krwistej granatu, od różowej, karminowej rubinu w niezliczonych odcieniach do pięknej zieloności szmaragdu, są rezulatem cząstek metalicznych wchodzących do składu wzmiankowych kamieni.******** W masie wielu metalów są blaszki na kształt listków osadzone, które zdają się niejako składać tkankę komórkowatą, podobną zwierzęcej. - Jakże to wszystko rozumieć? W dalekiej starożytności utrzymywało się mniemanie, że kamienie silny wpływ wywierają na umysł człowieczy. Pisali o tym Arystoteles, Dioskorides, Galenus i Pliniusz. Żydzi, osobliwie sprawujący wysokie urzędy w starożytnym kapłaństwie, od czasów niepamiętnych przykładali do piersi diamentami wysadzane tarcze, godząc przepych z wiarą w jakieś czarodziejstwo drogocennych kamieni. Za naszych czasów wydobyto tę starożytną opinię z zapomnienia. Jeden z sławnych dzisiejszych naturalistów utrzymuje, że między minerałami a duchem ludzkim rzeczywiście bliskie zachodzą stosunki. Zdanie to umocowały w rozumieniu wielu innych naturalistów mnogie przykłady i doświadczenia. Czytelnicy nasi niechaj przypomną sobie, że w r. 1829 pisma warszawskie ogłosiły prospekt na dzieło pod tytułem Jasnowidząca z Preworst, które następnie wydał dr Kerner, sławny z biegłości w swej sztuce. Czytałem to dzieło. Jest to, że tak powiem, wywód słowny zamykający opis jawisk magnetyzmu i somnambulizmu, zdziałany przez świadków godnych wiary podczas słabości Fryderyk! Hauffe, którą potem nazwano Jasnowidzącą z Preworst, od wioski tego nazwiska, gdzie się urodziła, gdzie ojciec tej nadzwyczajnej, ale nieszczęśliwej kobiety był leśniczym. Wioska Preworst leży w górzystej okolicy miasteczka Lowenstein w Wirtemberskiem. Fryderyka Hauffe poruszona została lekarskiemu staraniu dra Kernera [w] r. 1826. Nieznośne boleści, z kurczów żołądka pochodzące, były początkiem jej długich cierpień, zaledwie na krótką ustawających chwilę dobroczynnym skutkiem magnetyzmu, którego środka użyto, kiedy już wszystkie inne zwyczajne daremnymi się pokazały. Dwa lata trwała kuracja. Pomijam wszelkie inne fenomena podczas tego jasnowidztwa, lecz nie od rzeczy wspomnieć, jaki wpływ wywierały na pacjentkę różne minerały, które trzymała w ręku. Kerner zapisywał każde jej słowo, bacznie uważał każde poruszenie. - "Kryształ skalny - mówiła jasnowidząca - ma przyjemny zapach." Ale gdy ten kamień przyłożono do jej serca, natychmiast odrętwiała. Całe jej ciało od szyi do stóp było wyprężone: mówiła od rzeczy. Tenże skutek za każdym ponawiał się przyłożeniem skalnego kryształu. Rubin wielkości ziarnka grochu wzniecił zrazu boleść w ramieniu pacjentki; czynił ją potem wielomowną, niespokojną, przy czym - jak mówiła - zimno rozpostarło się w jej całym ciele. Magnes wznawiał kurcze i gwałtowne sprawował zatrząśnienia. - "Kamień ten - są słowa jasnowidzącej - czyni mnie chromą, ale wesołą." - Ze wszystkich metalów platyna najsilniejszy wpływ na nią wywierała. Równy moralny i fizyczny skutek sprawiały rośliny. Wawrzyn (bacca lauri} wprawiał ją w sen magnetyczny. Usypiała za każdym dotknieniem laurowej gałązki albo listka. Rośliny jadowite, blisko niej położone, sprawiały odurzenie, mdłości. Szczególniejszy skutek, jaki u wszystkich jasnowidzących wawrzyn sprawia, czyż nie tłumaczy przyczyny, dlaczego niegdyś w kościele delfickim wieszczka laurowe potrząsała drzewo i laurowe gałązki składała na trójnogu przed rozstrzygnieniem czynionych sobie zapytań?... Dlaczegoż teraz kamienie na ludzi zdrowych nie działają w ten sposób? Dlaczego stan słabości, zwanej jasnowidztwem, wznawia te, jak się zdaje, rozerwane tylko stosunki natury anorganicznej z człowiekiem? Czy zatarła się ta własność początkowa kamieni i metalów? Czy też my sami podpadliśmy takiej zmianie we względzie naszej natury fizycznej i moralnej, że teraz tylko najstraszliwsze trucizny roślinne i mineralne działać na nas mogą? To jest dopiero za dotknieniem i przyłożeniem do ciała. - A gdzież się moc słowa podziała, którą - jak niosą starożytne podania - tym niemym rozkazywaliśmy istotom? - Gdzież się podziała owa pierwotna dzielność woli ludzkiej, którą niegdyś i bez mowy, bez dźwięku, podbijaliśmy pod posłuszeństwo swoje najpotężniejsze moce w naturze? Tak zaiste: przeciąg między nami a ludźmi starego wieku bardzo wielki. Jakżeśmy go przeminęli? Na to niechaj historia odpowie. Powinnością jest głosu oznajmić słowo myśli naszej, ale ten głos utracił dawną siłę; myśl zemdlała i słowo przestało być cudotworne. - Ten sam Kerner czyni z tego względu uwagę, że, coraz bardziej odstępując od natury, wyszliśmy z powinowactwa, jakie niegdyś łączyło ściślejszym związkiem człowieka z innymi jestestwami organicznymi i nieorganicznymi. Powiada on, że przez magnetyzm te rozerwane związki znowu się u pewnych osób odradzają. I w rzeczy samej ku temu przyszło, że te osoby więcej widzą we śnie niżeli my na jawie w zupełności sił i najczerstwiejszego zdrowia. Że teraz rozrządzamy siłami przyrodzenia, że stąd tak wielką gospodarską korzyść odnosimy, nic to nas nie zbliżyło do natury. Owszem, zdaje się, jakoby tym mocniej przeciwko nam się obwarowała i tym trudniejsze, a prawie nie-przełamane stawiała przeszkody, że tak chciwie swoje ku niej ręce wyciągamy, że tak usilnie i gorąco pragniemy zniewolić to musem, to fortelem wszystkie jej własności, biegi, misterstwa, praktyki, aby tylko domowej potrzebie naszej służyły. Natura jest otwartą księgą mającą za naszych czasów więcej miłośników niż czytelników. Za odstąpieniem od przyrodzenia wygasł instynkt z wszystkimi swymi cudownymi przymiotami; słabnie władza, niegdyś tak dzielna, "przeczuwania, przenikania natury i zgadywania jej nawet zamiarów, jej trybu postępowania. Znikły cudowne dary wielu ludzi; szukać ich teraz potrzeba za granicą teraźniejszej kultury, między dzikimi albo w stanie niezleczonej jakiejś niemocy. Dzisiejsza cywilizacja coraz usilniej, pod czczym pozorem mistycyzmu i zabobonów, zaciera, zatarła wszystkie wrodzone zdolności pojmowania natury bez doświadczeń i sztucznych aparatów, toż rozkazywania jej najmocniejszym siłom samym chceniem lub uskramiania takowych niechceniem. Owe pierwotne związki ludzi z naturą zastępuje teraz nauka, która, jako się później przekonamy, nauką nie jest. Nauka, umiejętność - wielkie słowo! Życie w ogóle wszystkich razem stworzeń zaczyna powoli ustawać. A pole naszych empirycznych wiadomości jest na kształt ogrodu zasianego pożytecznymi warzywami *********; piękniejsze, spanialsze kwiaty w tym kuchennym ogrodzie zdają się być spod obcego nieba przeniesione i w roślinnej hodowane cieplicy. Licho się też krzewią.**********

Bądź co bądź wszystko to mnie utwierdza w rozumieniu, że natura przez stopnie pośrednie przechodzi od martwej materii, od pierwotnych kształtów do pojęcia. Czyli innymi słowy: od punktu, na którym nie ma uznania samej siebie w jestestwie swoim, do punktu, z którego sama siebie i wszystkie swoje rozumie działania. Jest związek niezaprzeczony, oczywisty między naturą nieorganiczną i organiczną; jest postęp ciągły, jest nieprzerwany od mchu, porostu do palmy, będącej najwyższym wierzchołkiem działu roślin, jako granit jest największą wyniosłością w świecie anorganicznym itd.

Nie masz w tym żadnej trudności, żadnego zawikłania. - Zmierzam dalej do kresu, rozumując jako następuje:

Przypuśćmy, że w hierarchii stworzeń nie masz ani jednego rozeznawającego, co się w nim samym dzieje, wiedzącego nie tylko rzeczy zwierzchnie, ale i siebie. Gdyby tak było, któż by pojął naturę? I ku jakiemuż końcowi to by się wszystko chyliło? Komuż świeciłyby górne koła, od tylu tysiący lat nieomylne w biegu swoim? Dla kogo strzegłoby morze granic swoich? Jakiż wreszcie kres naznaczylibyśmy drogom mlecznym i niezliczonym orszakom niebieskich ciał?... Dla natury trzeba jasności. Tą jasnością, tym świecznikiem przyrodzenia, tą lampą światów jest myśl człowieka-anioła. Cała natura w niej Się maluje jak obraz nadbrzeżnych kształtów w ruchomym strumieniu. Jak cień rzeczy na zwierciadle. Wszystkie ku temu zmierzają przeciwieństwa, wszelka tożsamość, wszystkie siły i poruszenia. Jeśli naturze odejmiemy tę myśl - cóż pozostanie? Martwy, niepojęty od nikogo porządek. Co być nie może. Bez tej myśli natura nie miałaby ani gruntu pod sobą, ani wewnątrz ujęcia i byłaby jako obwód bez środka albo jako grób ciemny, gdzie znikąd światło nie wpada.

"Nie bądźmy - mówi Pismo -jako oczy, które na wszystko patrzą, a same siebie nie widzą". - Otóż pierwszy początek wszelakiej filozofii! Od tego zaczyna się wszelkie rozumowanie. Jest światło wszystko rozjaśniające około siebie, a wewnątrz ciemne. Takim światłem byłaby myśl ludzka, gdyby samej siebie nie wiedziała. I przeciwnie: światło jakiekolwiek, wiedzące, że jaśnieje, byłoby myślą-pojęcięm, byłoby słońcem-duszą świata. Myśleć i to wiedzieć, i w tym myśleniu się rozumieć, jest to "być". "Być" -jest to tylko być przedmiotem, obiektem dla samego siebie. Kto nie może być przedmiotem dla samego siebie i w tym się bezprzestannie uznawać - ten nie jest. Cała różnica między człowiekiem i kamieniem, i metalem, którego cząstki we krwi jego płyną, i ziemią, która się w jego kościach znajduje! Kto tego, że jest, nie wie, jest tak, jakby go nie było. Jest, ale dla kogo innego, nie dla siebie... Jestestwo nasze w myśli się odbija. Odbijając się w myśli, rozdziela się na dwoje. Myśl jest istotą naszej istoty; nosi na sobie nasz cień, nasze podobieństwo, nasz obraz. Ten cień wewnątrz nas się rozpościera. W myśli mamy grunt pod sobą, mamy wewnątrz nas ujęcie samych siebie - toż środkowy niejako punkt całej sfery bytu naszego. Myśl jest jako czyste zwierciadło: co ukażesz, to się też w niej ukaże. Patrząc wewnątrz nas, widzimy samych siebie, wiemy samych siebie, dla samych siebie stajemy się przedmiotem widzenia i niejako rzeczą oddzielną.*********** - Póki nie przyjdziemy ku temu rozdwojeniu, poty nie mamy jestestwa. Być dla samego siebie przedmiotem widzenia, jest to myśleć. Myśleć jest to żyć. Życie nasze od tego punktu się zaczyna. Nie wtedy, kiedy się w brzemieniu macierzyńskim spoiły nasze członki, nie wtedy, kiedyśmy się na świat narodzili, ale kiedy wiemy siebie, dopiero wtenczas przychodzimy do jestestwa. Otóż najpierwszy warunek bytu!

"Ale - powie kto - natura nie myśli, więc nie ma uznania samej siebie, więc - podług tego, co się wyżej rzekło - nie jest. - To mylny wniosek. Natura jest, bo myśl, duch jest częścią natury. I natura z tej tylko jest przyczyny. Prawdziwa umiejętność przyrodzenia zmierza do tego, żeby okazać, jaki związek zachodzi między tym, co jest, i tego, że jest, nie wie, a tym, co jest i wie, że jest. A zatem: od widomego do niewidomego Tak jak dawna ars separatoria, segregatoria (dzisiejsza chemia), zacząwszy poszukiwania swoje od najcięższych substancji, od metalów, przeszła z czasem do imponderabiliów, do badań ze względu powietrza, światła, magnetyzmu, elektryczności. W rzeczywistej nauce przyrodzenia, której metoda, czyli tryb postępowania, jest filozoficzny, umiejętny, nie masz innej dążności, tylko od natury widomej do ducha, jakby od dźwięku zewnętrznego, głosu słowa, do wewnętrznego rozumienia, które ten głos wyraża. Teorią natury nie jest encyklopedyczny słownik nazwisk i doświadczeń, podzielonych na rozdziały, ale jest tą teorią: systema praw, podług których natura tworzy i działa. Zewnętrzne niejako fenomena nikną, rozpraszają się; zostają tylko formy, biegi, siły, poruszenia - matematyka, spekulacja. - "Optyczne fenomena - słowa wielkiego Szellinga, założyciela w naszych czasach prawdziwej umiejętności przyrodzenia, ugruntowanej nie na doświadczeniach (których pewność względna tylko i warunkowa być może), ale na zasadach mających za sobą oczywistość niewątpliwą, powszechną, bezwarunkową - optyczne fenomena niczym innym nie są, tylko geometrią, której linie w świetle się rozbiegają; a to światło jestże materialne? Z tego względu zostajemy jeszcze w wątpliwości. W jawiskach magnetyzmu nikną już wszelkie materialne ślady, a fenomenów grawitacji pojąć nie zdołamy bez przypuszczenia bezpośredniego niematerialnego wpływu." Tak, wszystko się uduchownia w naturze; wszystko zmierza ku temu, co żadną nie jest rzeczą, i przedmiotem rozbioru, analizy być nie może, do myśli, do pojęcia, które samo siebie pojmuje, rozumie. Patrzmy na świat: któż przodkuje wszystkim jestestwom? - Człowiek. - Któż jest człowiek? - Ostatnie ogniwo łańcucha stworzeń. - Przeto jest częścią natury, częścią jednej całości. Człowiek ma myśl, ma pojęcie. Zatem i natura tę myśl mieć musi - z samej konieczności i konsekwencji loicznej tego rozumowania. Myśli ona naszą myślą i sama siebie naszym pojmuje rozumieniem. W człowieku, jako cząstce całości swojej, przychodzi do refleksji. Tu się uznaje w swoim jestestwie. W nas, w środkowym punkcie istoty naszej staje się natura przedmiotem dla samej siebie. - Sali to czcze słowa? Nikt nie zada nieprawdy temu rozumowaniu, kto pojmuje stosunek części z organiczną całością. A zatem:

Skoro przyznano, że jest ciągłe i nieprzerwane stopniowanie w naturze;

Że między bezwładnością nieorganicznej materii, nie znającej swego bytu, a myślą, która sama siebie pojmuje i tym pojęciem wszystko ogarnia, że między tymi dwiema kończynami, między tymi dwoma biegunami kreacji jest związek nierozdzielny, ścisły, statecznie trwający; na ostatek:

Ponieważ myśl jako część naszego jestestwa, a samych siebie jako część natury uważać powinniśmy; przeto:

Myśl nasza koniecznie częścią natury być musi w takim samym stosunku, w jakim duch względem ciała zostaje. - (Z czego zarazem wynika musem nieodpartej konieczności, że umiejętność przyrodzenia z dwóch części składać się powinna, jednej - materialnej, a drugiej - duchowej, intelektualnej.)

Ale jakże to wszystko przypada do miary z polską literaturą? - może się niejeden zapyta czytelnik tego pisma. Odpowiadam: kto chce baczniejszy, nie powierzchowny tylko wzgląd rozciągnąć na literaturę jakiegokolwiek narodu, powinien z dala upatrywać cel swojego pisma, a przede wszystkim zdać sprawę: jakim rządzi się mniemaniem w tej mierze. Toż rozwinąć widoki, pod które wszystko podciągnąć przedsięwziął, żeby się potem nie wahał i nie przeciwił samemu sobie. Konsekwencja jest duszą takiego pisma. Nigdzie od niej odstępować się nie godzi. Któż da wiarę temu, co powiem następnie, jeśli się zawczasu nie wyspowiadam, jak widzę rzeczy i z wierzchu, i wewnątrz, i do czego się mają. - Literatura wyciągnieniem jest na jaśnią myśli narodu. W niej, że tak rzekę, czujemy się jak po tętnie. Więc z tą myślą rozwieść się musiałem, wszystko ku niej ciągnąc w całym przyrodzeniu. - Polska niesie przypowieść: kto do cudzego domu wnijdzie, gospodarskiej woli dogadzać musi. Tak samo: kto to pismo weźmie do ręki, niechaj ze mną rozumuje. Tą prośbą zamykam przemowę do czytelnika, rzecz moją tak dalej prowadząc ku końcowi:

Znać siebie i mieć uznanie samego siebie w jestestwie swoim, mieć wewnątrz ujęcie i grunt pod sobą - owoż niezaprzeczone, niezatracone prawo w rodzie ludzkim i najdostojniejszy przymiot człowieka! - Lecz tej własności rozwinionej i udoskonalonej na świat z sobą nie przynosimy. Człowiek rodzi się, nie wiedząc tego. Przez długi czas żyje w niemowlęctwie, zamknięty, ograniczony jako monada, z której nic ani na zewnątrz wynijść, ani wewnątrz do niej przeniknąć nie może. Wszystkie władze, zdolności, rozumienia, idee drzemią uśpione w zarodku. Ciche, bierne życie, najpodobniejsze wegetacji! I w rzeczy samej: zdaje się, że natura w każdym człowieku wznawia i niejako powtarza proces powszechny formacji wszystkich dzieł swoich, przebiegając przez stopnie i schody pośrednie tę samą drogę, od początku ku końcowi. Tryb postępowania jednaki; toż w przyrodzeniu, toż w człowieku, toż w historii. Od bezwładności do pojęcia! Od punktu, na którym jesteśmy, nie wiedząc tego, do punktu, gdzie mamy uznanie nas samych we własnym, oddzielonym jestestwie. Patrzmy się na dzieci nic nie wiedzące o sobie, kiedy jeszcze żadna podnieta zatajonej iskry w nich nie roznieciła i żadna refleksja nie wniosła rozerwania, niepokoju do ich niewinnego, błogiego jestestwa. Czyż wtenczas nie są na kształt roślin albo drzew, których obraz w wodzie się maluje? Enigmatyczne, dziwne stworzenia! Przedmioty naokoło siebie w zamieszaniu, w wątpliwym postrzegają świetle. Rozliczne, coraz nowe wrażenia plączą się, wikłają w ich duszy. Bojaźń, nadzieja prędko, silnie zajmą dziecię; dlatego chwieje się wśród mienionych coraz kształtów, postaci, obrazów. Ułuda, omamienie, pusta wesołość, strach i smutek, niecone lada fraszką, mijają i znowu wracają w tej porze ufności, szczęścia. Takie pojęcie, takie uczucie. Dzieci ani dzielić, ani odosabniać nie umieją. Nie rozrywają tego, co na jedności zależy. Wielkie też masy w najprostszych widzą zarysach i choć samych siebie nie pojmują, po wielekroć przecie w rzeczach bardzo trudnych, zakrytych i na pozór niedostępnych ich pojęciu, z podziwieniem naszym dalej przenikają, jak ludzie stare lata mający, żartkiego dowcipu, bystrego rozumu. Ściślejszym związkiem, niżeli my, połączone z całą naturą, zostają pod ową porę w zgodzie wszystko ogarniającej wszechrzeczy, ku czemu nikt potem nie przyjdzie ani usilną chęcią, ani biegłością w nauce, ani wiadomością rzeczy przeszłych, ani tęsknicą! - Gdy zaczynają własnej mocy doświadaczać, natenczas przechodzą drugą kolej bytu, a tej odpowiednią moglibyśmy znaleźć w dziale zwierząt. Tu jeszcze rządzą się naśladowstwem; za przykładem starszych czyniąc, co starsi czynią. Niedługo potem dają słabe oznaki wyższego pojęcia, następnie coraz jawniejsze, dobitniejsze. Wreszcie duch zaczyna się wyrażać na ciele. Z dziecinnych lat wyrasta młodzieniec, swawolny, bujny, potem nieukrócony, burzliwy, namiętny i tkliwy, i pełen uniesień. Z całości się wyrywa, z powszechnej wydziera się zgody we wszechrzeczy jestestwie. A potem zabrzmi, zagrzmi jako dźwięk, jako ton szczególny, rozstrojony, fałszywy w ogólnej tonice. Jest natenczas osobą************, jest szczegółem, indywidualną istotą, samolubem - "ja". - Jeden raz w życiu swoim każdy z nas był w raju, nim wyszedł z lat dziecinnych, w przeciągu między brzaskiem, świtem, jutrzenką - w rozdziale między wschodem i południem lat męskich! Nim zaufał własnej sile i zaczął oddzielnie egzystować w sobie dla siebie! Nim zaczął być osobą. Cóż sprawuje te zmiany? Oto obwarowana, dotąd nie rozdziergniona, nie rozszczepiona monada rozwierać się powoli zaczyna. Niepokój w duszy się szerzy; wzrasta w sercu. Młodzieniec mężniejąc wiedzie przeciwieństwo z całym światem, naturą, społecznością, z którymi dotąd w zgodzie i jedności zostawał - i myśl się jego na zewnątrz wydziera z boleścią, jako się dziecięce zęby boleśnie z dziąseł wyrzynają. Przyszedłszy ku swej zupełnej sile, wyosobniony ze wszechrzeczy jestestwa, wszystko znajduje przeciwko sobie, bo jest osobą, bo jest sobą samym. Już nie jest w naturze, ale zewnątrz natury, z pewnego względu za jej okresem. Natura zaczyna być dla nas przedmiotem, odkąd sami dla siebie staliśmy się przedmiotem, czyli rzeczą oddzielną. Człowiek wiedzący siebie, myśl swoje i wolę swoję, postrzega, gdzie jest, po co, na co i co go otacza. Pierwszy wszystkich nauk i doświadczeń początek! Teraz dopiero bada, rozumuje, dzieli, łączy, mierzy, waży, obserwuje i nad wszystko się wynosi, i wszystko pod swoje podbija posłuszeństwo... Jedna linia przez wszystkie lata życia naszego się rozciąga;

z początku w ciemnych niknąca punktach, jak we mgle i w mroku; dalej coraz jaśniejsza, wyraźniejsza; na ostatek samą jest jasnością, promieniem, światłem, wewnątrz obróconą źrenicą, widzeniem siebie okiem ducha - "uznaniem samego siebie w oddzielnym jestestwie". - Otóż niedościgła zagadka naszego bytu!... Pierwszy człowiek, jak wszystko żywiące*************, z łona natury jeszcze nie wyłoniony spał snem twardym we śnie niewypowiedzianego szczęścia. Powoli zaczął się budzić z tego snu na jawie i wychodzić duszą, myślą z wszechrzeczy ogółu. Na koniec został szczegółem, istotą rozumną, jednostką dumającą! Ta jest wielka jestestwa naszego tajemnica. Cóż go dotąd zaszczyca po tylu wiekach obłędnej kolei? Co w nim najpiękniejszego? Oto tęsknica na duszy i boleść na sercu, która je uciska po stracie nieskazitelnego mienia! Oto chęć wyjścia tą samą promienną myślą z ciasnego koła, z okresu jednostki, egoizmu, samolubstwa, chęć rozszerzenia się, rozprzestrzenienia miłością płomienistą, wszystko obejmującą od końca do końca, we wszechrzeczy jestestwie, w nierozdzielonym całej natury porządku - w tej harmonii, tej cudotwornej tonice całego świata!... Tymi oto słowy skreśliłem początek, następstwo, treść, szyk i koniec dziejów rodu ludzkiego. Toż samo bowiem słowo w słowo ziściło się w historii wszystkich ludów, co się na każdym człowieku, przez wznowienie tej samej przyrodzonej kolei, codziennie przed naszymi iści oczyma. Jest rdza, która wszystko pożera, nawet blask dawniejszej wielkości i piękności natury ludzkiej. Są uroki, co niemoc zadają oczom naszym, że jak oczy sowie przeciwko słońcu nic w przeszłości nie widzą prócz tej wypłowiałej szaty, jaką dzisiaj nosimy. Toć jednak prawda zapisana jasnymi i bardzo czytelnymi literami w naszym sercu: że kiedyś inszymi byliśmy. Bez tego nawet przypuszczenia ani pojąć nie można teraźniejszości. Czas obecny stał się, jest tylko produktem. Historia uczy: jako się stał? Umiejętność historyczna jest konstrukcją czasu. Pierwsza w dziejach epoka anorganiczną przypomina naturę. Ma ten sam kształt i podobieństwo. Tam w dali niedościgłej postrzegamy kolosalne postacie, pierwszych synów ziemi - malarskie figury, grupy patriarchalne. Wielki był człowiek w początkach. Są to niejako skały pierwiastkowej formacji w porządku historycznym. A dalej następujący okres: czyż nie przypada do miary z wegetacją w naturze organicznej? Czasy poetyckiego natchnienia, zapału? Nie sen li to rzeczywiście? Fantazja włada w tym świecie i jako duch nad ziemią się unosi po uskromieniu burzliwych żywiołów. Stwarza, czaruje! Fantazja w historii rozpościera się i mija niby sen albo mgła w świetle księżyca, kiedy gwiazdy rzęsisty blask sieją na ziemskie obszary. Nie jest to ani jasność słońca w południu, ani ćma nocna, ale blask miły, który nie razi oka i środkuje między tą i tamtą. Wszystkie tu kształty ponętne mają wejrzenie. Więcej we wszystkim poezji i dumania niżeli rzeczywistości, rozumu. Co atoli brać potrzeba w znaczeniu przenośnym. Dopiero w trzeciej (naszej) epoce czysty rozum rządzi światem. Czyż ta epoka nie przypada do miary z wyższym porządkiem w naturze i doskonalszą organizacją? Trzy są działy w przyrodzeniu, trzy w dziejach okresy. A porządek, następstwo niewątpliwie takie: na początku spółistnienie we wszechrzeczy jestestwie i życiu wszystkich razem stworzeń. Harmonia światów Platona! Rajskie mienie, bez wiedzy, bez uznania, w tonice i powszechnej zgodzie. To pierwszy okres! Przed wywołaniem z niebieskiej ojczyzny, kiedy jak aniołowie jednym wszystko rozumieliśmy wejrzeniem i w jednym okamgnieniu świat wszystek przebiegali, i naukę zaraz mieliśmy od stworzenia swego - bez sylogizmu, mędrkowania i wniosków, tych szczudeł roztargnionej potem natury wielkiego geniuszu, w którym przedtem była i zgoda, i harmonia, i jedność nierozdzielna, i moc pojmowania wszystkiego bez czasu i pojęcia samego siebie!!-Dalej: odwrót opacznej woli; odstępstwo człowieka od porządku ogólnego; wydarcie się ze wszechrzeczy jestestwa. Czas tworzydeł fantazji, wiary, uniesień - smutku, melancholii. Wysoka poezja człowieka - mrok w blasku posępnym i łagodnym świetle księżyca. Prawdziwa romantyczność! Człowiek jest tylko snem, cieniem w tej pięknej epoce, której w naturze wegetacja roślin odpowiada. To wiek pośredni między boskim natchnieniem pierwszego a rozumem, albo raczej umem, ostatniego. Ten tedy jest drugi okres! Nareszcie jasność południa, pojęcie samego siebie, doskonała refleksja. Czas egoizmu, rozumowania, filozofii; w tym czasie my żyjemy. To trzeci okres! Cel historii taki: "Bądźmy jako dzieci", ale w umie, rozumie, w uznaniu siebie samych w jestestwie naszym... Powtarzam raz jeszcze, czego dostatecznie wypowiedzieć nie mogę: - myśl, że kiedyś, w początkach świata, człowiek był inny, pojętniejszy, szczęśliwszy, choć tego nie wiedział; myśl tak zwanego złotego czasu; myśl raju; myśl błogich chwil, bliższego z naturą powinowactwa, ściślejszego związku z Stworzycielem nieba i ziemi; myśl ta - albo raczej: to jako mgła snujące się, dalekie wspomnienie - tkwi pod rozlicznymi postaciami w każdym systemie poetyckim, w każdym układzie pojęć religijnych, w każdym porządku filozoficznych wyobrażeń ledwo nie wszystkich ludów starożytnych. Świadectwa godne uważania. To pierwszy okres. Dalej: myśl późniejszej, nigdy nie wybadanej rewolucji w moralnej naturze człowieka, za wiadomością złego i dobrego, a zatem przez rozróżnienie jednego od drugiego, a zatem przez wiedzę, a zatem przez "się", jako mówi genialny spółziemianin nasz Nepomucen Kamiński, tak głęboko częstokroć przenikający do szczerej istoty, a potajemnych i zakrytych rozumień w języku polskim; mysi tej okropnej, tajemniczej, ale konieczniej rewolucji, która zburzyła jedność w naturze, zgodę wielką w umyśle, szczęście, prawdę w porządku moralnym, która, wyrwawszy człowieka ze wszechrzeczy związku nierozdzielnego, z samym sobą uczyniła sprzecznym, niezgodnym, nic teraz nie pojmującym bezpośrednio, dlatego że pierwej siebie pojąć musi, żeby pojął co bądź innego; myśl ta poważna, stara jak świat, wypełnia historią tylu rozsianych po ziemi plemion; jest treścią, osnową ich dziejów. To drugi okres. Toć właściwie początek historii - co do czasu. Historia zaczyna się od rozdwojenia, a raczej roztrojenia wewnątrz nas.************** Od tego punktu: kiedyśmy sami dla siebie zaczęli być przedmiotem widzenia. Od refleksji. Przed refleksją nie było czasu, bo czas (a zatem historia) rodzi się z następstwa myśli, przez rozumowanie. Pięknie tedy i nie bez głębokiego w tę rzecz wejrzenia ktoś powiedział, "iż w tym, że rozumować i myśleć możemy, najoczywistszy dowód naszego zboczenia, upadku". - Na ostatek: myśl. że człowiek dąży do odzyskania owego stanu, to jest: "żeby - jako Pismo mówi - gołębią prostotę z wężową łączył chytrością", czyli innymi słowy, co na jedno wypada z tego przenośnego rozumienia: żeby umem, rozumem, żartkością i przenikliwością swego dowcipu, toż głębokim a jasnym samego siebie pojęciem, ze wszystkimi dary i dzielnościami cywilizacji, które z tego pojęcia wypłynęły, był tak dobry, tak niewinny, tak cichy i natchniony, jak ów pierwszy człowiek przed wywołaniem i tułactwem swoim, kiedy go Stworzyciel nieba i ziemi posadził ręką swoją w raju, kiedy po raz pierwszy w świcie pierwszej różanej jutrzenki ujrzał spaniałe dzieła natury i wszystkie razem dziwy na ten widok serce jego opanowały, kiedy Bóg dziewosłębił pierwszej parze; myśl, że tego dążenia niezatarte ślady postrzegać się dają w sprawach, klęskach i powodzeniu wszystkiego rodu ludzkiego; myśl Opatrzności, prowadzącej człowieka za rękę ku temu dalekiemu jeszcze celowi, jest myślą największych filozofów, historyków teraźniejszego wieku. To trzeci okres. - Te trzy rozległe pojęcia: pierwotnej wielkości, odwrotu opacznej woli i odzyskania, czyli powstawania i dźwigania się z upadku (w ci. Tgłym ku temu kresowi postępie rodu ludzkiego) - są nicią wątkową historii, są odmotaniem wszystkich zagadek nie rozdziernionej żadnym innym przypuszczeniem plątaniny.

Ta jest teoria uznania samego siebie w swoim jestestwie, którą z wielu stron i pod wielą roztrząsałem względami... Atoli nie wszyscy ludzie tę kolej przechodzą. Niektórzy, zastanowiwszy się na wpół kresu, trwają do ostatka w niemowlęctwie źle rozwikłanej myśli. Tak się i z całymi dzieje narodami. Zaiste! Niemała to rzecz być musi uznanie samego siebie w jestestwie swoim, kiedy przez to jedynie człowiek staje się refleksją natury, reprezentantem całego przyrodzenia i wszystkich na świecie stworzeń. Ale ten tytuł zaszczytny służy tylko myślącym, rozumującym ludziom, w których myśli zgromadzone są wszystkie po całym przyrodzeniu, roztrącone błyski to życia, to rozeznawań. Ci, co nie myślą albo myśląc, myśli swoich nie wiedzą, co nie przyszli jeszcze ku temu rozdziałowi, iżby sami dla samych siebie byli niejako zewnętrznym przedmiotem uwagi i baczenia: ci żadnego prawa do tej wysokiej chwały nie mają. Nie znając samych siebie, czyż mogą znać drugich i innym przodkować stworzeniom? Tacy w niższym mieszczą się rzędzie. Mają myśl, ale nie swoją, bo jej sobie nie przywłaszczyli. Mają pojęcie, ale nim nic nie pojmują. Są, ale dla drugich, nie dla siebie. Oni żadnego zgoła nie mają jestestwa. Nieme posągi na scenie życia! Pospolicie też rządzą się instynktem nierozwikłanym w jasność rozumu, cudzą radą albo zwyczajem. Co jest złego na świecie, poszło z takich ludzi. Nieszczęśliwi.

W bystrej, żartkiej myśli, w opatrznej radzie, w poważnym słowie maluje się godność duszy ludzkiej. Te zalety zdobią męża; nimi jaśnieje; w nich ma uznanie samego siebie w swoim jestestwie.

W rozważnym działaniu, w mądrej sprawie, w silnym wyrażeniu ducha, w śmiałym wyciągnieniu na jaśnią spólnej myśli maluje się godność i dostojność wielu takich mężów.

Ci wszyscy razem zebrani w całość składają jeden naród, mający jedne prawa, jedne spoiną ojczyznę.

Jeden człowiek, gdy myśleć zacznie, przychodzi ku uznaniu samego siebie; tak samo i cały naród w myśli swojej toż uznanie samego siebie w jestestwie swoim mieć musi.

Jak myśl jednego człowieka zamyka w sobie, że tak powiem, istotę jego istoty, tak zebranie w całość wszystkich razem myśli reprezentuje istotę narodu.

Ściśle rzecz biorąc: naród nie jest to zbiór ludzi zamieszkałych na przestrzeni określonej pewnymi granicami. Ale raczej istotą narodu: jest to zbiór wszystkich jego wyobrażeń, wszystkich pojęć i uczuć odpowiadających religii, instytucjom politycznym, prawodawstwu, obyczajom, a nawet będących w ścisłym związku z położeniem geograficznym, klimatem i innymi warunkami empirycznego bytu.

Że jedne narody giną i śladu po sobie nie zostawując, a drugich pamięć przechowuje się w dziejach, skądże to pochodzi? - Co sprawuje tę tak ważną różnicę? Oto że ostatnie za dni swoich przyszły ku uznaniu siebie w masie swych myśli i wyobrażeń, a jestestwo pierwszych zasadzało się jedynie na zmiennych, przemijających warunkach bytu, to jest: na pewnej liczbie indywiduów, które mieszkając w przestrzeni określonej pewnymi -granicami nigdy samych siebie w jestestwie swoim nie uznały; uznania tego świadectw ani piśmiennym dostatkiem, ani w dziełach sztuki potomności nie przekazały, a tym samym żadnej reprezentacji czy to w moralnym, czy umysłowym, czy estetycznym świecie mieć nie mogły. Takie zbiory indywiduów są na kształt cząstek materii zostających między sobą w słabym związku mechanicznym, który środki mechaniczne łatwo rozrywają i niszczą.

Niechaj naród raz tylko i choć na czas najkrótszy ma to uznanie samego siebie w swoim jestestwie, a już pamięć jego nie zaginie. Wyrazi się bowiem, wyjawi, zasłynie. Będzie miał poetów, sztukmistrzów, dziejopisarzy, mówców. Uczucie to bowiem, kiedy się naród w swoim jestestwie nie rozdzielonym czuje jak po tętnie,*************** jest tak piękne, tak szlachetne, że się koniecznie wszystek w nim wyjawiać musi, wyrwać na jaw, wynurzyć, swoje "ja" na oko pokazać.

To wyrażenie ducha, to wyciągnienie myśli spólnej na jaśnią, ta ogólna masa wszystkich razem wyobrażeń i pojęć, cechujących narodu istotę, "stanowią literaturę tego narodu".

Do tego zmierzały poprzednie rozumowania. - Zajmując pod jeden widok to wszystko, co się dotąd rzekło, wyznaję:

Że naród jedynie tylko w literaturze ma swoją refleksję;

Że jedynie tylko w masie swoich wyobrażeń i myśli ma wewnątrz ujęcie, ma grunt pod sobą i uznanie samego siebie w jestestwie swoim.

Ważna prawda! - Jest więc literatura z pewnego względu jako sumnienie narodu. Z czego wypada: że naród, nie mający własnej, oryginalnej literatury, to jest nie mający wyciągnionej na jaśnią powszechnej masy wszystkich swoich wyobrażeń, pojęć i myśli, jest tylko zbiorem ludzi zamieszkałych na przestrzeni określonej pewnymi granicami, którzy jeszcze moralnego ogółu nie składają... Nie dosyć na tym, że jesteśmy; potrzeba to jeszcze wiedzieć. Im lepiej to wiemy, tym bardziej rozszerzamy się, umacniamy w jestestwie naszym. Kto jest - powtarzam to raz jeszcze - a nie ma uznania samego siebie, czyli; kto tego, że jest, nie wie, ten jest tak, jakby go wcale nie było. Jest, ale tylko dla drugich, nie dla samego siebie... Nie dosyć na tym, że wiemy, jak jesteśmy teraz. Jeżeli tylko w obecnym uznajemy się jestestwie, czyż to uznanie będzie kiedykolwiek doskonałe? Na co się wreszcie przyda taka wiedza? Cóż z tego, że z dnia na dzień żyjemy jako żebracy, tułacze jałmużną się utrzymujący, którzy nie wiedzą, gdzie głowę swoją skłonić mają ku wieczorowi? Śliskie myśli nasze i byt nasz śliski: pamięć nietrwała, a w utrapieniu ledwo się sama czuje. Przecież trzeba mieć wsporę na czymś. Wszelki lud rodowity, historyczny, w historią świata zachodzący, jest jako roślina w patriarchalnej osiadłości; z nasion na ojczystym rozkwita gruncie, a potem za błogosławieństwem nieba w wysokie, cieniste drzewo wyrasta. Stoi mocno i bezpiecznie na pniu to drzewo, jeśli ssie pokarm z ziemi jako z piersi macierzyńskich. Korzeniem jego jest przeszłość historyczna. A wszystkie dzieje tego pnia rokrocznie wyrzynające się na nim pierścienie szeroko rozpowiedzą! Tam w pośrodku postrzeżesz zdrzeń - życie rośliny, z którego się pierwotne rozwinęły listki; naokoło w coraz szerszych kręgach postrzeżesz późniejsze lata i wieki, każdy oddzielnie, a jednak wszystkie razem najściślej z sobą związane, zrosłe, z których każdy jeden w drugi zachodzi, jak koła zazębione zachodzą za siebie, i jedno drugie, choćby ich było i najwięcej, porusza, obraca. Wszystko to razem zewnętrzna okrywa kora, spaja w całość. Takie jest życie ludu!

Nie obcym ja przybyszem, ani w obcej ziemi.

Łączę się z wami bracią tu mojemi.

Kość z kości ojców naszych, ród jeden składamy,

I jednym wszędzie duchem oddychamy. Gniazdo nasze tak stare, jak morze i rzeki, Którym imiona daliśmy przed wieki. Itd.****************

Jakże ci się mylą, którzy wszystko zasadzają na tym, co jest teraz, a co przeminęło, na złe wykładając, albo jawnie śromocą, albo, jeśli nie mogą, w opaczne przywodzą mniemanie! Życie historyczne wszelkiego ludu jest, zdaniem moim, nie co innego, tylko ciągły, nigdy nie przerwany proces uobecniania się samemu sobie od początku, od kolebki, przez wszystkie pośrednie czasy. Jest to pojmowanie, czucie samego siebie w całym przestworze rodowitego bytu. Poczuwajmy się we wszystkich czasach swoich, żebyśmy mieli wszystkie kolejne wieki naszego bytu w każdym momencie przytomne, tak żeby za każdym uderzeniem pulsu i w każdym nieledwo tchnieniu naszego życia wywijało się z zapadłej niepamie ici minione, zatracone narodu jestestwo. Tym tylko sposobem doskonale pojąć się zdołamy. Taki tylko naród jest na kształt drzewa poświęconego, które wiekami zielenieje i bezprzestannie kwitnie; w burzy, w pogodzie, bez przerwy. Na to wychodzi "rozumienie samego siebie w przeszłości i teraźniejszości". Od zawiązków, od ziarna nasiennego do korony rozłożystej cienistego klonu, jaworu albo modrzewia!

Gałązka odcięta od szczepu, którą wiatr daleko unosi na pustynię, gdzie uschnąć musi, albo którą prędki strumień czasu pociągnie na głębią, w toń zatracania:, to naród dawnych czasów w swojej nie mający pamięci! Prawda, powinnością jest każdego czasu stworzyć coś swego, coś sobie tylko właściwego. Ale także i to wątpliwości żadnej nie podpada, że ten czas jest przeszłych czasów utworem. Nie wszystko upada od niemocy, nie wszystko ginie starością. Wieki przeszłe mają swoich dziwowidzów, mają swoich chwalców teraźniejsze. Jak jedni tak drudzy bardzo potrzebni ludzie. Reprezentują całość z wielu części złożoną. Wszystko, co było, co jest, niechaj się odbije w literaturze, tym ruchomym zwierciadle dawniejszych i dzisiejszych pojęć, żebyśmy samych siebie w drugiej ujrzeli postaci. Biada ludowi, gdy choć na moment wyjdzie z tego rozumienia samego siebie! Jeśli nie jest ustawicznie w tym jasnym widzeniu! Jeśli literatura jego pokazuje jakąś omylną, obcą postać w szacie łatanej z różnych kawałków, niejednego postawu.

Od pozornej refleksji w krainie złudzenia i omamień w fantastyckich przeobrażeniach, w roznoszeniu się jestestw na dwoje i ukazywaniu omylnych kształtów rzeczy to na wodzie, to w cieniach, to w obłokach, to w sennych postaciach -od tego cudownego misterstwa w przyrodzeniu przyszedłem do refleksji rzeczywistej i jasnej, którą Bóg stworzył dla natury w myśli człowieka. Tę myśl uważałem jako istotę promienistą i jako strojny akord wyrażający harmonię świata. W tej myśli szukałem związku człowieka z przyrodzeniem. W tej na koniec myśli rozwikłanej, wyciągnionej na jaśnią i odbitej w literaturze znalazłem ogólną refleksją dla ludzi zostających w związku społecznym.

Suma całego wykładu jest to: że przez literaturę potrzeba rozumieć systema tych nauk, tych umiejętności, tych wszystkich razem tworów ludzkiego umysłu, a raczej systema tych działań i poruszeń myśli, które mają najbliższy i bezpośredni związek z cywilizacją i duchem narodu.

A zaś przez cywilizacją rozumieć należy: moc, dzielność i stateczne, bezprzestanne objawianie się i wyrażanie tego ducha we wszystkich nawzajem umiejętnościach, we wszystkich naukach, we wszystkich tworach ludzkiego umysłu; krótko mówiąc, w powszechnym systemie działań i poruszeń myśli całego narodu.

Znaczenie przestronne i wiele ogarniające. - Tę miarę wziąwszy do ręki i pod tym tylko względem uważać będę naszą ojczystą, polską literaturę.

Jaki jest stan teraźniejszy tej literatury? Co ma w sobie właściwego, pierwotwornego, prawdziwie polskiego? Czym się różni od innych postronnych? - Jeżeli napomknienia, widoki urywkowe, myśli ogólne tę rzecz rozjaśnić zdołają, położę w to staranie moje, zawsze jednak z o-strzeżeniem czytelnika: in magnis voluisse sat est. Niechaj raczej uważa to pisemko moje jako zarys, plan obszerniejszego dzieła, a nie za samo dzieło.

Z poprzednich uwag wynika, że nazwisko pięknej literatury i tytuł honorowy, a wielce wygodny, beletrysty, który u nas gdzieniegdzie popłaca, w mniemaniu autora tego pisma żadnego znaczenia mieć nie może. Bo któż jest beletrysta? - Nie jest nim uczony z powołania, nie jest poeta z natchnienia, nie jest sztukmistrz ani badacz dziejów, ani wreszcie filozof. Jakiż jego zawód, jakie zatrudnienie?

Znać się na wszystkim, a nic gruntownie nie umieć? Kochać język ojczysty, nauki i sławę, a nawet nie mówić po polsku (jak najczęściej czynią amatorowie, dyletanci), a nie przykładać starań, żeby im się dobrze działo, żeby się w kraju rozszerzały i kwitły? - Osobliwie w Polszcze cóż nad to godniejszego politowania? Toć prawdziwie literackie nic, pozór tylko na osłonę niedbalstwa czy obojętności w rzeczach wielkiej wagi, z dobrem powszechnym nierozdzielnie, złączonych. Od utworzenia się filozoficznej estetyki ustała tak zwana piękna literatura; wiersze nie są poezją; na rymach teraz sztuka nie zależy: nie masz przeto i beletrystów. Jest tylko jedna literatura, nosząca na sobie obraz i podobieństwo moralnej istoty narodu. Są, powinni być jedni ludzie myślący, pracowici, których by chęci energiczne i wytrwałość w przedsięwzięciach tę literaturę wspomagały, zbogacały. Jedna ziemia, jedno powietrze, jeden duch! Przeto życzyć by należało, aby ustał ów płonny tytuł. Policzmy go do zwietrzałych zaszczytów, jak kładziemy i przechowujemy w osobnych komnatach, często tylko dla osobliwości, dawnej czci oznaki, jakimi się niegdyś dworscy ludzie w wysokie o sobie podnosili rozumienie albo ostatki staroświeckich ubiorów, którymi się przed wiekiem niepokaźna, a chełpliwa uroda oczom świata wysługiwała. Et haec et talia. - Niwa nauk ojczystych rozległa, bujna, nieprzejrzana okiem; tu każde ziarnko stokrotny owoc wyda, a robotnik rzadki; a ci, co szczerze, co ochotnie pracują, może by się i dzielić nie chcieli zarobkiem z trzpiotami, dworakami literatury gotowalnianej, niewieściej, którzy kiedy myśleć i działać potrzeba - szukają rozrywki w marnym dyletantyzmie.

Wreszcie: z samej potrzeby daleką przestrzeń olbrzymim niemal krokiem przebiec powinniśmy. Polska w dziewictwie jest jeszcze, tak - zdaje się - dla literatów sławy, toż ze względu dostatków literatury, którą spólnymi chęciami pomnażać należy. Tu najpiękniejsze, dotąd nie uszczknione wieńce rosną. O cały wiek ubiegli nas postronni w sztuce, umiejętności, we wszelkich działach poznawań ludzkich. Niezmierne pole myśli otwiera się przed nami, którego ani ulotny dowcip, ani dyletantyzm nie ogarnie. Ileż rzeczy stało się w świecie duchów, o czym z cudzej ledwieśmy wieści słyszeli? - Wszystko to przekonywa, że nam trzeba teraz poważnych rozmyślaczów, a nie beletrystów, pracowitych pisarzy, a nie motylego owadu, co z kwiatu na kwiat przelatując z samych zawiązków ssie słodycz.

* "...Mieć uznanie samego siebie w swoim jestestwie". - W polskim języku nie masz lepszego i dobitniejszego, zdaniem moim, wyrażenia na oznaczenie tego, co łacinnicy rozumią przez: Conscientiam sui, a Niemcy przez słowo także złożone Bewisstsein. Dotąd nazywano to u nas przeświadczeniem; ale przeświadczenie nie maluje rzeczy. Idzie tu o to, żeby wyrazić: że wiemy, iż jesteśmy, czyli: wiemy się w jestestwie naszym. Zaś przeświadczenie (wyraz przez wszystkich znajomych mi pisarzy polskich używany w omylnym rozumieniu) znaczy tylko: że wiemy, iż wie-my; a zatem wyraża tylko principium cogitandi, a nie principium cogitandi et essendi. Co innego wiedzieć się w myśli, czyli wiedzieć, znać myśl swoje, a co innego pojmować się i w myśli, i w jestestwie zarazem. Wreszcie po co stwarzać dla filozofii polskiej (jeżeli ją kiedykolwiek będziemy mieli mimo nasz odwieczny wstręt ku wszelkiej filozoficzności) wyraz nowy, kiedy jest stary nierównie lepszy? To uznanie samego siebie w jestestwie swoim znalazłem w Skardze, Birkowskim i innych znakomitych pisarzach, którzy, ucierając się z kacerstwem w Polszcze, samym trybem polemicznych roztyrek bardzo głęboko zabrnęli w subtelności teologiczne. Szczęśliwie oni nakłaniali mowę ojczysta do wykładu pojęć wysokich, oderwanych, cienkich. Stąd korzyść dla języka niemało ważna; byleśmy tylko z niej rzetelny pożytek wyciągnąć umieli. Wiele takich wyrazów znaleźć można w jednym np. traktacie X. Jabłonowskiego. Ale my wolimy stwarzać wyrazy rzeczom opaczne dające rozumienie niżeli przenikać do szczerej istoty polskiego języka w dziełach, pod tym względem nieoszacowanych, starych pisarzy naszych. Podobni w tym nieumiejętnemu ziemianinowi, który dobra, żyzną rolę lichym zasiewa ziarnem. - Rzecz dziwna i godna z wielu miar uwagi: że nawet w języku polskim owo principium essendi et cogitandi wyszło za naszych czasów i z używania, i rozumienia Polaków.

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Handbuch der (Geognosie Szuberta: oraz: Ansichten von der Nachtseine der natur-wissenschaft tegoż.

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Ibid.

**** Według rozbioru Vauquelina składa się feldspat z 64 części krzemionki, 20 glinki, 2 wapna i 14 potażu.

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Quattuor litteris Adam, quattuor terrae partes contineri: orientem, occidentem. septemtrionem et meridiem - wyrazy św. Augustyna.

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Ansichten v.[on] der Nachtseite d.[er] Naturwissensch.[aft].

** *****Czyli tego, co Niemcy wyrażają słowem: Gegensatz.

******** Granat, podług rozbioru Klaprota, składa się z 35,75 części krzemionki, 27,25 niedokwasu żelaza i 0,25 niedokwasu manganezu. A rubin, podług rozbioru Vauquelina, składa się z 82,47 części glinki, 8,87 magnezji, 6,18 kwasu chromicznego. Mineral. Drzewins. - Czyż to nie pokazuje zbliżenia się do roślin zawierających pierwiastki farbujące?

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Wyrażenie Steffensa.

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Wzmiankę o Jasnowidzącej z Preworst uczyniłem był w "Kurierze Polskim" (Nr 216 [R. 1830]); z tego powodu nadmieniam: że pewien doktor filozofii, wydawca "Pamiętnika Umiejętności i Literatury", umieścił w swym piśmie artykuł o tej Jasnowidzącej z dziennika francuskiego "Revue Encyclopedique". Artykuł, w którym się cała czczość maluje, niewielu już w zastępie swoim stronników liczącej francuszczyzny osiemnastego wieku. "Kurier Polski" w roku bieżącym zarzucał uczonemu spomnionego "Pamiętnika" wydawcy horrorem meditationis. Zacny filozof nic wyszedł jeszcze z tego obwinienia. Iści się to na obecnym przykładzie. Z mojej strony muszę go tu obłożyć cięższym jeszcze zarzutem, cale nie przypadającym do miary z szumnym tytułem wydawanego przezeń pisma, które nazwał "Pamiętnikiem Umiejętności i Literatury". Muszę bowiem powiedzieć, że zacny doktor ma horrorem scientiae!! Co jest rzeczą daleko boleśniejszą. Godziłoż się mu w teraźniejszym stanie wiadomości pod względem magnetyzmu przełożyć tak źle pomyślany, tak źle napisany artykuł i częstować nim swoich czytelników? Toż własnym dowcipowaniem, dalekim od filozofii, której jest doktorem, podszywać się pod cudzy płaski dowcipek? Godziłoż się mu nie wiedzieć tego: że dziennik "Revue Encyclopedique", choć bogaty w rozliczne wiadomości, przez samych jednak światlejszych Francuzów odwołany został za rozmnożyciela i patrona wszystkich opinii tchnących obskurantyzmem pod względem i estetycznym, i naukowym? Wydawca tak filozoficznego dziennika nie jest przecież najfilozoficzniejszy w wyborze przedmiotów, którymi zapełnia pismo swoje, To przyznać potrzeba, cela va sans dire. Jest to stek zwietrzałych maksym. Zapewne w duchu tych maksym odsyła wydawca tych wszystkich, "którzy się do woli naczytali jasnowidzeń wieszczki z Preworstu i już się ważnością różnych z tych wniosków przejęli" - do dzieła doktora Hilberta o widmach, które jako skuteczny antidot zaleca. Zaleca także wydawca zapowiedziane dzieło Waltera Skota: Historią demonologii i czarnoksięstwa. Nareszcie powiada: "że podobnego rodzaju przedmioty dają się także popularnie obrabiać (?): widzieliśmy to w narodowej powieści Panna Florianna, która była także jasnowidzącą z wieku XVI." - A trzeba wiedzieć (może mylę się w zdaniu moim), że tę powieść pod tytułem Panny Florianny sam wydawca napisawszy, umieścił w swoim "Pamiętniku Umiejętności"!! Zachodzi teraz pytanie, do jakiego działu ścisłych umiejętności należy ta Panna Florianna XVI wieku? Do jakiego działu literatury i sztuk pięknych? Czy do satyry? (może na rozum samego autora) Czy do epigramatu? - Ale wolę demonologią Waltera Skota. wolę doktora Hilberta, wolę nawet, gdyby wybierać przyszło, ów przedmiot "popularnie obrabiany", to jest powieść o Pannie Floriannie niżeli całą filozofią i estetykę wydawcy "Pamiętnika Umiejętności".

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Toć jest, co wyraża owa formuła szellingianizmu: "das bestandige-sich-selbst-Object-werden-des Subjectiven."

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Osobą! Ten wyraz w polskim języku zawiera filozoficzne wyobrażenie. Znaczy zaś: "jakoby tylko był sobie, w sobie, a nie komu innemu": albo: "jakoby był osobno, nie razem." Kamiński mówi: persona - per-se-stat.

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Wyrażenie biblijne. Przekład Wujka.

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Roztrojenia! Dlaczego? - Kamiński to pięknie i z bardzo filozoficznym rozumieniem języka naszego wytłumaczył w swym nieoszacowanym piśmie (Patrz "Haliczanin". T. l. na str. 97). Oto są jego słowa: "moje ciało jest ciałem; ale moje ja - duch; ja się duchem widzę, a patrzę ciałem: a kiedy patrzę, wtenczas szukam przez trzy w czasie: przez swoje ja, przez się i przez to, czym patrzę: przez moje ciało (zmysły)." - "Ja, kiedy patrzę, wtenczas szukam tego, co już we mnie było, com już wiedział, czego miałem wid, ideę z idej, z Boga, w którym byłem, bom z niego". Wielkie w tym rozumienie Kamińskiego, bo jak wiadomo, "uznanie samego siebie" jest triadą. Najprzód jest myśl, po wtóre jest wiedza tej myśli, czyli wewnętrzne poznanie, objawienie (wyjawienie się tego ja wewnątrz), a po trzecie rezultat dwóch poprzedzających: "uznanie".

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Stary wyraz polski; znaczy: puls.

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Lech Woronicza, księga druga.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI

Poeci. - Architektonika idealna w systemie poetyckiej literatury polskiej. - Porównanie tej literatury z rzymską za Augusta Cezara.

Prędzej to może, łatwiej trafi do przekonania wiciu czytelników moich, co się rzekło we dwóch pierwszych rozdziałach, niżeli to, co mam następnie powiedzieć o spółczesnych polskich poetach, sztukmistrzach. Słyszałem nieraz, jakoby się nie godziło pisać o żyjących. Dlaczego? Pisać a mówić, toć wszystko jedno, zdaniem moim. Niechaj tylko każdy tak pisze i mówi o swoim czasie, jakby żył cokolwiek później; o dawniejszych zaś czasach, jakby się patrzył na takowe, a pewnie nie zbłądzi. Szczególniej atoli: niechaj pisze wedle przekonania i rozumienia swego! - Praktyka jest kamieniem probierskim ledwo nie wszystkich mniemań teoretycznych. Jakimiż tworami podparli swoją teorię stronnicy literatury poetyckiej z czasów Stanisława Augusta? Wszelka wiara, nawet poetycka, cudami się rozszerza i pomnaża. Któż uwierzy prorokom bez natchnienia? Prawodawstwo estetyczne potrzebuje sankcji geniuszu. Gdzież są poetyckie dzieła klasyków? Któreż tak silnie zajęło umysły i tak silnie wpływa na opinię spółczesnych, żeby w tej mierze o lepszą iść mogło z celniejszymi tworami naszych romantyków? Gładkie, staranne przekłady z obcych języków, ustawne podwodzenie mowy ku wytworności smaku i delikatności wysłowienia nie przechylą sporu na stronę naśladowstwa. Czasy tych zalet może na zawsze przeminęły. Teraz trudniej niżeli przedtem dostać u nas poetyckiej, pisarskiej sławy: a zalecanki krotofilne niczyjego nie przerobią rozumienia. Zmężniało dzisiejsze pokolenie. Młodzież myśli, rozważa i w smak jej nie idą przymilenia lekkiej Muzy nadsekwańskiej, której kupny uśmiech, toż najznaczniejszy pokaz łaski od lat wielu w samej Francji staniały.

Wcale inaczej ma się rzecz co do tych poetów w literaturze ojczystej, których nie wiedzieć dlaczego romantykami nazwano. Ci własną usilnością, własnymi dziełami mocują, wspierają wyznawaną przez siebie teorią sztuki: jeżeli tylko poecie, sztukmistrzowi teoretyczne rezonowanie na co się przydać może! Ich młoda, poetycka literatura jednym oto żartkim skokiem daleką przestrzeń ubiegła - jak Alcyd dławiąc smoka w kolebce. Wyznaję to przed obliczem narodu z prawdziwą chlubą, z prawdziwym uczuciem dumy narodowej! - W tej, że tak powiem, wobec nas, przed naszymi oczami improwizowanej literaturze wyraża się duch dziejów krajowych, duch starej Polski. Jeszcze nie stanęła u kresu swego, ale ciągle naprzód postępuje.

Któryż twór położę na czele tego systematu nowych, świetnych tworów imaginacji?... Przede wszystkim oddajmy cześć umarłemu. Poświęćmy kilka słów cieniom poety, który za dni swoich tak był skromny i tak cichy - tak natchniony, a tak mało znany rodakom, spółziemianom. Urońmy łzę na jego grobowcu, bo wieszcz umarły jest patronem żywych.

Smutna powieść jego, jak dumy i śpiewy tego kraju, gdzie się urodził. Ofiara nieumiejętnej krytyki, co ją przed kilką laty na zapomnienie skazała! - Publiczność polska nie zna Marii Malczewskiego. Nie we wszystkich ręku znajduje się to poema. Nie rozkupiono malej liczby odbitych egzemplarzy. Przykład nieprawdy recenzentów godny pamięci. Maria Malczewskiego jest jednym z najśliczniejszych i największych utworów tegoczesnej literatury polskiej, mimo wielu niepoprawnych wierszy i twardego, jak się niektórym zdaje, wysłowienia - jakie ja przynajmniej, moim zdaniem, za zaletę poczytuję. - "Gdybyśmy tylko mieli Marię i Grażynę - rzekł Michał Grabowski w dzienniku Ordyńca - mielibyśmy już oryginalną literaturę." - Ten młody krytyk powiedział prawdę.

Napiszę o tej powieści, co długo w myślach miałem. - Działo się to na Ukrainie, podobno że za rządów Augusta III. Wojewoda, pan wielki, możny, bogaty, podniosłego serca, dumny z rodu i mienia, wysłał syna za granicę. Ten po drodze, przypadkiem czy z rozmysłu, wstąpił do domu mniej majętnego, lecz poczciwego szlachcica. Obaczył jego córkę. Wacław był młody: Maria była także młoda, piękna. Pokochał ją i z nią się ożenił. Ojcu, panu Wojewodzie, nie podobały się te śluby. Raziła arystokratę wielka, jak sądził, nierówność stanu, a prawdziwa imienia i dostatków. Przedsięwziął stargać święty węzeł, zrazu łagodną namową i upominaniem ojcowskim, a gdyby to nie pomogło, przemocą, gwałtem. Syn jednak żadną miarą nie chciał złamać poprzysiężonej wiary. Wojewoda, widząc jego stałość, rozkazał kozakom porwać Marię z domu jej ojca, Miecznika, i utopić w pobliskim stawie.

Ta jest osnowa powieści Malczewskiego. Poetycki obraz dziwnego zdarzenia! Konturowy zarys, wielki pomyślany, prosty, jak przyzwoicie biegłemu sztukmistrzowi. Wykonanie tego planu śmiałe; każdy zaś domyśleć się może, że przez wykonanie poematu nie rozumiem wierszy gładkich, potoczystych.

Co za widok stawia autor przed oczy nasze! I jak właściwym godłem z Jana Kochanowskiego zagaił początek pierwszej pieśni:

Wszystko się dziwnie plecie
Na tym tu biednym świecie.
A kto by chciał rozumem wszystkiego dochodzić,
I zginie, a nie będzie umiał w to ugodzić.

Rzeczywiście wszystko się w tej powieści splątało w gmatwaninę nieszczęścia nigdy nie odmotaną. Rzecz prosta i zawiła, naturalna i okropna, powszednia i głęboka jak przepaść. - Nie tak czyn krwawy, jako przyrządzenia mordercy wzbudzają zgrozę, kiedy przed odprawieniem swej roboty w skrytości myśli układa zabójstwo potajemnie, milczkiem, z tyłu godząc. Daleki zamach ledwo nie straszniejszy od samego uderzenia. Nie śmierć, ale droga do śmierci, ale kręte do tego ścieżki, manowce sieją postrach. Wikła się myśl ludzka w tym labiryncie. Natenczas złowieszcze przeczucie całą moc swoje odzyskuje na duszy naszej. To czajenie się, uprzedzające skutek, jest na kształt mroku, jest jako ciemna strona fantazji. Jakaś opona, czarny kir zalega wtedy przestrzeń niezmierzoną między daleką chęcią, zawartą jeszcze w sercu, i jej dopełnieniem, między wyciągnieniem ręki i zadaniem ostatniego, śmiertelnego ciosu. Północna godzina Szekspira! Rodzicielka wielkich, traicznych wrażeń! W tym mroku imaginacji, za tą mglistą zasłoną fantazji pojął Malczewski rzecz swego poematu. - Nie rozbieram krytycznie, kreślę tylko, co czułem, co mi się zdawało przy częstym odczytywaniu tej powieści.

Tajemnica osłania zamiary Wojewody. Jego samego prawie nie widać na scenie. Poeta stawia mordercę w głębi. Raz tylko jeden ukazał go w komnacie starego zamku. Tam jego myśl ukryta samotnie się żarzy. - Była noc; nie spał, chodził w jej ciemnościach. Duszna, wysoka komnata! Łatwo zgadnąć, dlaczego. - Otwiera okno - patrzy na swoje hufce, rozwinięte znaki, co się do nakazanej wyprawy zbierały. Rozwidniło się nad rankiem; słuchał budzącej trąby:

Prychają rącze konie, brzęczą w ruchu zbroje.
Szumią skrzydła husarzy chcą lecieć na boje.
Dla nich wstające słońce w różowej pościeli
Blaskiem złotych warkoczy widokres weseli
I, wznosząc świetne czoło, najpierwszym spojrzeniem
W lśniącej stali swe wdzięki postrzega z zdziwieniem;
Dla nich pachnący wietrzyk, co swój oddech świeży
Dmucha na włosy dziewic i pióra rycerzy;
Dla nich gwar małych ptasząt w żywej, słodkiej nucie,
Co z mokrych rosa dzióbków wyrywa uczucie;
Nie dla niego - on nie chciał na widoku zostać.
W niknących cieniach zamku zanurzył swą postać.
Jak te straszące mary, które bojaźń nasza
Widzi w bezsennej nocy - poranek rozprasza.

Świt różanej jutrzenki, zaranna jasność źle zapewne przypada do miary z farbą czarnej myśli. Nie mógł na widoku zostać! Któż inny, jeśli nie poeta z użyczenia i daru nieba, mógł pochwycić to przeciwieństwo, jakie zbrodnia wiedzie z światłem dziennym. Te szczególne rysy charakteryzują to, co zowiemy mądrością artysty. - Tatarzy pustoszyli wówczas Ukrainę. Wojewoda postanowił korzystać z tej okoliczności. Ale jak podejść syna, kochanka, męża Marii? Jak jej ojca oddalić z domu? Wysyła gońca z listem do Miecznika. Uprzejmymi słowy oznajmuje, że dawną urazę zatarł niepamięcią. Żałuje prawie za grzechy: synowę zaprasza do domu. Więcej jeszcze: "takiego szczęścia - pisze Wojewoda - syn mój niewart: niechaj w wojennej potrzebie dobija się pierwej chwały. Właśnie oto Tatarzy grasują w tych okolicach: niechaj walczy w obronie wdzięków swej żony." - Ale ani pół słowa prawdy nie było w tych cukrowych wyrazach. Blichtr tylko na omamienie starego. Owe hufce miały wstrzymać zapędy pogańskiej dziczy - miały oddalić Miecznika z cichego domku. Albowiem przeczuwał pan Wojewoda, że Miecznik tak ważnej sprawy nie poruczy niedoświadczonemu młokosowi. Przewidywał, że starzec, Polak, uniósłszy się rycerskim zapałem, zostawi Marią w domu - samą, bez pomocy, bez nadziei! Z takim pismem wyprawiwszy kozaka, tuli syna, z którym dotąd zostawał w rozdziale niechęci przez pamięć na dawniejszą zwadę, że woli jego nie chciał być posłuszny. Rozmawia z nim teraz łaskawie i pieści się z nim, jakby dla powetowania niezwykłą rodzicielskiej czułości szczodrotą najboleśniejszego ciosu, jaki nań wymierzył w zamyśle nieludzkiego okrucieństwa, depcącym wszystkie prawa i wszystkie zrywającym związki. Ja w tym prowadzeniu rzeczy, w tym wywikłaniu z początków treści poematu widzę najwyższe misterstwo albo - jak się zwykł wyrażać Kamiński - umnictwo Malczewskiego. Wojewoda dawał ucztę na zamku w wigilią zgonu Marii; do później nocy trwała ochota; libacje wina poprzedzić miały taniec tatarski - i spełnienie najstraszniejszej zbrodni. Malczewski powiada, że tego wieczoru "twarze ostre, malowane", portrety przodków Wojewody wiszące na ścianach komnat godowych:

Zdały się iskrzyć nieraz martwymi oczami

I śmiać się do pijących - i ruszać wąsami.

W tym nawet wierny charakterowi narodowemu! Odtąd Wojewoda na zawsze znika z sceny poematu. - Cóż Miecznik? Pod rosochatymi lipami domowej zagrody koił tymczasem, jako mógł, urazę we własnym sercu. Jego wejrzenie pochmurne; to dąsa się, to unosi burzliwością młodszych lat, "pełen niechęci, gniewu - a może i wzgardy!". Przewodzenie hucznego pana, niedola, miłość córki, jej wiek młody, bladość na jej licu, uczucie własnej godności, wszystko to boleśnie go dręczy. Wolałby "dźwigać więzy u brodacza Turka", wolałby umrzeć "w ciemnej turmie" niżeli spokojnie patrzeć "na te smutne śluby":

Alboż to naszej Polsce braknie na młodzieńcach.
Co to pannom umieją wyskoczyć w rumieńcach
I tak jak dawniej było - rycerskie kolano
Raz w życiu tylko ugiąć - po wianek, za wiano!
Nie, Mario! Nie trza wzdychać - twego nie obrażam:
Mężny jest i cnotliwy - wiesz, że go poważam,
Lecz mnie jego rodzica pycha niecierpliwi.
A kiedy łzami Marii swoje serce żywi.
Ha! toć i u mnie szabla nie czczym tylko blaskiem.
I mignie mu przed oczy święconym obrazkiem;
Taż to u naszej szlachty dawne przywileje.
Skrzesać ognia w pałasze, gdy przyjaźń ściemnieje.
Przyjaźń? A nasze hufy nie z sobą na sejmie;
A nasze veto krzyczy jeszcze i w rozejmie!
I gdyby kraju napaść, z Hetmanem umowy.
Nie rzuciły mnie wówczas Szwedowi na głowy.
l gdyby twoja matka (daj jej niebo, Panie!)
W swe rańtuchy nie skryła młodych serc kochanie,
A niewieścim w błyskotkach, tajemnicach smakiem
Nie zawarła tych związków z swych matron orszakiem -
Nigdy by w moje kopce wróg się nie mógł schować,
Anibym jego złości dozwolił grasować.
Bo cóż to ja zastałem? Żonę zmiotła kosa -
A córę - szczep jedyny - z łez polewa rosa!
Dla starej karabeli zbyt to wielkie dziwy
Znosić tak ciężkie razy, los tak obelżywy.
Alboż choć raz do serca me dziecię przytulił?
Alboż młodością - wdziękiem - choć raz się rozczulił?
Nie - od domu, imienia, ze wzgardą odgania
I teraz w Rzymie szuka ślubów rozwiązania!
O! co tak to najlepiej! i mnie to rozwiąże -
Wysunie raźna młodzież, i ja za nią zdążę;
Choć może mniejsi w liczbie, Boga w pomoc wezwą,
To w końcu tej tam waśni - dzwony się, odezwą!

Jakie rysy, jaki charakter, jakie wyrażenia! Malczewski podniósł do ideału historyczną postać. Idealizuje, cechą poetycką znaczy popularne wysłowienie - idealizuje wszystkie szczegóły, wszystkie zewnętrzne narodowe znaki w mowie, stroju. On pierwszy szatę polskiego szlachcica - żupan, kontusz, toż broń jego, kord, karabelę - do poetyckiej wzniósł godności * i w poetyckim pokazał świetle. Nie Podstoli Krasickiego, jak mniemano, ale Miecznik Malczewskiego jest, zdaniem moim, tą poetycką figurą w literaturze naszej, która starego polskiego szlachcica wyobraża. Podstoli sensat, może gaduła; wreszcie jest tylko rolnikiem, gospodarzem. Ale Miecznik to rycerz-ziemianin! Już te czasy przeminęły: wszystko się około nas zmieniło. Co innego teraz mamy w myśli, w sercu, w staraniu. Jakże wielka zasługa poety! Postrzega w dali kształt historyczny - niknący, ledwo nie w nic się rozwiewający. Korzysta z chwili i nie daje się wniwecz obrócić pięknej pamiątce! Za sprawą jego, co przepadło w historii, nowe, poetyckie życie odzyskuje. Poezja drugim jest życia okresem, drugą koleją bytu. Jest tylko wyższą prawdą! Wszystko ziemianieje w powieści Malczewskiego.

Przybycie kozaka z listem Wojewody smutek Marii odmieniło w niespodzianą radość. Miecznik czyta i wydziwić się temu nie może! Opatrzność w tej chwili zsyła nań błyskawicę podejrzenia, ale ten promień dobroci Bożej, upominającej przestrzeganiem błędnego człowieka, żeby się miał na ostrożności, nagle ściemniał w sercu poczciwego szlachcica. Zdawało mu się, że Wojewoda jakieś matactwo, kabałę stroi. Lecz sędziwy Polak nie przenikał zdrady i nic znał jej krzywego podejścia z własnego doświadczenia. Zaufał słodkim wyrazom. Znikły natychmiast wszelka trwoga, wątpliwość! Serdecznie wita zięcia, który wkrótce zdążył z zbrojnym hufcem po przybyciu wspomnionego kozaka. Co żywo krząta się, bierze zbroję, rozdaje oręż ludziom, poleca Marii, żeby suto zastawiła stół na uczczenie gościa. "Nie szczędź korzeni, pieprzu, bobków, imbiru, cykaty, szafranu, bo ten piękny rycerz w bakaliach chowany. O winie sam pomyślę." - A tak kilka przynętnych wyrazów chytrości, jeden uśmiech na twarzy Marii, obecność Wacława - rozżalonego utuliły starca, zwojowały burzliwość skrzywdzonego ziemianina, natchnęły męstwem duszę rycerza, Polaka! Nie tak że było w istnej prawdzie? Nie szczeryż to obraz dawnych mieszkańców tej ziemi, kiedy przez tyle set lat na strażnicy Europy ustawnymi harcami z łupieskim pogaństwem własną odpierali piersią spustoszenie od chrześcijaństwa i cywilizacji? Oni zapalczywość jako charta zawsze mieli na smyczy, gdy wzywała spoina potrzeba, gniew i uniesienie zemsty porażając z łatwością, myślą i ciałem wychodząc z prywatnych niesnasek, Cała Polska, cała przeszłość nasza sztuką czarodziejską wzięła życie z rąk wielkiego artysty, autora tego poematu. Wszystko się tam zeszło: nieukrócona duma arystokracji, zdrożne możnowładztwo z staroświecką cnotą i uczciwą godnością szlachcica pod skromną strzechą słomianą, toż rycerskie męstwo i charakter światowy, po wszystkie czasy daleko słynny dziejów polskich wedle tego, żeśmy stawili dzielny odpór najazdom dziczy, która spustoszeniem oświacie europejskiej zagrażała.

Nie jestem rozbieraczem płodów cudzego dowcipu; kreślę tylko ogólnymi wyrazami obraz naszej dzisiejszej poetyckiej literatury, gdzie się znamienitym talentem, zaletnymi tworami i nadobnym misterstwem kilku pisarzy, ziomków naszych, jakby z wezwania wszystkich innych braci i spółziemian, jakby przez reprezentacją wyrażać zaczynają władze i siły powszechnego narodowego umysłu, jako to: zwierciadlana imaginacja, żywa i mocna fantazja, duch, natchnienie. Niemały to postęp od czasu, kiedyśmy najpierwej rzymskich, a potem francuskich naśladowali rymotwórców! Charakter, dążność, prędkie wywijanie się tego systematu z niemowlęctwa unoszą mnie chlubą ojczystego zaszczytu, aczkolwiek piętno rodowitości na dzisiejszej poezji naszej nie jest jeszcze tak ustalone, iżby o tym godziło się mówić z precyzją właściwą krytykom roztrząsającym systemata poetyckie zapadłych wieków. Nie strzymywałbym nawet tak długo uwagi czytelnika nad Marią Malczewskiego, gdyby mi nie szło o zadanie nieprawdy tej krytyce, która przed kilką laty, swawolnie szerząc się i brojąc w piśmiennictwie stołecznym, wspomnione dzieło w tak omylnym świetle ukazała publiczności. Przywróćmy cześć rzetelnej zasłudze, żeby nie powiedzieli następcy nasi, że talent genialny jako cień przeszedł koło nas, a słowa jego razem z dźwiękiem ulatując w powietrzu się rozproszyły. Malczewski był prawdziwym artystą. Rzecz swoje umiejętnie, rozważnie, głęboko, mądrze prowadzi. Rzuca rys za rysem, kształci, maluje; porządek, pasmo wzdarzeń wiąże w całość, wszystko usuwając sprzed oczu naszych, wszystko tym powiewnym, lekkim zasłaniając całunem, tą przeźroczystą astralną siatką, która się w poezji nigdy podobać nie przestanie. Tą ponętą mocnego uroku podbija, ciągnie ku sobie czytelnika. Powiedziałem już, w jakim świetle pojął i wykonał myśl swego poematu. Nie jest to brzask zaranny, ale zmierzch dnia chmurzącego się ku wieczorowi dzikiej, ponurej, melancholijnej fantazji. Stepowe pola, roztworzyste błonia Ukrainy godne były takiego poety! Kończy też obiedwie pieśni wyrazami:

I pusto, smutno, tęskno, jak gdy szczęście minie.
I pusto, smutno, tęskno w bujnej Ukrainie.

Czyn gwałtowny niewidoma odprawuje ręka. Gdy Wacław ruszył z Miecznikiem i zbrojną drużyną na harc tatarski, sama śliczna Maria bez straży została w opuszczonym domku. Któż utyskuje przed wrotami tej zagrody? Kto płacze na świat? - Anioł czy zły duch, czy człowiek? Poeta wprowadza tajemnicze jestestwo: daje mu ludzką postać, ale boleść jego, ale trwożne przeczucie, rozpacz na jego myśli nie są z tego świata. To zjawienie zdaje się być na kształt światełka świętego Elma, zwykle poprzedzającego rozerwanie nawalnej, gradowej burzy. Stary sługa rozmawiał z ową postacią: nic jednak nie rozumiał. Obróciwszy wzrok w inną stronę, postrzega maski, larwy zbliżające się w różnofarbnych strojach z wrzaskiem, krzykiem, śpiewem karnawałowej, zapustnej ochoty. Byli to wykonawcy krwawego zlecenia Wojewody. Pieśń ich dzika, liryczna, trwożna i pusta, okropna i wesoła, też same uczucia wzbudza w sercu naszym. Jest to najgenialniejszy pomysł poematu:

1
Czy znasz weneckie zapusty?
I w noc, i we dnie
Wesołe, szalone, przednie;
Maska twarz kryje, a kto się pyta
O sprawy czyje, tego przywita Wrzawa, śmiech pusty,
Żywo, radośnie.
Skrycie, miłośnie. Staruszek Doża, Arlekin młody,
Dziewczyna hoża szuka osłody;
Matrony, księża, oszusty -
Swobody;
A kryte łodzie
Czernią na wodzie;
Wrzawa, śmiech pusty:
Czy znasz weneckie zapusty?
2
My sobie jedziem kulikiem
I w noc, i we dnie, Wesołe, szalone, przednie;
Maska nas kryje - a kto chce wiedzieć,
Skąd my i czyje, to odpowiedzieć Śmiechem i krzykiem.
Szczera ochota
Otwiera wrota!
Bo Krakowianki i pielgrzym stary,
Żydzi, Cyganki uderzą w pary,
Wróżki, Diabli, nie oszusty. W puchary:
Lecim saniami;
I jadą z nami
Wrzawa, śmiech pusty.
Czy znasz ty polskie zapusty?

"Ale tu wejść nie można" - odpowiedział stary dworzanin, świadomy polskiego kulików obyczaju, nieraz może praktykowanego w domu Miecznika. "Teraz nie zapusty, pan Miecznik na Tatarach." Chciał wstrzymać śmiałych przychodźców, lecz na próżno. Jemu samemu zawróciło się w głowie, gdy te dziwne postacie. Cyganki, wróżki, diabły przed jego oczyma tańcować, skakać, pląsać zaczęły. Poeta mówi, że myśl tego starca także tańcowała. Puścił przeto maski do dworu - otworzył drzwi przed mordercami. - Zwycięski Wacław wraca w nocy do domu żony; teść został jeszcze na pobojowisku, żeby, jako mówił:

"dojrzeć objażdżki" - "a jutro, skoro świt, brzęknę wam na dobry dzień witanym kopytem". - Powrót Wacława jest jednym z najcudowniejszych ustępów tej zachwycającej, czarującej powieści:

Powstał z pośpiechem Wacław i dawnym zwyczajem
Uścisnął stara rękę; - co jemu nawzajem
Szorstkie, Ine, lecz szczere oddała ścisnienie;
I już bystry koń z jeźdźcem przesadza drzew cienie,
A stary Miecznik wziął się do zwykłych pacierzy.
O! jak ślicznie przez pole młody Wacław bieży!
Srebrny połysk na włosach, na piórach, a w zbroi
Twarz ogromna księżyca malutka się dwoi.
O! jak ślicznie wśród ciszy w naturze rozlanej
Lecieć z stęsknionym sercem do swojej kochanej!
I każdy przedmiot witać z przychylna pamięcią,
I wszystkie je wyścigać nieścignioną chęcią!
Wtedy to słodkie tony brzmiące przerywanie;
Śpiew słowika, szmer wody i żab skrzekotanie
W dzikiej, tęsknej i żywej, i tkliwej muzyce
Mówią ocknionym czuciom swoje tajemnice;
Wtedy to luby zapach, co z kwiatów ulata.
Lekkim tchnieniem rozkoszy mgłę nosków odmiata,
I dusza rozjaśniona, jakby wyjście miała
W niebiosa swego Twórcy, z kajdan swego ciała;
Wtedy matką natura - wszystko z człekiem dzieli
I wszystko się uśmiecha, i wszystko weseli;
Wtedy w schowanej szabli uraz zapomnienie.
W pysznym spojrzeniu - dobroć, w ustach - przebaczenie.

Ta noc, ten księżyc, to zwycięstwo nad Tatarami, to uściśnienie starego Miecznika, to dumanie w takiej porze, w takiej pewności czytelnika, że rycerz w domu trunę i pogrzeb zastanie - ileż w tym wszystkim smutku! Co tu żałości - a najbardziej ile efektu malarskiego, dramatycznego, poetyckiego!!

I lak to leciał Wacław - błogi, gdyby nagle
Piorun rozdarł w tej chwili jego życia żagle.
Boby nim wicher świata miotać nie był w sile,
Chybaby szumiał wściekły po zimnej mogile.
I tak to mijał stepy - lecz świetne marzenie,
Co nim ćmi dzieci ziemi szczęścia upojenie.
Oh! zbyt krótkie! Jak widmo staje przypomnienie
I budzi martwa przeszłość, i w wonne kotary
Szepczą dreszcz i niepokój zgromadzone mary.
"Tak ją mdłą, słabą widział; a wszak bez obrony
Więdnie pieszczotny powój - a wszak bez osłony
Nie trwa tu słodki owoc - i cóż, ledwo wrócił,
Ujrzał swój raj stracony i zaraz porzucił!
Dlaczego? dla czczej sławy, której blask nie waży
Jednego uśmiechnienia ukochanej twarzy.
Gdybyż przynajmniej w los swój wierzyć miał powody, Lecz ledwo burza przeszła, już pewny pogody.
Niepomny, jak to gorzko czas zgryzotą liczyć,
Płochy, wydarł się szczęściu, co mógł odziedziczyć."
Ach! dalej, prędzej! lekko przez chwasty i rowy
Sunie koń wyciągnięty - a brzękiem podkowy.
Hukiem pędu, błyszczącą postacią rycerza
Ocknionego wieśniaka pierwsza myśl uderza;
"Ha! ha!" - nim otarł oczy i serca mógł dowieść,
Znikł rycerz i zostawił o upiorach powieść.
I tak to leciał Wacław - szczęśliw, trwożny razem. Śliczny, straszny-był wiernym śmiertelnych obrazem.

Nikt nie wyszedł na spotkanie drogiego gościa w domu Marii. Nikt nie odebrał rżącego, spienionego konia. Zakołatał; nikt mu nie otwiera, nic nie przerywa głębokiej cichości. "Musi być bardzo późno" - pomyślał Wacław. Przy świetle księżyca błąka się około domu. Na ostatek postrzega ruch w sypialnej komnacie. Przez otwarte widzi okno lekką zasłonę, którą wiatr to wypychał z pokoju, to znowu wciągał. Niecierpliwy skacze przez to okno i znajduje umarłą kobietę w żałobnej odzieży. Owa postać dwuznaczna uwiadomia rycerza o tym, co się stało.

Lecz któż był ten człek mały z okiem zapłakanem?
Czy duchem jego losu? Aniołem? Szatanem?
Czy szczerze drażni męki lub smutek z nim dzieli?
Nie wiem - objął rycerza i w czwał polecieli.

Taka jest powieść Malczewskiego o podniosłym Wojewodzie, o pięknej Marii i zacnym, starym Mieczniku. Ze względu mistrzowskiego prowadzenia rzeczy porównać by ją można z sztuką jaką doskonałego mechanika, gdzie się wszystko odbywa skutkiem poruszeń niewidzialnych kółek, żelazek, sprężyn. Umieściłem to poema na czele nowszych dzieł ojczystej poezji, nie iżby w mniemaniu moim przodek przed nimi trzymało - bo taki sąd byłby z wielu miar płochy i nieopatrzny, bo każde dzieło uważać trzeba jako oddzielną całość i cenić bez naciągania - ale szczególnie z tej przyczyny, że to jest twór młodego poety, który już zeszedł z tego świata, a którego geniuszu dawniejsza krytyka recenzentów stolicy nie pojmowała. Mógłżem właściwiej postąpić sobie? Nikomu wreszcie nie narzucam tego zdania, sądzę jednak, że nie masz dzieła w dzisiejszej poetyckiej literaturze polskiej, które by tę powieść Malczewskiego przechodziło bądź wielkością układu, bądź ustawicznością ducha, bądź na koniec umiejętną, szykowną zręcznością prawdziwie artystowskiej ekspozycji. - Nieliczny był poczet osób składających żałobny orszak na pogrzebie Malczewskiego. Nie mówiono wtenczas: "umarł wielki poeta". Przyjaciele żałowali tylko przyjaciela - geniusz przemknął się nieznany, jak cień bez szelestu! Połóżmy mu teraz na ustroniu kamień z skromnym napisem; "Autorowi Marii".

Dzieła innych poetów polskich ledwo niejednozgodnie ceni światlejsza publiczność; we wszystkich znajdują się ręku. Krócej też o nich mówić będę. Dwa szczególnie charaktery wyraźniej przebijają się w systemie tych nowych tworów poetyckich. Z jednej strony malownictwo historyczne, kształty, figury, grupy, obyczaje, zdarzenia. Poezja ta zajmuje całą przestrzeń, na którą padł i rozpostarł się cień minionych czasów. Z drugiej zaś strony: wnętrzny duch i uniesienie myśli. Tamte nazywam poezją realną, obiektową; tę - poezją duszy. Pod tym dwoistym względem uważać można usposobienie każdego niemal z dzisiejszych poetów polskich. Te obadwa charaktery, mniej więcej wydatne, postrzegać się dają w dziełach Adama Mickiewicza i Józefa Bohdana Zaleskiego; toż samo w poezji Woronicza, Seweryna Goszczyńskiego i Kaz. [imierza] Brodzińskiego - toż samo u każdego poety.

Atoli te dwa najogólniejsze i najpowszechniejsze względy teorii bynajmniej nie zacierają różnicy zachodzącej między artystami ani pierwotnej ich właściwości. Niechaj także nikt nie mniema opacznym rozumieniem moich wyrazów, jakobym chciał ustanawiać dwie odrębne szkoły. Daleki jestem od tego. Jakkolwiek ów rozdział wielkie zajmuje przestwory, bo w jednym mieści się świat zewnętrzny z punktu przeszłości i teraźniejszości, z punktu historycznego - poezja obiektowa, postaciowa, plastyczna, realna; a w drugim cały świat duszy, świat poezji psychicznej; zdaje mi się jednak, ze drogi genialnych talentów są i mogą być jeszcze liczniejsze i nigdy nie zbadane, że natchnienie poety może być daleko rozmaitsze. Naprzód to wszystko przewidzieć i określić filozoficznymi definicjami, albo dialektycznymi formułami - w mojej mocy nie jest! W sztuce nic masz nic konwencjonalnego. Nie masz na świecie żadnego w tym względzie prawodawstwa, żadnych przepisów a priori czy a posteriori, żadnej szkoły, żadnej teorii. Są to wszystko wymysły krytyki tchnącej obskurantyzmem estetycznym. Jak białość wzrok ludzki rozbija, tak się na drobne atomy rozbijają wrażenia, kiedy je ujmiemy w zimny opis albo podciągniemy pod naukowe pojęcie. Dzielić, co jest jednym tchnieniem, rozrywać, co tylko w duchu żyje, możeż być coś niepoetyczniejszego, a nawet i mniej filozoficznego? Wyobrażenie z teoretycznych wyciągnione rozumowań jest stateczne, nieruchome i nieodmienne: a sztuka ustawnie w ruchu, w życiu, w odmianach! Płyn powietrzny, oblewający ziemiokrąg, nie jest tak powiewny, ruchomy i tak swobodnie na wszystkie strony się nie roznosi, jak myśl poety. Misterstwo jego przyrównać by można do instrumentu wydającego niepoliczone dźwięki - od ptasiego świegotania do łoskotu burzy, od cichych westchnień do ogromienia i zgrozy. Jest to w rzeczy samej instrument nieskończoności. Chcieliżbyście wynaleźć abecadło i gramatykę dla poezji, albo naukę rytmu i melodii, teorię kombinacji dla tonów, którym nigdy i miary, i końca nie będzie? Umarłego poetę trudno sprawiedliwie ocenić, albo wtenczas, kiedy moc jego za życia zemdleje w zlodowaciałej starości. A cóż dopiero żywego sztukmistrza w sile wieku i pełności lat męskich!! Czyż nie ma on prawa zawołać na swego krytyka: "nie zakreślaj mi sfery, nie opisuj mnie, jakobym się w pewnej zachowywał mierze, nie mów, że jestem taki, a nie inny, bo się omylisz!" - Chcieć uczynić charakterystykę takiego poety, a pisać na bieżącej wodzie, to prawie wszystko jedno. Jak litery na piasku rozsuwają się, jak się rozpływają w wodzie, jako się dźwięk na powietrzu rozprasza, tak są marne, tak znikome pojęcia krytyki, stawiającej karciane pałacyki teorii i chcącej samowładnie, podług wyobrażeń tej teorii, panować w udzielnej krainie sztukmistrzów. - Potrzebna jest filozoficzna teoria kunsztu: cale jednak inną powinność sprawuje! Mając sobie dane pewne systema dzieł poetyckich rozważa ich charaktery, wdzięk, moc, sforność, przywary i usterki: rozważa to wszystko z pewnych względów, wśród pewnych okoliczności, ale nie w celu wyciągnienia z tego prawideł empirycznych, które by rządziły natchnieniem innych poetów. Rządzić natchnieniem! Jakaż, w tym sprzeczność i niezgoda! Poezja wzorowa! - jak pospolicie u nas mówią. Jakże omylną myśl zawiera to wysłowienie! Myśl pewnej modły i linii dla talentu, myśl naśladowstwa, bo co tylko jest wzorowe, już tym samym ma być naśladowane. Myśl zabijającą pierwotne zdolności, szkodliwą dla najpiękniejszych usposobień! Kto powie poezja wzorowa, już tym samym okazuje, iż nie rozumie, co jest poezja. Nie masz poezji wzorowej. Jest szkoła, ale dla krytyków, nie dla poetów: dla miłośników sztuki, nie dla sztukmistrzów: dla czytelników, nie dla pisarzy. - Wchodząc do gabinetu naturalnego, widzimy rozmaite podziały, karteczki, napisy, egzemplarze wypchane słomą, puchem, śmieciami, plewą - całe widzimy systema zoologiczne, ornitograficzne, anatomiczne, szkielety, kościotrupy: czyż natura podziałała to wszystko wedle teorii, systematu i działu akademicznego? Takim gabinetem martwych istot, taką biblioteką nieżywych egzemplarzy byłyby księgi estetyków, nie znających swego powołania.

Wytknieniem dwóch wzmiankowanych charakterów nie ograniczam imaginacji, ani po dyktatorsku narzucam się za nauczyciela i mistrza artystom, rodakom moim. Podział ten służy mi tylko do wykreślenia idealnej, że tak powiem, architektoniki efektów poetyckich w systemie ogólnym teraźniejszej artystowskiej literatury polskiej, uważanej we względzie filozoficznym refleksji myślącego narodu. Dwa są pierwiastki, niejako dwa atomy poezji: realizm i duch. Tam rzeczy zewnętrzne, natura, społeczność, historia: tu myśl, idea. Albo poeta o własnej zapomina indywidualności, o swej jednostce, o swoim "ja", i odjąwszy się samemu sobie, wszystkę chęć swoję i starania kładzie w to jedynie, ażeby twory jego miały tę rzeczywistość, tę prawdziwość, tę realność niezgruntowaną, to istnienie odrębne i niezależne, jakie mają twory w przyrodzeniu: albo samego siebie z uczuć swoich i istoty jestestwa swego snuje, wynurza i jest zawsze samym sobą. W pierwszym przypadku poeta jest realny, w drugim idealny. Częstokroć być może i realny, i idealny zarazem. Wszelki realizm zmierza do postaci, do form statecznych, determinowanych, określonych, widomych. Taka jest poezja historyczna. Takim poetą jest Szekspir, Gete, Bohdan Zaleski. Ich jednostka, ich indywidualność rozprasza się, niknie, ginie w ich utworach. Sztukmistrz kryje się i chowa w swoim dziele tak, że nikt nie wie: kto on jest, jakie jego uczucia, jaka myśl, jakie zdanie? Nikt nawet tego zgadnąć nie może! - Któż na przykład wyrozumie indywidualny charakter Szekspira jako człowieka z charakteru i roli Hamleta, który wszystkie postępki i mowy swoje zafarbował myślą i chęcią wiecznego zatracenia duszy stryja - Hamleta, którego loika bardziej przeraża niżeli zbrodnia króla, który jest potworem mimo całej mądrości i filozofii swojej! Któż tego samego Szekspira wyrozumie z charakteru Julii albo Ofelii! Taki poeta nic ma ekscentrycznego punktu za granicami świata i natury, z którego by na nią patrzył, a potem mędrkował, filozofował, ale jest umieszczon wewnątrz niej samej. Nie zbliża się ku niej refleksją, rozumowaniem, ale w niej żyje - jej życiem żyją jego twory. To rozumiem przez realizm poetycki. Wyrazy postaciowy, realny, snycerski, plastyczny, rzeczywisty w jednym znaczeniu używam. Przeciwnie poeta filozofujący, rozumujący, idealista, samego siebie zawsze przed oczy nasze stawia i wszystko tynkuje farbą swej indywidualności, wszystko ciągnie do swej jednostki, do swego "ja". Takim poetą jest Bayron, Jan Jakub Russo, Szyller, Mickiewicz. Ich poezja subiektowa; ich kształty mniej określone, coraz bardziej oddalają się od statuy, od posągu i rozwiewają w nic przed obliczem naszym, jak duchy na chwilę jawiące się w cielesnej postaci, jak niknące cienie. Wszystko u nich zmierza do tonu, do muzykalności. Muzyka służy ich fantazji, tak jak figury marmurowe poetyckiemu służą realizmowi. Muzykalne jest misterstwo poetów filozofujących, dumających. - Krytyka filozoficzna powinna oznaczyć, jaki zachodzi stosunek w systemie poetyckiej literatury między tym realizmem i idealizmem, między muzykalnością i snycerstwem, między śpiewem i foremną postacią, kształtem - tymi ostatecznymi kończynami poetyckiego świata. Wszystko to widzieć trzeba z punktu optycznego fantazji i z tego punktu wykreślać linie architektoniki poetyckich efektów.

Podróżni opisują napowietrzne omamienia w Egipcie i na pustyni libijskiej. Sławne są te fenomena! Bywa nieraz w Egipcie, że z rana i ku wieczorowi za wzniesieniem się lub zajściem słońca dalekie płaszczyzny, wiejskie osady, cały krajobraz naokoło inny kształt, niżeli zwykle, przybiera. Okolica wydaje się natenczas jak obszerne jezioro - wioski zdają się być wyspami. Płyn śklany, przezroczysty widokres oblewa, gdzie się rzeczy ziemskie dwoją, troją. Po kilka godzin trwa to jawisko. - Czyż duch ludzki na swoim widokresie, w swoim powietrzokręgu, takich widzeń nie miewa? Czyż w tej optyce fantazji nie postrzegamy niekiedy tego wszystkiego, co się koło nas dzieje w naturze, w społeczności? A poeta liryk, melancholijny rozmyślacz, filozof czyż nie mami nas, nie zachwyca tą czarodziejską, napowietrzną, albo gdy wzrok swój obróci w przeciwległą stronę, to i podziemną władzą fantazji naszego ducha? Znam takiego poetę, rodaka. Znamy go wszyscy. Przebiegnę jego powieść, smutniejszą jeszcze i boleśniej rozdzierającą duszę niżeli Maria Malczewskiego. - Nie wiedzieć, gdzie się to działo; na tym też nic nie zależy. Pustelnik, ksiądz, dzieci - otóż osoby, którym autor poruczył główne role. Niepoczesny, cichy domek na wiejskim ustroniu - ta scena jego poematu. Nie jest to jednak sielanka. Pozbierawszy rozrzucone ułamki tego utworu, można by je złożyć w całość dość naturalną, prostą. Młodzieniec tkliwy, namiętny, z żywą, ognistą imaginacją - piękna kobieta, lecz próżna, wietrznica, bo komu innemu swą rękę oddała, blask i mienie przenosząc nad szczęście kochanki: w końcu rozpacz, samobójstwo, skutki zawiedzionej, płomienistej miłości - taka jest treść czwartej części Dziadów. A zatem także rozerwanie świętych związków, choć nie ślubowanych przed ołtarzem, i także, jak w Marii, zgwałcenie praw natury. Tę rzecz związał poeta z obrządkiem sięgającym pogańskich czasów, który pospólstwo wielu okolic Litwy, Prus i Kurlandii obchodziło potajemnie na dniu zadusznym ku czci zmarłych w pustkach, kaplicach, zrujnowanych cerkwiach. Uroczystość ta zależała na przyzywaniu duchów. Guślarz czy Gęślarz sprawował czarnoksięski obowiązek. Sciągnione rotą wyrzeczonego przezeń zaklęcia, po zawarciu drzwi i okien, jawiły się widma kaźnią niepokoju dręczone, obłędne w hierarchii bezcielesnych jestestw duchy między niebem a ziemią, których cierpieniom za przeszłe winy na świecie skoro ani modlitwa, ani ofiarowane nie pomagały przysmaki, wówczas sprawca obrzędu odganiał je krzyżem pańskim w imię Ojca, Syna, Ducha. Na taką uroczystość przybył także ów nieszczęśliwy młodzian, który sobie z rozpaczy życie odjął, któremu z tajemnych zrządzeń przypadło, żeby rokrocznie wstawał z grobu i ponawiał na sobie wykonaną zbrodnię. Myśl poetycka! Ale tylko wielki poeta w tym wieku niedowiarstwa i wstrętu od zabobonów mógł osnuć poema na takim szczątku starych podań łatwowiernej prostoty. Nikt piękniejszego od czasów Julii Szekspira nie skreślił obrazu! Nikt z spółczesnych Mickiewicza nie przemówił namiętniejszym, ognistszym językiem miłości: nikt mocniejszym urokiem nie zaczarował i nie podbił pod posłuszeństwo poetyckiej wiary, rozumu i imaginacji swoich czytelników!! - Ta czwarta część Dziadów jest właściwie drugą częścią i dokończeniem Wertera Getego. Bo takim, jak ów upiór z rozdartą piersią, jak ów obłąkany pustelnik w mieszkaniu księdza, niegdyś swego nauczyciela, z tą rozpaczą na duszy, z tą boleścią na sercu, z tym melancholijnym, pochmurnym, fantastyckim wejrzeniem na przeszłość i naturę, nie kto inny mógłby być, tylko kochanek Karoliny wywołany z grobu - jeżeli, rozciągnąwszy nić cierpień tego zapaleńca, wystawić sobie zdołamy, jakby mówił, czuł, rozmyślał i dumał po śmierci.

"Z męską godnością niech się uśmiecha Polak - tak pisze Kaz. Brodziński w swoim Pamiętniku - gdy mieszkaniec Tybru albo Sekwany twardym jego język nazywa. Z wewnętrzną przytomnością, z powagą, dojrzałemu mężowi przyzwoitą, niech słucha cudzoziemca, gdy się nad jego wyrazami, jak niewieściuch nad podniesieniem starożytnej zbroi, mocuje, gdy języka jego, jak dziecię, pieściwie wymawiać się uczy." A dalej: "póki męstwo w narodzie nie wygaśnie, póki obyczaje nie znikczemnieją, póty nie zapierajmy się owej twardości języka. Ma on i w niej swoja harmonię, swoją śpiewność, ale jest to szum odwiecznego, rozłożystego dębu, nie poświst chwastu, który za każdym polotem wiatru zgina się lub łamie i cienkim tylko odgłosem jęczenia wydaje". - To postrzeżenie we względzie języka polskiego odnieśmy do Grażyny. Nigdzie bowiem właściwszego przystosowania mieć nie może. Twardy jest styl tej powieści jak żelazna zbroja, chropowaty jak chrzęst tej zbroi, kiedy nią silne potrząsają ramiona, ostry jak na starych obrazach fizjonomie rycerzy, a tak dziki i malarski, jak były dzikie i leśne serca mężów pogańskiej jeszcze Litwy i pancernych mnichów, co ich chrzcili i mordowali. Naśladowcza tej mowy harmonia, strojnej własnym wdziękiem, myśl czytelnika obraca ku owym czasom, kiedy się dziać miała rzecz poematu; stawia nas niejako wśród ludu Litawora i oprowadza po wewnętrznych jego zamku komnatach. Jestże co pierwotworniejszego w systemie poetyckiej naszej literatury albo co by ściślej spowinowacone było z daleka przeszłością, której echo tak donośnie, tak wyraźnie grzmi, brzmi, odbija się w samym wysłowieniu? - Koloryt stylu, namiętności, uczuć w czwartej części Dziadów jest pośmiertny, jakby zafarbowany tynkiem myśli namiętnego wywołańca grobów, tułacza martwych krain. Jest to styl rozpamiętywań upiora, a styl Grażyny na kształt rdzy pokrywającej sprzęt rycerski starego wieku. Jeżeli przypuścimy, że pewna różność zachodzi między poezją i sztuką artysty, między realizmem i idealnością (co, zdaniem moim, nie podpada zaprzeczeniu), rzec by można, zawsze jednak z bacznym względem na właściwe znaczenie tych wyrazów, jakoby czwarta część Dziadów była tworem poety, a Grażyna tworem obrazowego sztukmistrza. - Przynajmniej wielka zgodność wykładu kunsztownego z treścią, zgodność i tożsamość kolorytu z wewnętrzną istotą rzeczy, w jednym i drugim przypadku zdają się popierać to mniemanie i upoważniać do takiego sądu.

Te są dwa, zdaniem moim, najpiękniejsze twory Mickiewicza, w których poetycki i artystowski talent tego wielkiego sztukmistrza najokazalej zajaśniał. Mniemanie powszechne przyznało pierwszeństwo przed nimi Wallenrodowi. Ja inaczej sądzę. Czyn wspaniałomyślny pięknej Litewki jest rzeczą poematu Grażyna: zaś rzeczą poematu Konrad Wallenrod jest szlachetne przedsięwzięcie i nie mniej wspaniałomyślne poświęcenie się dzielnego Litwina. "Wieść prawdziwa jak rachunek, a dziwna jak mara." Wallenrod służył Litwie obłudą, złamaniem wiary, utratą cześci. Lecz po odcięciu głębokiego i politycznego w tym rozumienia, poema Konrad Wallenrod cząstkowo, ułamkami śliczne i czarujące, w rozwinieniu jednak swoim jako twór sztukmistrza i we względzie artystowskim całością organiczną, poetycką nie jest. Pisząc to, nie lada zapewne materią wzruszam: wiem, jaki tym zgiełk rozniecę wielbicieli Wallenroda. Wszakże każdy wypowiedzieć powinien, co czuje, co myśli, głowy swojej nigdy nie poddając pod posłuszeństwo, choćby nawet powszechnej, opinii. Moje zaś rozumienie w tym względzie jest takie: że w układzie Wallenroda, rozciągłym, głębokim, śmiałym, przechodzącym miarę zwykłych przedsięwzięć poetyckich, nie masz wewnętrznej zgody i harmonii między częściami, między masami ogólnej konstrukcji poematu. Rzecz dobrze pomyślana i w początkach rozpostarta daleko, chromieje, słabnie w dalszym wywodzie. Mickiewicz nie zrealizował wielkiego planu, nic rozwinął i nie wyczerpnął idei swego poematu. Między charakterem Wallenroda, między scenami, gdzie się ten charakter najjawniej wyraża, a ekspozycja głównej jego sprawy zachodzi widoczny, uderzający niestosunek - taki sam, jaki częstokroć postrzegamy w nie dokończonym gmachu genialnego architekty, kiedy myśl i staranie swoje w to położywszy, żeby ustroić front całym przepychem swej sztuki, resztę budowli jak może najskwapliwiej, naprędce przyrządza, żeby jako tako przypadała do miary z głównym efektem od przodu. Wielka także zachodzi dysproporcja między częścią genetyczną poematu, to jest między tą częścią, gdzie się rzecz przed naszymi dzieje oczyma, a częścią opisową, narracyjną. Wojna Zakonu z Litwą w porównaniu z tym, co ją poprzedza, prędzej, krócej odprawiona, niżeli plan dzieła wymagał, widocznie skutek osłabia. Czemuż nie widzimy Wallenroda w namiocie z Halbanem? Porozumiewanie się, znoszenie z Witołdem, tak ważne i tak zajmujące, w obręb poematu prawie nie wchodzi. Walter Skot porównywa bieg powieści z rosnącą chyżością kamienia, gdy na dół z stromego spada pagórka. Z początku wszelkie mija przeszkody, następnie coraz prędzej się toczy, na wpół drogi i ku końcowi spadku warcząc z łoskotem: a gdy już ma stanąć u kresu, natenczas z niewypowiedzianą leci szybkością. Ale ruch, bieg powieści w Wallenrodzie nie zdaje się być tym kształtem uregulowany. Jest to rzeka nie wszędzie spławna, nie wszędzie żaglowną linię mająca; nurt jej niestały, zawodny: chyżość strumienia niejednaka. Tu wielki rozlew, wezbranie z brzegów; gdzie indziej wąskie i coraz węższe koryto, tak że je pieszy wędrowiec żartkim przebędzie skokiem. I na mieliznach nie zbywa! - Te zarzuty dotyczą ekonomii wewnętrznej poematu. Ale sam bohater powieści daleko większemu podlega zarzutowi. Któż by dał temu wiarę? Wszak ci ten Wallenrod, ten rycerski Krzyżak, pogromca Zakonu, jest przecie zakochanym czwartej części Dziadów upiorem! Ta sama miłość, ten sam koloryt namiętności, ledwo nie też same wyrażenie:

Bóg mnie oświecił **, ja powracam z Litwy.
Ja owe miejsca, twój zamek widziałem,
Kowieński zamek -już tylko ruiny:
Odwracam oczy, przelatuję czwałem,
Biegę do owej, do naszej doliny.
Wszystko jak dawniej! też laski, te kwiaty;
Wszystko, jak było owego wieczora.
Gdyśmy dolinę żegnali przed laty.
Ach! mnie się zdało, że to było wczora! Kamień, pamiętasz ów kamień wyniosły,
Co niegdyś naszych przechadzek był celem? -
Stoi dotychczas, tylko mchem zarosły.
Ledwiem go dostrzegł, osłoniony zielem. Wyrwałem zielska, obmyłem go łzami:
Siedzenie z darni, gdzie po letnim znoju
Lubiłaś spocząć między jaworami:
Źródło, gdziem szukał dla ciebie napoju:
Jam wszystko znalazł, obejrzał, obchodził,
Nawet twój mały chłodnik zostawiono,
Com go suchymi wierzbami ogrodził.
Te suche wierzby, jaki cud, Aldono!
Dawniej mą ręką wbite w piasek suchy,
Dziś ich nie poznasz, dzisiaj piękne drzewa
I liście na nich wiosenne powiewa,
I młodych kwiatków unoszą się puchy.
Ach! na ten widok pociecha nieznana, Przeczucie szczęścia serce ożywiło:
Całując wierzby padłem na kolana.
Boże mój - rzekłem - oby się spełniło!
Obyśmy, w strony ojczyste wróceni,
Kiedy litewską zamieszkamy rolę,
Odżyli znowu! niech i naszą dolę
Znowu nadziei listek zazieleni!

Wszystkoć to prześliczne, nie przeczę, i ów kamień, i ta wierzba, i te kwiatki, i listki, i puchy! Ale jak źle się wydaje u Wallenroda ta pieściwość rozpamiętywań, ta poezja pamiątek!! W owym wieku tak poetyckim, lecz poezją życia, poezją rzeczywistości, a nie poezją tkliwych, sentymentalnych wspomnień!... Dopiero kiedy społeczność, wychodząc z czasu fantastyckiego, lodowacieje powoli starością rozumu, kiedy rozum jasnością swoją, swoim mędrkowaniem i rachmistrzostwem wszystko odczaruje, co się koło nas dzieje, co się nawet działo w przeszłych czasach, kiedy rozbiec urok każdego omamienia, każdego uczucia, imaginacji, zapału, uniesienia, dopiero natenczas, w tej epoce doskonałej, zimnej refleksji, kiedy drży serce nasze, ale od polarnego mrozu, nie z zachwycenia - wtenczas dopiero rodzi się poezja melancholii, poezja czwartej części Dziadów. - Pustelnik mówi do księdza:

Obraz tego rozstania dotąd w myśli stoi:
Pamiętam śród jesieni... przy wieczornym chłodzie -
Jutro miałem wyjechać... błądzę po ogrodzie!

W rozmyślaniu, w modlitwach szukałem tej zbroi,
Którą bym odział serce miękkie z przyrodzenia
I wytrzymał ostatni pocisk jej spojrzenia!

Błądziłem po zaroślach, gdzie mnie oczy niosą,
Noc była najpiękniejsza! Pamiętam dziś jeszcze:
Na kilka godzin pierwej wylały się deszcze,
Cała ziemia kroplistą połyskała rosą.
Doliny mgła odziewa, jakby morze śniegu:
Z tej strony chmura gruba napędziła lawy,
A z tamtej strony księżyc przezierał bladawy. Gwiazdy toną w błękicie po nocnym obiegu:
Spojrzę... jak raz nade mną świeci gwiazdka wschodnia.
O, znam ją odtąd dobrze - witamy się co dnia!
Spojrzę na dół... na szpaler... patrz, tam przy altanie
Ujrzałem ją niespodzianie! itd.

Ta miłość, te wyrażenia, te myśli, te widoki natury zachwycają w Dziadach, ale wszystko to jest uderzającym anachronizmem w Wallenrodzie. Rzecz jego nic przypada w te czasy i jego charakter z taką miłością żadną nie rymuje miarą... Ta, że tak powiem, modernizacja pojęć i kolorytu stawia w fałszywym świetle bohatera poematu, samej rzeczy przyczyniając nieforemności, bezkształtności. Wreszcie już to jest maniera sentymentalna, z której, przy częstszym jeszcze używaniu i wznawianiu tego, co się raz rzekło, łatwo wykształcić by się mogły pewne jeremiady tkliwych westchnień i pewna rutyna miłości. Tak samo Rossyni grandioso swoje nieraz rozprasza częstym powtarzaniem spowszedniałej w orkiestrze pieściwości.

Krótko mówiąc: cały romans Alfa i Aldony zły skutek czyni w tym poemacie. Aldona nawet ku końcowi stroi zaloty niegodne pustelnicy. Wymawiając się kochankowi, który ją chciał unieść do Litwy, powiada: ja się "zestarzałam, zbrzydłam... Nie, niechaj nigdy nędza pustelnicy, jej zgasła źrenica, jej twarzy bladość nie kazi w pamięci twojej oblicza pięknej kiedyś Aldony. I ciebie także nie chcę widzieć z bliska - daruj, mój kochany, że ci to mówię, ale i ty może dzisiaj już nie jesteś taki, jakim bywałeś przed laty. Alfie, nam lepiej zostać takimi, jakimi dawniej byliśmy".

Aldona nie chce paść z uniesieniem w ramiona Alfa - czegoż chce? oto chce go tylko widzieć żywym, co wieczora z nim rozmawiać: osładzać chce tym sposobem wszystkie cierpienia. "Staraj się - mówi - częściej i raniej przychodzić." - Co większa, Aldona chciałaby mieć nie tylko Alfa, ale całą Litwę w miniaturze koło swej wieży:

Gdybyś - posłuchaj - wokoło równiny
Chłodnik podobny owemu zasadził
I twoje wierzby kochane sprowadził,
I kwiaty, nawet ów kamień z doliny;
Niech czasem dziatki z pobliskiego sioła
Bawią się między ojczystymi drzewy,
Ojczyste w wianek uplatają zioła,
Niechaj litewskie powtarzają śpiewy, itd.

Toż samo, słowo w słowo, co w Szwajcarskiej familii Weygla!! - Czyż nie wpadło w myśl Mickiewiczowi, że to wszystko jest drobne, małe, że to afektacja i ledwo nie takie samo wydwarzanie, jakim mieszkańcy miast tęsknią do pięknej za miastem natury? - Czegoż żąda Alf, gdy mu się nie udało przełamać uporu Aldony? Oto przynajmniej na pamiątkę "gałązki z wieży", a ponieważ na wieży kwiaty nie rosną, to przynajmniej nitki z odzieży, albo z warkocza zawiązki, albo wreszcie kamyczka z muru! - W te śmieszności dzieciństwa wpadł wielki artysta, myślący sztukmistrz! Jakże to wszystko osłabiło wdzięk tego poematu! Ileż w tym wszystkim psychologicznej i poetyckiej nieprawdy! - I tenże to Wallenrod, pomyśliłem sobie, ten Alf pierwszej sceny, wielki, straszny, którego włos posiwiał za młodu, który w samotności grób myśli swoich roztwierał napojem, który jednego razu, winem i wieścią barda rozpalony, odśpiewał wrogom złowieszczą balladę?

Wytrysk ognistego ducha, strumień najczystszego uniesienia, najwyższa liryczna inspiracja, płomień miłości - to czwarta część Dziadów Adama Mickiewicza! Doskonałe malownictwo historyczne, najpiękniejszy realizm poetycki i artystowski, prawdziwe objawienie przeszłości, to Grażyna! Mozaikowa robota poety nie umiejącego wyjść myślą i duszą z swojej indywidualności, z swej jednostki, nie umiejącego odjąć się samemu sobie dla rzeczy i stworzyć świat oddzielny, odrębny, za granicą swego ducha - to poema Konrad Wallenrod! Jedno z największych dzieł literatury naszej, choć się tylko z pięknych fragmentów składa, i zarazem przykład jawnie, jaśnie pokazujący, jak trudno sztukmistrzowi indywidualnemu, subiektowemu przenieść się z swej idealnej sfery w sferę wielkiego poetyckiego realizmu. - Inne poezje Mickiewicza, np. Sonety krymskie, Farys, noszą na sobie cechę obcego klimatu. - Jest to wielowiedztwo geniuszu i niejako aklimatyzacja fantazji spod cudzego nieba w ojczystej literaturze pewną uniwersalnością ducha i erudycją poety.

Rozpostarł się i mistrzuje pierwiastek indywidualny w pismach Mickiewicza. To "ja" samego poety wszędzie się przebija, wszystkiemu swojej użyczając właściwości. Myśl jego wewnętrzna, samotna, wielka, melancholijna, jest jego ogniskiem i gwiazdą na firmamencie jego poezji; jest jego i żywiołem, i światem, gdzie duch twórczy zamieszkał, gdzie się bezprzestannie objawia, wszystko z siebie snując, jako pająk wije z siebie pajęczynę. Cokolwiek koło siebie postrzeże w naturze widomej, w społeczności, w historii, to wszystko ku sobie odnosi i farbą swego geniuszu, swej jednostki tynkuje. Jest to poeta rozmyślacz, mąż namiętny, liryk z daru i użyczenia nieba, filozof własnego serca. Zawsze duma i marzy, i miewa swoje widzenia. W jednej tylko Grażynie o sobie zapomniał. - Przeciwnie J.B. Zaleski! W jego pismach obadwa te poezji atomy, idealizm i realizm, duch i materia, muzyka i figury, fantazja i rozmyśl artystowski, dumanie i res statuaria, snycerstwo, śpiew i kształt, w większej z sobą zgodzie, w większej harmonii zostają; toż zdają się być pod równiejszą niejako i miarą, i wagą rozdzielone. Częścią w zamyśle samotnym i tęsknocie, częścią jest w rzeczywistości. To górnymi wzlatuje pojęciami, to wyobraża, kształci. Jego postacie rześkie, szykowne, żywe, żwawe, poskoczne, mile w oko wpadają. Zwykle w jasne przyodziewa je szaty. Taki jego stary myśliwiec, takie kozactwo, tacy rycerze dum ukraińskich! Czasem ekscentryczny, poza krańcami prawdziwego świata w idealnej krainie: to znowu wewnątrz natury, w społeczeństwie i w historii, jak tamta naiwny i szczery, jak ta prawdziwy i realny. Żartkiego dowcipu, bystry, przenikliwy: myśl ma prędką jak widzenie i pochmurną, i wesołą. Oko tego wieszcza nie zawżdy łzą smutku zroszone, żywiej promieni, raźniej, jaśniej, dalej widzi. I śmieje się, i płacze na przemiany. Imaginacja Zaleskiego śklana, czysta jak błękitna wód powierzchnia, a fantazja różnobarwa, różnolicowa, mieniona jak gra kolorów i ziemskie na obłokach malowidła ku schyłkowi dnia jasnego albo jak farby tęczy na tle ruchomym w powietrzu-kręgu, szerokim łukiem zbiegającej, gdy deszczowe rzedną chmury. Taka właściwość, ten charakter poezji autora Rusałek! Przecinają się tu, że tak rzekę, dwa wielkie koła jednakiej średnicy, dwie sfery- realna i idealna. Jeżeli z miary wychodzi i równego tych mas podziału, to bardziej i częściej ku stronie realizmu. W tym największa sforność i energia ducha tego młodego poety. Nie bez słusznej więc przyczyny zowiemy go wieszczem minionych wieków, poetą zgasłych plemion, ponieważ ich postacie i głosy rozciągłymi tonami swojej arfy z zapadłego wywołuje zmierzchu. Sam ten sztukmistrz dla własnego tylko użytku narządził owe muzykalne, dźwięczne naczynie i swojej roboty strunami takowe nawiązał. Nikt bowiem tak jak on nie zagra na jego instrumencie. Darmo by się kto na to silił i wielkim zdobywał dowcipem - jako niegdyś żaden dworzanin, żaden zalotnik wdowiejącej Penelopy nie zdołał napiąć starego łuku króla Itaki i w cel strzałą ugodzić, choć i piękna kobieta, i udzielna wyspa na morzu były nagrodą tego strzału. - Z tej przyczyny tak źle się wydaje, co bądź naśladowcy Zaleskiego jego miarą, w jego duchu napisać chcieli. Te są cechy ogólne. - J.B. Zaleski nie ogłosił jeszcze zbioru wszystkich pism swoich, niemałe fragmentami oryginalnych poematów umieszczanymi w dziennikach periodycznych wzbudziwszy oczekiwanie. Wyjątek z Rycerskiego rapsodu, Rusałki, Damian, Mazepa, dumy, fantazje, otóż ledwo nie wszystko, co mi się czytać zdarzyło. W tym jednak wyraziły się już charakter i właściwość jego poezji, a szczególniej poetyckiego stylu. Pod względem zewnętrznego nawet kolorytu, rytmu i mechanizmu, co tylko pisze Bohdan Zaleski, zdaje się być na kształt ochotnego ognia w nocnej dobie, kiedy strumień płomienisty nagle, prędko, wysoko strzeliwszy w górę, na tysiączne się rozsypie, rozwieje i bryznie gwiazdy, wieńce, krzyżyki, zygzaki, wstęgi i smugi świetlne. Albo także jest to coś na kształt zasłony Rusałek z rubinowych isk[ie]r jutrzenki. Takie Czajki, takie Śpiewające jezioro!

Toż Czarnomorca w noc na pogoni
Nuta dnieprowskich dum aż tu dzwoni?
O! nie dnieprowskich nuta to dum -
To jakiś srebrny, przeciągły szum,
Luba harmonia tonów tysiąca
Mile niebieskim arfom wtórząca.
Słodki, czarowny, powietrzny brzęk,
Jak owych pieśni hurysek dźwięk;
Co przy dziewicy, w letni poranek,
Śniący na kwiatach roi kochanek.

Nikt w Polszcze nie ma takiego stylu i takiego wysłowienia. W tym mu najpoprawniejsi klasycy nie zrównali. Sposób pisania jemu tylko właściwy, świetny, mamiący, artystowski, wykończony, brylantowy. Czyż sztuka Zaleskiego nie zdaje się być w porządku idealnym efektów dzisiejszej poetyckiej literatury naszej, jakby elementem ruchu, biegu? I tak jest w rzeczy samej. Prędka, wietrzna, powiewna, roznośna działa mocą sprężyny i wszystko z sobą w tym systemie siłą lotu porywa.

O Zamku Kaniowskim Seweryna Goszczyńskiego mówiłem w innym miejscu.*** Artykuł z tego powodu umieszczony w jednym z pism warszawskich oburzył wielu czytelników. Wzruszano litośnie ramionami, kiedy prawiłem o talencie tego znakomitego pisarza. Dotychczas uwłaczają mu niektórych krzywe zdania. Z przywar wysłowienia, nie wszędzie tak, jak by może na rzecz rymotwórczą wypadało, gładko i starownie okrzesanego; z niedbałości w wielu miejscach na czystość i wytwór polszczyzny wzięto u nas pobudkę do odsądzenia poematu Goszczyńskiego od wszelakiej niemal cześci. Taki sam los, z takich samych pobudek spotkał Marię Malczewskiego. Atoli dostatecznie tego wypowiedzieć nie mogę, jak nieopatrzny jest ten sąd - tym boleśniejszy, tym nieopatrzniejszy, że narodowej chwale pod tym względem najchlubniejsze wydziera zaszczyty. Przyznaję: Goszczyński nie ma poprawnej, wytwornej dykcji Mickiewicza i Zaleskiego, ale ma owo rozległe pojęcie i ten rozmysł artystowski, tę bujną, płonącą, ognistą fantazją, która go stawia w równej mierze z obudwoma wspomnionymi pisarzami. Gdzie się tylko duch wyraża, szanujmy go, poważajmy. Gdzie jest natchnienie poetyckie, tam wnikajmy w treść, w istotę rzeczy, na resztę mniej dbając. - Po wyjściu na widok publiczny Zamku Kaniowskiego zlecił przed rokiem Seweryn Goszczyński mojemu staraniu ogłoszenie drukiem swoich poezji lirycznych, które teraz dopiero wydane być mogą. Obecnie pracuje on nad nowym poematem: Polak w jasyrze.

Dzienniki periodyczne dzielą częstokroć na kawałki, co jednym zawodem odbyć trzeba. To samo stało się z moim artykułem o Zamku Kaniowskim. Podzielono go na tyle cząstek, że w końcu nikt nie zrozumiał autora. Zresztą i na drukarskich, wykrzywiających istotę rzeczy nie schodzi pomyłkach. Z tej przyczyny umieszczam tu treść Zamku Kaniowskiego z małymi odmianami dla pokazania na oko czytelnikowi, że układ wzmiankowanej powieści, dziwny i fantastycki, ma prawdziwe, poetyckie zalety z sprawności w wywodzie i prowadzeniu rzeczy.

Kozak Nebaba urodził się w Białozorze na Ukrainie, niedaleko Smiły. Tam pierwsze lata jego młodości upływają. Była to sztuczka żwawa, śmiała - jak się o nim stary lirnik w tej powieści wyraża. Burzliwe, hajdamackie życie jego zaczyna się od złośliwej pustoty. Trzeba wiedzieć, że była w tej samej wsi dziewczyna cierpiąca lekkie na umyśle obłąkanie. Ksenia wychodziła każdej nocy nad brzeg pięknego, rodzinnego jeziora przeciwko nieziemskiemu kochankowi, rozumiejąc, że na odgłos jej śpiewu przybędzie w postaci ognistego latawca, niby meteoru przelatującego po jasnym niebie. Wiara w takie duchów z ziemiankami związki była wtenczas dosyć pospolita na Ukrainie. Łatwo też, jak wiele innych niestworzonych baśni, chwytała się głów zabobonnej prostoty. We wsi wiedziano o tym. Lecz Nebaba nie należał do rzędu łatwowiernych. Przyrzekł, i bodaj czy nie założył się, że diabła na schadzce dostrzeże. Dla własnej więc i rówienników rozrywki udaje się o tajemniczej godzinie nad brzeg jeziora i wmawia w Ksenia, jakoby był owym kochankiem, za którym tak długo tęskniła. Ksenia daje temu wiarę: uwierzywszy, nie opiera się chęciom Nebaby. Związek ten, tak ściśle zaczęty, trwał zapewne przez czas niemały, póty przynajmniej, że go wyświecił przed wiejską drużyną skutek przynoszący wszędy dziewiczej skromności niesławę. Ksenia rozkochała się namiętnie w swoim zwodzicielu. Już na pokątnych nie przestaje schadzkach, ale wiedziona instynktem miłości, silniejszej nad samo obłąkanie, już go i w tłumie rozeznawać i śledzić nawet zaczyna. Stąd nieznośne dla Nebaby od wiejskiej młodzieży przymówki; stąd dotkliwa uczucie wstydu, stąd myśl zatarcia śladów występnego czynu i pierwsza zbrodnia. Topi Ksenią. - Dostały mu się od natury: uroda, dowcip, wspaniała ochota do wszystkiego i miłość ojczystych swobód: ale razem tym zaletom przeciwne, nieukrócone namiętności: zawziętość w uprzedzonej myśli, duma, niestatek i burzliwość. Charakter niepospolity, na wpół dziki, gwałtowny. Taki jest bohatyr tej powieści. Lecz dodać winienem, że wszystkie te sprawy na lat kilka rzecz poematu uprzedzają.

Ksenia jednak nie zginęła. Szczęśliwym trafem prędko z wody wyratowana powraca do życia, ale zwiększone tym wypadkiem obłąkanie w pospolitym u gminu rozumieniu nie zostawuje żadnej już wątpliwości co do związków tej kobiety z piekłem. Od tej chwili można Ksenią uważać jako ofiarę wywołaną do życia dla dręczenia winowajcy najboleśniejszą kaźnią, to jest przymileniami obrzydłej kochanki.

Tę topielicę pojął i wystawił autor w duchu miejscowych uprzedzeń. Nic się ważnego nie działo na Ukrainie, czego by nadzwyczajne nie przepowiedziały jawiska. Bunt ukraiński, który tam zowią koliszczyzną, a szczególniej rzeź humańska miały być także nadprzyrodzonymi uprzedzone widziadłami, między innymi przez dziwną, obłąkaną kobietę, która klaszcząc, hucząc i niezrozumiale bełkocząc, z rozwianym włosem, w podartej odzieży, jak Sybilla, przebiegała sioła Ukrainy. Goszczyński wplątał w powieść swoją takie mniemanie. Ksenia jak w początkach swego obłąkania, tak i następnie to po lasach tułała się, to nad brzegami wód na noc całą siadała, myślą napowietrznego goniąc kochanka, z wzrokiem ku niebu na gwiazdy obróconym, wedle wyobrażeń ukraińskiego ludu, jakoby spadające gwiazdy były złymi duchami. Taką ona piosnką wzywa kochanka:

Wypłyń, wypłyń zza obłoku!
Po błękitnym przeleć niebie!
Ja, kochanka, wzywam Ciebie!
W lasów ciszy, w nocy mroku.
Ho-hop! ho-hop! wzywam Ciebie! itd.

Lecz wróćmy się do osnowy poematu. - Czy to, że Nebaba chciał odjąć się niemiłym wspomnieniom, czyli też, że mu srodze dokuczały przymówki szatańskich miłostek, bądź co bądź ojczyste porzuca siedlisko. Przypadek zaprowadza go do Kaniowa, gdzie męska postać i przymioty zjednały mu najprzód względy u starszych, a potem przełożeństwo nad przydwornym kozactwem w zamku starosty kaniowskiego. Tam także młoda dziewczyna, Orlika, pociągnęła ku sobie serce atamana Kozaków, bo któryż Kozak nie położył wszystkiego starania, wszystkiej chęci i myśli swojej, żeby się podobać pięknej kobiecie? Ale już to tak przypadło Nebabie z przeciwnego losu, że miłość same nieszczęścia, na koniec zginienie przynieść mu miała. - Rządca tego zamku, Polak, powziął był równą skłonność ku Orlice. W nim miał Nebaba przemożnego, choć mniej szczęśliwego spółzalotnika, ponieważ rzeczywiście Orlika uczuć rządcy nie dzieliła. Rzecz poematu zaczyna się od następnego zdarzenia:

Bratu Orliki zlecono straż nocną około szubienicy. Według dawnych tamtejszych zwyczajów, gardłem karany bywał, spod czyjego dozoru zginął trup powieszonego winowajcy. Szyldwach, zwabiony śpiewem znajomej dziewczyny, zbiega z stanowiska w pobliskie zarosić. Tymczasem porywają wisielca z szubienicy za rozkazem rządcy zamku. W jakim zamiarze? Domyślić się można. Tak więc pan rządca umyślonym fortelem dostaje w moc swoje brata tej, która była przedmiotem i celem jego namiętnej skłonności. Zniewala ją do uczynienia wyboru między śmiercią haniebną brata i prędkim zamęściem. Niedługo wahała się Orlika: niedługo opierała się w samotnej rozmowie życzeniom obrzydłego rządcy. Przyrzekł przebaczyć mniemaną winę bratu, byle na ślubny związek zezwoliła. Przeto zostaje jego żoną dla ocalenia brata. Braterskiemu przywiązaniu poświęca miłość, spokojność, szczęście. W tej okoliczności umieścił autor katastrofę poematu.

Wszystkich zdziwiły tak prędkie zaślubiny rządcy z Orlika, która tego samego dnia jeszcze przed zachodem słońca umrzeć by wolała niż zostać Polką. - Chłopiec, wracający do zamku z torbanem, uwiadomił Nebabę o całym zdarzeniu. Oburzył się ataman. Pozostaje mu tylko wzięcie zemsty z wiarołomnej kochanki i szczęśliwszego, jak mniemał, Lacha, gdyż nie znał skrytego powodu, którym ją rządca zamku swojej woli posłuszną uczynił. Owczesne niepokoje i zawichrzenia wnętrzne Ukrainy, toż bliskość obozu Szwaczki, który przodkował kaniowskim powstańcom, nastręczały mu do tej zemsty łatwą sposobność. Przeto ku wieczorowi, opuściwszy zamek, przeprawia się przez Dniepr na drugą stronę. Tu niepojęte dla mieszkańców Kaniowa, dziwne widmo Kseni, uważane od gminu jako znak bliskiej klęski, ukazaniem się swoim na scenie burzliwego życia Nebaby wznawia w jego umyśle zapomniane od lat kilku wspomnienia, przydając do obecnych cierpień niepokoje trwożnego sumienia, gorycz i kaźń przeszłości. A jednak ta nieszczęsna kobieta jednego tylko żąda uściśnienia! Za jedne przymilenie kochanka dałaby życie swoje. Krzyk i klaskanie opętanej, a prędzej myśl uwolnienia się od napaści nienawisnej Kseni, bodajby gwałtowną jej śmiercią, zatrzymują Nebabę. Szalona zbliża się i odbiera od Kozaka uderzenie pięścią, co, zdruzgotawszy jej skronie, powinno było położyć kres życiu mniej nadzwyczajnej istoty. - Ale Ksenia żyje jeszcze! Zadana rana tylko odrazy jej przyczyniła. - Nebaba na drugiej stronie rzeki łączy się ze Szwaczką: następnej zaś nocy obóz powstańców znowu przechodzi na ziemię polską, gdzie w nadbrzeżnych Rosi lasach obrabują sobie stanowiska. - Opisanie obozu Szwaczki przypomina niektóre Rembrandta malowidła. Widok ten okazały dzikością silnie zajmuje imaginacją czytelnika. Grupy dobrze uszykowane, rysunek trafiany, koloryt zgodny z rzeczą: wiele prawdy, wiele talentu. Starość Szwaczki czyni go już ociężałym, a nałóg pijaństwa nieczynnym. - Dzbanek zazwyczaj nad marsową przenosił sprawę. Tymczasem położenie powstańców staje się coraz trudniejsze, krytyczniejsze. Zguba ich niedaleka, bo oddział Polaków, ściągnionych przez ostrzeżonego rządcę kaniowskiego zamku, wtargnął już w przyległe lasy i coraz bliżej ściska Kozaków. Nebaba, zniecierpliwiony nieczynnością Szwaczki, zgromadza powstańców, staje na ich czele i porzuciwszy w lesie niewytrzeźwionego starca posuwa się naprzód ku Kaniowowi. Lecz jeszcze dzień jeden odwleka zgubę zamku. Dla tym pewniejszego osiągnienia zamiarów zemsty umyślił był Nebaba zakraść się w cieniach następnej nocy pod mury Kaniowa i dostać go przemocą, rozumiejąc, że ufność rządcy, położona w żołnierzach polskich, którym zlecił baczenie i śledztwo poruszeń w obozie Szwaczki, wszelką z tej strony bojaźń oddaliła. W czym tak dobrze począł sobie, że nie postrzeżony przemknąwszy się przez polskie czaty, rozsypał swoich Kozaków po zaroślach, tuż pod samym miastem, żeby za nadejściem nocy gotowi byli lecieć do szturmu. Traf przygodny zrządził, że ten zamiar nie doszedł do skutku. Przeciwnie, wszystko mściwemu Nebabie niepochybną zgubę niesie. Orlika, rządczyni gmachu kaniowskiego, nic mogąc przywieść dłużej na sobie zmuszenia, co tak boleśnie najtkliwszą jej skłonność rozdzierało, nie mogąc się odjąć żalowi i rozpaczy, uniesiona srogą dla rodu panów zwierzchnich i gwałciciela nienawiścią, umyśliła zabić męża i dopełniła tego czynu w nocy, krwawy zamiar osłoniwszy kłamliwym przymileniem niewieściej czułości. Wytrzeźwiony Szwaczka, gdy po-strzegł, że go niewierne kozactwo porzuciło, co w skok leci do Kaniowa i uprzedzając Nebabę nagradza swoje niedbalstwo podburzeniem tamtejszych chłopów. Nebaba tymczasem, postrzeżony w ukryciu swoim od polskiego szpiega, który pod zmyśloną postacią starca, żebraka czy dudarza, tajemniczym zjawieniem się i zniknieniem swoim, bardziej zaś jeszcze niemiłą z minionych lat powieścią, serce jego tak boleśnie zakrwawił, już odtąd zostaje pod ścisłym Polaków dozorem. Ku wieczorowi zbiera swoich. - Wyruszają. - Dwaj żołnierze polscy przebrani po kozacku, świadomi języka, łączą się z nimi. Noc coraz bardzie) ciemnieje. Jeden z przebranych szpiegów ofiaruje chęć swoje przewodniczenia po błędnych drogach. Naprowadza ich manowcami na oddział Polaków. Drugi wystrzałem znak daje. W okamgnieniu hufiec Nebaby otaczają liczniejsi nieprzyjaciele. Zaczyna się bitwa; wtem postrzeżono pożar zamku. Szwaczka już go był dobył, zapalił i wewnątrz uganiając się za rządczynią, którą zbrodnia obłąkała, zginął razem z nią samą i większą swoich częścią pod stropami przetlałego gmachu.

Szeroka na niebie łuna czerwonego blasku płomieni przyświeca Nebabie. Rozpacz kieruje jego uderzeniami i nowych sił mu przyczynia w pojedynkowych zapasach z mężnym Polakiem, który, utraciwszy pałasz, zrazu ustępuje natarczywości przeciwnika, lecz po chwili kruszy jego szablę i tej szczątkami liczne rany mu zadaje. Nurzający się we własnej krwi ataman Kozaków słyszy głos Kseni, która od dawna tej bitwie z boku się przypatrywała. Nie broni jej przystępu; owszem, wedle przemożności swojej w takim położeniu, zmyśla obojętność dla ukarania zadaniem nowej rany nienawisnego widziadła, zesłanego jakby z podziemnych krain na kaźń za przeszłe jego grzechy. Po czym sam utraca zmysły i dostaje się w moc Polaków. Oddział jego zniesiony. Polacy spieszą ku ruinom zamku. Żadna pomoc uratować by go nie zdołała. Lecz zwycięzcy chcą i mogą ukarać sprawców takiego spustoszenia, których wzięli w niewolę. Gruzy zamku przemieniły się w warsztat katowski. Do sprawiedliwości przydano okrucieństwo wbiciem na pal ponad bramą zamku żywego jeszcze Nebaby. Innych uszykowano w biesiadujące niby grupy, żeby na placu łupieskiej sprawy swojej wśród wolnych płomieni konali. Nebaba na palu wbity tyle miał jeszcze przytomności, że mógł widzieć wszystko, co się koło niego działo. Wówczas to nową oszpecona raną wysuwa się z gruzów Ksenia, przybliża się, wspina na pal i całuje kochanka ostatnim, śmiertelnym pocałowaniem, którym mu na wieki usta zamyka. Nebaba kona: niedługo skonać musiała i Ksenia, bo jej zwłoki widziano w bliskości tego miejsca.

Taka osnowa poematu Seweryna Goszczyńskiego. - Charaktery jego nie są tak szlachetne, jak w powieści Malczewskiego, ani tak zajmujące sytuacje. Inna też rzecz, inny zawód. Wielkie jednak masy ogarnął! Zresztą co tylko w scenicznym działaniu, w akcji dramatycznej z pierwiastków swoich przed naszymi oczami się rozwija, rozplata, niepochybnie utworem jest i sprawą prawdziwego artysty, prawdziwego poety. Piękny fragment, piękna scena, szczęśliwie skreślony charakter tej lub innej osoby zajmą na chwilę i chwilowe wzbudzą oklaski: lecz tylko całość głęboko pomyślana, głębokim rozmysłem artystowskim nigdy zapomnieniu nie ulegnie. Nadać ruch masom, rozwikłać działanie - w tym całe misterstwo geniuszu. Genetyczna, ruchoma być musi jak umiejętność, tak poezja. Ten genetyczny, rodzajowy charakter postrzegam w poemacie Goszczyńskiego: z tej przyczyny nie waham się policzyć je do rzetelnych ozdób literatury polskiej, nie zbijając bynajmniej słusznego zarzutu niepoprawności, owszem, rozciągając go nawet dalej do samego tej powieści układu, gdzie rzecz, osobliwie ku końcowi, nie tak jasno i zrozumiale wyłuszczona, jak by życzyć należało. Znać pośpiech tu i owdzie, znać skwapliwość: a z tego zawsze rodzą się nieszykowność, ustyrki, zboczenia.

Powie kto: "nie godziło się prostego Kozaka wysadzać na bohatyra poematu!" - W czym atoli nie masz nic przeciwnego zamiarom autora. Kozaków, jakimi byli w istocie, stawia przed oczy nasze. To jedynie miał na celu, tego dokazał. Bohatyrem poematu może być nie tylko Kozak, ale nawet żebrak, włóczęga. Komuż rześka postać tego Nebaby w kosztownej burce, w wytwornym atamańskim stroju, komuż się nie podoba? Któż go wśród hajdamackiej czerni nie rozróżni z dumy na czole, po oblicza krasie? Jak sam zwierzchni Pan polski tak przed panem hardy, duszą był dziewcząt i wieczornic. Ten czarny wąsik jego, co nad różowymi zwija się ustami, ten wzrok, co przy brwiach ciemnych tak raźnie odbija, ten kształt postawy spiętej burką, co się tak wydaje w wspaniałym pochodzie, jak maszt bajdaku lecącego w zawód z wiatrem po Dnieprze! Nie prawdziwyż to wizerunek? Nie zajmujące, nie trafne schwycenie rysów narodowych i charakterystycznej fizjonomii narodowej? - "Szczęśliwa, którą zaczepi uprzejmie: szczęśliwsza, którą uściśnie; najszczęśliwsza, której wstążeczkę w sełedec zaplecie". To w milczeniu rozmyśla o zemście i miłości, to przygania Szwaczce ostrymi słowy, że leniwy i opój, wreszcie towarzyszów przeciwko niemu podburza i w zapłacie za dzielną wymowę gnuśnemu starcowi przełożeństwo odbiera! Dzikie, leśne serce jego. Popędliwy, niesforny, zuchwały, mściwy, zakochany, w uniesieniu nie czyniący sobie żadnego zmuszenia, okrutny. Z duszą i ciałem taki sam, jakimi byli rzeczywiście owi Kozacy, o których wiemy z wieści i dumek.

Żadną miarą, zdaniem moim, niechaj kto mówi co chce, tej hajdamackiej czerni z literatury polskiej (jak niegdyś z społeczeństwa podnioślejszym zapewne sercem niż mądrą polityką) wypłaszać nie powinniśmy. To nieodrodne plemię dzikich stepów potrzebne zdaje się naszej poezji, jak przedtem w usługach Rzeczypospolitej odganiało od dziadów naszych postrach tatarskich i nogajskich najazdów. - Ów Szwaczka z czarnym na twarzy szramom, u którego wąs długi zwiesza się na pierś obrosła, ów ociężały rozbójnik na Siczy, ów stary opój w powieści Goszczyńskiego źleż wydany albo nietrafiony doskonale, kunsztownie? - Niechaj nas ten gbur nie obraża. Bo to rzadki oryginał i wpośród pierwotworów flamandzkiej szkoły zabrałby niepoślednie miejsce.

Wierne przeobrażenie, rysy, właściwość wydobyta z gruzów, trafione lica, postacie dosadnymi ciągami pędzla, bijące w oczy przeciwieństwa to pogańskiej Litwy, to chrześcijańskiego krzyżactwa, to zaporoskiego ludu - owoż historyczne malownictwo poetyckiej literatury naszej, które takim wdziękiem jaśnieje w pismach A. Mickiewicza, B. Zaleskiego, S. Goszczyńskiego! Jest to, że tak powiem, podstawa, tło, grunt realny poetyckiego w tym systemie idealizmu. Cóż pomogą przepisy delikatnego gustu, jeśli je przyłożymy do tych śmiałych np. wyrażeń autora Grażyny:

Poznali męża Litwini z tych znaków:
Więc cicho jeden do drugiego szepce:
To jakiś urwisz od psiarni Krzyżaków -
Tuczny, bo pruską krew codziennie chłepce!
O, gdyby nie był nikt tu więcej z warty.
Zaraz by w bagnie skąpał się ten plucha;
Aż pod most pięścią zgiąłbym łeb zadarty.
Tak oni mówią, on niby nie słucha.
Lecz musiał słyszeć, bo się bardzo zdumiał.
A chociaż Niemiec, głos ludzki rozumiał.

Szymanowski, tłumacząc przez siedm lat Świątynię Wenery, za żadne wieńce i mirty febowe nie użyłby wyrażeń: u r w i s z, chłepce, plucha, łeb zadarty. Delikatność i poprawność!! Cóż rzekną ci, co ustawnie wznawiają te maksymy zniewieściałego gustu, na owe silne, dobitne, beotyckie, malujące wyrażenia, które z ćmy tak starych lat wychylają na widok powierzchowną ich szatę? - Zbierajmy rys za rysem i słowo po słowie; każde odcieniowanie, każdy rzut myśli miejmy za godne uważania. Jakiż jest ten Litawor? Jakie jego chęci? Owe znowu kołpaki rysie, ta niedźwiedzia odzież litewskiej młodzi, a z drugiej strony ten Niemiec nieruchomy na koniu, co nabija strzelbę i z różańca mówi pacierze, cóż to za widoki? - A też idylliczne, pasterskie figury Brodzińskiego? Te śliczne stroje w Wiesławie, tu mowa, tańce, gody weselne Krakowiaków i Krakowianek?

Obyczaje, ubiór, wysłowienie, wszystko na jaśnią wyciągnione. Wszystko w tej literaturze zziemianiało i polszczeje. Wszystko ma dzielność swoję, wrodzoną moc, powab, sforność. Wszystko się w pewien kształt składa. Z bezcielesnej myśli jednym wywołane tchnieniem postacie, obrazy, widma! Z różnych stron, z różnych części i okolic Polski zapomniane ozwały się głosy. Rodowitość nasza w niejednej ukazała się postaci. Wszystkie razem liście na drzewie, tak długo skamieniałym i niemym, ojczystej poezji zaszumiały. Coś nim wstrząsnęło niewidomą mocą od ziemi do korony, że teraz szeleści i rusza gałęziami w wiatru powiewie i mruczy, i gada jakby odczarowane. Piękny to instrument - śpiewające drzewo! Różne wydaje tony, od najniższego, najgrubszego przez pośrednie dźwięki skali do najwyższego, najcieńszego, jak w strojnej orkiestrze złożonej z wielu dud, piszczałek, dętych i rżniętych naczyń. Któż to wszystko wypowie? - Oto w tej dzisiejszej poetyckiej literaturze naszej mamy westchnienie do Stworzyciela nieba i ziemi w hymnie Woronicza. Jest to modlitwa przed burzą. On wyliczał dobrodziejstwa Opatrzności dla narodu polskiego wyświadczone: koleją przechodził dzieje nasze od początku do końca, jedną, ale głęboką myślą rozerwanego przymierza Twórcy z miłym jemu ludem wszystkie swoje farbując utwory. On ustawnie mowę swoję podwodził ku tym słowom u Jeremiasza zapisanym: "klaskali w dłonie przechodzący drogą, poświstywali i wstrząsali głową, mówiąc: bram waszych postać okopcona i toż to jest miasto niegdy od tylu tysięcy oświeconych i użytecznych mieszkańców osiadłe". To najstarszy poeta w kościele pamięci narodowej. Wziął na to, zdaje się, poświęcenie, żeby przy ołtarzu przeszłych czasów służbę sprawował i czuwał, żeby płomień gorejący na nim nigdy nie wygasł. Dobrze pełnił powinność swoje: dla niego przeszłość nie była ani skorupą garncarską, ani dymem gryzącym oczy. - Wtenczas, kiedy inni szukając chluby z postronnego dowcipu odstrychnęli się od prawdziwej prostoty i piękności, on sam jeden rozmyślał o narodowym pieśnioksięgu, a wzniósłszy ducha wysoko, na sam wierzchołek Libanu, dawidową przestrajał arfę. Jest także inny mąż żywy, historyczny w tej naszej literaturze, którą ustawnie pomnażał i wzbogacał, która już w dziejach żyje jego życiem - wieszcz z urodzenia i powołania, ze wszystkiego, co bądź kiedykolwiek mówił, pisał i czynił, z samego nieledwie wejrzenia swej sędziwej starości, z tych białych włosów, co skroń jego wieńczą i na ramiona spadzią, z tych nareszcie nigdy nie wygasłych wspomnień ojczystej historii, które oblicze jego rozjaśniają i mgłą osnuwają poetycką, kiedy się po naszych przechadza ulicach. To Julian Niemcewicz! - Ta literatura ma świetne uniesienie liryczne i najpiękniejszą idealność w nadobnym misterstwie, i indywidualnym talencie Adama Mickiewicza, ma historyczne malarstwo w stylu porywającym Zaleskiego, w Grażynie i powieści Malczewskiego. Ma na koniec fantasmagoryczność swoją i prawdziwą poetycką alchemią w oryginalnym, dziwnym geniuszu Goszczyńskiego. Z różnych składa się atomów, z różnych pierwiastków - realnego i idealnego, snycerskiego i muzykalnego. Tło jej różnowzorowe, różnobarwe.

O tej poezji naszej obiektowej i indywidualnej, o tej jej wielkiej rzeczywistości i zamyśleniu fantastyckim ledwo nie to samo rzec by można, co Montaigne starą francuszczyzną powiedział o mowie ludzkiej, jakoby była: un art leger, demoniade.

Toć jest, co nazwałem na początku tego trzeciego rozdziału architektoniką idealną efektów i wrażeń w systemie, naszej dzisiejszej poetyckiej literatury! Masy światła i cienia sprawują skutek zamierzony na malowanym płótnie. Od stosunku między realizmem i idealnością zależy także skutek w systemie poetyckim literatury. Rzeczywistość i dumanie, realizm i idealizm sztukmistrzów polskich - otoż wielkie masy nierównie jednak w dzisiejszej literaturze naszej rozdzielone; ponieważ w oscylacji poetyckiego geniuszu postrzegam wyraźniejsze zboczenie na stronę idealizmu i melancholii. I to ma swoją słuszną przyczynę. Tak być musiało w narodzie zawojowanym. Niechaj tak będzie. W poezji odbiła się publiczna niedola.

Wymieniłem takich tylko pisarzów, którzy, zdaniem moim, czynią największy zaszczyt dzisiejszej literaturze polskiej. W ich dziełach widzę reprezentacją imaginacji i fantazji polskiego narodu. Powinienem był mówić także o pieśniach lirycznych Goszczyńskiego. Ale nie wyszły jeszcze z druku. Innych z tak zwanej szkoły romantycznej - naśladowców to Goszczyńskiego, to Mickiewicza, to Zaleskiego, uważam jako samosłańców cisnących się do powołania poetyckiego bez ducha i daru. - Pisarze z tak zwanej szkoły klasycznej nie wchodzą w obręb mojego dziełka: mają oni licznych stronników i wielbicieli; mają talent przyznany. Nie podaję tego w wątpliwość, lecz mówić o nich nie chcę, bo inne jest moje zdanie w tej mierze. Czytając ich dzieła nie zdaje mi się, jakobym odprawował z kosturem pielgrzymskim wędrówkę po tej ziemi, gdzie leżą kości i prochy dawnych pokoleń naszych. W krainie ich zmyślenia nie masz tej mocy niewidomej, która nas ciągnie ku sobie telluryczną własnością każdego pierwotworu. Sądzę nawet, jakoby kolory ich poetyckie były takie same, jakie mineralogowie naleciałymi zowią, kiedy np. cząstki obce mineralne powierzchnią kopalnego ciała pokryją farbą odmienną od koloru rodzimej jego masy.

Taka jest nasza poetycka literatura. - Któż się chlubą nie uniesie wyrozumiawszy ducha zamkniętego w tym systemie? W czyjeż serce gorętsza iskra nie wejdzie? Dziwnym zrządzeniem zjawiła się pośród nas taka poezja! Pierworodna, nienaśladowana, rodzinna, majestatyczna

Wyniknęłali z głębokich skrytości i tajemnych wzruszeń? Cóż oznajmuje? Odrodzenie się na duchu.

To systema poetyckiej literatury naszej w początkach swoich jest świetniejsze od systematu daleko liczniejszych tworów w wieku Stanisława Augusta: świetniejsze od systematu daleko sławniejszych tworów i głośnych w poprzek świata z wieku rzymskiego Augusta.

Teraźniejsza poetycka nasza literatura jest tak polska i tak pierwotworna, jak nigdy literatura poetycka w Rzymie ani tak rzymską, ani tak pierwotworną nie była.

Niechaj nikt nie mniema, jakoby to zdanie czcza chełpliwość natchnęła. Gruntuję się w tym na fundamentalnym założeniu pisma mojego. Ścisła tylko konsekwencja wiedzie mnie do takiego wniosku.

Nikogo nie chcę mamić paradoksami. - W teraźniejszym systemie naszych poetyckich tworów zaczynamy pojmować samych siebie. Systema to jest objawieniem się przeszłości historycznej w literaturze i skarbnicą pojęć współczesnej cywilizacji. Do tego Rzymianie nigdy nie przyszli w naśladowanej poezji swojej.

Wracam do punktu, skąd wyszedłem.

Znać siebie jest to mieć grunt pod sobą i wewnątrz ujęcie.

Człowiek jako jednostka, jako osoba przychodzi do tego uznania, skoro myśleć zacznie.

Jednostka zbiorowa (naród) tym samym sposobem przychodzi do tego uznania - to jest w wyciągnionej na jaśnią myśli ogólnej - w systemie swoich działań i tworów umysłowych.

Takie systema jest literaturą, którą naród może mieć ujęcie samego siebie i uznanie w swoim jestestwie.

Literatura reprezentuje jego władze intelektualne.

Imaginacja i fantazja umysłu ogólnego objawia się w dziale oryginalnych tworów poetyckich i kunsztownych. Pamięć w tworach historycznych. Um i rozum w filozofii, w umiejętności, w oderwanym myśleniu.

Na grze tych wszystkich władz, na ich bezprzestannym działaniu zależy istota narodu.

Jeśli którekolwiek z tych usposobień intelektualnych w nieczynności zostaje i na zewnątrz się nie wyraża, wtenczas jednostka zbiorowa nie ma zupełnego i doskonałego uznania w jestestwie swoim. Jestestwo to niezupełnie rozwinione albo jeśli pierwej było rozwinione, a następnie z pierwotnej wychodząc dzielności chromieje i traci używanie tej lub innej władzy: czas ten bywa zawsze czasem słabości, starzenia się, niknienia. - Roztrząsać literaturę jakiegokolwiek narodu podług tych psychologicznych względów jest to poddawać umysł publiczny, powszechny rozkładowi i niejako sekcji anatomicznej.

To obrócę do Rzymian. - Jako tragedia ciągnąca się przez wieki jest historia rzymska. Najzręczniejsi aktorowie tej sceny starożytnego świata przechodzą wszystkie inne narody sztuką dziejopiską. Ku schyłkowi rzeczypospolitej i później nie dopuścili wielcy pisarze, żeby to, co godne było przechowania w niezamierzone czasy, niepamięć zatarła. Rzym. ten polityczny Lewiatan starożytnych ludów, taki, jakim był różną koleją wzrostu swej potęgi i zepsucia, maluje się we fragmentach Sallustiusza, w szlachetnym, prostym, jasnym stylu Cezara, w ozdobnej powieści Liwiusza, w mocy, w głębokim wejrzeniu na serce człowiecze i nigdy niezrównanych wysłowieniach Tacyta. Któryż naród w starym świecie miał taką literaturę historyczną? Grecy, we wszystkim innym wyżsi od Rzymian, z każdego innego względu trzymający przodek przed nimi, w tej jednak mierze im nie wyrównywają. Lecz to właśnie z przykładu Rzymian wiedzieć mamy, że pisane dzieje rzetelnego wsparcia nie niosą słabnącej w umyśle narodowym pamięci, jeśli tej nadobne sztukmistrzów dzieła i zmyślenia poetów, osnowane na ojczystych tradycjach i wyciągnione z rozkorzenionej głęboko wiary, wzajemnie nie mocują i nie krzepią. Historia, szczególniej początkowych czasów, tym poetyckim nie ubarwiona wdziękiem, w tym przeobrażeniu artystowskim przed oczy nie przełożona, im dalej, tym bardziej ciemnieje i staje się niezrozumiała - albo jako strumyk odcięty od pierwotnego zdrojowiska schnie, niknie. Powieh wć kronikarska z wierzchu tylko rzeczy dotyka. Te gołe fakta mają przecież wielką wartość! Są to jako węglem albo kredą z gruba narysowane kształty, które za staraniem malarza życie i ducha przywdziać mogą. Jakiż stosunek zachodził między poetyckimi czasami historii rzymskiej a poetycką Rzymian literaturą? Żaden prawie. Nie było związku między pamięcią i imaginacją tego ludu. Mieli zapewne Rzymianie uznanie samych siebie w swoim jestestwie tak długotrwałym i nierozdzielnym. Ale to, co nazwałem uznaniem, gruntem bytu, ujęciem wewnątrz, było u nich, że tak rzekę, empiryczne tylko, nie idealne. Duch rzymski wyraził się samą rzeczą praktycznego życia, działaniem, przewagami, ale nie wyraził się w systemie idealnych tworów, oderwanych pojęć i myśli. - Nie mieli ani filozofii swojej, ani poezji.

Jaka była rzymska cnota, jaki charakter, jakie obyczaje, jaka wielkość, pokazało się to w słynnych po wszystkie czasy podbojach i polityce Rzymian. Lecz tego nie znać w ich poetyckiej literaturze. - Mieliż Rzymianie własną imaginacją, jak Grecy? Mieliż, jak dzisiejsi Polacy, swoję poezją rodzinną, nie naśladowaną? Ich systema poetyckiej literatury byłoż ugruntowane na odwiecznej posadzie historycznej? Odbiłyż się w nim rysy poetyckiej przeszłości? Mieliż choć jedną powieść tak ojczystą i tak miejscową, jaką jest np. Maria, Wiesław, Grażyna, Rapsod rycerski?

Nie stawałoli im wątku? Czy ochoty? - Najpewniej, że i nie pojmowali, w czym tkwi istota poezji. Natura nie pochlebiła Rzymianom w udziale tego daru. Na próżno uśmiechały się do rymotwórców, biesiadujących za stołem Augusta, wdzięczne postacie starej Italii. Pasmo wzdarzeń samo przez się fantastyckiemu nawijało się zmyśleniu. To Romulus, to Horacjusze i Kuriacjusze, dalej podniosły Tarquiniusz i Lukrecja, a dalej jeszcze nieprzerwaną koleją Porsena i Scewola, na koniec Koriolan! To wszystko przecież nie tknęło zimnej duszy łacińskich wierszopisów. Przez wieki podawał Regulus ulubieńcom Mecenasa bratnie, rozkrwawione dłonie. Wzruszyliż się losem tego bohatyra? Woleli raczej cudze przekowywać sagi, podania. Niepojęte krzywego sądu omamienie! Na scenie rzymskiej wystawiano Ifigenią i Edypa, Prometeusa i Atrydów - same cudzoziemskie, greckie sprawy; a Kornel i Kolin rzymskich wskrzeszają bohatyrów na scenie francuskiej i niemieckiej. Pierwszy z Liwiusza napisał mierną sztukę Horacjusze i Kuriacjusze.**** Drugi na wiedeńskim teatrze wystawiał Regulusa i Koriolana. Obadwa usiłowali wrócić poezji to, co było jej niezaprzeczoną własnością.

Wzgardzili Rzymianie swoją uczciwą, ojczystą tradycją. Wzgardzili ojczystą wiarą i pierwotnymi sagami, dowcipy i rozumy swoje na hellenizm wysilając. I im także, jak Francuzom za rządów Ludwika XIV, przypadło do smaku greckie, klasyczne misterstwo. Jakże drogo to wyłączne przepłacili upodobanie! - Darmo przestrzegał stary Kato. Darmo po wielekroć uchwalał senat rzymski wygnanie greckich sofistów, wykrętników, retorów. Grekomania, wziąwszy górę, wszystkich opanowała umysły. Wkrótce też ustał związek między pierwszymi i pośrednimi rzeczypospolitej czasami. Postronne obyczaje, obca rozwiązłość, cudze zepsucie i zbytki skaziły początkową prostotę i uczciwość rzymską. Zerwała się nić wnętrznego przypomnienia. Wreszcie niepamięć przywiodła umysł publiczny ku ostatniemu w roztyrkach domowych obłąkaniu. Enniusz chełpił się, przechwalał jakby z wielkiej rzeczy jakiej, że pierwszy z Rzymian, wniwecz obróciwszy starą italską poezją, greckie heksametry w łacińskiej mowie niezgrabnym i kulawym naśladował wierszem.

Pisarze rzymscy, odstąpiwszy od swojej narodowości, rozmiłowali się w jałowym naśladowstwie. Ich poezja nie jest historycznym, jak helleńska, pomnikiem. Fryderyk Szlegel, jak może, usprawiedliwia to zboczenie. Spycha całą niemal winę na okoliczności. Utrzymuje, że nie mogło być inaczej, zdanie swoje popierając bacznym względem na politykę. "Rzecz godna uważania - są słowa tego uczonego krytyka - że Rzymianie, po tylekroć probując sił swoich w poezji dramatycznej, nigdy przecież do tego wzdarzeń, jakie im ojczyste podania i krajowe nastręczały dzieje, nie obierali, aczkolwiek te zdarzenia tak są poetyckie i dramatyczne, że je nowsi traicy, wydobywszy z zapomnienia, na dzisiejszą wprowadzili scenę. Lecz kto pilniej wejrzy w charakter właściwy tej historycznej poezji, łatwo postrzeże, dlaczego tak być musiało. Uczucia patriotyczne, zamknięte w owych podaniach, raziłyby przypominaniem na scenie zbyt świeżych wypadków. Weźmy na przykład historią Koriolana. Któryż z poetów rzymskich byłby się odważył tego patrycjusza takim, jakim był rzeczywiście, to jest, unoszącego się zawziętą przeciwko plebejuszom nienawiścią, wystawić na teatrze w owym czasie, kiedy usiłowania Grachów zmierzały ku ukróceniu tej samej dumy patrycjuszów i obwarowaniu swobód ludu rzymskiego? Jakiż widok byłby stawiał na scenie rzymskiej Koriolan, wygnaniec, w słusznym poniekąd oburzeniu miotający ostre, zelżywe słowa na swoich ziomków? Szczególniej pod owę porę, kiedy Sertoriusz, najzacniejszy z ostatnich Rzymian, sam także na wygnaniu tułał się po Luzytanii i Hiszpanii, tam rozmyślając o ocaleniu rzeczypospolitej i założeniu nowego Rzymu? Któż by był wreszcie zniósł widok Koriolana na czele zwycięskich nieprzyjaciół, grożącego zgubą własnej ojczyźnie, kiedy Sulla z zbrojnym wojskiem w rzeczy samej postępował ku Rzymowi?..."

Cóż by się tym sposobem usprawiedliwić nie dało? I któż by nie wyszedł taką obroną z najcięższego zarzutu? Lecz, zdaniem moim, pozorniejsze są niż prawdziwe te przełożenia Szlegla. Nie idą w tej mierze jego wymówki. Właśnie też poeta dramatyczny w czasach Grachów niczym nie byłby tak dogodził pospolitemu użytkowi (jeżeli tylko poezja co wspólnego mieć może z pożytkiem i polityką), niczym nie byłby tak dobrze usłużył sprawie ludu, jak wystawieniem na scenie dumnego przywódcy stronnictwa patrycjuszów, człowieka podniosłego serca, bystrego rozumu, nieukróconej burzliwości. Zelżywe wyrazy Koriolana nie byłyby nikogo zgorszyły, gdyżby to nieukojonemu żalowi i cierpieniom wygnańca przypisano. Wreszcie na widok Koriolana, niosącego zginienie rzeczypospolitej z nieprzyjacielskimi, zastępami, byłyby się zatrzęsły filary i ściany kolosalego gmachu od oburzenia i zgrozy słuchaczów. Duch męstwa byłby wstąpił w prawe serca rzymskie i Sulla byłby doznał większego oporu. - Niechaj co chce mówi Szlegel, rymotwórcy rzymscy żadnym usprawiedliwieniem nie wyjdą z tego obwinienia, że rzecz tak ojczystą, tak rzymską, tak poetycką, dramatyczną, nie ukazaną na scenie narodowej, w niepamięć puścili. - Czyliż następnie wielka popularność Cezara Augusta, pochlebiającego miłości własnej Rzymian przestrzeganiem powierzchownym dawnych nawet form znikłej rzeczypospolitej, lubo rzeczywiście on sam nieograniczoną sprawował władzę i owej, w którą Szlegel ugodził, nie uprzątnęła przeszkody? Czyż Mecenas i August sami nie skłaniali ulubieńców swoich do pisania w rzeczach ojczystych z podań dalekich, narodowych? Czyż ustawnie swej mowy ku temu nie podwodzili? Czyż o tym sam Horacy po tylekroć nie wspomina? - Alboż to trzydziestoletnia wojna w Niemczech umysłów nie rozjątrzyła? Nie rozerwałaż mniemań, pojęć, wiary więcej jeszcze niżeli w Rzymie roztyrki domowe? A przecież nie odwiodło to Szyllera od napisania trajedii Wallenstein, którą wystawują po wszystkich teatrach niemieckich, w samym nawet Wiedniu: lubo Wallenstein o niczym szczerzej nie przemyślał jako o wstrząśnieniu, wyciągnieniem ręki swojej po koronę czeską, monarchii austriackiej.

Prędzej podobno temu dać by wiarę można, że jak skoro Tarent, cała ziemia italska i Sycylia, Macedonia i Kartagena. Hiszpania i Achaja zawojowane zostały, panowie znanego wówczas świata wstydzili się może szczupłych początków swoich, nie chcąc zasięgnąć pamięcią małego Rzymu, który kiedyś walczył z Sabinami i przez dziesięć lat weje oblegał. Przetoż odłożyli na stronę wieść swoją bohatyrską i narodowe podanie. Podobni w tym owym ulubieńcom fortuny, tak zwanym od Francuzów parvenus, co przyszedłszy z ubóstwa do bogactw i wielkiego dostatku, swego rodu się wyrzekają, a daliby połowę mienia za to, żeby go na wieki głucha zatarła niepamięć.

Nie odstąpiłem od rzeczy mojej tym wkroczeniem w literaturę łacińską, na której niemal wszyscy pisarze nasi zygmuntowskiego wieku, jako i po większej części za rządów Stanisława Augusta, kształcili się, której ducha niejako w polską przybrali szatę. Owszem, zajmując tę literaturę razem z naszą dzisiejszą pod jeden szczególny widok i uważając ją z tego samego względu, podpieram i mocuję myśl, na której wszystko stoi w tym piśmie; tę myśl: że naród jedynie tylko w porządku swoich działań i tworów intelektualnych przychodzi ku uznaniu samego siebie w swoim jestestwie. Nie pobłądzi zapewne, kto tę miarę przyłoży do każdego systematu estetycznego. Jest to szeroki obwód, gdzie wiele rzeczy zmieścić się może. W tym rozumieniu powiedziałem: że dzisiejsza poetycka literatura nasza jest tak pierwotna, tak ojczysta, tak polska, jak nigdy poetycka literatura w Rzymie za Augusta Cezara ani tak rzymską, ani tak pierwotną nie była. Zaiste śmiałe zdanie! Ale nikt mnie nie zarzuci, jakobym przeszedł miarę w wysokim mniemaniu o talentach i dowcipie zacnych rodaków i spółziemian moich, kto pilniej wejrzy w to, co położyłem za fundamentalną zasadę niniejszego wywodu. Nie idzie mi tu o liczbę ani o rozciągłość, ale o wewnętrzną, artystowską wartość szczególnych tworów tudzież o ogólny kierunek i ekspresją ducha w całym systemie poetyckiej literatury. Otóż we względzie tej ekspresji i tego kierunku, który tak pomyślnie rozwijać się zaczął w naszej dzisiejszej literaturze, mamy niewątpliwe pierwszeństwo przed liczniejszą daleko i bogatszą literaturą łacińską. Odłożywszy na stronę cudzoziemszczyznę, zaczynamy swoim rządzić się zdaniem, myśleć swoją głową, wynajdować swoim dowcipem, stwarzać własną fantazją. Pisarze nasi poszli za natchnieniem własnego talentu! Z gruzów przeszłości wydobyli porządek poetycki, historyczny, ojczystą rozbłyśniony nadzieją i blaskiem. Tego nigdy nie dostąpili rymotwórcy łacińscy! - W ich najświetniejszych tworach pozostały ślady, na których nikt omylić się nie może, naśladowstwa obcych, greckich talentów. Jak mogli hellenizowali imaginacją swoją. Pisali wiersze na cześć obcych bożków i rycerzy. Przejęli kształt i rzecz obcą. - Dzisiejsza poezja polska wyraża myśli i idee dziewiętnastego wieku; oddaje cześć miejscowym pamiątkom: natchnienie swoje zasila podaniem i wiarą ludu, tej nawzajem niosąc wspomożenie.

Ledwo nie w przysłowie poszło u nas, które z osobliwym upodobaniem wciąż jedni za drugimi powtarzają, że Rzymianie, zawojowawszy Greków, nawzajem od nich podbitymi zostali okrasą wymowy, dowcipem, sztuką. Zdaje się nawet, jakoby za zasługę zwycięzcom poczytywano, że po swojemu, to jest po rzymsku, i myśleć, i czuć przestali. Nie jest to jednak tak wielka zaleta! - Świetne przewagi, mnogie zabory, liczne podboje Rzymian takich na ród ludzki dobrodziejstw nie zlały, żeby późniejsza krytyka nie miała wytknąć rzetelnych przywar i niedostatków tej ich cywilizacji skądinąd przeszczepionej, z włożeniem na literaturę rzymską obwinienia antynarodowej dążności. Z pozostałych ułamków niezbyt wysoko oszacowali krytycy tegocześni stratę dzieł dramatycznych, jakie na teatrze rzymskim ku schyłkowi rzeczypospolitej i później wystawiano. I w rzeczy samej, jakież mniemanie obznajomionym z grecką sceną wrazić mogą sztuki Seneki? Nic musiałyż stępić uczucia ludu, chciwego wszelkich widowisk, który z takim upodobaniem przypatrywał się krwi rozlewowi to lwów, to słoni, to szermierzy tysiącami ginących na scenie nie udaną, ale prawdziwą śmiercią? Tkwił po wszystkie czasy (jak mówi Wilhelm Szlegel, krytyk bieglejszy od brata swego Fryderyka) ten sęk w charakterze Rzymian, że pierwszy założyciel ich sławnego grodu piersi macierzyńskich nie pożywał, ale drapieżną ssał wilczycę. Uczęszczali na amfiteatr, gdzie się zapaśnicy mogli byli wyćwiczyć w gimnastycznej zwinności, ale gdzie by się Sofokles nigdy niczego nie był nauczył. - Grecy nie lubili takich igrzysk. Gdy za cesarstwa chciano zaprowadzić podobne walki gladiatorów w Koryncie, rzekł któryś z mieszkańców tego miasta: "nim przywykniemy do tak nieludzkiego widowiska, trzeba by pierwej zburzyć ołtarz litości".

Nie lepiej wiodło się Rzymianom w innych oddziałach rymotwórczej literatury. Największy poeta łaciński Lukrecjusz zabrnął w rzecz sofistycką filozofii Epikura, która ani z jego twórczym geniuszem, ani obyczajami rzymskimi i stoickim ich charakterem w lepszym czasach, ani wreszcie z istota nadobnego misterstwa do miary nie przypadała. Pisząc o dziwach przyrodzenia wedle zasad atomistyckiej szkoły, chybi, zdaniem moim, w wyborze przedmiotu, bo atomy, wulkany, wezbranie wód, natura organiczna i anorganiczna same przez się nie mogą być materiałem poematu. Horacemu, po smacznych obiadach u Augusta, stawały niekiedy w pamięci czasy rzetelnej wielkości i chwały rzymskiej.

Wtedy najpiękniejszym unosi się zapałem! W tych tylko przemijających natchnieniach, w tych wylotnych błyskach swego ducha jest prawdziwie rzymskim poetą. Nie wtedy, kiedy oschłe prawidła sztuki gładkim wykłada rymem, ani kiedy przywary, które się skądinąd wśliznęły do Rzymu, dowcipną satyrą nicuje, ani wreszcie kiedy układnością dworaka i talentem przedpokojowego wierszopisa kadzi wonnymi pochlebstwy uzurpatorowi i swoim poplecznikom. Z przykładu Horacego wiedzieć to mamy, że najszkodliwsza atmosfera dla genialnego talentu jest w pokojach i względach władzy. - Wirgiliusz chciał spalić Eneidę. Szczerze czy tylko na okaz autorskiej skromności? Cóżkolwiek bądź naciągnienie trojańskiego podania ku pierwiastkom Rzymu nie czyni go jeszcze oryginalnym poetą. Wszędzie tuli się pod skrzydła Homera. Krok w krok za nim idzie, jak dziecię za matką. Nie tylko istotę, ale i zewnętrzne formy przejął od swego mistrza. Zostaje mu przecież chwała z okrasy pióra i gładkiego wydania. - Dlaczegoż pierwsza część jego poematu w porównanie z ostatnią iść nie może? Bo w tamtej miał przed sobą piękną powiastkę, o którą się otarł dowcip grecki: w tej zaś, więcej rodowitej, italskiej, musiał się wzbijać własnymi siłami. Dlatego też i nie podołał ciężarowi! - Lecz sami Rzymianie wiedzieli, czego Eneidzie nie dostawało. Trudno i w tej mierze przystać na zdanie starszego Szlegla (Fryderyka), jakoby Eneida, mimo wszelkie niedostatki i ułomności swoje, była przecież prawdziwym narodowym poematem rzymskim. Makrobiusz***** powiada, że żaki nawet w Rzymie tego zaszczytu Wirgiliuszowi nie przyznawali. "Sed et haec et talia - pisze Makrobiusz - ut pueris decantata praetereo."

Koniec pierwszego tomu.

 * Tę uwagę czyni Michał Grabowski, jeden z najznamienitszych krytyków naszych, w rękopiśmie nie wydanym, który mnie nadesłać raczył. Ciekawe są i zajmujące postrzeżenia jego co do Marii, Wallenroda i Zamku Kaniowskiego.

** Mówi Konrad do Pustelnicy.

*** W "Gaz.[ecie] Pols.[kiej]" z r. 1829.

**** Wprowadzał i Szekspir rzymskich bohatyrów na scenę, ale te utwory nie są najcelniejszymi jego dziełami.

***** Jest to nic podrobione, ale przeważne, bo pisarza rzymskiego świadectwo, mieszczące naszego Marona w poczet nie tylko naśladowców, ale po prostu plagiatorów literackich, kte trzy cudze za swoje udawają. Oto są słowa Makrobiusza (Saturn, lib. V. cap. 2):

"Quae Virgilius traxit a Graecis, dicturumne me putatis, quae vulgo nota sunt? - Quod Teocritum sibi fecerit pastoralis operis autorem, ruralis Hesiodum? et quod in ipsis Georgicis tempestatis serenitatisque signa de Arati Phaenomenis traxcrit? Vel quod eversionem Troiae cum Sinione suo et equo ligneo ceterisque omnibus, quae librum secundum faciunt, a Pisandro pene ad verbum transcripserit? qui inter graecos poetas eminet opere, quod a nuptiis Jovis et Junonis incipiens universas historias, quae mediis omnibus saeculis usque ad aetatem ipsius Pisandri contigerunt, et unum ex diversis hiatibus temporum corpus effecerit? In quo opere inter historias caeteras interitus quoque Trojae in hunc modum relatus est. Quae fideliter Maro interpretando fabricatus est sibi Iliacae urbis ruinam. Sed et hace et talia ut pueris decantata praetereo."

To samo po polsku: "Mniemacieli, że szerzyć się będę w rzeczy tak pospolicie znanej, opowiadając, co Wirgiliusz wziął od Greków? Że Teokryta w sielance miał mistrzem, a Hezjoda w ziemiaństwie? I jako w samych Georgikach znaki pogody i słoty powyciągał z dzieła Arata o fenomenach? Albo też, że wywrócenie Troi z Sinionem swoim, drewnianym koniem i innymi, które drugą księgę (Eneidy) składają, z Pizandra prawie słowo w słowo przepisał? który (Pizander) celuje między greckimi poetami dziełem, w jednej zamykającym treści wszystkie, począwszy od małżeńskich ślubów Jowisza i Junony, ciągnące się przez pośrednie wieki aż ku czasom Pizandra, wzdarzenia? W tym dziele Pizander między innymi i upadek Troi tymże samym opowiedział sposobem. Co wszystko Maro wiernie przełożywszy (z greckiego na łaciński) uprządł był sobie Ilionu ruinę. Lecz i to, i temu podobne, o czym nawet żaki wiedzą, pomijam."

- Zważmy, że wyraz traxit znaczy właściwie ciągnąć, przyciągnąć, naciągnąć. Trudno trafniej dzieła Wirgilego ocenić. Naciągane to rzeczy z greczyzny! Nic rzymskiego, nic oryginalnego, pomyślanego w starożytnym duchu italskim. Powiada Makrobiusz, że całą drugą księgę Eneidy "pene ad verbum transcripserit" z poematu Pizandra, który, jako się pokazuje z przywiedzionych słów krytyka rzymskiego, był zbieraczem narodowych greckich podań. I o tym nawet żaki w Rzymie wiedzieli! Wyszło mi z pamięci, com czytał przed kilką laty w przypiskach łacińskich jakiegoś niezmiernie uczonego glosatora Eneidy, który utrzymuje, zdanie swoje podpierając świadectwami starożytnymi, jakoby i szósta księga Eneidy, równie jak druga, miała być tylko kompilacją z greckich pisarzy. - W tej zaś części Eneidy, którą by właściwie italską nazwać można, czyż nie znać wysilenia i niemocy? A pod sam koniec, jakby zdrożony długą wędrówką, czyż nic kuleje Pegaz Marona i co krok nie potyka się i staje? W całym systemie rymotwórczej literatury rzymskiej chybiony jest stosunek właściwy między kunsztownym misterstwem i inspiracją. Tamto przemaga, chociaż na proporcji między jednym i drugim tajemnica poezji zależy. - Zapewne daleko lepiej wypracowane dzieło od Eneidy jest Ziemiaństwo Wirgiliusza. Ale kiedy sobie wspomniemy, że i w tym utworze obcym porósł pierzem, czerpając nielekki zasiłek z dzieła Arata o fenomenach, trudno nie dziwić się, skąd Wirgiliusz przyszedł do tak głośnej sławy w poprzek całego nieledwie świata! Ileż by podobnych plagiatów, ile przełacinionej gładkim piórem greczyzny wytknąć nie można w pieśniach nawet lirycznych tak wsławionego Flakka? Blumauer i Ferdynand Chotomski przenicowali Eneidę, Anchizesowicza to w kusym pokazując kubraku, to w peruce z arcapem. Czemuż dotąd nikomu jeszcze w myśl nie wpadło parodiować tym kształtem Iliady albo Odysei? Albo też Wyzwolonej Jerozolimy, Luzjady i Utraconego raju? W rosyjskim nawet języku zdarzyło mi się czytać dowcipnie trawestowaną Eneidę. - Zawsze mi się dziwnym zdawał ten tak opaczny los wspomnionego poematu. Musi to być jakiś nieodgadniony fatalizm, srodze dotykający łacińską poezją podawaniem w coraz nową śmieszność, i jakby strojeniem żartów, coraz nowymi szyderstwa pośmiechami najcelniejszego jej utworu.