Stendhal

O MILOSCI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

SŁOWO WSTĘPNE.

PRZEDMOWA (1).

DRUGA PRZEDMOWA (1).

TRZECIA PRZEDMOWA (1).

Księga pierwsza.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

ROZDZIAŁ XVI.

ROZDZIAŁ XVII.

ROZDZIAŁ XVIII.

ROZDZIAŁ XIX.

ROZDZIAŁ XX.

ROZDZIAŁ XXI.

ROZDZIAŁ XXII.

ROZDZIAŁ XXIII.

ROZDZIAŁ XXIV.

ROZDZIAŁ XXV.

ROZDZIAŁ XXVI.

ROZDZIAŁ XXVII.

ROZDZIAŁ XXVIII.

ROZDZIAŁ XXIX.

ROZDZIAŁ XXX.

ROZDZIAŁ XXXI.

ROZDZIAŁ XXXII.

ROZDZIAŁ XXXIII.

ROZDZIAŁ XXXIV.

ROZDZIAŁ XXXV.

ROZDZIAŁ XXXVI.

ROZDZIAŁ XXXVII.

ROZDZIAŁ XXXVIII.

ROZDZIAŁ XXXIX.

ROZDZIAŁ XXXIX BIS.

ROZDZIAŁ XXXIX TER.

Księga druga.

ROZDZIAŁ XL.

ROZDZIAŁ XLI.

ROZDZIAŁ XLII.

ROZDZIAŁ XLIII.

ROZDZIAŁ XLIV.

ROZDZIAŁ XLV.

ROZDZIAŁ XLVI.

ROZDZIAŁ XLVII.

ROZDZIAŁ XLVIII.

ROZDZIAŁ XLIX.

ROZDZIAŁ L.

ROZDZIAŁ LI.

ROZDZIAŁ LII.

ROZDZIAŁ LIII.

ROZDZIAŁ LIV.

ROZDZIAŁ LV.

ROZDZIAŁ LVI.

ROZDZIAŁ LVI BIS.

ROZDZIAŁ LVII.

ROZDZIAŁ LVIII.

ROZDZIAŁ LIX.

ROZDZIAŁ LX.

Dodatek.

O TRYBUNAŁACH MIŁOSNYCH.

KODEKS MIŁOSNY DWUNASTEGO WIEKU.

NOTATKA O KAPELANIE ANDRZEJU.

KONAR SALCBURSKI (1).

ERNESTYNA CZYLI NARODZINY MIŁOŚCI.

PRZYKŁAD MIŁOŚCI W BOGATEJ RODZINIE FRANCUSKIEJ.

O MIŁOŚCI

Henryk Beyle

(de Stendhal)

przełożyli W. Mitarski i St. Lack.

wstępem zaopatrzył St. Lack.

SŁOWO WSTĘPNE.

Uwagi niniejsze mają być słowem wstępnem, nie zaś, jak to bywa zazwyczaj, charakterystyką pisarza, którego książkę w polskim przekładzie tłumacze i wydawca czytelnikom przedkładają. Etapami biografii każdego artysty są jego dzieła i one najwierniej jego życie odzwierciedlają, one go najdokładniej charakteryzują: każde dzieło, to świadomy czyn i krok naprzód na drodze do Sławy. Charakterystyka nie wystarcza, stara się bowiem ujmować postać pisarza w rysach właśnie najbardziej przypadkowych, dać obraz osobistości jednej tam, gdzie osobistości jest mnóstwo.

Biografia, powiadają, tłumaczy dzieło. Nic bardziej mylnego: gdzie zachodzi potrzeba objaśniania dzieła szczegółami z życia pisarza, tam mamy już dziś do czynienia z niedokładnością widzenia, po stronie czytelnika, lub z niedokładnością kompozycyi, po strome autora. Niezawodnie są szczegóły w dziełach autobiograficzne, raczej prywatne, lecz to wówczas są motywy, w dziełach dochodzące do stopnia wielkości i monumentalności, że dla nich w biografii miejsca niema. Możnaby i należałoby pisać rozległe dramaty lub głębokie, psychologiczne powieści, osnute na dziełach i ich twórcy, a wówczas przydałyby się także niektóre szczegóły biograficzne. Ostatecznie zaś biografią jest wszystko: i to, co człowiek widzi i, co słyszy: pejzaż musiał powstać z krajobrazów widzianych, a to jest tak samo szczegół biograficzny, jak, że się artysta kochał w przyszłej swojej żonie.

Nie ulega wątpliwości, że dla krytyka, który ma przed sobą ten artystyczny kształt życia artysty, jego dzieło, znajomość dziejów życia prywatnego może być przydatna; może być bowiem czasem wskazówką do pojęcia jego stylu i metody, może więc czasem być potwierdzeniem, nigdy zaś uzasadnieniem jego wniosków.

Znajdziemy u Beyle'a zdanie, które pozornie od tych spraw dalekie, przypomina jednak metodę biograficzną. W broszurce swojej Racine et Shakespeare powiada Beyle, że tragedya francuska, trzymająca się ściśle jedności czasu i miejsca (kanony wówczas jeszcze obowiązujące) straciła znaczenie w 1823 r., ponieważ nie może już zadowolić widzów, którzy byli świadkami zdumiewających i nagłych przemian sceneryi i momentów, którzy nie znają Kwintyliana, a byli w Moskwie i Medyolanie, w Wiedniu i Warszawie. Argument niezbyt mocny, jak widać. Technika nowa, nie uwzględniająca jedności miejsca i czasu, mogła pochodzić z natury dramatu, a więc może z niezadowolenia twórcy nowego dramatu, jego bowiem była własnością, nie mogła żadną miarą pochodzić z niezadowolenia publiczności. Weźcie ową publiczność za szczegół biograficzny autora owego fikcyjnego dramatu (dobrego dramatu jeszcze wcale nie było), a zrozumiecie, że metoda biograficzna nie wiele wyjaśnia. W nieskończonym szeregu przyczyn i skutków, w ich nierozwikłanem poplątaniu i to mogło, szczególnie zważywszy rodzaj utworu (pompatyczne widowisko sceniczne), rolę jakąś odegrać. Epoką można wytłumaczyć wybor tematu, a w następstwie dalekiem technikę. Argument dodatkowy i nic ponadto, mający zresztą na celu zwalczenie przesądu klasycznego, a obronę nowejtechniki. Że nie był ścisły i związany z rzeczą, to nas u Beyle'a dziwi.

Uwagi te więc mają za zadanie określić znaczenie tej książki o Miłości, mają wyznaczyć kierunek krytycznym o niej refleksyom, które się niezawodnie pojawią. Jak więc należy tę książkę uważać? Nie można dyskutować słuszności tej lub owej idei ogólnej, wyrażonej przez Beyle'a. Każda ma swoje otoczenie, swoję warunki istnienia i w nich jedynie pojęta być może. Poza temi granicami okazać się może często absurdem. Raczejby je może brać jako idee wyrażone przez tyleż różnorodnych osób dramatu, które Beyle mógł był stworzyć. Dyskutować ich nie można, powstrzymać tragicznego biegu zdarzeń nie sposób, jeżeli oczywiście ten jest tragiczny. Trzeba wyznać, że nie jest. Beyle chciał mieć słuszność, więc motywów rzuconych nie dociągał do końca, zamykał w drodze, tworzył system, nie dramat. Lecz tak ostatecznie można uważać skoro są jego powieści, z późniejszych pochodzące czasów. Tam już o racyę jakąś nie idzie, lecz o dzieło.

Przytem kryteryum Beyle'a nie zawsze jest przekonywające z punktu widzenia przedmiotowego. Beyle jednym tchem potrafi wymienić i postawić obok siebie ludzi tak odmiennych i różnych jak Pozzo di Borgo, znanego moskiewskiego ajenta dyplomatycznego na dworze Ludwika Filipa, obok samego Napoleona. W takiem zestawieniu szło o podkreślenie pewnej siły dążenia i przeparcia się. Na poparcie Beyle albo sam przytoczy, albo wie, że czytelnik oryentujący się, przytoczy zasadę filozoficzną Helvetiusa, którą przyjął za pewnik. Zasadę tę nazwał Helvetius interesem. "Człowiek zwyczajnie sprytny, taki książę Eugeniusz sabaudzki na miejscu Regulusa zostałby był spokojnie w Rzymie i tamby sobie kpił z głupoty senatu kartagińskiego; Regulus wraca do Kartaginy. Książę Eugeniusz poszedłby był za swoim interesem zupełnie taksamo jak Regulus poszedł za swoim". Tak czytamy na str. 373 niniejszej książki. Ten warunkowy sposób rozumowania budzi nieufność; książę Eugeniusz przeniesiony w inne czasy i strony; dlaczego przykład nie wzięty ze strony odwrotnej? Przedewszystkiem dlatego, że czyn taki Regulusa istnieje, wśród wszystkich zaś czynów księcia Eugeniusza nie znajdzie podobnego. Zważyć więc trzeba, że tu mowa o ludziach, którzy już umarli i kłamu zadać nie mogą; może nawet nie zechcą. Dalej, że zdanie to jest rezultatem analizy charakterów, historycznie ustalonych, skończonych, fatalnie zaginionych. Go prawda, trzebaby je poprzeć całym szeregiem faktów, całym charakterem: tak jak jest, może być ideą rzuconą, powiedzianą, lecz nie rozwiniętą. Przyjąwszy jednak szablonowość umysłu księcia można przyjąć szablonowość postępowania i w tym nowym zupełnie wypadku. (Szkoda, że Regulus nie zestawiony z innym Rzymianinem z tychsamych czasów). Jest więc psychologia ludzi genialnych i jest psychologia ludzi zwykłych.

"We wszystkich niemal wypadkach życia, czytamy dalej, dusza szczodra ma możność dokonania czynu, o którym dusza pospolita pojęcia nawet nie ma. Skoro tylko możność takiego czynu obaczy, czyn ten spełni, bo taki jej interes. Gdyby tego czynu nie dokonała, musiałaby uczuć pogardę dla siebie samej: byłaby nieszczęśliwa. — Obowiązki mierzą się bystrością i sięgłością umysłu. Zasada Helvetiusa jest prawdziwa nawet w najgorętszych porywach miłosnych, nawet w samobójstwie. Jest przeciwną naturze ludzkiej, jest rzeczą niemożliwą, aby człowiek nie zrobił zawsze i każdej chwili tego, co natychmiast jest możliwe i rozkosz mu sprawia" (str. 374).

Owo "zawsze" i "wkażdej chwili" nie odnosi się do "człowieka", lecz do "człowieka genialnego", do duszy szczodrej i bogatej. Więc to nie jest zdanie ogólne, chociaż ma wszelkie cechy zdania ogólnego. Następnie: "coiest możliwe i rozkosz sprawia" są pojęcia ciasne, skoro dusza bogata może się porwać na to, co niemożliwe. Takie rozróżnienie w jednostajnem, symbolicznem słownictwie Beyle'a trzeba przeprowadzić. Na podstawie powieści, które później napisał i na podstawie faktów, które już w tej książce analizował. Jest zajmujące, jak ten umysł logiczny i trzeźwy, nienawidzący obrazowości literackiej, jednak na każdym kroku obrazów używa. Owo rozróżnienie jest konieczne: interes w jednym wypadku jest istotnie interesem, w drugim bezinteresownością. Podniósłszy w ten sposób interes do wielkości idei, Beyle znalazł swój styl, zaczął ożywać ideą sprawy, które w oczach innych ludzi, nieartystycznie patrzących, są przypadkowe i bezmyślne. Stąd owe napozór dziwaczne zestawienia, w których szczegóły zacierają się tak osób jak i spraw, o które im idzie, a uwydatniona występuje na jaw wyraźnie pewna bezwzględność dążenia do celu raz wytkniętego, wówczas nawet na przekór interesom bezpośrednim, a więc tragicznie. Bez względu na jakość owej idei; o jej ton i napięcie idzie; ton i napięcie podnoszą jej wartość, zamieniają ją w wolę dopięcia celu, w siłę stwarzającą sobie obowiązki. Ten właśnie ton i to napięcie stanowią o bogactwie duszy lub o jej pospolitości. Pospolitych ludzi nie znajdzie u Beyle' a, chyba w charakterze epizodycznych, chociaż niezbędnych figur. W notatkach, w rzutach chwilowych, podczas lektury, przechadzki, gdziekolwiek i kiedykolwiek, powstają idee, lecz ich Beyle w 1822 nie rozwija. Widoczna, że one są początkiem, że do czegoś dążą, do formy, lecz je Beyle wówczas marnuje, rzuca aforyzm. W r. 1822 Beyle uważał, że takie zdanie ogólne ma wartość samo przez się. W tej książce jednak są opisane fakty, czasem sposobem nowelistycznym, które świadczą, że Beyle zmierzał do uogólnienia przez analizę szczegółową.

W tej książce Beyle ujął, lub starał się ująć w pewnego rodzaju system dla wszystkich prawdziwy rzecz nieuchwytną i zmienną. O ile zasada interesu mogła być czynnikiem stylu, a nawet stylu francuskiego, o tyle miłość jako właściwie jedna z rozmaitych odmian interesu usystemizować nie da się. Tu bowiem mowa być może wyłącznie o jednostkach, o istotach wyjątkowych, o gestach i pozach odmiennych. Rzecz ma się tu taksamo jak tam: nastąpi podział Miłości na kilka rodzajów, a zajmie najbardziej Beyle'a miłość bohaterska (l'amour — passion) W tem odnajdziemy jego styl. Miłość interesowna, sprytna, próżnostkowa interesowała go jako pewnego rodzaju repoussoir, jako epizod konieczny do uwypuklenia całości obrazu tamtej.

Krytyka takiego systemu byłaby łatwa; możnaby sprzeczności odnaleźć mnóstwo, nie w obserwowanych faktach, takie sprzeczności nie istnieją, lecz w ich określaniu lub tłumaczeniu. Lecz taka krytyka byłaby może tworzeniem nowego systemu.

Beyle należał do swojego wieku, lecz niejedną stronicą tej już książki ponad ten wiek wzniósł się i patrzył z daleka i z wysoka. Naczelną cechą tego wieku — może wszystkich wieków — było, że wartość rzeczy mierzył powodzeniem, nie zaś rezultatem, osiągniętym lub zamierzonym, mierzył więc pożytkiem. Beyle postępował często podobnie, lecz wkrótce rozpoczął sięgać do głębi, rozróżniać i wybierać. W ten sposób tworzy się smak.

Jest w tej książce rozdział zatytułowany "Werther i Don Juan". Dla Beyle'a są to nazwiska, nie ludzie rzeczywiści, lecz charaktery ogólne, wyobrażające miłość w dwóch rozmaitych odmianach. Czytając, ma się złudzenie, że to jakaś karta z La Bruyère'a "Charakterów". Skąd czerpał La Bruyère? najwidoczniej z obserwacyi. Beyle gdzieś powiada, że spostrzeżenia własne często ubierał w formę znaną powszechnie z powieści, z bieżącej literatury, na poparcie jakiegoś zdania przytacza fakt z powieści. La Bruyère musiał czerpać z literatury taksamo jak z rzeczywistości. Beyle w niczem nie podobny do La Bruyère'a, ale metodę mają pokrewną.

Dla zasady Helvetiusa Werther i Don Juan są ludzie, nie różniący się niczem. Gdy pójść dalej, gdy jąć analizować, napotka się na tysiące różnic, które sprawiają, że niema między nimi nic wspólnego. Otóż więc już system rozpadł się, mowa już o jednostkach. Widocznie jednak są jednostki ogólne i są jednostki szczegółowe. Ogólne nazywają się typami. Beyle więc zrobił krok naprzód; krok nie był radykalny, doszedł zaledwie do typów; do jednostek zajdzie dopiero w 1831 r. Werther i Don Juan byli dla Beyle'a nie osobami Goethego i Mozarta (o Mozartowym bowiem mowa), lecz typami, zaludniającymi cały świat. Tacy byli w tej książce o Miłości, charakter systemu tego domagał się koniecznie.

Trzeba więc tę książkę uważać artystycznie; jej autor w chaosie rozmaitych i różnorodnych faktów usiłuje odnaleźć myśl naczelną. Myśl tę znajduje, lecz jej w tej książce nie rozwija, zaznacza ją w tysiącznych fragmentach faktów, lecz jeszcze nie buduje dzieła jednolitego, do którego ona wiedzie. Dzieło właściwe przyjdzie później. Lecz co mówi Beyle taką książką? Tyle, że znalazł nową metodę badania i wyrażania i, że ta metoda, jak w naukach ścisłych, na doświadczeniu polega. Więc, że np. powieść — Beyle później pisał powieści — nie może już polegać na kombinowaniu intryg miłosnych zapomocą ludzi szablonowych, poprostu "zakochanych bohaterów", ale nie może także polegać na zwykłem szeregowaniu faktów, w którem ludzie najrozmaitsi działaliby, żyli i umierali. Czyli, że nie każdy człowiek może być bohaterem powieści, musi to być człowiek pewnego typu. Dla tego typu trzeba zdarzenia wybierać, nie można ich zmyślać lub naginać rzeczywistych do niego, a właściwie w zdarzeniach, w ich biegu trzeba umieć znaleźć tego człowieka. Wszyscy zaś inni ludzie, którzy do powieści należą, są epizodyczni, ale o ton podniesieni do bohatera ze względu na harmonię całości. Prawda na tem nie traci. Analiza zdarzeń i charakterów jest tedy początkiem wszelkiego pisania powieści.

Możemy to nazwać predylekcyą pisarza do pewnego typu, predylekcyą uzasadnioną tem wszystkiem, co składa się na jego umysł: a więc otoczenie, wychowanie, narodowość itd. Nie może być mowy o tym jednym typie w takiej książce jak "O Miłości". Są tu wszystkie — wyboru stanowczego tu niema, jest dopiero analiza. W szkicach nowelistycznych tej książki, opisani sa ludzie właściwie dla Beyle'a obojętni, tacy, którzy nie mogliby zapełnić sobą powieści, lecz tu służą do zademonstrowania pewnego rozwoju w uczuciu miłości. W tej książce tu i owdzie predylekcyę tę zaznacza, lecz jej nie wyraża, nie pisze jeszcze powieści.

Nie można z tego wydobywać wniosku, że w powieściach Beyle'a jeden jest typ ludzki zawsze. Wniosek byłby mylny: każdy bohater jest właśnie inny, lecz każdy ma na sobie piętno jego stylu. Beyle ich tendencye dociągnie do kresu, rozwinie do wielkości. Nie zatai nie, nie nagnie ani jednego faktu, żeby np. bohatera uczynić sympatycznym, jak postępowano w dawnych powieściach, ukaże go w prawdzie zupełnej, więc jeden bohater będzie od drugiego tak różny, że dla oka szukającego logicznych punktów zaczepienia, okaże się sprzecznym. Stąd niemożliwe wszelkie uogólnienie. Beyle żył w czasach romantyzmu francuskiego, więc pewne niemożliwości romansowe, nagłe, nieuzasadnione katastrofy, dla nas już dziś niepojęte, znajdą się i u niego. Lecz to nie wpływa na całość.

Widzimy więc, co się w tej książce dzieje właściwie, w tej książce, którą Beyle chciał mieć ścisłym i naukowym systemem. Wyrabia się tu smak i styl, odrzuca się jedne rzeczy, przyjmuje inne, jako ważne, decydujące, zajmujące. Nauka musi uwzględniać wszystko bez wyjątku. Smak jest właśnie zdolnością rozróżniania, zdolnością analizy, odbywającej się często nieświadomie, komponującej dzieło. Nie znaczy to, że się "oczyszcza" zdarzenia i usuwa rzeczy "niemiłe" z widowni, lecz się je we właściwem świetle ukazuje.

Otóż to, co było typem obojętnym, często nazwanym imieniem konwencyonalnem, literackiem, symbolicznem, zniknie, w powieściach będzie już jednostka. W systemie, ujmującym zjawiska w pewien sztuczny (nie artystyczny) porządek, rzeczy są zniwelowane. Uczucie miłości jest w każdej jednostce inne. Beyle w tym swoim systemie powiada, że owo uczucie, gdy się już zjawi, niweluje ludzi zupełnie, zasadniczo. Jedno zdanie i drugie zarówno są słuszne i niesłuszne. Są kwintesencyą dwóch różnych systemów. Zaznaczono powyżej, że krytyka systemu takiego jest łatwa, wiedzie jeno do nowego systemu. Trzeba nam tu przyjąć system Beylea, zastrzeżenie owo uczyniwszy. Przyjąwszy więc uczucie miłości niwelujące, można ogólne konsekwencye wyciągać i system układać. Można kombinować i dodać uczucie miłości do jakiegoś ustalonego typu np. do próżności, do szlachetności; jeszcze szerzej: dodać to uczucie do typu narodowego: do Francuza, Włocha, Niemca. Analiza w takim systemie nie może być ścisła. Przyjmuje wiele pojęć za ustalone i pewne, uogólnia kilka faktów zaobserwowanych, nie analizując samego uogólnienia. W takim systemie niema więc wyboru, przytacza się wszystko, bez względu na to, do czego jakieś zdarzenie np. w powieści zmierzać może. Urywki, fragmenty wystarczą, może się przydadzą w powieści. Ludzie, występujący w tych fragmentach, mogą być zupełnie inni w innych fragmentach, lecz w każdym z osobna są argumentem. W systemie niema, jak w powieści, figur epizodycznych, chociaż koniecznych, są figury obojętne, zniwelowane. Beyle jednak rozmiłowany w każdym odcieniu, przytacza bardzo często szczegółowy wypadek i to stanowi urok takiej książki, któraby inaczej była sucha. Te szczegółowe wypadki są. jakby hamulcem, uogólnienie jest uboczne.

Wiemy tedy, że chcąc pisać powieść, trzeba analizować, wybierać. A wybór, to studya, to rozbiór bardzo szczegółowy, drobiazgowy, to szukanie bardzo żmudne i bardzo długie. Studya mogą być metodyczne lub przypadkowe. Dla nas one przypadkowe nie są. Mając do czynienia zwłaszcza z pisarzem, który całe swoje dzieło skończył i nic już nie napisze, musimy w tych studyach widzieć cel i świadomość. Tembardziej, że spisane. Czasem myśl dzieła pojawia się wśród studyów, tzn. może studyum uróść do dzieła. Wszystko to możliwe i ani myśleć o tem, żeby módz te rozmaite sposoby postępowania odgraniczyć ściśle, są zespolone wszystkie razem. W r. 1814, gdy Beyle wydał pierwszą książkę (1) o Haydnie, w r. 1817, gdy wydał drugą (2) w r. 1822, gdy wydał "O Miłości", jeszcze może nie myślał o powieści. Sainte-Beuve (3) powiada wprawdzie, że w dziesiątym roku życia Beyle napisał komedyę prozą, a przynajmniej akt pierwszy. Lecz o tem mówi tylko biograf p. Colomb, dowodu na to niema, dzieło nie istnieje.

W 31 roku życia Beyle wydał pierwszą książkę. Urodził się zaś w Grenoble 23 stycznia 1783. Ojciec jego był adwokatem. Syna oddał na wychowanie do dziadka. Wychowanie to było staranne, nieco staroświeckie i literackie. Czytano w domu przeważnie poetów włoskich. Tak, że Beyle uroił sobie nawet, jakoby jego rodzina była pochodzenia włoskiego. W 17 roku życia (1799) po 18 Bramaire'a przybył do Paryża, żeby wstąpić do Szkoły Politechnicznej. W następnym roku towarzyszył w charakterze sekretarza panu Daru do Włoch (4). Tam był świadkiem naocznym bitwy pod Marengo. Sprzykrzywszy sobie pracę biurową w głównej kwaterze przy p. Daru, wstąpił do pułku dragonów i wnet został podporucznikiem. W dwa lata potem, po zawarciu pokoju w Amiens, podał się do dymisyi. Potem jako członek sztabu generalnego włóczył się, jak powiada Sainte-Beuve, po całej Europie i patrzył na tysiące rzeczy: słuchał oper Cimarosy lub Mozarta, patrzył na obrazy i rzeźby, obserwował zwyczaje. "Był pierwszym Francuzem, który, po literacku mówiąc, wyszedł z siebie, jął porównywać. I stąd wzięła się jego reakcya przeciw gustom i upodobaniom francuskim". Jeszcze widocznie, o dziele nie myślał, analizował, krytykował. Studya te jego, obserwacye, spisywane skrzętnie, były przypadkowe. Lecz my już po części widzieliśmy, że są raczej metodyczne także podróże. Metodę pisania można poznać z jego dzieła, czasem szczegóły biograficzne, zapiski mogą poznanie to ugruntować, Beyle spisał całą swoją metodę, więc ta książka jest szczegółem biograficznym, w swej całości i w częściach. Nie, żeby autor mówił o własnych uczuciach itp. — właśnie zastrzega się przeciw temu kilkakrotnie, i wyżej już starano się to podkreślić — lecz w znaczeniu artystycznem. Żył przeważnie we Włoszech, mieszkał w Civita-Veechia, potem w Paryżu, gdzie umarł w r. 1842.

W roku więc 1822 wyszła książka o Miłości. Uważam tę książkę za studya, zmierzające do stworzenia sobie własnej techniki powieściopisarskiej. Jak powiedziano, książka ta była pisana z myślą zupełnie inną, miała być próbą ujęcia w system rzeczy nieuchwytnej. Umysł giętki i szeroki, niezależny, na to nie pozwolił. Wytworzyła się teka studyów: nie jestto zatem książka, przestrzeń nieżywa, którą ożywia się powieścią, dramatem, historyą, dziełem, lecz teka luźnych fragmentów, których niczem powiązać nie można. Z systemu istotnie ten i ów wyniósłby jakieś pojęcie "miłości" — nie idzie o to, czy prawdziwe czy fałszywe, takiego pojęcia wogóle niema i niema co układać takich spraw w system — z tej teki wydobywa pojęcie o pracy umysłu Beyle'a. Tak pojęta książka nie ma zdaje się poprzedników, chybaby wziąć La Bruyere'a, Pascala, La Rochefoueauld'a. Możnaby znaleźć i następców. Jednym z nich jest p. Remy de Gourmont, który swoje "Epilogi" pisze wcale nie z myślą, aby one były przygotowaniem do dzieła, ale tak jest.

Przekład takiej książki jest rzeczą trudną. Nasuwa się odrazu myśl wyboru. Lecz niektóre miejsca, mniej świetne, ważne są z innych względów. Pojęte jako studya — a więc jako rzecz w dziedzinie literatury niezwykła, w dziedzinie malarstwa, rzeźby, nauki częsta — kartki wszystkie są ważne. Sposób powstania powieści Beyle'a, budowę dzieła można odsłonić przez analizę, lecz u Beyle'a ma krytyk zadanie ułatwione o tyle, że może mieć bezpośrednie potwierdzenie samego autora. O ile oczywiście ten związek między powieściami a tą książką uchwyci. Ma bowiem przed sobą samą analizę. Książka ta jest kluczem do poznania jego metody. Oczywiście ta metoda jest jego wyłączną własnością i nikt inny użyć jej bezkarnie nie może. W zasadniczej jednak linii jest wieczysta.

Tu wyrabiał się talent, studyował, szukał swej drogi, analizował dzieła innych, spisywał spostrzeżenia, gromadził zasób wrażeń, może w innej myśli, dla zrewolucyonizowania panującego smaku; lecz można widzieć, że ta analiza jest raczej przeciwstawieniem swoich własnych dzieł (jeszcze w owej chwili nienapisanych) dziełom innych. Jego krytyka literacka jest dziwna. Beyle miał wielkie poczucie dramatu, bojował za Szekspirem, przeciw tragedyi Racine'a, przeciw tragedyi klasycznej. Jak widać były to upodobania i kierunek smaku, lecz nie widać w tem myśli twórczej. Beyle krytykował złe utwory dramatyczne swej epoki. Na jakiej podstawie to czynił? Nie miał podstawy. Szekspir był z innych czasów, Racine również. Jeden więc nie był wzorem do naśladowania, drugi nie był godnym odrzucenia. Kto był Szekspirem, a kto Racinem w r. 1823 lub 1824? Nikt. Dobrego dramatu epoka ta jeszcze wówczas nie wydała. Sam Beyle dramatu nie napisał. Dlatego jego idee o dramacie zawsze będą dzisiejsze — jestto najsłabsza część jego pracy — tzn. będą niemożliwe. Ten bystry spostrzegacz stał się tu apostołem nowego smaku, ale temu nowemu smakowi nie dał podstaw. Gdyby był nowy styl istniał, Beyle niezawodnie byłby jego nowość umiał odczuć i odsłonić. Wówczas walka byłaby w duchu Beyle'a. Argumenty takiej walki, jak widzieliśmy wyżej, wybiera się jak bądź. Idzie nie o wartość, ale o skuteczność. Walka o nowy smak szwankowała nieco na punkcie właśnie smaku.

Sainte-Beuve powiada, że na owe czasy, wobec uporu starych, którzy trzymali się kurczowo Racine'a i trzech jedności i do żadnych prób nawet nie dopuszczali, takie wystąpienie było dobre. Widzieliśmy jednak, ze zasadę miało złą, historyczną, nie artystyczną, lecz miało skutek, a o skutek właśnie szło. Miało skutek dla krytyki. Krytyka musiała się odświeżyć, ściślej rzeczy analizować.

Była to więc krytyka podszyta apostolstwem. Skutek jednak był, Beyle nie apostołował frazesem, lecz wprowadzał nowe pojęcia, tzn. nauczył przedewszystkiem patrzyć na rzeczy swobodnie, a nie mieć na zawołanie sądu o nich. O to we Francyi szczególnie niezmiernie trudno. Sainte-Beuve powiada o nim, że był "krytykiem dla krytyków i dla artystów". Dlatego miał chwilowe jeno znaczenie. Tymczasem jakaż większa Sława dla krytyka? Zarzut taki nie jest zarzutem, szczególnie we Francyi, gdzie każdy jest krytykiem dla publiczności tzn. tłumaczem artysty. Gdy tymczasem artysta chyba sam się najlepiej tłumaczy. Szczególnie tam, gdzie krytyka jęła się tzw. charakterystyki. Tak postępował i Sainte-Beuve, miał więc naśladowców, nie miał następców.

Beyle nie uprawiał tzw. krytyki psychologicznej, docierał do myśli artystycznej i artystę w wielkim ukazywał kształcie. Można mi narzucić, że ja to w nim widzę, chociaż w nim tego niema. Lecz to nie jest zarzut. Sainte-Beuve był krytykiem psychologicznym. Wychwytywał zdania, ustępy, które uważał za zwierzenia osobiste i poufne i z tego budował... salonową sylwetę pisarza; charakter przypadkowy. Gdy tymczasem miał cały charakter w dziełach, miał idee twórcy, ale te porzucał, ponieważ one do "charakterystyki" przydać się nie mogły. Sainte-Beuve pisał charakterystyki, Beyle analizował. Metoda Sainte-Beuve a wiedzie do dokumentarnej biografii, w której dzieła powinny być spisem katalogowym, bo analiza tych dzieł pobieżna (oparta na gotowych pojęciach, mierząca dzieła użytecznością lub szkodliwością społeczną), tam, jest przyczepkiem do rzeczy nie należącym.

Beyle więc burzył uprzedzenia klasyczne i stwarzał tem niejako tradycyę krytyczną. A co znaczy takie burżenie we Francyi, można ocenić z tego, jak ostrożnie wprowadza Beyle nowy wyraz do swej książki. Kilkakrotnie usprawiedliwia się, nieco szydzi, kilkakrotnie to pojęcie określa. Gdzieindziej jednorazowe określenie wystarczyłoby. Inaczej we Francyi. Mowa o pojęciu krystalizacyą, która w tej książce o Miłości ważne zajmuje, może główne miejsce. Sam sposób, w jaki wprowadza to pojęcie Beyle, maluje już nietyle samego Beyle'a, ile atmosferę literacko-naukową we Francyi. Gdzie tak ostrożnie kroczą, tam pojęcia muszą się wytwarzać powolnie, przez całe stulecia, i dochodzić do niezwykłego stanu dojrzałości. Chcąc takie pojęcie wykorzenić, trzeba staczać długie walki. Taki krok więc we Francyi ma znaczenie, jest istotnie śmiały. Może to świadczyć o dwóch rzeczach: o wielkiej i dojrzałej dyscyplinie naukowej, o kulturze naukowej, ale i o zatwardziałości w raz powziętych mniemaniach. W krajach, w których nauka takiej nie wytworzyła dyscypliny, anarchia panuje niemal zawsze, dlatego postęp w naukach jest powolny, mimo szybkiego tempa. W ten sposób, kto wie? może w rezultatach równają się. Tak jest we wszystkich dziedzinach: dlatego drobny krok naprzód we Francyi jest odrazu wielki, w innych środowiskach, np. u nas, wielki prawdziwie krok nie budzi uwagi, uchodzi za zwykły.

Z tej wycieczki w dziedziny atmosfery literackiej, która może wpływać lub nie, trzeba nam wrócić. Nie możemy tłumaczyć tej ostrożności atmosferą naukową, ona bowiem może być potwierdzeniem zaledwie. Musi wynikać z rzeczy samej. Beyle, wprowadzając ten wyraz, powiada, że używa go jako skrócenia dla uniknienia ciągłego powtarzania opisu. Wyraz ten zatem był niepotrzebny. Beyle sam miał tę dyscyplinę i wiedział, ze używa wyrazu, który rzeczy nie określa, który iest zwykłą przenośnią.

Jego idee ogólne w zakresie literackim dziś są już przestarzałe, ale podstawy, z których wyszedł, a których brak przeważnie krytykom, są wieczyste. Więc ich nawet nie można tak traktować. Ze nie dają się przenieść do innych czasów i środowisk, to dowód ich ścisłości, odnoszą się właśnie tylko do rzeczy, którą pisarz ma przed sobą. Ogólne, a przecież szczegółowe. Miał jako krytyk poczucie różnic epok i środowisk, i dlatego jego cięte aforyzmy, nie wahające się nawet apelować do fałszywej wstydliwości — lecz to już konieczność apostołowania — były hamulcem dla zbytnich generalizacyj i bodźcem do szczegółowej analizy dzieł. Mimo to poczucie Stendhal nie wahał się mówić rzeczy ogólnych o miłości. Jego idee o miłości nie są prawdziwe, idee o miłości nigdy nie mogą być prawdziwe, a Beyle chciał z nich zrobić coś wieczystego. Podstawa, z której wyszedł, była prawdziwa i wieczysta, rzeczywistość, lecz idee z niej wysnute fałszywe, nie można o nich powiedzieć nawet tego, co powiedziano o pojęciach literackich. Stendhal omylił się zbawiennie. Talent na to nie pozwolił, a talent ten polegał na określaniu tak ścisłem, że mamy przeważnie fragmenty artystyczne, te prawdziwe. Idee, które miał, miały swój materyał ustalony i stąd ich siła.

Miał więc w krytyce Stendhal następców tzn. że pozostawił krytykę na pewnym punkcie, poza który trzeba było wyjść. Ci, którzy po nim przyszli, wzięli wiele po nim, ale dalej nie poszli, zużytkowali myśl podaną niewłaściwie. Sainte-Beuve nie jest następcą Stendhala, on właśnie pchnął krytykę na dawne tory psychologizowania, na tory charakterystyki, o której wyżej mówiłem. Wysiłek Stendhala był wielki, nic dziwnego, że następców zabrakło. Dziś już może są. Dlatego dzieła Stendhala dziś są aktualne, ponieważ wielu krytyków jeszcze nie rozumie następców Beyle'a, a już rozumie Beyle'a samego, tzn. rozumie rzecz w tym zakresie, w którym rozumiał ją Slendhal. Dalej nie pójdą. I tak w nieskończoność.

Należałoby poddać dokładnej rewizyi ów pewnik tak powszechnie głoszony, że wielcy ludzie wyprzedzają swoją epokę. Pewnik ten odbył już znaczną drogę w umysłach i stał się niezachwianą niemal wiarą. Epoka, tą wiarą przejęta, przekazuje zawsze swoich wielkich potomności, ponieważ, powiada, przyszłość osądzi ich i zrozumie. Zdaje się, że przyszłość dość własnego będzie miała zajęcia, lecz o to mniejsza. Czy tak jest istotnie, jak mówi pewnik, wątpić należy. Nie rozumie epoka, ponieważ taki jest przepis.

Odwróćmy jednak ów pewnik i zapytajmy: czy ten i ów wielki człowiek, który swoją epokę wyprzedził, dziś jest już rozumiany, tzn. czy się z nim epoka zrównała, czy dla tej potomności ów człowiek mniej jest wielki i genialny. Zapewne, że nie. Kto jedną epokę wyprzedził, wyprzedził wszystkie. Idźmy jednak krok w krok za tą myślą, ten pewnik nie uwzględnia tych wielkich ludzi, lecz uwzględnia publiczność. Zawsze tosamo. Więc mówmy o publiczności. Beyle z początkiem XIX w. pisał, że będą go czytać w 1900 roku. Czy go czytają? Czy go wówczas nie czytali? Owszem, znali, czytali i cenili go nawet za granicami Francyi, zanim był autorem swych powieści, i potem: znał go Goethe, znali Włosi, znali Anglicy, skoro Goethe, Włosi i Anglicy mogli mu zarzucić plagiat nietylko taktów przez nich podanych, ale i pomysłów. Tak było z Listami o Haydnie, z Historyą malarstwa włoskiego, jak niedawno szczegółowo przedstawił p. Stryjeński (5), wielbiciel i student Beyle'a, jakby wyraził się Anglik.

I drugie pytanie: Czy dziś Beyle jest rozumiany.

Powiedzieliśmy wyżej o krytykach niektórych, że rozumieją Beyle'a, chociaż nie pojmują tych, którzy poszli dalej. Ci, którzy poszli dalej, jeszcze za czasów Beyle'a nie istnieli, ale poszli dalej, wiec i oni swoją epokę wyprzedzają. Trzeba określić epokę. Epoka w powszechnem mniemaniu oznacza wszystko, z wyjątkiem tego, co się na jej czoło wysuwa. Ci wielcy ludzie, którzy właściwie epokę tworzą, sens jej dają, odrębne piętno na niej wyciskają, oni "należą do przyszłości". Istotnie zaś oni do wszystkich epok należą, są ogniwem w nieprzerwanym ciągu jednej myśli, są nieśmiertelni. Lecz i to szare tło (naśladowcy, wierszopisowie, epigoni), które ma się na myśli, mówiąc o epoce, jest nieśmiertelne. Niema więc powodu myśleć, aby się ono z biegiem czasu w co innego przedzierzgnęło (to idea pieszczona przez ewolucyonistów, ale brak jej podstaw), będzie zawsze takiesame, chociaż nie będzie tosamo.

Beyle nie był pisarzem popularnym, ponieważ właściwie pisarzy popularnych niema. Nie jest popularny i nigdy nie był ani Dante, ani Szekspir ani Mickiewicz. Popularny nie ze względu na rozgłos, lecz ze względu na myśl artystyczną. Czują ją dokładnie i pojmują ci, którzy tę myśl dalej prowadzą, uczestnicy Sławy, artyści. Wszyscy inni rozkoszują się, dilettanti. Lecz ten pewnik miał w głowie i sam Beyle, dowodem tego owo zdanie o czytelnikach. Takto w umysłach o mocnej i dawnej kulturze przesądy utwierdzają się mocno. To może dowód jego francuskości z jednej strony i jego pochodzenia z XVIII w., pełnego swobody i pełnego przesądów: Swoboda urosła wówczas do potęgi przesądu. O tem jeszcze niżej. W 1904 r. czytają Beyle'a tacysami ludzie jak w 1840 r.

Bardzo często stosuje się ten pewnik do ludzi, którzy swych zamysłów do końca nie doprowadzili. "Nie była pora po temu; na takie idee jeszcze za wcześnie; to nie da się wyrazić". Tu rozstrzygać trudno. Danych niema nijakich. Beyle miał swoję idee i te zrealizował, żyje. Są ludzie, którzy swoich idei nie zrealizowali. Z tego jednak nic nie wynika. Mogą żyć w dziełach innych  ludzi lub w pamięci powszechnej. Lecz są artyści i są wielcy mężowie, królowie, którzy mają wielkie idee, stwarzają dzieła piękne, żyją, a jednak, jakby tajemnicę swą do grobu zabrali. Z ich śmiercią nastaje cisza. Nie wyprzedzili epoki, tylko nie mieli następców. Artysta podnosi myśl artystyczną do wysokości, do której możliwe to w pewnej epoce. Potem nastaje cisza. Wyprzedził epokę? Nie. Nie miał następcy. W drugiej połowie XIX w. — żeby się zagranicznej literatury trzymać — poezyę angielską podniósł do niezwykłej wysokości Browning, który Szekspira wyprzedził, jeżeli wogóle takich wyrażeń używać można. Lecz Browning umarł, następców jeszcze niema. Gdy będą następcy, Browning będzie rozumiany. Beyle nie miał następców odrazu. Teraz ich już ma: M. Barrès, który jest już znacznie dalej, a ma tę swobodę konstrukcyi artystycznej, której nie miał jeszcze Beyle. Nic nie powtarza się w historyi ani w naturze, gdzie rządzi fatum, sprowadzając każdy kształt raz tylko jeden. Naśladować go nie można. Ci, którzy wyprzedzają epokę, wyprzedzają wszystkie epoki, ponieważ górują nad wszystkiemi. Jeżeli ich pojąć jako ludzi, którym, mówiąc językiem pospolitym "było źle w swem otoczeniu", to musiałoby "im być źle" we wszystkich. Inaczej ich pojąć nie można. I dodać trzeba, że sprawa stosunku wielkich ludzi do otoczenia i naodwrót jest niezmiernie zawiła, jest poprostu tajemnicą, o której rozjaśnienie kusić się daremny trud. Ogólniki tu jedynie możliwe i stwierdzanie faktów, tłumaczenie wszelkie jest kruche. Epoki miarą naczelną om są właśnie, ponieważ swoją wyjątkowością odcinają ją od innych Epoka nie jest tem, czem jest, lecz czem ją zrobi poeta, tzn. sobą. Epoka, to właśnie on sam. Beyle do takich ludzi należał, nie przez tę książkę o Miłości, lecz przez swoją powieść, przez niektóre jej cząstki. W innych częściach tkwił w swojej epoce, a nawet i w XVIII w. Beyle żył i działał wśrod wznowionego ruchu literackiego, który nazywa się w historyi "chrzęścijańskiem odrodzeniem literackiem i wysiłkiem spirytualistycznym" Chateaubrianda i pani de Staël. Ale był od tego daleki. Po XVIII w. wziął przedewszystkiem umiejętność analizy i docierania do głębi rzeczy i świeżość obserwacyi. Wziął tę cząstkę, która jest własnością ludzi genialnych wszystkich wieków. Ale i wziął po tym wieku manię prawd ogólnych, manię systemu, której świadectwem jest o Miłości. Ta książka jako całość należy do XVIII w.

Sainte-Beuve tem jego pochodzeniem tłumaczy sobie odporność jego względem kierunku chrześcijańskiego. Lecz nie był odporny względem Helvetiusa. To nic nie wyjaśnia. P. Stryjeński mówi tosamo, ale z innych względów: oto Stendhal nie miał skrupułów literackich i przepisywał nieraz całe ustępy z innych autorów, głównie nie francuskich i podawał je za swoję, za co o plagiat pomówiony został. P. Stryjeński podkreśla, że to z autorów obcych, więc plagiat nie tak straszny i powiada: "Stendhal jest umysłem ośmnastowiecznym, który przypadkiem wszedł w bohaterskie czasy Napoleona. Prócz innych cech tej rasy warcholskiej (frondeuse) i rewolucyjnej posiada lekkość, a nadewszystko ten talent, który ludziom jak Voltairc i Fontenelle pozwalał przejmować się cudzemi myślami, a mimo to naśladowanie okazać własną swoją oryginalność".

Oba zdania mogą być prawdziwe, lecz ostatecznie Le Rouge et le Noir, la Chartreuse de Parme są własnością wszystkich wieków. Że tacy ludzie nie mogą być spirytualistami, ani służebnikami nijakich doktryn, chyba swego talentu, to jasne. Mimo to Stendhal wyznawał doktrynę Helvetiusa i tworzył system, był racyonalistą. Tem więc należy do XVIII w. Powieścią swoją wybija się ponad wszystkie epoki. Lecz doktryna Helvetius zeszła się z jego talentem, przestała być filozofia, a stała się artyzmem. Było to przytem jego widzenie własne, źródło stylu.

Nie należy tego stylu szukać już w tej książce. Są w nim zaczątki zaledwie (tak w Ernestine), przeważa psychologia ogólnikowa, psychologia typu, lecz nawet tu widać, jak śledzi każdy krok i idzie tak powolnie, że gdy inny popędziłby naprzód, on właśnie odkrył nowe zagięcie i zdąża za niem. Lecz w tych studyach idzie o demonstracyę np. siedmiu etapów powstania uczucia miłości, nie o samą Ernestynę, chociaż jej nie nagina do tych etapów, a w niej je znajduje. Szkoda wielka, że nie znalazł takich etapów piętnastu, lecz to właśnie zostawił następcom, był bowiem przekonany, że mówi prawdę, która z czasem odsłoni się całkowicie.

Lecz czem ostatecznie jest ta miłość, o której napisał całą książkę? Jestto sprawa, która pochłania całego człowieka, dla której człowiek żyje. Inni żyją dla innych idei. Powiadam dla innych idei, ponieważ ta miłość jest u ludzi Stendhala ideą, siłą i wolą. Innych ludzi tzn. ludzi pozbawionych idei nie znajdziecie, chyba jako figury uboczne, lub obojętne w studyach. Beyle rozumiał najlepiej i czuł dwie idee, które wydały mu się najszerszemi: miłość i władzę. Ostatecznie więc może jedna. We wszystkich więc ludziach odkryje i wyrazi te motywy idealne i na tem jego styl polega. Ze względu na tę ideę ludzi kreśli (Juliana Sorela z Le Rouge et le Noir, Fabrycyusza w La Chartreuse de Parme, chociaż ten ma mniej cech bohatera) atoli ci ludzie wychodzą tacy ze zdarzeń, Stendhal tych zdarzeń nie zmyśla, jak mówi Sainte-Beuve, ponieważ widoczna, że im swobodę zostawia, nie krępuje ich, lecz ich heroizuje, dlatego wydają się Sainte-Beuve'owi automatami Wyposażonymi przez autora jedną ideą. Nie: są wszechstronni i cali. Beyle tak dalece nie zmyśla że p.

Stryjeński powiada: "Nie miał daru wynalazczości, i dlatego właśnie wszystko, co pisał, jest tak cenne, gdyż czujesz, że nic tu niema zmyślonego; więc musiał, skoro chciał pisać powieść, brać na lewo i prawo kanwę swych powieści". Nie wiem, co p. Stryjeński nazywa wynalazczością. Myślę, że to niepotrzebne właśnie. Pytanie przedewszystkiem, czy w pewnym kompleksie zaobserwowanych zdarzeń umiał znaleźć myśl i dążność do całości. Widocznie umiał. P. Stryjeński powiada, że pod tym względem nie postępował inaczej jak Szekspir w Otellu lub w Romeu. Nie idzie też o zmyślanie zdarzeń, lecz o ich wybór i o ich konieczne a logiczne następstwo, o pomysłowość. Czy więc kto weźmie zdarzenia z historyi, lub z powieści innej, lub wprost z rzeczywistości, niezapisanej nigdzie, to na jedno wyjdzie, zawsze bowiem staje wobec rzeczywistości, wobec faktów samych. Kopiować ich nie można dla samego kopiowania, skoro już gdzieś są. Muszą być powiązane.

Stendhal tłumaczył z włoskich rękopisów opowiadania zdarzeń prawdziwych. Brał z tych opowiadań fakty i pisał powieść. Sam wybór mógłby już świadczyć nie jeno o upodobaniu dla pewnych postaci, lub dla niezwykłości przebiegu, lecz wprost o stylu. Tłumacząc opowiadania, wydobywał z postaci to, co w nich jest wielkiego, stylizował je i dawał zdarzeniom piętno świadomej wielkości. Czasem wprost zużytkowywał takie fragmenty w powieści. Tak w Chartreuse de Parme, jak wykazuje p. Stryjeński. Przebieg więc zdarzeń mógł być zupełnie inny, jak w opowiadaniu, ale logiczny, sprowadzający koniecznie taką "katastrofę", jaka jest w dokumentach.

Ideologia postaci Stendhala wyraża się słowem (bonheur), szczęście. Dążą do szczęścia i na tem ich dzieło zasadza się. U jednych to władza (Julian Sorel) u drugich miłość, u innych... Innych jeszcze u Beyle'a niema. (Lucien Leuwen, wydany z pośmiertnej teki jest zbył słaby, lecz ostatecznie mógł to być artysta, w którym skłonności literackie budzą się po doznanych zawodach miłosnych). Ludzie ci działają dla szczęścia. Dla nich nawet "Piękno jest zapowiedzią szczęścia*. Innych znajdziemy dopiero u Barres'a, ideologia pójdzie w kierunku ciągłej żądzy (l'éternel désir), ściśle oznaczonej jako nieustanny i coraz to nowy wysiłek w kierunku swych talentów, aż do bohaterstwa.

U Beyle'a wszystko się robi dla  szczęścia. Ono jest właśnie interesem najszerszym. Interes ten jest tego rodzaju, że może na szwank narazić wszystkie interesy. "Miłość namiętna porywa nas wbrew interesom naszym, miłość z upodobania umie się zawsze do wszystkich zastosować" (str. 24). Tu tkwi motyw tragiczny, który będzie zużytkowany i rozwinięty w powieściach.

Kto u nas pisał o Miłości? W ten sposób nikt. W powieściach mówiono wiele o miłości, zamało się, jak zapewniają krytycy, kochano. Mówiono ogólniki, które nikogo nie określały, nie były ideologią ludzi przedstawionych, nie. pociągały za sobą następstw. Ostatnimi czasy (1903) pojawiła się książka p. Karola Irzykowskiego p. t. "Pałuba", która zwalcza fantastycznych nieraz, czasem zbyt słabych wrogów. W niej umiał autor przedstawić, czasami szczęśliwie, takiego ideologa miłości, lecz nieświadomego, myśli za niego autor. W tej Stendhala książce znajdzie przynajmniej wroga poważnego. Lecz zwalczałby właściwie samego siebie. U Stendhala znajdzie ideologów innych, w niczem do jego Strumieńskiego niepodobnych, a czerpiących prawo istnienia z własnej istoty i ze stylu ich twórcy. Zwalczając zaś przeciwstawi mu nowy system, z którego kategoryą miłości zgoła wyłączona będzie. Dla tej walki  Beyle dostarczy mu wiele nowych argumentów.

Nam zaś o Miłości najlepiej milczeć, niechaj mówią sani Beyle lub p. Irzykowski. Są kompetentni obaj w tej materyi. Ich zdania ogólne o Miłości nie mają w sobie więcej interesującego pierwiastku jak tyle innych o tym przedmiocie zdań. Pragnąćby należało, żeby to mówili z siłą ludzie w powieści, w dramacie, wówczas mogłaby być z tego jakaś konsekwencya artystyczna, wówczas owe osoby, nie zaś zdania, byłyby prawdą wieczystą, utrwaloną na zawsze. Lecz cóż, wobec rzeczy, które stały się nieodwołalnie, zdoła czyjeś pragnienie? Beyle zainteresował nas pracą swego umysłu, która nie pozwoliła systemu zbytnio zamykać, a utrwalała w drobnych fragmentach czasem całe żywoty ludzkie, może nie dość rozległe, żeby zapełniły sobą kompozycye, ale żywe. Tak w tece niejednego malarza drobne mieszkają studya, motywy, same przez się całości nie dające, lecz tej całości czekające. Beyle zainteresował nas swoim stylem.

Zainteresował nas nowością do tej chwili (1830) w literaturze francuskiej nieznaną. W obliczu tych książek, obecnie (1904), wyobraźnia przenosi się na chwilę w tamte czasy i jeszcze dalej i odbiera wrażenia nigdy przedtem niezaznane. Nie dziwić się więc, że Stendhal budził niechęć. Był nowy i świeży. W 1854 r. Sainte-Beuve ocenia jeszcze jego powieści wedle formułki o naratorskich zadaniach pisarza, nie widzi w nim nic szczególnie nowego. Lecz krytyk ten był pełen formułek, prawy następca ustawodawców sztuki jak Boileau, wreszcie i La Harpe. Stendhal miał również wielbicieli, jak to rzeczą naturalną. Balzac napisał o jego powieści pełen zapału artykuł. Lecz Balzac wśród gorączki nie znalazł czasu na uzasadnienie swego zapału. Dopiero więc dziś... Czyżby więc istotnie tyle trzeba było czasu, aby wreszcie módz to nowe ujrzeć i określić? Więc trzeba dopiero, żeby byli następcy (których Stendhal dziś już ma), aby módz pojąć poprzedników. Stendhal ostatecznie miał racyę, kto wie? gdy mówił, że czytać go będą w 1900 r.

Po nim inni będą powtarzać, lecz całej jego myśli nie pojmą, aż przyjdzie człowiek z myślą własną. Trzeba widocznie mieć myśl własną, żeby módz pojąć i ciągnąć dalej myśl poprzednika. Ci, co przyjdą nie będą oryginalni, u Stendhala docieramy do samego oryginału. Urok' zaś oryginału jest takisam wszędzie, w malarstwie czy w rzeźbie czy w literaturze.

Jesteśmy więc z Stendhalem w pierwszej połowie XIX w. i dalej. Nowością było ścisłe analizowanie i artystyczna konstrukcya, artystyczne grupowanie faktów, wedle ich logiki, nie wedle dowolnie zakreślonych konturów opowiadania, nie ich kopiowanie, tem mniej zmyślanie. Faktów zmyślonych — tej podpory wszelkiego szkolarstwa, czy się zwie romantyzmem czy inaczej — nie trzeba; zdarzenia wedle natury kreślone, a zmierzające widocznie do czegoś, chociaż nie zaszły tak i w tym porządku jak w naturze i do kresu nie dotarły, istnieją wieczyście, jakby wzór, wedle którego potem inne zdarzenia nie utrwalone poruszać się będą, gdy tamte fatalnie zaginęły i bezpowrotnie. Nowością więc tą była pomysłowość, inwencya na gruncie rzeczywistym, to właśnie, czego odmawia Stendhalowi krytyka, widocznie co innego przez inwencyę rozumiejąc (może intrygę?) Zarzucają mu więc, że nie miał pomysłowości. Zdaje się jednak z tego punktu widzenia, że jej nikt przed nim nie miał, tzn. że nikt nie umiał odnaleźć w grupie faktów tego, co nazywam ideologią. Ideologia ta nie jest marzycielstwem, o którem tak pogardliwie wyrażał się Napoleon, właśnie tak nazywając marzycielstwo, lecz sens, wedle którego zdarzenia biegną, dla którego więc trzeba umieć widzieć ludzi głęboko, poważnie, tworzyć ich, dociągać do wielkości, co ledwo zaczęte. Te zaczątki dalekie i ukryte trzeba umieć spostrzegać i wyrażać.

A to jest sprawa wrażliwości, która czuje i wyobraźni, która kształtuje. Mając w powieści te zaczątki doprowadzone do pełnego i wielkiego kształtu, można dotrzeć do ich źródła, do wrażliwości. Powieść da nam rodzaj wrażliwości, ponieważ w artystycznem następstwie ukaże zdarzenia same i da nam rodzaj wyobraźni, ponieważ tu język jest wskazówką. Przed Stendhalern układano rzeczy wedle przypadkowego ich biegu w barwne niewątpliwie, czasem niezwykłością uderzające opowiadania, lecz w ten sposób gromadzono właściwie materyały, miasto tworzyć artystyczne dzieło. U Stendhala ta pomysłowość na gruncie rzeczywistym występuje może poraz pierwszy. M. Barres doprowadzi tę myśl Stendhalową do wielkiej dojrzałości, rozszerzając szczupły zakres idei Stendhalowych (władza, miłość), już się nią przejmie świadomie, ideologii wprost będzie szukał. ale nie będzie zmyślał. Więc i jego ludzie będą jednostki żywe, związane z całym kompleksem zdarzeń, które na nich działają, a oni wzajem na nie. Zwiąże z rzeczywistością to, co u innych będzie zmyślone i sztucznie wplecione w zdarzenia. Inni będą tworzyć (mówimy o przyszłości, w której żyjemy sami) tzw. typy psychologiczne i przystosują je do zdarzeń, w których na nie miejsca niema, więc i zdarzenia, historyę sfałszują. Będzie więc różnica między Stendhalem, Barrèsem a innymi ta, żę ci inni wyjdą ze zmyślenia i próżno silić się będą na związanie go z czemś rzeczywistem, Stendhal i Barrès wychodzą z rzeczywistości i docierają do idei, do której zdarzenia dążyły, a więc do swojej idei, do poezyi. Dlatego na początku tych uwag powiedziano, że argumenty fantastyczne u Beyle'a nas dziwią. Lecz w owym czasie Beyle jeszcze nie byt sobą.

Mając postać taką jak Julian Sorel, można śledzić jego sposób powstania we wrażliwości twórcy. Tam bowiem jego źródło. Rysy dla innych oczu drobne i zwykłe przez analizę potężnieją. Można wyobrazić sobie, jak postać tego niepokaźnego Sorela, ujrzanego w tem lub owem zdarzeniu, działa na umysł, którego stałą postawa jest obserwacyą. Wrażenia idą głęboką, rzecz drobna, która dla innych znika, przelotna, w takiej wraliwości czujnej potęguje się nadmiernie, więc też łatwo jej i naturalnie dociągnąć do wielkości to, co ledwo zaczęte, czyli, że widzi ją odrazu w wielkości. Potęguje się nie postać Sorela, ta zostaje, jak jest, lecz ukazuje się nagle jego dusza, jakby kulisy, z za których wyjdzie na scenę gest zwykły, niemal banalny, nowy jedynie dla oka spostrzegacza. W tej wrażliwości wytwarzają się całostki i konsekwencye słów rzucanych na wiatr, lekkomyślnych, może czasem bezmyślnych, mają znaczenie wolą podyktowanych i świadomych, gesty ledwo naszkicowane, ledwo zrodzone, odruchy.

Taka wrażliwość jest pierwiastkiem talentu i stylu, trzeba mu jeszcze techniki i metody, żeby módz się wyrażać. Widzieliśmy, jak Stendhal tę technikę wyrabiał, może nawet o tem nie wiedząc, bez myśli może o właśetwym celu (skoro już te studya uważał za dzieła), wiedziony jedynie instynktem, który wskazywał drogę, podsuwał rzeczy godne widzenia, usuwał inne, stwarzał sposób, jakby tę wrażliwość, tę podstawę talentu właściwym ująć kierunkiem. Obrazowym i pełnym przenośni językiem Balzacą nie wieleby zrobił, gdzie szło o pokazanie rzeczy nowych, nie o amplifikacye rzeczy starych. Wyrobił sobie język możliwie ścisły, lecz obfity w obrazy rzeczy prawdziwe. Stendhal mówił, że najlepszą szkołą języka jest kodeks cywilny. Miał zaś język, którym jedynie mógł malować ludzi prawdziwie, językiem Balzaca mógłby jak sam Balzac tworzyć wielkoludów o duszach często małych, ludzi fantastycznych a pustych, swoim" zaś malował ludzi naturalnych o duszach wielkich. Wrażliwość potęgująca nigdy nie zaciera rysów rzeczywistych, niemal je wprost kopiuje najdokładniej z natury, lecz im daje duszę. U Balzaca wszystko dzieje się naodwrót. (Wyjąwszy oczywiście takie arcydzieła jak "Le Pere Goriot").

Styl Stendhala doprowadził nas do tych wniosków o rodzaju jego wrażliwości, którą posiadają jego postaci. Jest i szczegół biograficzny, który te wnioski stwierdzi, W r. 1840 Stendhal, ciągle jeszcze, jak dawniej, rzucał spostrzeżenia na papier, pisał, że co innych muśnie zaledwie przelotnie, to jego rani do krwi. Taka wrażliwość musi potęgować wszystko, na co natrafi, najdrobniejsze wskazanie, najprzelotniejsze spostrzeżenia. Co prawda, Stendhal w lalach szukania techniki, takie spostrzeżenia natychmiast notuje, nie zgłębia ich. Taksamo postępuje i później, jak świadczy ta zapiska z 1840 r. Stąd banalność wielu zdań, aforyzmów, ustępów. Później będzie mniej rozrzutny a głębszy, objektywny.

Stendhala więc do tego sposobu skłaniała wrażliwość jedyna w swoim rodzaju, nowa. Takiego sposobu widzenia nie można chcieć, pragnąć ani szukać, u Stendhala to mus, instynkt artystyczny, dusza. Chcieć można ten dar zesłany przez naturę skierować na właściwe tory, lecz go sobie stworzyć nie można. Trzeba się z nim urodzić, to wiadome od niepamiętnych czasów. Samo posiadanie takiej wrażliwości, musi wytwarzać poczucie odpowiedzialności, chęć nie zmarnowania jej. Stąd szukanie techniki, u Stendhala bezładne, nieświadome, u Barresa już samo przez się w materyał artystyczny przerobione. Bohater Barresa (Un homme libre) świadomie stwarza sobie metodę, żeby tego daru nie niszczyć. Co prawda, poza to nie wyjdzie, ale wyjdą  jego następcy. U Barresa jest już objektywne to, co u Stendhala było osobiste, nieartystyczne, jak świadczy ta książka o Miłości. Trzeba przyjąć, że Barres miał już drogę gotową, studya, które tamtemu zajęły całe lata, on mógł odbyć migiem.

Tej wrażliwości zatem nie można szukać. Chęci takie i pragnienia wiodą do szukania głębi bez wyboru tam. gdzie jej niema, poza sobą, a wynikają przeważnie z bezładnych gustów i upodobań czasu, nie z poważnego pojmowania głębi natury. Dlatego u Stenhala każdy fragment, każde studyum, nieliczne wyjąwszy, jest zgłębione, uderzające rysem niezwykłym, przez nikogo przedtem niedostrzeżonym, bo będącym jego wyłącznie własnością. Tę pomysłowość, która, to widoczna, nie polega na kombinowaniu i układaniu fantastycznych opowiadań, lecz tkwi w samej duszy, wniósł Stendhal do literatury francuskiej, która już miała wówczas Balzaca. Nie brakło i jemu romansowości, to naturalne, lecz to właśnie wina czasów, w których żył, a którym oprzeć się nie zdołał ile. że hasła romantyczne wówczas głoszone miały pozory świeżości i swobody. Taksamo zapewne Barres nie zdołał oprzeć się zupełnie atmosferze swego czasu. Lecz o tem mówić- daremna. Trzeba zaznaczyć, że Stendhal i Barres, to widocznie poprzednik i następca, obaj równie oryginalni. (Może uniesieni żądzą uogólniania samiby o sobie powiedzieli, że są deux moments de Ia sensibilite francaise). Jest zapewne mnóstwo ogniw pośrednich i ubocznych, jest wielka różnica czasów, lecz to się rozumie samo przez się, a nic z tego nie wynika. Ciągłość jest tu wyraźna. Mimo zaś różnicę czasów, przywiedziony wyżej p. de Gourmont, chętnie przywodzący Stendhala, jest mniej od niego głęboki, nawet w innych zakresach; mniej poważny. Lekkość i poważność Stendhala przeszła cała na Barresa, inni są frywolni i tę swoją frywolność do ciężkiej powagi, do tego seryo podnoszą, które odstręcza brakiem smaku. Tylko nie trzeba mieszać pojęć: lekkość i łatwość. Można bowiem wówczas już w tej książce o Miłości doznać zawodu. Wszędzie u Stendhala i Barresa znajdziecie zdania, ustępy, rozdziały, całe książki lekkie, swobodne, a trudne; u innych są jakby skowane, chociaż płynnie pisane, ciężkie, a łatwe, to różnica.

Przed Stendhalem, rzec można, tej pomysłowości nie było w literaturze francuskiej. Chciano mieć powieść "obrazem życia". (tak Balzac), gdy tymczasem powieść jest dziełem sztuki. Czem ma być, nie naszą to rzeczą. W taką retorykę genialny umysł wnosi nieco natury, siebie, i nastaje rewolucya. Stendhal więc istotnie, wedle wyrażenia p. Stryjeńskiego, należy do owej "rasy rewolucyjnej XVIII w." Zrewolucyonizował powieść i stworzył następców dla swojej sztuki — Barrès — która u innych tak rzadko jest sztuką.

Ta nowość, dostrzeżona u Stendhala, pełna i dojrzała, jest i u nas. Ideologię nieznacznie jeszcze wniósł do poezyi Mickiewicz w "Dziadach" (III), a do niezwykłej wielkości doprowadził Wyspiański. (Powieści takiej jeszcze niema. "Pałuba" p. Irzykowskiego jest smutnym programem, powieścią nową jeszcze nie jest). Nic też dziwnego, że to podobieństwo znajdzie się i w rodzaju wrażliwości: niezwykle czujnej i czułej, że rzeczy działają na nią jak gromy i żyją, potęgą wstrząśnienia do życia powołane. Lecz różnice są większe: we Francyi powieść psychologiczna, w Polsce poezya wielka, dramat, najmocniejszy jej wyraz.

* * *

Pracy przekładania, podjętej przypadkowo, na zamówienie wydawcy, należało się uzasadnienie inne, jak samo zamówienie. Może się te słowa wstępne takiem uzasadnieniem okażą. Przekładu dokonano na podstawie zasady podziału pracy, nie zaś współpracownictwa. Część przełożył p. Mitarski, część niżej podpisany. Potem starano się szorstkości i różnice usunąć.

Kraków, w październiku 1904.

St. Lack.

(1) Lettres écrites de Vienne en Autriche. sur le célèbre compositeur Joseph Haydn, suivies d'une vie de Mozart. Książka ta wywołała burzę. Włoch Carpani. podobno słusznie, pomówił Beyle'a o plagiat.

(2) Histoire do la peinture en Italie.

(3) Causeries du Lundi. Paris 1854, t. IX.

(4) Włochy stały się dlań drugą ojczyzną. Byt w Rzymie Kilkakrotnie i spisał swoję wrażenia w "Promenades dans Rome". Jest to rodzaj przewodnika, ale niezmiernie zajmującego. Beyle, zdaje się, mając na myśli tę swoją rolę przewodnika po zabytkach sztuki rzymskiej i włoskiej, przybrał nazwisko de Stendhal, po mieście Steindal w Saksonii, miejscu rodzinnem Winckehnana. Tak przypuszcza Sainte-Beuve.

(5) Casimir Stryjeński: Les "dossiers" de Stendhal Mercure de France. Octobre 1903. — Co do Haydna także Sainte-Beuve: Causeries t. IX. Przywodzi to miejsce i p. Stryjeński.

PRZEDMOWA (1).

Dzieło to nie miało żadnego powodzenia. Uważano je, nie bez pewnej racyi, za niezrozumiale. Dlatego też, w tem nowem wydaniu, autor starał się przedewszystkiem wypowiadać jasno swoje myśli. Okazał, jak one go nachodziły; napisał przedmowę, opatrzył je wstępem, wszystko, by być zrozumiałym. Mimo tylu starań jednak, na stu ludzi, którzy czytali Korynnę, niema nawet czterech, którzy zrozumieją tę książkę.

Jakkolwiek małe to dzieło zajmuje się miłością, nie jest przecież romansem, przedewszystkiem zaś nie budzi takiego zajęcia, jak romans. Jest to po prostu opis, dokładny i naukowy, pewnego rodzaju szaleństwa, bardzo rzadkiego we Francyi. Panowanie konwenansów, które wzmaga się z każdym dniem, bardziej może skutkiem obawy przed śmiesznością, niżeli dzięki czystości naszych obyczajów, uczyniło ze słowa, służącego za tytuł Iemu dziełu, wyraz, którego nie należy wymawiać bez zastrzeżeń i, który wydaje się niemal nieprzyzwoitym. Musiałem go jednak użyć; zdaje mi się przecież, że ścisłość naukowa w wyrażaniu uchroni mnie od zarzutów z tego właśnie powodu.

(1) Maj. 1826.

* * *

Znam jednego czy dwóch sekretarzy poselstw, którzy po powrocie mogą mi oddać tę przysługę. Do tej chwili, cóż pozostaje mi do powiedzenia ludziom, którzy przeczą przeze mnie przytoczonym faktom? Prosić ich, by mnie nie słuchali.

Może mnie spotkać zarzut z powodu egotyzmu formy, którą się posługiwałem. Nie bierze się; za złe podróżnikowi, mówiącemu: "Byłem w Nowym Yorku, stąd udałem się do Ameryki południowej, następnie zwróciłem się aż do Santa-Fe-de-Bogota. Komary i moskity trapiły mię w drodze do. tego stopnia, że przez trzy dni nic widziałem na prawe oko".

Nie wytyka się podróżnikowi wcale tego, że lubi mówić o sobie. Przebacza mu się wszystkie ja i mnie, ponieważ jest to sposób najbardziej jasny i zajmujący opowiadania tego, co widział.

Oto dlaczego, chcąc być możliwie jasnym i malowniczym, autor tej podróży w mało znane regiony ludzkiego serca powiada: "Udałem się z panią Gherardi do kopalni soli w Hallein... Księżna Creseenzi powiedziała mi w Rzymie... Pewnego dnia w Berlinie obaczyłem pięknego kapitana L..." Wszyst-

kie te drobnostki przydarzyły się rzeczywiście autorowi, który spędził piętnaście lat w Niemczech i we Włoszech. Ciekawość jednak, właściwa mu bardziej niżeli wrażliwość, uchroniła go od najdrobniejszego zajścia, od doświadczenia jakiegokolwiek uczucia na samym sobie, uczucia, któreby zasługiwało na opisywanie; i jeżeli przypuszcza ktoś, że autor mówi to przez dumę, niech wie, iż jeszcze większa duma nie pozwoliła mu ogłaszać dziejów własnego serca i sprzedawać ich publiczności za sześć franków, jak ci, którzy jeszcze za życia ogłaszają swe pamiętniki.

W r. 1822, poprawiając ten rodzaj dyaryusza moralnego z podróży po Włoszech i Niemczech, autor, który opisywał rzeczy Iego samego dnia, kiedy się wydarzyły, obchodził się z manuskryptem, zawierającym szczegółowy opis wszystkich okresów choroby duszy, zwanej miłością, z tym ślepym szacunkiem, który okazywał uczony z czternastego wieku dla świeżo odgrzebanego rękopisu Laetanciusza, lub Quintusa Curciusza. Ilekroć natrafiał na jakiś ciemny ustęp, co, prawdę mówiąc, zdarzało mu się nie rzadko, był pewny zawsze, że zawiniło tu owo j a z ówczesnych czasów. Przyznaje, że jego szacunek dla ówczesnego manuskryptu posunął się aż do ogłoszenia drukiem wielu ustępów, nawet dla niego samego niezrozumiałych. Trudno o coś bardziej szalonego w oczach tych, którzy marzą o poklasku publiczności; autor jednak, obaczywszy po długich podróżach Paryż, nie mógł uwierzyć w jakiekolwiek powodzenie bez upokarzania się wobec dzienników. Albo też, jeśli się już ktoś zdobywa na podłość, to powinien ja zastrzedz pierwszemu ministrowi. Pozostawiwszy więc to, co się nazywa powodzeniem, na uboczu, autor upodobał sobie ogłosić swe myśli dokładnie w formie lej, w której go one nachodziły. To znaczy tak, jak to czynili niegdyś ci filozofowie greccy, których praktyczna mądrość wprowadzała go w zachwyt.

Trzeba na to szeregu lat, by módz zajrzeć we wnętrze włoskiego spółeczeństwa. Być może, iż byłem ostatnim podróżnikiem po tym kraju. Od czasów karbonaryzmu i najazdu Austryaków, żaden cudzoziemiec nie zostanie dopuszczonym do przyjaźni w salonach, w których panowała tak szalona wesołość. Cudzoziemiec będzie oglądał pomniki, publiczne place jakiegoś miasta, nigdy zaś nie dotrze do towarzystwa, ponieważ przejmować zawsze będzie strachem. Mieszkańcy podejrzywać w nim będą szpiega, lub posądzą go, że kpi z bitwy pod Antrodoco i z podłości, nieodzownych w tym kraju, w którym czeka cię prześladowanie od ośmiu lub dziesięciu ministrów lub faworytów, otaczających księcia. Kochałem szczerze mieszkańców i mogłem obaczyć prawdę. Zdarzało mi się czasami, że przez całe dziesięć miesięcy nie wymówiłem jednego słowa po francusku i gdyby nie niepokoje i karbonaryzm, nigdybym nie byt powrócił do Francyi. Nauczyłem się tam przedewszystkiem poczciwości.

Mimo usilne zabiegi o to, by być jasnym i przejrzystym, nie moge zdziałać cudu. Nie potrafię uleczyć głuchych, ani też uzdrowić ślepych. Tak tedy ludzie pieniężni i ludzie pospolitych uciech, którzy zyskali sto tysięcy franków na rok przed otwarciem tej książki, powinni ją szybko zamknąć; przedewszystkiem zaś ci, którzy są bankierami, handlarzami, szanownymi przemysłowcami, to znaczy, ludźmi o ideach nad wyraz pozytywnych. Książka ta będzie mniej niezrozumiałą dla tych, którzy wygrali wiele pieniędzy na giełdzie lub na loteryi. Zwyczaj ten może sąsiadować z tym drugim zwyczajem spędzania całych godzin na marzeniach, rozkoszowania się wzruszeniem, wywołanem dopiero co przez obraz Prudhoira lub frazę Mozarta, albo wreszcie przez pewne szczególne spojrzenie kobiety, o której się często myśli. Nie w ten to sposób tracą czas ludzie, którzy wypłacają się dwom tysiącom rzemieślników przy końcu każdego tygodnia.

Umysł ich zwrócony jest zawsze ku rzeczom pożytecznym i pozytywnym. Marzyciel, o którym mówię, wnetby ich wzbudził nienawiść, gdyby mieli na nią wolne chwile, byłby celem ich żartów. Bogaty przemysłowiec czuje niewyraźnie, że człowiek taki ceni wyżej myśl, aniżeli worek złota. Wyłączam też z tego pracowitego młodzieńca, który (podobnie jak ów przemysłowiec w tym samym roku wzbogacony o sto tysięcy franków) wzbogacił się znajomością nowoczesnego języka greckiego i dumny jest z tego tak dalece, że myśli już o arabskim. Proszę, by nie otwierał tej książki żaden człowiek, któryby nie był nieszczęśliwym dla przyczyn urojonych, niepochądzących z próżności, i któryby nie doznał wielkiego wstydu, gdyby zobaczył, że rozgłaszają je po salonach.

Jestem też przekonany, że to, co mówię, nie podoba się kobietom, które w tych samych salonach zdobywają szturmem poważanie, dzięki ciągłej przesadzie. Zaskoczyłem je na chwilę w dobrej wierze i zadziwiłem je w chwili szczerości, a wówczas były lak zdumione, że gdy jęły myśleć o tem, to nie wiedziały już, czy owo, co dopiero wyrażone uczucie, było naturalne, czy udane. Jakżeżby takie kobiety mogły ocenić malowanie prawdziwych uczuć? To też dzieło to było dla nich straszakiem; mówiły, że autor musi być niegodziwcem.

Rumienić się nagle, gdy się pomyśli o pewnych uczynkach z czasów swej młodości; smucić się na myśl o głupstwach, popełnionych z tkliwości duszy, lecz nie dlatego, że było się śmiesznym w oczach całego salonu, ale raczej w oczach pewnej osoby, obecnej w tym salonie; kochać się szczerze w dwudziestym szóstym roku życia w kobiecie, która kocha innego, albo jeszcze (lecz ten wypadek bywa tak rzadki, że się go boję opisywać, iżby nie popaść w niezrozumiałość, jak w pierwszem wydaniu), albo jeszcze, wszedłszy do salonu, w którym znajduje się ukochana niewiasta, myśleć wyłącznie o tem, żeby jej z oczu wyczytać, co o nas myśli w tej chwili i nie mieć wcale zamiaru okazania miłości w spojrzeniu własnem: oto przesłanki, których żądam od moich czytelników. Ludziom pozytywnym właśnie opisy wielu tych niezwykłych i delikatnych uczuć, wydały się niejasnymi. Jak postępować, żeby dla nich być zrozumiałym ? Oznajmić im podwyżkę pięćdziesięciu centimów, lub zmianę taryfy celnej ? (1).

Książka ta tłómaczy w sposób prosty, rozumny, że tak powiem matematyczny, rozmaite uczucia, które następują kolejno po sobie, a których całość nazywa się namiętnością miłości.

Wyobraźcie sobie figurę geometryczną, dość zawiłą, nakreśloną kredą na dużej tablicy: otóż ja wam wyjaśnię tę figurę. Warunkiem koniecznym jest jednak, aby ona istniała. na tablicy; nie mogę jej sam nakreślić. Ta niemożliwość sprawia właśnie, że trudnem jest napisanie książki o miłości, któraby nie była romansem. Czytelnikowi, który pragnie iść z zajęciem za badaniem filozoficznem tego uczucia, sarn dowcip (esprit) nie wystarczy: trzeba czegoś ponadto. Otoż gdzież można zobaczyć namiętność? Oto przyczyna niejasności, której usunąć nie zdołam.

Miłość podobna jest do tego, co na niebiosach zwie się drogą mleczną, skupiskiem, na które składa się tysiące drobnych gwiazd, a każda z nich jest często mgławicą. Książki zanotowały cztery do pięciuset drobnych, kolejno po sobie następujących, tak trudnych do rozeznania, i dlatego najbardziej pospolitych uczuć, które składają się na tę namiętność, a w dodatku mylono się często, biorąc akcesorya za rzecz główną. Najlepsze z tych książek, takie, jak Nowa Heloiza, romanse pani Cottin, Listy p. de Lespinasse, Manon Lescaut, napisano we Francyi, a więc w kraju, gdzie roślina, zwana miłością, boi się śmieszności, dławiona wymaganiami namiętności narodowej, to jest próżności, i nie rozwija się nigdy w całej pełni.

Czem, po wielu opisach, wyczytanych w setkach osławionych tomów (gdy się tego nigdy nie doznało), będzie szukanie w tej właśnie książce wyjaśnienia tego szaleństwa ? odpowiem, jak echo: "Szaleństwem".

Młoda, rozczarowana niewiasto, chcesz-li rozkoszować się tem, co zajmowało cię parę lat. temu, o czem nie śmiałaś mówić nikomu, a co groziło ci utratą czci ? Dla ciebie to przerobiłem tę książkę, starając się uczynić ją jaśniejszą. Po przeczytaniu jej nie mów o niej nigdy bez odcienia wzgardy rzuć ją na półkę, po za inne książki. Jabym nawet zostawił parę arkuszy nie rozciętych. A nie tylko kilka nierozciętyeh kartek zostawi istota niedoskonała, uważająca się za filozofa dlatego, że zawsze była daleka od tych szalonych wzruszeń, które sprawiają, że szczęście całego tygodnia zawisło od jednego spojrzenia. Inni, w wieku dojrzałym, wysilają całą swą próżność na to, aby zapomnieć, że kiedyś mogli się poniżyć do tego stopnia, iżby starać się o względy pewnej kobiety i narazić się w len sposób na upokarzającą odmowę; ci inni znienawidzą tę książkę. Wśród tylu rozumnych ludzi, którzy polepili to dzieło z rozmaitych względów, zawsze jednak z gniewu, ci tylko wydali mi się śmiesznymi, którzy z podwójną próżnością sądzili się być zawsze ponad słabostkami serca i zawsze przypuszczali w sobie dość przenikliwości na to, by módz sądzić a priori o dokładności traktatu filozoficznego, który jest tylko ciągłym opisem tych słabości.

Osoby poważne, które zażywają w świecie sławy ludzi mądrych i wcale nie romansowych, łatwiej zrozumieją romans, chociażby najbardziej namiętny, niż filozoficzną książkę, w której autor opisuje na zimno rozmaite fazy choroby duszy, zwanej miłością. Romans wzrusza je nieco, względem traktatu filozoficznego jednak ci mądrzy ludzie są jako owi ślepcy, którym przeczytano opis muzealnych obrazów i którzy powiadają do autora: "Przyznaj pan jednak, że dzieło pańskie jest straszliwie ciemne".

Cóż dopiero, gdy ślepcy ci są ludźmi rozumnymi, posiadającymi od dawna godność ludzi rozumnych, z wszechwładnymi pretensyami do jasnowidzenia? Pięknie wyjdzie na tem biedny autor. Tak też się stało za pierwszem wydaniem. Wiele egzemplarzy zostało spalonych przez zaciekłą próżność ludzi bardzo przenikliwych. Nie mówię tu o obelgach niemniej pochlebnych, ponieważ wściekłych. Okrzyczano autora nieokrzesanym, niemoralnym, pospolitym pisarzem, człowiekiem niebezpiecznym itp. W krajach zużytych przez rządy monarchiczne, przydomki te najniezawodniej czekają tych, którzy ośmielają się pisać o moralności, a nie poświęcają swego dzieła jakiejś właśnie pani Dubarry. Szczęśliwa byłaby literatura, gdyby nie była zależna od mody i gdyby się chcieli nią zajmować jedynie tylko ludzie, dla których ona jest stworzona! Za czasów Cyda, Corneille był zaledwie poczciwcem w oczach margrabiego de Danjeau (2). Dziś wszyscy uważają się za powołanych do czytania Lainartine'a. Tem lepiej dla jego księgarni; tem gorzej jednak i stokroć gorzej dla tego wielkiego poety. Za dni naszych geniusz ma względy dla istot, o których mu pod grozą ubliżenia. sobie nie wolno myśleć. Życie pracowite, czynne, wzbudzające szacunek, zgoła pozytywne, życie radcy stanu, życie fabrykanta tkackich wyrobów, albo bankiera bardzo zwinnego w sprawach pożyczki, wynagradza się milionami nic zaś tkliwemi uczuciami. Serce tych ludzi kostnieje, powoli; pozytywność i pożytek są dla nich wszystkiem, ich dusza zaś zamyka się dla tego właśnie uczucia, które wymaga najwięcej chwil swobodnych i, które czyni niezdolnym do wszelkiego rozumnego i ciągłego zajęcia.

Całą tą przedmową pragnąłbym tylko zaznaczyć dobitnie, że tę książkę na nieszczęście mogą zrozumieć wyłącznie ci ludzie, którzy mieli dość czasu na szaleństwa. Wiele osób przedmowa ta urazi, mam też nadzieję, że te dalej czytać nie będą.

(1) Mówiono mi: "Wyrzuć ten ustęp, jest bardzo prawdziwy;. lecz strzeż się przemysłowców! Okrzyczą cię arystokratą". W r. 1817 nie obawiałem się generalnych prokuratorów; czemuż miałbym się obawiać milionerów w r. 1826? Statki dostarczone egipskiemu paszy otwarty mi oczy co do nich, ja zaś nic obawiam się niczego, prócz tego, co szanuję.

(2) Mémoires de Danjeau.

DRUGA PRZEDMOWA (1).

Piszę zaledwie dla stu czytelników, i tym to istotom nieszczęśliwym, miłym, wdzięcznym, nieobłudnym, nie-moralnym chciałbym się podobać; znam takich zaledwie jedną lub dwie. Wszystko, co kłamie dla powagi pisarskiej, nie ma dla mnie znaczenia. Te piękne panie powinny czytywać rachunki swej kucharki i modnego kaznodzieję, czy się zwie Massillon, albo pani Necker, by módz o tem mówić z poważnemi matronami, które rozdają poważanie. I należy zauważyć, że we Francyi można ten piękny stopień osiągnąć zawsze, przez wysławianie jakiegokolwiek głupstwa.

Czy byłeś przez pół roku nieszczęśliwym z miłości? — zapytałbym kogoś, coby zechciał czytać tę książkę.

Albo też. jeżeli dusza twa nie odczuwała w życiu innego nieszczęścia, ponad troskę z powodu procesu, albo z powodu ominięcia cię przy ostatnich wyborach na deputowanego, albo też dlatego, że uchodziłeś za mniej dowcipnego od innych w ostatnim sezonie u wód w Aix — ciągnę dalej te pytania niedyskretne i pytam cię, czy czytałeś w tym roku jedno z owych zuchwałych dzieł, które zmuszają do myślenia ? Emila J. J. Rousseau'a, albo sześć tomów Montaigne'a ? A jeżeli nie byłeś nieszczęśliwym z powodu słabostki, której ulegają duchy silne, jeżeli nie masz zwyczaju, przeciwnego naturze, myślenia przy czytaniu, dzieło to usposobi cię nieprzychylnie dla autora, gdyż każe ci przypuścić, że istnieje rodzaj szczęścia, którego nie zaznałeś, a które znała panna de Lespinasse.

(1) Maj, 1834.

i

TRZECIA PRZEDMOWA (1).

Proszę czytelnika o pobłażliwość dla szczególnej formy tej Fizyologii Miłości.

Dwadzieścia ośm lat temu wstrząśnienia, które nastąpiły po upadku Napoleona, pozbawiły mnie stanowiska. We dwa lata potem, przypadek rzucił mnie, bezpośrednio po okropnościach moskiewskiego odwrotu, do pewnego miłego miasta, w którem spodziewałem się zostać już do końca swego życia, co mnie zachwycało. Było to w szczęśliwej Lombardyi. w Medyolanie, w wielkiej Wenecyi, w której właściwie jedyną sprawą życia jest rozkosz. Tam nikt nie zwraca uwagi na postępki i działania swego sąsiada; tem, co się nam wydarzyło, zajmują się lam bardzo mało. Jeżeli zaś wogóle wie się o istnieniu sąsiada, to nie na to, żeby go nienawidzić. Usuńcie zawiść z życia prowincyonalnego we Francyi, a coż pozostanie? Nieobecność, niemożliwość okrutnej zawiści, stanowi najpewniejszą część tego szczęścia, które przyciąga wszystkich mieszkańców prowincyi do Paryża.

Skutkiem balów maskowych w karnawale w roku 1820, które odznaczały się większą niż zazwyczaj świetnością, towarzystwo medyolańskie było świadkiem kilku najzupełniej szalonych, postępków. Chociaż ludzie przywykli w tym kraju do rzeczy, które uchodziłyby za niewiarygodne we Francyi, to przecież zajmowano się niemi przez cały miesiąc. Obawa przed śmiesznością nie dopuszczałaby u nas tak dziwacznych postępków. Potrzeba mi dość odwagi na to, by wogóle odważyć się o tem mówić.

Gdy pewnego wieczora zastanawiano się nad skutkami i przyczynami tych wybryków u pani Pietra Grua, która wbrew zwyczajowi nie brała udziału w żadnem z tych szaleństw, pomyślałem, że może, zanim minie rok, nie zachowam w pamięci nic, prócz niepewnego wspomnienia tych dziwnych faktów i przyczyn, których je wywodzono. Wziąłem do rąk program koncertu, na którym nakreśliłem ołówkiem parę słów. Zaproponowano faraona. Siedziało nas wtedy ze trzydzieści osób wokół zielonego stołu; rozmowa była jednak do tego stopnia ożywiona, że zapomniano o grze. U schyłku przyjęcia nadszedł pułkownik Scotti, jeden z najmilszych ludzi, jakich posiada armia włoska. Zapytano go o okoliczności, odnoszące się do dziwacznych faktów, które nas zajmowały. Istotnie opowiedział nam o rzeczach, których świadkiem uczynił go przypadek, a które ukazywały je w innem świetle. Podjąłem znów program i dopisałem te nowe okoliczności.

Ten zbiór szczegółów o miłości, prowadzony był w podobny sposób, pisany ołówkiem na skrawkach papieru, pozbieranych w salonach, w których przysłuchiwałem się anekdotom. Wkrótce zacząłem szukać wspólnego prawa dla rozeznania rozmaitych stopni. We dwa miesiące później musiałem wrócić do Paryża, z obawy, by mnie nie wzięto za karbonaryusza; myślałem, że tylko na parę miesięcy. Atoli już nigdy nie obaczyłem Medyolanu, w którym spędziłem siedm lat.

W Paryżu nudziłem się śmiertelnie. Przyszło mi na myśl zająć się tym miłym krajem, z którego wypędziła mnie obawa. Zebrałem w plikę zwitki papieru i podarowałem je księgarzowi. Wkrótce jednak zaszła przeszkoda. Drukarz oświadczył, że niepodobna mu odcyfrować notatek, pisanych ołówkiem.

Spostrzegłem, że składanie tego rodzaju skryptu uważał za rzecz, ubliżającą jego godności. Młody chłopak drukarski, który mi odniósł notatki, wydał mi się bardzo zawstydzonym z powodu zlecenia, którem go obciążono; ponieważ umiał pisać, dyktowałem mu więc notatki, pisane ołówkiem.

Zrozumiałem też, że dyskrecyą nakazywała mi zmienić imiona własne, a przedewszystkiem skracać anekdoty. Jakkolwiek książki tej nie czytają wcale w Medyolanie, to jednak, gdyby ją tam zanieść, możnaby się narazie na zarzut okrutnej złośliwości.

Wydałem więc nieszczęsne dzieło. Wyznam zuchwale, że w owym czasie ośmieliłem się pogardzać elegancyą stylu. Uważałem, że miody drukarz starał się unikać niezbyt dźwięcznych zakończy i szyku słów, tworzących dziwaczne dźwięki. W zamian za to, zmieniał sobie bez skrupułu okoliczności faktów, trudne do wyrażenia: sani Voltaire boi się rzeczy, trudnych do wysłowienia.

Główną zaletę Zarysu o miłości zasadziłem na wielkiej ilości drobnych odcieni uczucia, które niechaj czytelnik zechce sprawdzić w swych wspomnieniach, o ile jest na tyle szczęśliwy, że ma takie wspomnienia. Lecz były sprawy gorsze; byłem wtedy, jak zawsze zresztą, bardzo słabo obeznany ze sprawami literackiemi. Księgarz, któremu darowałem manuskrypt, wydrukował go na złym papierze i wydał w formacie zgoła śmiesznym. To też, kiedy go po upływie miesiąca zapytałem o losy książki, odparł mi: "Możnaby o niej powiedzieć, że jest święta, gdyż nikt jej nie tyka".

Nie przyszło mi nawet na myśl, aby postaw się o artykuły w dziennikach. Wydawało mi się to hańbą. Żadne dzieło jednak nie domagało się tak bardzo zalecenia czytelnikowi. Już na pierwszej stronie należało, dla uprzystępnienia dzieła, narzucić publiczności nowy wyraz krystallizacya, podany dla tem lepszego wytłumaczenia tego zespołu dziwnych szaleństw, które wyobrażamy sobie, jako prawdziwe, a nawet jako niewątpliwe ze względu na ukochaną osobę.

W tym to czasie, cały przejęty, zamiłowany w najdrobniejszym szczególe, zaobserwowanym w tych Włoszech, które ubóstwiałem, unikałem starannie wszelkich ustępstw, wszelkich uprzejmości w stylu, które mogłyby uczynić Zarys o miłości daleko mniej dziwacznym w oczach literatów.

Zresztą nie schlebiałem wcale publiczności. Była to epoka, w której zdawało się, że literatura całkiem przygnębiona naszemi nieszczęściami, tak niedawnemi i tak wielkiemi, niczem się innem nie zajmowała, tylko głaskaniem naszej nieszczęsnej próżności. Rymowano wtedy gloire (chwała) z victoire (zwycięstwo), guerriers (wojownicy) z lauriers (laury) itd. Zdaje się, że nudne płody literackie z tej epoki nie badają nigdy prawdziwych okoliczności tematów, które niby roztrząsają. Literaturze tej nie zależy na niczem, tylko na tem, by znaleźć sposobność do schlebiania temu ludowi, który jest niewolnikiem mody, a który pewien wielki człowiek nazwał wielkim narodem, nie bacząc, że tylko wtedy jest wielkim, kiedy jego samego ma na czele.

Skutkiem mojej nieznajomości stosunków, koniecznych do osiągnięcia najmarniejszego powodzenia, nie znalazłem więcej nad siedmnastu czytelników w latach 1822 — 1833.

Dopiero po dwudziestu latach istnienia, Zarys o miłości zrozumiała garstka ciekawych.

Niektórzy zdobyli się na cierpliwość obserwowania rozmaitych okresów tej choroby u osób. dotkniętych nią, w swem otoczeniu; chcąc zrozumieć tę namiętność, którą od trzydziestu lat obawa przed śmiesznością ukrywa tak starannie pośród nas, należy mówić o niej, jak o chorobie. W ten bowiem sposób uda się kogoś z niej wyleczyć.

W istocie, dopiero po licznych przewrotach, które naprzemian przykuwały naszą uwagę; dopiero po gruntownych przemianach naszych rządów tak we formie, jak w dążnościach, rewolucya zaczyna wreszcie wchodzić w nasze obyczaje. Miłość, albo też to, co miasto niej istnieje powszechnie pod kradzionem nazwiskiem, miłość mogła wszystko we Francyi, za panowania Ludwika XV: damy dworu mianowały pułkowników. Ten obszar był najmniej pięknym z całego kraju. W pięćdziesiąt lat później, niema już dworu, kobiety zaś najbardziej wzięte u panującej burżoazyi lub zadąsanej arystokracyi, nie zdołałyby swymi wpływami wyjednać nawet konsensu na sprzedaż tytoniu w najlichszej mieścinie.

Trzeba wreszcie przyznać, że kobiety wyszły już z mody. W naszych, tak świetnych salonach, dwudziestoletni młodzieńcy uważają sobie za obowiązek nie przemawiać do nich. Wolą raczej otaczać nieokrzesanego gadułę, który ze swym prowincyonalnym akcentem zabiera głos w sprawie zdolności, czyhając na sposobność wtrącenia słówka.

Bogaci młodzieńcy, których ambicya jest okazywani płochości, jak, żeby chcieli uchodzić za kontynuatorów dawnych dobrych kompani], wolą raczej mówić o koniach i grać hazardownie w cercle'ach, do których kobiety nie mają wstępu. Zabójczo zimna krew, która cechuje rozmowy młodzieży z dwudziestopięcioletniemi kobietami, przywróconemi towarzyskiemu życiu przez nudę w pożyciu małżeńskiem, sprawi, że może kilku rozsądnych ludzi przyjmie ten niezmiernie dokładny opis kolejnych okresów choroby, zwanej miłością.

Przerażająca zmiana, która nas pogrążyła w obecną nudę, a która czyni niezrozumiałem dla nas społeczeństwo z r. 1778, jak je widzimy w listach Diderota do panny Voland, jego kochanki, albo też w pamiętnikach pani d'Epinay, może wywołać badanie nad tem, który też z kolejno po sobie następujących rządów naszych zabił w nas zdolność do uciech i zbliżył nas do najsmutniejszego narodu na świecie. Nie umiemy nawet naśladować ich parlamentu, ani też uczciwości ich stronnictw, jedynych znośnych rzeczy, jakie wynaleźli. Natomiast najgłupszy z pośród ich smętnych pomysłów, poczucie godności, dostał się do nas, aby wypchnąć francuską wesołość, z którą spotkać się jeszcze można za rogatkami Paryża, albo w południowej Francyi, poniżej Bordeaux.

Który jednak z naszych, następujących po sobie rządów, przyniósł nam to straszne nieszczęście anglizowania się? Należałożby obwiniać o to ów energiczny rząd z r. 1793, który wzbraniał cudzoziemcom osiedlać się w Montmartre? ów rząd, który za kilka lat wydawać się będzie bohaterskim i jest godną zapowiedzią rządu, który pod Napoleonem poniósł nasze imię do wszystkich stolic Europy.

Puśćmy w niepamięć dobrze myślącą głupotę Dyrektoryatu, uświetnionego talentem Carnota i nieśmiertelną wyprawą włoską z r. 1796 — 1797?

Zepsucie dworu Barras'a przypominało jeszcze wesołość dawnych rządów; wdzięki pani Bonaparte okazały, że nie mieliśmy już wówczas żadnego zamiłowania do trupiej posępności Anglików.

Głęboki szacunek dla sposobu rządzenia pierwszego konsula mimo zawiści przedmieścia Saint-Germain i ludzie zasłużeni, którzy uświetnili życie towarzyskie Paryża, tacy jak Cretel, Daru itp., nie dają nam zwalać na Cesarstwo odpowiedzialności za zmianę, która dokonała się w charakterze francuskim w pierwszej połowie XIX wieku...

Zbyteczna tu wchodzić w dalsze badania: czytelnik pomyśli i wnioski powyciąga sam...

(1) Skończona 15 marca w 18442 r. Beyle umarł 23 tego samego miesiąca, więc to prawdopodobnie ostatnie jogo pismo.

Księga pierwsza.

ROZDZIAŁ I.

O MIŁOŚCI.

Staram się zdać sobie sprawę z tej namiętności, której wszystkie okresy rozwoju, o ile są szczere, mają charakter piękna.

Istnieją cztery rodzaje miłości:

1. Miłość namiętna, ta, której się oddaje zakonnica portugalska, namiętność Heloizy do Abelarda, miłość kapitana Vesel, żandarma z Cento (1).

2. Miłość z upodobania, ta, której rządy w Paryżu przypadają na rok 1760, a którą odnajduje się w pamiętnikach i romansach z tej epoki u Crebillon'a, Lauzun'a, Duclos'a, Marmontel'a, Chamfort'a, pani d'Epinay itd., itd.

Jest ona niejako obrazem, w którym kolor różowy przenikać winien wszystko aż do głębokich cieni, do którego żadną miarą nie powinno wejść nic rażącego i to pod grozą uchybienia dobremu tonowi, subtelności itp. Człowiek dobrze urodzony wie z góry o wszystkiem, co go oczekuje w najrozmaitszych okresach tej miłości; że zaś w uczuciu tem brak jest namiętności i rzeczy nieprzewidzianych, miłość ta odznacza się często daleko większą subtelnością, niżeli miłość prawdziwa, dzięki temu, że dużą rolę odgrywa w niej umysł; jest to niejako chłodna i piękna miniatura w porównaniu z obrazem Caraccich. Podczas gdy miłość namiętna porywa nas wbrew naszym interesom, miłość z upodobania umie się zawsze do wszystkiego dostosować. Trudno zaprzeczyć, że gdy odrzucimy próżność z tej biednej miłości, to pozostanie z niej nie wiele; miłość ta, pozbawiona próżności, to jakby osłabiony rekonwalescent, który się z trudem porusza.

3. Miłość cielesna.

Spotkanie na polowaniu z piękną i świeżą wieśniaczką, która umyka do lasu. Każdy zna dobrze tę miłość, opartą na tego rodzaju przyjemności. Jakkolwiek oschłym i nieszczęsnym jest charakter w szesnastym roku życia, to jednak tą miłością zaczynamy.

4. Miłość z próżności.

Olbrzymia większość mężczyzn, przedewszystkiem we Francyi pożąda i posiada kobietę modną, podobnie, jak się posiada pięknego konia, jako rzecz nieodzowną dla młodzieńczego zbytku. Próżność, mniej lub więcej podrażniona, mniej lub więcej pogłaskana, jest matką uniesień. Dołącza się do tego niekiedy też miłość zmysłowa, lecz nie zawsze; często niema w tem nawet rozkoszy zmysłowej. Księżna, w przekonaniu mieszczucha, nie ma nigdy nad lat trzydzieści, mawiała księżna de Chaulnes. Bywalcy zaś na dworze tego sprawiedliwego króla, owego Ludwika, króla Holandyi, wspominają jeszcze z wesołością pewną piękną kobietę z Hagi, która nie mogła zdobyć się na to, żeby powiedzieć o księciu lub panującym, że nie jest zachwycającym. Trzymając się jednak zasady monarchicznej, usuwano na bok księcia, skoro zjawiał się na dworze jakiś książę krwi: była ona niejako dekoracyą ciała dyplomatycznego.

Przypadek, najszczęśliwszy w tym płytkim stosunku, to ten, w którym rozkosz fizyczna potęguje się wskutek przyzwyczajenia. Wspomnienia upodobniają ją wtedy nieco do miłości; zerwanie stosunku pozostawia smutek i zadraśniętą miłość własną. Reminiscencye z przeczytanych romansów, ściskając za gardło, utwierdzają w wierze, że się jest zakochanym i melancholijnym, próżność bowiem wydyma się do rozmiarów wielkiej namiętności. Przyjąć zaś można za pewnik, że jakiemukolwiek rodzajowi miłości zawdzięcza się rozkosz, to, skoro tylko rodzi się egzaltacya duszy, rozkosz ta jest żywa, a wspomnienie jej porywające. Atoli w tej namiętności, na przekór przeważnej ilości innych, wspomnienie tego, co się utraciło, góruje zawsze nad tem, czego oczekiwać można w przyszłości.

Niekiedy w miłości, którą rodzi próżność, przyzwyczajenie, lub niemożność znalezienia czegoś lepszego, wytwarza rodzaj przyjacielskiego stosunku, najmniej sympatycznego ze wszystkich rodzajów. Chełpi się wówczas swem bezpieczeństwem, pewnością itp.

Rozkosz zmysłowa, jako wrodzona, znana jest każdemu, w oczach jednak ludzi czułych i namiętnych, ma znaczenie podrzędne. Jeżeli ludzie ci są przedmiotem żartów w salonie, jeżeli nieraz światowcy czynią ich nieszczęśliwymi, skutkiem swych intryg, to znają oni za to rozkosze, nigdy nie dostępne sercom, które uderzają silniej tylko z próżności, lub dla pieniędzy. Niektóre czułe i cnotliwe kobiety nie mają prawie wyobrażenia o rozkoszach fizycznych. Są one, że tak powiem, rzadko na nie narażone i nawet podczas uniesień namiętnej mi miłości zapominają prawie o rozkoszach ciała.

Zdarzają się też ludzie, którzy są ofiarami i narzędziami piekielnej dumy, takiej, jaką się odznaczał Alfieri. Ludzie tacy, którzy może są okrutni, ponieważ, podobnie jak Neron, drżą zawsze, osądzając wszystkich według siebie samych, ludzi tych. powiadam, nie może zadowolić rozkosz zmysłowa, jak tylko w połączeniu z możliwie najwyższem napięciem rozkoszy, jakie daje pycha, to znaczy wówczas, gdy mogą wywrzeć swoje okrucieństwo na towarzyszce swoich rozkoszy.

Stąd też pochodzą okropności, Justyny (2). Inaczej ludzie ci nie czują się wcale bezpiecznymi.

Wreszcie w miejsce rozróżnienia czterech odmiennych rodzajów miłości, możnaby zupełnie słusznie przyjąć ośm lub dziesięć odcieni. Istnieje, zdaje się, tyle sposobów odczuwania pomiędzy ludźmi, ile jest sposobów widzenia. Te różnice jednak w nomenklaturze, nie zmieniają niczego w następujących rozumowaniach. Każda miłość, ktorą oglądać można na tym padole, rodzi się, żyje i umiera, albo unosi się w nieśmiertelność, według tych samych praw (3).

(1) Przyjaciele pytali p. Beyle'a nieraz, kim był ów kapitan i ów żandarm. Odpowiadał wówczas, że nie pamięta iuż ich historyi. (Przyp. wyd. ).

(2) Powieść margrabiego de Sade (przyp. tł.).

(3) Cala. ta księga przełożona została dowolnie z włoskiego rękopisu p. Lisio Visconti, młodzieńca nadzwyczajnej dystynkcyi. który zmarł niedawno we Volterze, swej ojczyznie. W dniu swego nieprzewidzianego zgonu pozwolił on tłumaczom ogłosić swój. " Zarys o miłości" pod warunkiem, że nada mu odpowiednią formę. Castel Florentino, 10 czerwca 1819.

ROZDZIAŁ II.

O RODZENIU SIĘ MIŁOŚCI.

Oto, co się dzieje w duszy:

1. Zachwyt.

2. Powiada się: "Co za rozkosz módz ją całować, być przez nią całowanym!" itp.

3. Nadzieja.

Wyszukuje się najdoskonalsze przymioty; w tej to właśnie chwili kobieta powinnaby oddać się dla osiągnięcia możliwie najwyższej rozkoszy zmysłowej. Nawet najskromniejszym kobietom płoną oczy w chwili nadziei. Namiętność jest wtedy tak silna, rozkosz tak żywa, że nie podobna nie zdradzić się jawnemi oznakami.

4. Narodziny miłości.

Kochać, jest to odczuwać rozkosz oczami, dotykiem, siłą wszystkich zmysłów, z możliwie najbliższej odległości, na widok osoby ukochanej i nas kochającej.

5. Zaczyna się pierwsza krystallizacya (1).

Upodobanie w przystrajaniu tysiącami przymiotów kobiety, o której miłości jest się przekonanym. Rozdrabnia się całe swoje szczęście z nieskończonem zadowoleniem; następnie wszystko ześrodkowuje się w pewnej najwspanialszej właściwości, którą się podnosi nad miarę w przekonaniu, że jest to nadspodziewany dar niebios, o jakim się nic nie wiedziało. W ślad za tem idzie zupełna pewność posiadania tego daru.

Pozwólcie pracować głowie kochanka przez przeciąg dwudziestu czterech godzin, a znajdziecie, co następuje:

W kopalniach soli w Salzburgu wrzuca się do wykopanych szybów konar, z którego obleciały już liście. Wyjęty następnie po dwóch lub trzech miesiącach, okaże się pokrytym skrzącymi się kryształami: najdrobniejsze gałązki, nie większe od łapek sikory, obłożone będą nieskończoną ilością ruchomych i lśniących dyamentów. Pierwotny konar zmienia się do niepoznania.

To, co nazywam krystallizacyą, jest działaniem umysłu, który wszystko, co podpada uwadze, przetrawia, na doskonałe, coraz nowe przymioty, które odkrywa ciągle w ukochanym osobniku.

Ktoś opowiada o świeżości pomarańczowego gaju w Genui, nad brzegiem morza, podczas upalnych dni letnich: cóż za rozkosz byłaby módz oddychać z nią powietrzem tego gaju! Ktoś z waszych przyjaciół zranił się w ramię na polowaniu: co za słodycz być pielęgnowanym przez kobietę, którą się kocha! Ciągła obecność kochającej kobiety uśmierzałaby ból; i w ten sposób zapominasz o zranionem ramieniu przyjaciela, dlatego, aby już nie wątpić o anielskiej dobroci swojej kochanki. Wystarcza, jednem słowem, pomyśleć tylko o pewnym przymiocie, aby go natychmiast ujrzeć w ukochanej.

Owo zjawisko, które pozwalam sobie nazwać krystallizacyą, ma swoje źródło w naturze, która nam nakazuje uczuwać rozkosz, która powoduje w nas uderzenie krwi do mózgu, w uczuciu, które Potęgują rozkosze, wzrastające z przymiotami, odnajdywanymi w umiłowanym osobniku, oraz w wyobrażeniu: ona jest moją.

Człowiek dziki, uczyniwszy pierwszy krok, nie ma czasu, by iść jeszcze dalej. Odczuwa on rozkosz, mózg jego atoli zajęty jest całkowicie pościgiem daniela, który umyka w las i łupem, którym należy mu wzmocnić swe siły, oraz obawą dostania się pod topór wroga.

Nie wątpię, że na przeciwnym biegunie cywilizacyi, kobieta czuła znajdzie rozkosz zmysłową jedynie w towarzystwie mężczyzny, którego kocha (2) Zupełnie inaczej człowiek dziki. Jednakowoż w narodach cywilizowanych, kobieta ma swobodę, podczas gdy dziki zmuszony jest do obchodzenia się ze swoją połowicą, jak z pociągowem zwierzęciem. Jeżeli samice wielu zwierząt są szczęśliwsze, to dzieje się to skutkiem bardziej zapewnionego utrzymania samców.

Porzućmy jednak lasy, a wróćmy do Paryża. Człowiek, opanowany namiętnością, widzi wszystką doskonałość w tej, którą kocha; wszelakoż uwaga jego może się jeszcze od niej oderwać, dusza bowiem przesyca się, nuży wszystkiem, co jest jednostajne, nawet doskonałem szczęściem (3).

Ale oto, co zachodzi i utrzymuje w napięciu jego uwagę.

6. Rodzi się zwątpienie.

Po kilkunastu spojrzeniach, albo też po szeregu jakichkolwiek innych czynności, których czas trwania może wynosić jedną chwilę, albo też cały szereg dni, a w których też leży źródło i podpora wszelakich nadziei, kochanek, ochłonąwszy z pierwszego zachwytu i nawyknąwszy do swego szczęścia, albo też opierając się na teoryi, która zawsze oparta na przypadkach najczęstszych, powinna zajmować się kobietami, łatwo przystępnemi, kochanek, powiadam, szuka dowodów bardziej niezawodnych, pozytywnych i stara się posunąć o jeszcze jeden stopień wyżej ku swemu szczęściu.

Strona druga przeciwstawia mu obojętność (4) i chłód, a nawet gniew wtedy, gdy okazuje zbyt wielką pewność siebie. We Francyi posługują się tym odcieniem ironii, który brzmi mniej więcej: "Wyobrażasz pan sobie, że jesteś bliższym celu, niżeli to jest w rzeczywistości". Zachowanie się kobiety w tym wypadku może być następstwem ocknięcia, się z chwilowego upojenia lub obawy, że przekroczyła granice skromności, do której wraca, albo też jedynie skutkiem przezorności lub kokieteryi

Kochanek zaczyna wątpić o szczęściu, do którego przywiązywał takie nadzieje i zaczyna spoglądać surowo, krytycznie na wszystko, co go poprzednio w nich utwierdzało.

Zwraca się wtedy ku innym uciechom życia, ale te nie mają dlań już żadnej wartości. Przejmuje go obawa przed strasznem nieszczęściem, a z nią pogłębia się też jego uwaga.

7. Druga krystallizacya.

Zaczyna się wtedy druga krystallizacya, która stwierdza następującą myśl:

Ona mnie kocha.

Podczas każdego kwadransa tej nocy, która następuje po ukazaniu się wątpliwości, po chwilowem uczuciu straszliwego nieszczęścia, kochanek powiada sobie: Tak, ona mnie kocha. Wówczas, w krystalizacyi następuje zwrot, w ślady którego idzie dalsze odkrywanie coraz nowych wdzięków. Następnie zwątpienie o dzikiem spojrzeniu ogarnia go i osadza go na miejscu. W piersi brak tchu. Zapytuje siebie: Czy to prawda jednak, że ona mię kocha ? W kole tych dręczących i słodkich alternatyw nieszczęsny kochanek czuje żywo: Ona mogłaby mi dać rozkosze, jakich nikt na świecie nie może.

Oczywistość właśnie tej prawdy, droga, zawieszona tuż nad straszliwą przepaścią, tak, że drugą ręką można się dotknąć zupełnego szczęścia, daje taką wyższość drugiej krystalizacyi nad pierwszą.

Kochanek błąka się ustawicznie między temi trzema myślami:

1. Ona jest uosobieniem doskonałości.

2. Ona mię kocha.

3. Co czynić, aby otrzymać od niej możliwie najbardziej niezbity dowód miłości?

Chwilą pełną największej udręki, w miłości jeszcze młodej jest ta, w której on spostrzega, że poczynił fałszywe wnioski, skutkiem czego należy zwalić całą ścianę krystalizacyi.

Poczyna wątpić o samej krystalizacyi.

(1) Dla obszerniejszego objaśnienia wyrazu, obaczyć "Konar salzburski" (nie wydany fragment), który się znajduje przy końcu niniejszego dzieła.

(2) Jeżeli ta cecha nie znajduje się u mężczyzny, dzieje się to dlatego, że niema wstydliwości do poświęcenia ani na chwilę.

(3) Co znaczy, że ten sam rodzaj życia przynosi tylko małą chwile doskonałego szczęścia; lecz usposobienie człowieka namiętnego zmienia się dziesięć razy na dzień.

(4) To, co romanse XVII wieku nazywały uderzeniom piorunu, które rozstrzyga o losie bohatera i jego bogdanki, jest poruszeniem duszy, które w naturze istnieje, mimo, że je popsuli liczni bazgracze. Wynika ono z niemożności obrony. Kobieta kochająca zbyt wiele szczęścia znajduje w uczuciu, którego doznaje, iżby módz jeszcze udawać z powodzeniem: znużona przezornością, zaniedbuje wszystko i oddaje się ślepo szczęściu kochania. Nieufność uniemożliwia uderzenie piorunu.

ROZDZIAŁ III.

O NADZIEI.

Odrobina nadziei wystarcza na zbudzenie miłości. Nadzieja może się następnie rozwiać po upływie dwóch lub trzech dni, a miłość mimo to się zrodziła.

Przy charakterze stanowczym, zuchwałym, popędliwym, oraz wybujałej wyobraźni, skutkiem nieszczęść doznanych w życiu, Stopień nadziei może być daleko mniejszym

Może trwać krótko, nie przerywając miłości.

Jeżeli kochanek doznał w życiu nieszczęść, jeżeli odznacza się charakterem czułym i myślącym, jeżeli zwątpił o innych kobietach, jeśli wreszcie posiada żywe uwielbienie dla tej, o której mowa, to żadna pospolita rozkosz nie zdoła go oderwać od drugiej krystalizacyi. Będzie on wolał marzyć nawet przy najmniej sprzyjających okolicznościach, aby się jej podobać przez jeden dzień, niż otrzymać od kobiety pospolitej wszystko, na co ta może przyzwolić.

W tym to okresie, lecz nie później, proszę o tem pamiętać, należałoby, aby kobieta, którą kocha, rozwiała jego nadzieję w sposób okrutny i odepchnęła go z tym rodzajem pogardy, okazywanej jawnie, której następstwem jest zupełne zerwanie stosunków.

Zrodzenie się miłości nie wyklucza wcale długich przerw między wszystkimi tymi okresami.

Wymaga ona natomiast daleko większej nadziei i to nadziei ciągłej u ludzi oziębłych, flegmatycznych, roztropnych. Podobnie ma się też z ludźmi w podeszłym wieku.

Zapewnia trwałość w miłości właśnie druga krystalizacya, w ciągu której każda chwila rozstrzyga o wzajemności lub śmierci. Jakżeż można następnie, po tem przeświadczeniu, zdobytem w ciągu tych wszystkich chwil, z których kilkumiesięczna miłość czyni nawyknienie, jak można żywić w sobie myśl, że można przestać kochać? Im charakter jest silniejszy, tem trudniej posądzić go o niestałość.

Ten okres drugiej krystalizacyi nie istnieje prawie zupełnie w miłości, zbudzonej przez kobiety, które się oddają zbyt łatwo.

Gdy się tylko krystalizacya dokonała, szczególnie zaś druga, której działanie z wielu względów jest najsilniejsze, oko obojętne nie rozpozna już dawnego konaru:

Ponieważ 1) przystrojony jest w doskonałe przymioty lub brylanty, których oko to nie widzi.

2) Przymioty te nie mają waloru dla tego oka.

Doskonałość niektórych wdzięków, o których mówi mu dawny przyjaciel jego pięknej, oraz pewien odcień uniesienia, dojrzany w jego oczach, są brylantem krystalizacyi (1) Del Rosso'a. Wszystko to zauważone w ciągu jednego wieczoru daje mu materyał do marzeń na całą noc.

Nieprzewidziana odpowiedź, która nie dozwoliła spojrzeć jaśniej w głąb pewnej duszy czułej, szlachetnej, płomiennej, lub, jak mówi pospólstwo, romansowej (2) i ceniącej wyżej nad królewskie szczęście prostą rozkosz samotnej przechadzki ze swym kochankiem w ustronnym gaju o północy, dała mi też materyał do marzeń na całą noc (3). Powie, że moja kochanka jest przesadnie cnotliwą, ja zaś powiem, że jego kochanka jest nierządnicą.

 (1) Zarys niniejszy nazwałem książką o ideologii. Celem moim było wykazanie, że chociaż w tytule użyłem wyrazu Miłość, to przecież nie jest to romans, a nadewszystko nie jest tak zajmujące, jak romans. Muszę się też usprawiedliwić wobec filozofów, że użyłem słowa ideologia: w zamiarze mym nie było bynajmniej przywłaszczenie sobie tytułu, którego prawnie mógby był użyć kto inny. Jeżeli ideologią zwiemy szczegółowy opis idei i wszystkich ich składowych części, to książka niniejsza jest szczegółowym i drobiazgowym opisem wszystkich uczuć, składających się na namiętność, zwaną miłością. Następnie z opisu tego wyciągam pewne wnioski, np. w jaki sposób zwalczać miłość. Nie znam wyrazu greckiego, któryby mógł zastąpić wyrażenie "rozprawa o uczuciach", podobnie jak wyraz ideologia, oznacza rozprawę o ideach. Mogłem był poprosić którego z uczonych przyjaciół o wynalezienie mi takiego wyrazu, doznałem jednak dość już przykrości z powodu, że musiałem przyjąć nowy wyraz krystalizacya; i jest bardzo prawdopodobnem, że jeżeli zarys ten znajdzie czytelników, to ci nic przebaczą mi użycia lego nowego słowa. Przyznaję. że trzeba talentu istotnie literackiego, aby módz go uniknąć. Siliłem się na to, lecz bezskutecznie. Gdyby nie ten wyraz, który wedle mnie wyjaśnia zasadnicze zjawisko lego szaleństwa, zwanego miłością, szaleństwa wszelako, które użycza człowiekowi największych rozkoszy, dostępnych jemu podobnym istotom na ziemi, gdyby nie użycie tego wyrazu, któryby należało nieustannie zastępować zbyt długiem omawianiem, to opis tego, co dzieje się w głowie i sercu zakochanego człowieka, byłby powikłany, ciężki i nudny nawet dla mnie samego; czemże byłby dopiero dla czytelnika.

Proszę więc czytelnika, który uczuje się zbyt dotkniętym tem wyrażeniem kryslallizacya, aby zamknął książkę. Na szczęście nie pragnę licznych czytelników. Byłoby mi nad wyraz miłem, gdybym się mógł podobać kilkudziesięciu osobom w Paryżu, których nigdy nie obaczę, a które kocham szalenie, chociaż ich nie znam. Np. jakiejś pani Roland, czytającej potajemnie książkę, którą ukrywa za najmniejszym szelestem do szuflady warstatu ojca, grawera pokryw do zegarków. Taka dusza, jak pani Roland, przebaczy mi zapewne nie tylko wyraz krystalizacyą, użyty dla wyjaśnienia tego aktu szaleństwa, roztaczającego przed nami całe piękno, wszelkie rodzaje przymiotów w kobiecie, którą zaczynamy kochać, lecz prócz tego wiele innych, bardziej zuchwałych niedomówień. Wystarczy wziąć ołówek i dopisać między wierszami to, czego brakuje

(2) Wszystkie te uczynki miały z początku w mych oczach niebiański wyraz, który czyni natychmiast z człowieka istotę odmienną od innych. Zdawało mi się, że czytam w ich oczach pragnienie wznioślejszego szczęścia, tę niewyznaną melancholię, która dąży do czegoś lepszego od tego, co znajdujemy na tym padole, a która w każdej sytuacyi

... Ciągle nasuwa niebieskie widzenia,
Dla których żyć pragniemy i ważymy się umierać.
(.... Still prompts the celestial sight,
For which we wish to live or dare to die). (Forli, 1817).

(3) Dla skrócenia i dla odmalowania wnętrza dusz. autor, używając zaimka ja, przywodzi kilka poczuć jemu samemu nieznanych; osobiste jego sprawy nic nie miały gołego przytoczenia.

ROZDZIAŁ IV.

W duszy zupełnie obojętnej — młoda dziewczyna, zamieszkująca odosobniony dwór w głębi wsi — najmniejszy podziw może wywołać małe uwielbienie i jeżeli się dołączy do tego słaba choćby nadzieja, następstwem tego będzie miłość i krystalizacyą.

W tym wypadku miłość sprawia początkowo przyjemność.

Zdumienie i nadzieja wspierają potężnie: potrzeba miłości oraz melancholia właściwa młodzieży w szesnastym roku życia. Wiadomo przecież, że niepokój towarzyszący temu okresowi, jest pragnieniem miłości, właściwością zaś pragnienia jest nieprzebieranie w rodzajach napoju, nastręczonego przez przypadek.

Streszczając siedm epok miłości, będziemy mieli:

1. Zachwyt.

2. Co za rozkosz itd.

3. Nadzieja.

4. Narodziny miłości.

5. Pierwsza krystalizacya.

6. Zjawia się zwątpienie.

7. Druga krystalizacya.

Między nr. 1 a 2 może upłynąć rok.

Miesiąc pomiędzy 2 a 3; jeżeli nadzieja ociąga się, następuje nieznaczne wyrzeczenie się nr. 2, jako czegoś, co przynosi nieszczęście.

Nr. 4 następuje po 3 w okamgnieniu.

Między 4 a 5 niema wcale przerwy. Rozłączenie może spowodować jedynie zażyłość.

Parę dni może upłynąć, stosownie do stopnia gwałtowności i zuchwałych nawyknień charakteru, między nr. 5 a 6, brak zaś zupełny przerwy między 6 a 7.

ROZDZIAŁ V.

Człowiek musi robić to, co mu sprawia większą przyjemność, niż wszystkie inne możliwe czynności (1).

Miłość podobna jest do gorączki, rodzi się i rozszerza bez żadnego współudziału woli. W tem właśnie tkwi jedna z zasadniczych różnic między miłością z upodobania, a namiętną miłością i tylko szczęśliwemu przypadkowi zawdzięczać można dobre zalety przedmiotu kochanego.

Nakoniec miłość pojawia się w każdym wieku: obaczcie namiętność pani du Deffant dla niezbyt sympatycznego Horacego Walpole'a. Być może, że przypominają sobie jeszcze w Paryżu przypadek mniej dawny, a przedewszystkiem bardziej sympatyczny.

Jako dowody wielkich namiętności, uwzględniam jedynie te, które w skutkach okazują się

----------------------------

(1) Dobre wychowanie ma na celu, z punktu widzenia zbrodni, zaszczepienie wyrzutów sumienia, obawa zaś przed nimi utrzymuje w człowieku równowagę. śmiesznemi: nieśmiałość naprzykład dowodzi miłości. Nie mówię już o fałszywym wstydzie, jaki się. miewa przy wystąpieniu ze szkół.

ROZDZIAŁ VI.

KONAR SALZBURSKI.

Krystalizacya nie ustaje prawie nigdy w miłości. Oto jej przebieg: zanim się wchodzi w pewną zażyłość z tą, którą się kocha, krystalizacyą odbywa się przez urojone tworzenie się kryształów. Wyobraźnia utwierdza cię jedynie w przekonaniu, że taka zaleta istnieje w kobiecie, którą kochasz.

W stosunku bardziej zażyłym, bezustannie ponawiające się obawy uciszają się przez tworzenie się bardziej rzeczywiste, realne. Tak więc całkowite szczęście jest tylko u źródeł, z początku. Każdego dnia pojawia się kwiat odmienny.

Jeżeli kochająca kobieta ulega namiętności, którą uczuwa i popada w olbrzymi błąd, zabijając obawę gwałtownością swoich uniesień (1), krystalizacyą ustaje na chwilę. Kiedy jednak miłość traci swe gwałtowne tempo, to znaczy swoje obawy, nabiera wówczas uroku zupełnego oddania się bezgranicznej ufności, słodkie nawyknienie osłabia wówczas wszystkie troski życia i daje rozkoszom inne zabarwienie.

Z chwila., kiedyś się z nią rozstał, krystalizacyą poczyna się na nowo, każdy zaś czyn uwielbienia, widok każdego szczęścia, które ona ci dać może i, o którem przestałeś już myśleć, wszystko to kończy się ta. rozdzierającą refleksya: "Nie wróci już nigdy do mnie to czarowne szczęście! z własnej winy je tracę!" Jeżeli zaczniesz poszukiwać szczęścia w innego rodzaju uczuciach, serce twe wzdrygać się będzie przed niemi.

Wyobraźnia twa odtwarza ci dokładnie fizyczne położenie, wsadza cię na rączego konia myśliwskiego w gaju Devonshire (2); widzisz jednak, czujesz widocznie, że nie sprawiłoby ci to żadnej rozkoszy. W tem właśnie leży ów optyczny błąd, który powoduje strzał z pistoletu.

Gra posiada też swą krystalizacyę, wywołaną imaginowanieni przyjemności, które za wygraną sumę można sobie sprawić.

Zabawy dworskie, tak słusznie opłakiwane przez szlachtę, nie byłyby tak pociągające, gdyby nie krystalizacya, którą powodowały. Nie było dworzanina, któryby nie marzył o szybkiej fortunie takiego Luynes a lub Lauzun'a, ani też przystojnej kobiety, którejby nie przyświecało w perspektywie księstwo pani de Polignac. Żaden umiarkowany rząd nie może przywrócić do życia tej krystalizacyi. Nic nie jest tak przeciwnem wyobraźni, jak rząd Stanów Zjednoczonych w Ameryce. Widzieliśmy, że ich sąsiedzi, dzicy, nie znają prawa krystalizacyi. Rzymianie nie mieli o niej najmniejszego pojęcia i znajdowali ją jedynie w miłości płciowej.

Nienawiść posiada swą krystalizacyę; z chwilą, w której zyskuje się nadzieję zemsty, rozpoczyna się nienawidzieć na nowo. Jeżeli wszelka wiara, która zawiera w sobie absurd, lub rzecz, nie dająca się dowieść, zdąża do postawienia na czele stronnictwa ludzi najbardziej niedorzecznych, to jest to nowy skutek krystalizacyi. Istnieje ona nawet w matematyce (obaczcie Newtonczyków z roku 1740), w głowach, które nie mogą sobie uprzytomnić w każdej chwili wszystkich składników dowodu na to, w co wierzą.

Na dowód tego, przyjrzyjcie się losom wielkich filozofów niemieckich, których nieśmiertelność, tyle razy głoszona, nie sięga nigdy nad trzydzieści do czterdziestu lat. Oto, że nie podobna sobie zdać sprawy z powodu swych uczuć, więc najmędrszy człowiek przywiązuje się fanatycznie do muzyki.

Nie podobna sobie wykazać dowoli, że się ma słuszność wbrew temu lub owemu przeciwnikowi.

(1) Dyana de Poiliers w "Princesse de Clèves".

(2) Gdybyś bowiem mógł wyobrazić sobie w tem szczęście, wówczas krystalizacyą dałaby twej kochance wyłączny przywilej udzielania ci lego szczęścia.

ROZDZIAŁ VII.

O RÓŻNICACH MIĘDZY POJAWIENIEM SIĘ MIŁOŚCI U OBOJGA PŁCI.

Kobiety przywiązują się przez względy. Podobnie jak dziewiętnaście dwudziestych ich zwyczajnych marzeń odnosi się do miłości, tak po wejściu w zażyłość marzenia te grupują się około iednego przedmiotu: zaczynają usprawiedliwiać ów niezwykły postępek, tak stanowczy, tak przeciwny wszelkim nawyknieniom skromności. Praca ta nie istnieje u mężczyzn; wreszcie wyobraźnia kobiet rozbiera do woli tak rozkoszne momenty.

Ponieważ miłość każe wątpić o rzeczach najpewniejszych, więc gdy kobieta, która przed zażyłym stosunkiem była tak pewną, że jej kochanek jest niepospolitym człowiekiem, pozna, że niczegoby mu nie mogła już odmówić, poczyna drżeć o to, czy nie usiłował równocześnie zająć się inną kobietą.

Wówczas dopiero pojawia się druga krystalizacyą, która, że jej towarzyszy obawa, jest z wielu względów najsilniejszą (1).

Kobiecie zdaje się, że z królowej stała się niewolnicą. Ten stan duszy i umysłu wzmaga się nerwowem upojeniem, które wytwarzają rozkosze tem silniejsze, że są rzadkie. Nakoniec kobieta, zajęta przy krosienkach, robocie ckliwej, przy której pracują jedynie ręce, marzy o swym kochanku, podczas gdy ten galopując; po równinie ze swym szwadronem ma na oku areszt, do którego się może dostać za jeden fałszywy ruch.

Przypuszczałbym zatem, że druga krystalizacya jest o wiele silniejsza u kobiet, ponieważ obawa jest większa, próżność i honor są narażone, rozrywki zaś są bardziej utrudnione.

Kobieta nie może się rządzić zwyczajem postępowania rozsądnego, tak jak ja, mężczyzna, przyzwyczajam się koniecznie w mojem biurze, pracując w niem po sześć godzin dziennie, do rzeczy zimnych, rozsądnych.

Nawet poza miłością, mają one skłonności do oddawania się swej wyobraźni, oraz do zwyczajnej egzaltacyi; znikanie wad w ukochanym przedmiocie winno być zatem szybsze.

Kobiety przenoszą wzruszenie nad rozsądek. Rzecz bardzo prosta: ponieważ skutkiem naszych płaskich obyczajów, nie obciąża się ich żadną z rodzinnych spraw, rozsądek nie jest dla nich nigdy użyteczny, nie uważają go też za przydatny do niczego.

Przeciwnie, jest on dla nich zawsze szkodliwy, ponieważ znają go, chyba w formie połajania za wczorajsze rozrywki, albo zakazu jutrzejszych.

Pozwól załatwić swojej żonie sprawy z dzierżawcami dwóch swoich majątków, a założę się, że rejestra będą lepiej prowadzone, niż przedtem, i wówczas smutny despoto będziesz miał przynajmniej prawo pożalenia się, skoro nie umiesz zbudzić kochania.

Ilekroć kobiety zaczynają rozumować na tematy ogólne, schodzą niepostrzeżenie na miłość. W rzeczach drobnostkowych uchodzą za bardziej poważne i dokładne od mężczyzn.

Połowa drobnego handlu powierzoną została kobietom, które się wywiązują lepiej od swych małżonków. Znana jest maksyma, iż w rozmowie o interesach nie podobna być z nimi za poważnym.

Są onę żądne wzruszeń zawsze i wszędzie; obaczcie rozrywki, połączone z obrzędem pogrzebowym w Szkocyi.

(1) Ta druga krystalizacya nie występuje u kobiet łatwych które są dalekie od wszystkich tych romansowych idei.

ROZDZIAŁ VIII.

This was her favoured fairy realm, and
here she erected her aerial palaces.

Bride of Lammennoor. I, 70.

Młoda, ośmnastoletnia dziewczyna nie jest dostatecznie uzdolniona do krystallizacyi, pożądania i zbyt są ograniczone skutkiem małego doświadczenia w sprawach życia, aby mogła być zdolną do oddania się w miłości z taką namiętnością, jak kobieta w dwudziestym ósmym roku życia.

Dziś wieczór wykładałem tę teoryę pewnej rozsądnej kobiecie, która twierdzi przeciwnie. Nie oziębiona żadnem przykrem doświadczeniem, wyobraźnia młodej dziewczynie, łącznie z całą siłą ognia pierwszej młodości, umożliwia wytworzenie porywającego obrazu na widok jakiegokolwiek mężczyzny. Ilekroć spotka swego kochanka, będzie się rozkoszować nie tem, czem on jest w rzeczywistości, lecz owem rozkosznem wyobrażeniem, jakie sobie stworzyła.

Wywiedzionej następnie z błędu przez owego kochanka i przez wszystkich mężczyzn, doświadczenie smutnej rzeczywistości osłabiło siłę krystalizacyi, nieufność podcięła skrzydła wyobraźni. Widok mężczyzny, chociażby nawet istotnie niezwykłego, nie wywoła w niej tak porywającego obrazu; nie potrafi zatem kochać z tym ogniem swej pierwszej młodości. I ponieważ w miłości złudzenie jeno rozkosz wytwarza, więc nigdy obraz stworzony przez nią w dwudziestym ósmym roku nie będzie posiadał tej świetności i wzniosłości, na jakiej opartą była miłość w roku szesnastym, następna zaś miłość wydawać się będzie zawsze rodzajem zwyrodniałym. — Nie, pani, nieufność, która nie istniała w szesnastym roku, widocznie musi zabarwiać nieco odmiennie tę drugą miłość. Miłość z czasów pierwszej młodości podobna

jest do olbrzymiej rzeki, która porywa wszystko w swoim biegu i wobec której czuje się, że opór byłby daremnym. Otóż dusza tkliwa zna siebie w dwudziestym ósmym roku. Wie ona, że jeżeli istnieje dla niej jeszcze jakie szczęście w życiu, to leży ono jedynie w miłości. W tem biednem, wzburzonem sercu poczyna się straszliwa walka między miłością a nieufnością. Krystalizacyą postępuje zwolna; ta jednak, która wychodzi zwycięsko z tej straszliwej próby, w której wszelkie drgnienia duszy wykonują się pod wpływem ciągłego widoku najstraszniejszego niebezpieczeństwa, jest tysiąc razy świetniejsza i trwalsza niż krystalizacyą z szesnastego roku, w której wszystko było wesołością i szczęściem, skutkiem młodego wieku.

"Miłość zatem winna być mniej wesołą, bardziej zaś namiętną"( 1).

Rozmowa ta (Bolonia, 9 marca 1820), która sprzeciwiała się temu, co mi się wydawało tak jasnem, dała mi powód do głębszego namysłu, że mężczyzna nie jest w stanie powiedzieć nic rozlego o tem, co się dzieje w głębi serca czułej Kobiety. Inna rzecz, gdy chodzi o kokietkę: obdarzeni jesteśmy próżnością i zmysłami.

Różnica między zrodzeniem się miłości u obojga płci musi pochodzić z natury nadziei, która nie jest. jednakowa. Jedna ze stron atakuje, druga zaś wzbrania się; jedna prosi, druga odmawia; ta jest zuchwała, tamta zaś bardzo lękliwa.

Mężczyzna powiada sobie: "Mogęż się jej podobać? zechceż ona mnie kochać?"

Kobieta: Czyż to nie igraszka, kiedy mi mówi, że mnie kocha ? czyli to pewny charakter? czy może odpowiadać za trwałość swych uczuć?" Oto dlaczego wiele kobiet z dwudziestotrzechletnim młodzieńcem postępuje jak z dzieciakiem; po' sześciu wyprawach wszystko się zmienia na jego korzyść, staje się młodym bohaterem.

U mężczyzny, nadzieja zależy jedynie od zachowania się tej, ktorą kocha; nic łatwiejszego do wytłumaczenia. U kobiet nadzieja musi się opierać na względach moralnych, niezmiernie trudnych do dobrego ocenienia. Większość mężczyzn stara się o dowód miłości, bo uważają, że on usuwa wszelkie wątpliwości. Kobiety nie są na tyle szczęśliwe, aby módz znaleźć taki dowód. Nieszczęściem zaś w życiu jest, że to, co utwierdza i uszczęśliwia jednego v. kochanków, grozi niebezpieczeństwem i poniżeniem drugiemu. W miłości, mężczyźni narażają się na tajemne udręczenie duszy, kobiety zaś na publiczne żarty; są one bardziej trwożliwe, wreszcie zależy im daleko więcej na opinii, gdyż: bądź poważaną, tak trzeba (2)

Nie mają one pewnego środka ujarzmienia opinii przez narażenie swego życia.

Kobiety muszą być zatem daleko więcej nieufne. Skutkiem ich nawyknień wszystkie wzruszenia intelektualne, które stanowią okresy w tworzeniu się miłości, są u nich bardziej łagodne, bardziej lękliwą powolne, mniej zdecydowane; wszystko się zatem składa na większą ilość warunków do stałości. Trudniej im więc zaprzestać raz rozpoczętej krystalizacyi.

Na widok swego kochanka kobieta namyśla się z szybkością, albo oddaje się szczęściu kochania, szczęściu, któremu niemile ją wydziera najmniejsza chęć zaatakowania jej, trzeba się bowiem wyrzec wszelkich rozkoszy, by porwać za broń.

Rola kochanka jest bardziej prosta; spogląda -on tylko w oczy tej, którą kocha. Jeden jej uśmiech może go wynieść na szczyty szczęścia, po które usiłuje nieustannie sięgać (3).

Mężczyznę upokarza długie zdobywanie, a to jest chwałą kobiety.

(1) Doszedłszy, jak tam na usta śmiejące

Spragniony rycerz kładł pocałowanie,

On, co już ze mną nie będzie w rozłące,

Drżał, aż do ust mi przylgnął niespodzianie.

Dante, Inf., cant. V. (Przekład Porębowicza).

Kobieta zdolna jest do kochania, a jednocześnie wystarcza jej zamienić w ciągu całego roku zaledwie dziesięć lub dwanaście słów z mężczyzną, którego wyszczególnia. Znaczy ona w głębi swego serca ilość spotkań; była z nim dwa razy na przedstawieniu, dwa razy znalazła się w jego towarzystwie na obiedzie, zapamiętała trzykrotny jego ukłon na przechadzce.

Pewnego wieczoru, przy grze towarzyskiej, ucałował ją w rękę. Od tego czasu można zauważyć, że nie pozwala ucałować swej ręki pod żadnym pozorem i nie boi się nawet posądzenia o dziwactwo.

W mężczyźnie, ten sposób postępowania w miłości nazwanoby kobiecym, powiedziała nam Leonora.

(1 ) Epikur mawiał, że rozeznania jest koniecznem do Owładnięcia rozkoszą.

(2) Przypominacie sobie maksymę Beaumarchais'go: "Natura mówi do kobiety: Bądź piękną, jeżeli możesz, mądra jeżeli chcesz, lecz bądź poważana, bo tak trzeba". We Francyi, bez poważania, nie ma zachwytu, nie ma zatem i miłości.

ROZDZIAŁ IX.

Usiłuję być o ile możności suchym. Nakazuję milczenie swemu sercu, które sądzi, że miałoby wiele do powiedzenia. Drżę ciągle, iż prawiła. którą myślę, że zanotowałem, nie jest niczem innem. jeno westchnieniem.

ROZDZIAŁ X.

Na dowód krystalizacyi opowiem następującą anekdotę (1):

Pewnej młodej osobie opowiadają, że Edward, jej krewny, który ma być zwolniony od służby wojskowej, jest nadzwyczaj dystyngowanym młodzieńcem. Zapewniają, że jest w niej zakochany z powodu jej dobrej sławy, chciałby jednak prawdopodobnie zobaczyć ją, zanim się oświadczy i poprosi o jej rękę rodziców. W kościele ujrzała pewnego młodzieńca, słyszy, że nań wołają Edward, więc myśli już tylko o nim, kocha go. W ośm dni później przybywa właściwy Edward: to nie ów z kościoła; ona więc blednie; będzie już nieszczęśliwą na zawsze, jeżeli ją zmuszą do zaślubienia go.

Oto przykład tego, co ubodzy duchem zwą głupstwem miłosnem.

Pewien szlachetny człowiek wyświadcza przysługę młodej, nieszczęśliwej dziewczynie, w sposób możliwie delikatny. Nie podobna mieć więcej przymiotów, powinna-by zatem nastąpić miłość, lecz mężczyzna ów nosi źle odnowiony kapelusz i dosiada konia niezgrabnie. Dziewczyna przyznaje się. z westchnieniem, że nie może odpowiedzieć na hołdy, który ten jej okazuje.

Pewien mężczyzna stara się o względy światotowej, niezmiernie zacnej kobiety. Ta dowiaduje się, że pan ów przechodził jakoweś śmieszne dolegliwości: staje się dla niej nieznośnym. Kobieta ta nie miału przecież nigdy zamiaru oddania ni u się kiedykolwiek, one zaś tajemne dolegliwości nie uszkodziły mu wcale umysłu, nie ujęły też nic jego miłej powierzchowności. Po prostu krystalizacyi i stała się niemożliwą.

Aby jakaś istota ludzka mogła zajmować się z rozkoszą, ubóstwianiem umiłowanego przedmiotu, to czy wziąć ją z lasów Ardeńskich, czy z balu w Coulon, trzeba naprzód, aby przedmiot ów wydał się jej doskonałym, wszakże nie pod każdym względem, lecz odnośnie do tego, co w tym czasie podpada pod jej uwagę. Wyda się on jej ze wszech miar doskonałym dopiero po całym szeregu dni, w okresie drugiej krystalizacyi. Rzecz to prosta; wystarcza wówczas mieć samo wyobrażenie pewnej doskonałości, aby ją dojrzeć w tem, co się kocha.

Widzi się zatem, do jakiego stopnia konieczni jest piękność dla zrodzenia się miłości. Trzeba aby brzydota nie stała na przeszkodzie. Kochanek dochodzi wnet do tego, że jego kochanka jest piękna tak jak jest, a nie myśli przytem wcale o prawdziwej piękności.

Rysy, które tworzą prawdziwe piękno, zapowiadałyby mu, gdyby je widział, że się tak wyrażę; pewne quantum szczęścia, które oznaczyłbym liczbą jeden rysy zaś jego kochanki takie, jakimi one są przyrzekają mu tysiące jedności szczęścia.

Przed zrodzeniem się miłości, piękność konieczna jest, jako znak; ona usposabia do tej namiętności, wskutek pochwał, oddawanych temu, co się ma ukochać. Bardzo żywe uwielbienie czyni najmniejszą nadzieję decydującą.

W miłości z upodobania, a prawdopodobnie i w pierwszych pięciu minutach miłości namiętnej, kobieta, obierając sobie kochanka, zwraca baczniejszą uwagę na to, jak widzianym jest ów mężczyzna przez inne kobiety, niżeli na swe własne o nim spostrzeżenia.

W tem też leży istota powodzenia książąt i oficerów (2).

Piękne kobiety na dworze starego Ludwika XIV kochały się w tym księciu.

Nie należy podniecać nadziei, zanim się nie jest pewnym swego uwielbienia. Wynikłaby z tego ckliwość, która uniemożliwia na zawsze miłość, albo co najmniej nie podobna jej zwalczyć chyba podrażnieniem miłości własnej.

Nie budzi sympatyi głupiec, ani uśmiech dla wszystkich. Stąd też wynika potrzeba owej pozornej bezczelności w sferach wyższych, która należy do dobrego tonu. Nie zrywa się nawet, śmiechu z rośliny zbyt zhańbionej. W miłości nasza próżność wzdryga się przed zbyt łatwem zwycięstwem, we wszystkich zaś rodzajach miłości człowiek nie przecenia tego, co mu się ofiarowuje.

(1) Empoli, czerwiec 1819.

(2) Ci, którzy zauważyli w postawie tego młodego bohatera zuchwałą odwagę, połączoną z najwyższą wyniosłością i obojętnością na uczucia bliźnich, nie mogli przecież odmówić jego postawie tego wdzięku, jakim się, odznaczają otwarte twarze, dobrze wyposażone przez naturę, wymodelowane przez sztukę, dla zwyczajnych przepisów uprzejmości, a przecież tak swobodnych i prawych, że zdaje się. jakby nie chciały ubywać naturalnej pracy duchowej. Ten rodzaj wyrazu uchodzi mylnie często za męską swobodę, gdy w rzeczywistości jest on wynikiem zuchwałej swobody wolnomyślnego usposobienia, poczucia wysokiego urodzenia lub bogactwa. albo jakiejkolwiek przypadkowej wyższości, zupełnie niezależnej od osobistych zasług.

ROZDZIAŁ XI.

Wraz z rozpoczętą krystalizacyą zaczyna. się rozkoszowanie każdem nowem pięknem, które się odkrywa w ukochanym przedmiocie.

Czemże jednak piękno? jest to nowa zdolność odczuwania, rozkoszy.

Rozkosze każdego indywiduum są odmienne i często sprzeczne: wyjaśnia to doskonale, dlaczego to, co jest dla jednego pięknem, jest brzydkie w oczach drugiego. (Dowodem przekonywującym jest sprawa Del Rossa i Lisia, dnia 18 stycznia 1820 r.).

Chcąc odkryć istotę piękna, należy się przekonać, do jakiego rodzaju zaliczyć trzeba rozkosze każdego indywiduum. Dla del Rosso'a trzeba kobiety, która zniesie niektóre śmiałe ruchy i która swymi uśmiechami upoważnia do rzeczy bardzo wesołych; kobieta, która bezustannie działa na jego wyobraźnię rozkoszami płciowemi, a która jednocześnie wyzwala to, co w nim (Del Rosso) jest miłego i pozwala mu tę właściwość okazać.

Del Rosso uważa widocznie za miłość, miłość płciową, Lisio zaś namiętność. Rzecz prosta zatem, że nie muszą zgadzać się co do pojęcia słowa: piękno.

Ponieważ więc piękno, które odkrywasz, staje się nową zdolnością odczuwania rozkoszy i ponieważ rozkosze są inne dla każdej jednostki, więc krystalizacyą, utworzona w umyśle każdego mężczyzny, powinna mieć cechy tych rozkoszy, które mu są właściwe.

Krystalizacyą obrazu kochanki w umyśle mężczyzny, czyli jej piękność, nie jest niczem innem, jak całą sumą zadowolenia, oraz wszelkich pożądań, jakie w sobie względem niej zdołał wytworzyć.

ROZDZIAŁ XII.

DALSZY CIĄG KRYSTALIZACYI.

Skąd pochodzi rozkoszowanie się każdą nową pięknością, odkrytą w tem, co się kocha?

Oto stąd, że każde nowe piękno daje ci całkowite zadowolenie i zupełnie zaspokaja pewne pragnienie. Chcesz ją mieć czułą, ona jest czułą: chcesz ją mieć następnie dumną, jak Emilia Corneilla, to jakkolwiek właściwości te nie dadzą się ze sobą pogodzić, wyda ci się jednak w całej pełni duszą rdzennie rzymską. Wtem właśnie tkwi moralna przyczyna, dla której miłość jest najsilniejszą z namiętności. W każdej innej, pragnieniu muszą przystosowywać się do chłodnej rzeczywistości; w tej zaś właśnie rzeczywistość chętnie nagina się do pragnień. W tej zatem namiętności pożądania gwałtowne sprawiają największą rozkosz.

Ogólne warunki szczęścia, których władza rozpościera się nad wszelkiem zadowoleniem poszczególnych pożądań, są następujące:

1. Ona jest twoją własnością, ponieważ tylko jedynie ty możesz ją uczynić szczęśliwą.

2. Ona jest sędzią twojej zasługi. Warunek ten miał wybitne znaczenie na świetnych i rycerskich dworach Franciszka I i Henryka II, oraz na wytwornym dworze Ludwika XV. Pod panowaniem

rządów konstytucyjnych i racyonalnych kobiety pozbawione są zupełnie tego wpływu.

3. Dla serc romansowych i egzaltowanych, im bardziej wzniosła będzie dusza kochanki, tem bardziej niebiańskie i wolne od brudu nizkich pobudek będą rozkosze, które je czekają w jej objęciach.

Większość młodych ośmnastoletnich Francuzów wychowana jest przez J. J. Rousseau; więc ten warunek szczęścia jest dla nich najwybitniejszym.

W pośród tych operacyi tak zwodniczych w pożądaniu szczęścia traci się głowę.

Z chwilą, w której zaczyna kochać, nawet najtrzeźwiejszy człowiek nie widzi przedmiotu takim, jak jest. Przecenia każdą drobnostkę, tłumacząc ją sobie na własną korzyść, zwłaszcza myli się w ocenianiu najdrobniejszych łask, świadczonych mu ze strony ukochanego przedmiotu. Obawy i nadzieje przybierają natychmiast odcień romansowy (de Wayward). Nie uwzględnia wcale przypadku, zatraca poczucie prawdopodobieństwa. Wytwór wyobraźni nabiera cech rzeczy realnej, istniejącej, która może wpłynąć na jego szczęście (1).

Niechybną oznaką, że straciłeś głowę, to okoliczność, że, zastanawiając się nad drobnem zdarzeniem, trudnem do uchwycenia, widzisz je przeźroczem i naciągasz na korzyść swego kochania: w chwilę potem spostrzegasz, że było nieprzeźroczyste, a i teraz je naciągasz na korzyść swej miłości.

Wówczas to dusza wydana na pastwę zabójczych niepewności, odczuwa żywo potrzebę przyjaciela; lecz dla kochanka niema przyjaciół. Stąd płynie jedyny rodzaj niedyskrecyi, który kobieta delikatna może puścić płazem.

(1) Dzieje się to skutkiem przyczyny fizycznej, jest w tem początek szaleństwa, napływ krwi do głowy, rozstrój nerwowy i ośrodków mózgowych. Obaczcie ową przelotną śmiałość u jeleni, oraz barwę, myśli soprana. W roku 1922 fizyologia opisze nam dokładnie fizyczną stronę tego zjawiska. Polecam je uwadze pana Edwardsa.

ROZDZIAŁ XIII.

O PIERWSZYCH KROKACH, O WIELKIM ŚWIECIE, O NIESZCZĘŚCIACH.

Rzeczą najbardziej zadziwiającą w namiętnej miłości jest pierwszy krok, niezwykłość zmian, które zachodzą w umyśle człowieka.Świetne zabawy wielkiego świata sprzyjają miłości, jako że ułatwiają pierwsze kroki.

Powodują one zmianę chłodnego uwielbienią (nr. 1) w gorętsze, czulsze (nr. 2): Co za rozkosz módz ją ucałować etc.

Porywające tempo walca, tańczonego w sali oświeconej tysiącami jarzących świec, oszołamia młode serca upojeniem, które przygłusza lękliwość, zwiększa poczucie własnnych sił, wlewa w nie wreszcie odwagę kochania. Oglądanie bowiem umiłowanego przedmiotu nie tylko że nie wystarcza, lecz przeciwnie, krańcowe rozmiłowanie się onieśmiela wrażliwe dusze, którym potrzeba w obcowaniu z ukochaną osobą, jeżeli już nie dowodów wzajemnej miłości (1), to przynajmniej ujęcia czegokolwiek z jej majestatu.

Któż odważy się zakochać w królowej, jeżeli ta nie ośmieli go ku sobie? (2).

Nic nie usposabia zatem tak do miłości, jak przebywanie w nudnej samotności i kolejne uczęszczanie na parę, z rzadka po sobie następujących balów, z dawna oczekiwanych. Tymi względami powodują się w swem postępowaniu dobre matki rodziny, które mają córki.Ów prawdziwie wielki świat na dworze francuskim (3), który, według mego zdania, nie istnieje już od r. 1780, nie bardzo sprzyjał miłości, ponieważ wykluczał prawie zupełnie s a m o t n o ś e i nie pozostawiał jednostkom swobobodnego czasu, tych czynników, nieodzownych niemal dla pracy krystalizacyjnej.Życie dworskie daje sposobność do oglądania i wykonywania wielkiej ilości odcieni, najlżejszy zaś odcień może się stać zawiązkiem uwielbienia i namiętności (4).

Jeżeli do nieszczęść, dotyczących samej miłości, dołączą się jeszcze inne (nieszczęścia, towarzyszące próżności, gdy kochanka obrazi twoją dumę, twe uczucia honoru i osobistej godności; choroba, niepowodzenia finansowe, polityczne prześladowanie i t. p. ), wówczas przeszkody te zwiększają tylko wewnętrzne oznaki miłości. Ponieważ pchają one wyobraźnię na inne tory, zatem w miłości, która czerpie podnietę w nadziei, przeszkadzają krystalizacyi, w szczęśliwej zaś miłości utrudniają pojawienie się drobnych wątpliwości. Cała słodycz i szaleństwo miłosne wracają dopiero wówczas, gdy owe niepowodzenia znikają.

Należy zauważyć, że nieszczęścia ułatwiają pojawienie się miłości u charakterów słabych lub nieczułych i że po jej zrodzeniu się, gdy niepowodzenia już minęły, stają się one podporą miłości, ponieważ wyobraźnia, zniechęcona innymi warunkami życia, pełnymi smutnych obrazów, zwraca się całkowicie w jedną stronę i ułatwia pracę krystalizacyi.

(1) Stąd sztuczne takich namiętności początki, lub afektów Benedykta i Beatryczy (Szekspir).

(2) Por. Brown'a: Miłostki. Struenzee na dworach północnych, 8 t., 1819.

(3) Por. listy pani du Deffant. panny de Lespinasse. Pamiętniki Bezenvala, Lauzun'a, pani d'Epinay, Dykcyonarz etykiet pani de Genlis, Pamiętniki Dangeau, Horacyusza Walpole.

(4) Obacz Saint-Simon'a i Werther'a. Jakkolwiek wrażliwym i delikatnym może być samotnik, to jest mimo to roztargnionym skutkiem tego, że część jego wyobraźni zajęli jest przewidywaniem rozmaitych rzeczy w stosunku do ludzi. Siła charakteru jest jednym z uroków, które podbijają prawdziwe kobiece serca. W tem leży przyczyna powodzenia młodych, bardzo poważnych oficerów. Kobiety czują doskonale różnicę między gwałtownością a namiętnością, wnioskują o tem z siły charakteru. Nawet najbardziej dystyngowane kobiety dają się nieraz uwieść małej dozie szarlatanizmu w tym gatunku. Można się posługiwać nim bez żadnej obawy natychmiast, gdy się zauważy, że krystalizacyą już rozpoczęta.

ROZDZIAŁ XIV.

Oto wypadek, który pozostanie dla mnie wątpliwym, a który podaję jedynie ludziom, że tak powiem, dość nieszczęśliwym przez długie lata namiętnej miłości i to miłości, najeżonej przeszkodami nie do przezwyciężenia.

Widok wszystkiego, co jest niezwykle pięknem, w naturze i w sztuce, przywodzi na myśl ukochany przedmiot, z szybkością błyskawicy. Skutkiem mechanizmu gałązki drzewa, wysadzonej dyamentami w kopalni Sal/burskiej, wszystko, co jest piękne i wzniośle na świecie stanowi część piękna istoty ukochanej, ów zaś nagły widok szczęścia zapełnia natychmiast oczy łzami. W ten sposób wrażliwość na piękno i miłość obdarzają się wzajemnie życiem.

Jednem z nieszczęść życia jest, że owo szczęście, którego się doznaje przez patrzenie na ukochaną osobę i rozmawianie z nią, nie pozostawia wyraźnych wspomnień. Dusza jest zapewne zbyt wzburzona wzruszeniami, by módz baczyć na to, co je powoduje i co im towarzyszy. Jest ona uosobieniem uczucia. Być może, iż ponieważ rozkosze te nie podlegają rozkazom woli, więc odnawiają się z taką siłą, skoro tylko cośkolwiek wyrwie nas z marzeń, poświęconych ukochanej kobiecie, przypominając ją nam daleko żywiej przez jakiś nowy związek (1).

Pewien stary architekt, człowiek oschły, widywał ją w towarzystwie każdego wieczoru. Porwany naturalnością i niepomny dawnych słów (2), wyraziłem jej pewnego dnia czułą i szumną pochwałę na jego intencye, ona zaś zadrwiła sobie ze mnie.

Nie miałem siły powiedzieć jej: On widuje panią co wieczór.

Uczucie to jest tak potężne, że rozpościera się nawet na osobę mojej nieprzyjaciółki, która styka się z nią nieustannie. Kiedy patrzę na nią, przypomina mi do tego stopnia Eleonorę, że nie mogę jej nienawidzić w tej chwili mimo wszelkich wysiłków.

Możnaby powiedzieć, że skutkiem niepojętej dziwaczności serca, ukochana kobieta wywiera daleko większy urok, aniżeli go posiada w rzeczywistości. Wspomnienie odległego miasta, w którem się ją widziało przez jedną chwilę, pogrąża nas w daleko głębsze i słodsze marzenie, niżeli jej własna obecność (3). Skutek to jej surowości. Marzenia miłosnego nie można uchwycić pismem. Uważani, że potrafię odczytywać dobry romans przez trzy lata z tą sarną przyjemnością. Budzi we mnie uczucia zgodne z tym rodzajem tkliwego upodobania, jakiemu podlegam w tej chwili, albo mi urozmaica wyobrażenia, jeżeli nie jestem niczem przejęty. Mogę też słuchać z przyjemnością tej samej muzyki, jednakowoż bez współudziału pamięci. Wystarcza, aby jedynie wyobraźnia była podniecona. Jeżeli pewna opera sprawia większą przyjemność za dwudziestem przedstawieniem, to dzieje się to skutkiem tego, że rozumie się lepiej muzykę, lub że muzyka ta przypomina nam wrażenia, doznane za pierwszym razem. Co zaś dotyczy nowych punktów widzenia, jakie nasuwa czytanie pewnego romansu, dla znajomości ludzkiego serca, to przypominam sobie doskonale dawniejsze. Lubię nawet odnajdywać je wynotowane na marginesie. Ten rodzaj przyjemności dołącza się do romansów, jako coś, co posuwa mię w znajomości człowieka, nigdy zaś do marzeń, które są prawdziwą rozkoszą po przeczytaniu romansu. Marzenie to nie daje się zanotować, notowaniem bowiem zabija się je natychmiast, ponieważ popada się w filozoficzną analizę rozkoszy. Zabija się je tym sposobem jeszcze pewniej na przyszłość nic bowiem nie paraliżuje wyobraźni do tego stopnia, jak odwoływanie się do pamięci. Jeżeli odnajduję na marginesie uwagę, opisującą moje wrażenie przy czytaniu Old Mortality trzy lata temu we Francyi, pogrążam się natychmiast w dzieje mego życia, rozważanie stopnia szczęśliwości w dwóch okresach, słowem, w najwyższą filozofię, równocześnie zaś żegnam się na długo z niewymuszoną swobodą tkliwych uczuć.

Każdy wielki poeta, obdarzony żywą wyobraźnią, jest trwożliwy, to znaczy, że obawia się ze strony ludzi przerw i niepowodzeń, któremi mogliby mu zamącić jego rozkoszne marzenia. Oto obawia się o swoją przytomność.

Ludzie, ze swemi płaskiemi sprawami, wyciągają go z ogrodów Arinidy, aby go wwieść w cuchnące błoto i nie umieją zwrócić na się jego uwagi inaczej, chyba tem, że go rozdrażniają. Skutkiem nawyknienia do karmienia swej duszy tęsknemi marzeniami i skutkiem wstrętu do pospolitości, artysta to wielki jest tak blizkim miłości.

Im większym jest człowiek artystą, tem bardziej winien pragnąć tytułów i odznaczeń, jako przedmurza i szańca.

(1) Perfumy.

(2) Obacz uw. 2, str. 37.

(3) Nessun maggior dolore

Che ricordarsi del tempo felice

Nella miseria.

Dante, Inf. V.

ROZDZIAŁ XV.

Nieraz w ciągu najgwałtowniejszej i pełnej przeszkód namiętności przychodzą chwile, w których się wydaje, że się nagle kochać przestało; są one jakby prądem słodkiej wody wśród morza. Nie znajduje się już prawie rozkoszy w myśleniu o kochance i, chociaż się. odczuwa jej srogość, przyczyną nieszczęścia jest głównie to, że się nie widzi już w życiu nic zajmującego. Po trybie życia, który był wprawdzie burzliwy, ale ukazywał całą naturę ze strony nowej, gwałtownej, zajmującej, następuje najsmutniejsza i najrozpaczliwsza nicość.

Pochodzi to stąd, że ostatnie nasze widzenie się z tą, którą kochamy, stawiło nas w takiem położeniu, z którego wyobraźnia już poprzednio wyczerpała, wszelkie możliwe wrażenia: naprzykład, po okresie oziębłości, ona. obchodzi się z nami lepiej i pozwala nam powziąć dokładnie tyleż nadziei, a czyni to za pośrednictwem tych samych znaków zewnętrznych, co w epoce poprzedniej; wszystko to może czynić bezwiednie. Skoro wyobraźnia spotka na swej drodze pamięć, wraz z jej smutnemi przestrogami, krystalizacyą (1) ustaje natychmiast.

(1) Radzono mi usunąć ten wyraz, lub. Jeśli dla braku zdolności literackich nie potrafię go zastąpić innym, przypominać często, że przez krystalizacyę rozumiem pewną chorobę wyobraźni, która przedmiot często dość pospolity czyni niewyraźnym i tworzy zeń coś odrębnego. Dla ciosz, klinie mają innej drogi do szczęścia, jak tylko próżność, trzeba, aby człowiek, który pragnie wywołać tę chorobę, wiązał bardzo starannie swój krawat i zwracał uwagę na tysiące szczegółów, które wykluczają wszelka, swobodę. Kobiety z towarzystwa zgadzają się na skutek, nie uznając, lub nie widząc przyczyny.

ROZDZIAŁ XVI.

W małym porcie nieznanej mi nazwy,
w pobliżu Perpignan, 25 lutego 1822 (1).

Przekonałem się dziś wieczór, że doskonała muzyka wprowadza serce w taki stan, w jakim się ono znajduje, skoro przebywa w obecności przedmiotu ukochanego, czyli, że daje widocznie rozkosz największą, jaka istnieje na tym świece

Gdyby to dotyczyło wszystkich ludzi, nicby nic mogło bardziej usposabiać do miłości.

Ale już zeszłego roku zanotowałem w Neapolu, że doskonała muzyka, podobnie jak i doskonała pantomina (2), przywodzi mi na myśl to, co jest właśnie przedmiotem moich marzeń, i nasyła mi idee doskonałe; w Neapolu o sposobie uzbrojenia Greków.

Otóż dziś wieczór nie mogę ukryć przed sobą, że na nieszczęście jestem zbyt wielkim wielbicielem of milady L.

I może ta doskonała muzyka, którą miałem szczęście usłyszeć po dwóch lub trzech miesiącach przerwy, chociaż do opery chodzę co wieczór, wywarła tylko poprostu swój dawniej poznany wpływ, tu znaczy, skłoniła mnie do myślenia żywo o tem. co mnie zajmuje.

— 4 marca, w ośm dni później.

Nie śmiem ani przekreślić, ani potwierdzić poprzedniej obserwacyi. Pewny jestem, że gdym ją pisał, czytałem ją w sercu swojem. Jeśli dziś mam co do niej wątpliwość, to może dlatego, że zatraciłem wspomnienie tego, co wówczas widziałem.

Rozmarzająca właściwość muzyki usposabia do . miłości. Tkliwa i smutna arya, byle nie była zbyt dramatyczna i nie zmuszała wybraźni do zainteresowania się akcya, pobudza jedynie do marzenia o miłości i staje się rozkoszą dla dusz tkliwych i nieszczęsnych; naprzykład przeciągłe ton klarnetu na początku kwartetu Bianca e Faliero i opowiadanie Camporesi w środku tego kwartetu.

Kochanek, posiadający wzajemność, napawa się nadmiernie wspaniałym duetem Rossiniego z Armidy i Rinalda, który maluje tak dobrze drobne zwątpienia szczęśliwej miłości i rozkoszne chwile, towarzyszące pojednaniu.

Przepięknie instrumentowany ustęp środkowy duetu w chwili, gdy Rinaldo chce uciekać, odtwarzający w tak zdumiewający sposób walkę namiętności, będzie miał zda się fizyczny wpływ na jego serce, będzie go dotykał realnie. Nie śmiem powiedzieć, co myslę w tym względzie; wydałbym się szaleńcem mieszkańcom Północy.

(1) Kopia z dziennika Lisia.

(2) Othello i Westalka, balety Vigana. wykonane przez Pallerini'ego i Mollinari'ego.

ROZDZIAŁ XVII.

PIĘKNO ZDETRONIZOWANE PRZEZ MIŁOŚĆ.

Alberyk spotyka w loży kobietę, piękniejszą od swej kochanki (proszę mi pozwolić, na matematyczną ocenę), kobietę, której rysy obiecują trzy jednostki szczęścia, zamiast dwóch (przypuszczam, że piękność doskonała daje ilość szczęścia, wyrażoną przez liczbę cztery).

Czyż można mu się dziwić, że przenosi nad nie rysy swojej kochanki, które obiecują mu sto

jednostek szczęścia? Nawet drobne usterki w jej postaci, naprzykład nieznaczny ślad po ospie, roztkliwiają kochającego i wprawiają go w głębokie rozmarzenie, jeśli je dostrzeże u innej kobiety, a cóż dopiero u własnej kochanki ? Doznał bowiem tysiąca uczuć wobec tego drobnego śladu ospy, a uczucia te są przeważnie rozkoszne, są wszystkie w najwyższym stopniu zajmujące i jakiemikolwiekby były, odnawiają się z szybkością nie do uwierzenia na widok tego znaku, spostrzeżonego nawet na obliczu innej kobiety.

W ten sposób dochodzi się do wynoszenia i kochania brzydoty, gdyż w tym wypadku brzydota staje się pięknem (1). Człowiek pewien kochał bardzo namiętnie chudą i ospowatą kobietę; zabrała mu ją śmierć. W trzy lata potem zaznajomił się bliżej w Rzymie z dwiema kobietami, z których jedna była piękna, jak dzień, a druga chuda, ospowata i stąd, jak się zdaje, dość brzydka; widziałem, że po upływie ośmiu dni, których użył na zatarcie jej brzydoty swojemi wspomnieniami, zakochał się w brzydkiej tem bardziej, że ona przez łatwą do przebaczenia kokieteryę, nie omieszkała mu przyjść z pomocą i jęła smagać mu krew, co się bardzo przydaje w Iakim wypadku (2). Człowiek spotyka kobietę, która go razi swoją brzydotą; jeśli ta kobieta nie ma pretensyi, to wnet jej charakter pozwoli mu zapomnieć o brakach jej lic; zdaje mu się miłą; przypuszcza, że możnaby ją kochać; po upływie ośmiu dni już ma nadzieję; w ośm dni później ona mu nadzieję odbiera; po nowych ośmiu dniach on odchodzi od zmysłów.

(1) Piękno, jest tylko zapowiedzią szczęścia. Szczęście Greka różniło się od szczęścia Francuza z 1822 r. Po-patrzcie na oczy medycejskiej Venus i porównajcie je z oczyma Magdaleny Pordenona.

(2) Jeżeli się jest miłości kobiety pewnym, bada. się. czy ona jest więcej, czy mniej piękna; jeżeli co do jej przywiązania istnieją wątpliwości, niema czasu myśleć o jej licach.

ROZDZIAŁ XVIII.

W teatrze można podobną rzecz zauważyć na aktorach, którzy są ulubieńcami publiczności; widzowie nie odczuwają już ich rzeczywistej piękności lub brzydoty. Lekain, mimo wyjątkowej brzydoty, zbierał obfite żniwo namiętności, równie jak Garrick, może i z innych powodów, ale przedewszystkiem dlatego, że nie widziano już rzeczywistego piękna ich rysów i manier, tylko to, które od dawna wyobraźnia nawykła im przypisywać w dowód uznania i wdzięczności za te wszystkie rozkosze, któremi ją darzyli; a naprzykład samo już oblicze aktora komicznego pobudza do śmiechu. Młoda dziewczyna, przyszedłszy po raz pierwszy do Teatru Francuskiego, mogła odczuć nawet pewien wstręt dla Lekaina podczas pierwszej sceny; ale on wkrótce zmusił ją do szlochania lub drżenia, a jakże się oprzeć roli Tankreda lub Orosmana (1)? Jeśli brzydota była dla niej trochę jeszcze widoczna, to uniesienia całej publiczności i wpływ nerwowy, który one sprawiają na młodem sercu (2), potrafiły ją wkrótce przekonać. Pozostawała wówczas z brzydoty jedynie nazwa, a nawet i to nie, bo słyszano, jak kobiety, unoszące się nad Lekainem, wykrzykiwały: "Jakiż on piękny!"

Pani de Sevigné (list 202, 6 maja 1672) mówi do swej córki: "Lully wysilił się, aby przewyższyć wszystkich muzyków królewskich; wspaniałe Miserere było wykonane jeszcze wspanialej; było tam jedno Libera, podczas którego -wszystkie oczy napełniły się łzami".

Nie można ani wątpić o prawdziwości tego tryumfu, ani spierać się o inteligencyę lub smak pani de. Sevigne. Muzyka Lully'ego. która ją zachwycała, obecnie podałaby nas w ucieczkę; wówczas ta muzyka zachęcała do krystalizacyi, obecnie czyni ją niemożliwą.

Przypomnijmy sobie, że piękność jest wyrazem charakteru, czyli mówiąc inaczej, moralnych obyczajów i, że wskutek tego wyzuta ona jest z namiętności. A nam właśnie potrzeba u a m i ę t n ości; piękność może nam dać jeno przybliżoną prawdę co do pewnej kobiety, a i ta jeszcze dotyczy wyłącznie jednego rysu: wskazuje nam jej zimną krew; a spojrzenia kochanki, zeszpeconej ospą, są cudowną rzeczywistością, która niszczy wszelkie możliwe prawdopodobieństwa.

(1) Proszę porównać pani de Staël Delfinę, zdaje mi się; oto sztuczki niezbyt pięknych kobiet.

(2) Tej to sympatyi nerwowej skłonny jestem przypisać wpływ dziwny i niezrozumiały muzyki modnej (w Dreźnie dla Rossiniego 1821 r. ). Skoro wyjdzie z mody, nie staje się przez to gorszą, a jednak nie wywiera już wpływu na naiwne serca młodych dziewcząt. Mogła się ona im podobać także dlatego, ie wywoływała zachwyt w młodzieńcach.

ROZDZIAŁ XIX.

DALSZY CIĄG WYJĄTKÓW OD PIĘKNA.

Kobiety bystre i tkliwe, ale o wrażliwości trwożliwej i nieufnej, które nazajutrz po ukazaniu się w towarzystwie, przechodzą w myśli setki razy i z bolesną obawą to, co mogły wtedy powiedzieć, lub czego mogły nie dopowiedzieć, kobiety takie, powiadam, przyzwyczajają się łatwo do szpetności mężczyzny, a brak ten nie stanowi dla nich niemal przeszkody do zakochania się.

Z tego samego powodu nie zwraca się prawie uwagi na stopień piękności uwielbianej kobiety, która obchodzi się z nami surowo. Niema tu już prawie zupełnie krystalizacyi piękna; a kiedy przyjaciel, chcąc nas uleczyć, powie nam, że ona nie jest ładna, zgadzamy. się. niemal na to, a jemu może się zdawać, że zrobił wielki krok naprzód przyjaciel mój, dzielny kapitan Trąb, opisał mi dziś wieczór, czego doznał dawniej na widok Mirabeau'a.

Nikł z pośród ludzi, co patrzyli na tego wielkiego człowieka, nie odbierał niemiłego wrażenia wzrokowego, to znaczy, nie nazywał go brzydkim. Porwani jego piorunującemi słowy ludzie, zwracali z rozkoszą uwagę wyłącznie na to, co było pięknem w jego postaci. A ponieważ nie miał prawie wcale rysów pięknych (pięknych posągowo, lub pięknych po malarsku), więc zwracano uwagę na to tylko, co było piękne inną pięknością (1), pięknością ekspressyi.

Równocześnie uwaga odwracała się od tego. co w nim było według malarskiego pojęcia brzydkie, a zatrzymywała się z zachwytem na możliwie najdrobniejszych szczegółach, np. na pięknych jego i bujnych włosach, gdyby miał rogi, uznanoby je również za piękne (2).

Powtarzająca się co wieczór obecność ładnej tanecznicy, napina silnie uwagę zblazowanych lub pozbawionych wyobraźni dusz, które wypełniają balkony opery. Wdzięcznymi, śmiałymi i niezwykłymi ruchami budzi w nich miłość fizyczną i wywołuje może jedyną krystalizacyę, na którą ich stać jeszcze. W ten sposób Popychadło, którego na ulicy nie zaszczyciłby spojrzeniem nikt, zwłaszcza z grona ludzi zużytych, może dopiąć wysokiej rangi i ceny, jeśli się często pokazywać będzie na scenie. Geoffroy mówił, że teatr jest piedestałem dla kobiet. Im sławniejszą i częściej używaną jest tancerka, tem większa jej wartość; stąd przysłowie zakulisowe: "Jeszcze się sprzeda taka, Co już nie znajdzie kochanka". Dziewczyny te kradną swoim kochankom część swych namiętności i bardzo łatwo ulegają miłości na przekór.

I jakże nie złączyć szlachetnych i miłych uczuć z postacią aktorki, która nie ma odrażających rysów, a którą się słyszy co wieczór, wygłaszającą przez dwie godziny najwznioślejsze uczucia, tem bardziej, że się jej nie zna skądinąd ?

Skoro nas wreszcie przyjmie, to obliczem swem przypomina nam uczucia tak przyjemne, że cała otaczająca ją rzeczywistość, jakkolwiek bywa często nie zbyt wzniosła, nabiera cech romantycznych i wzruszających.

"Ilekroć w pierwszej mojej młodości, gdy się jeszcze entuzyazmowałem tą nudną tragedyi, francuską (3), miałem szczęście być na kolacyi z panną Olivier, zawsze spostrzegałem się, że mam serce przepełnione szacunkiem i że przemawiam do niej. jak do królowej; i naprawdę nie wiedziałem nigdy przy niej napewno, czy kocham się w królowej, czy w ładnej dziewczynie*.

(1) Dlatego korzystnem jest być w modzie. Pominąwszy usterki zewnętrzne, już znane i nieszkodliwe dla wyobraźni, przywiązują się ludzie do trzech następujących piękności:

1) w szerokich masach do idei bogactwu;

2) w "towarzystwie" do idei elegancyi materyalnej lub moralnej;

3) na dworach do idei: chcę się podobać kobietom; prawie wszędzie jednak do mieszaniny tych trzech idei. Szczęście przywiązane do idei bogactwa łączy się z subtelną rozkoszą, płynącą z idei elegancyi, a całość zmierza do miłosci. Nowość porywa wyobraźnię w ten lub inny sposób. Tak można dojść do zajęcia się człowiekiem bardzo brzydkim, nie myśląc o jego brzydocie, aż wreszcie brzydota jego staje się pięknością. W Wiedniu 1788 roku pani Viganò, tancerka, kobieta modna, była przy nadziei i damy zaczęły nosić małe brzuchy à la Viganò. Odwróćmy to rozumowanie, a nie znajdziemy nic gorszego nad modę przestarzałą. Zły smak polega na utożsamianiu mody, która żyje tylko ciągłą zmianą z pięknem trwałem, owocem danego rządu i klimatu. Modny budynek za dziesięć lat będzie przestarzałym. Mniej będzie raził za dwieście lat, gdy zapomną o modzie. Kochankowie są na tyle nierozsądni, że starają, się być dobrze ubrani; gdy się widzi przedmiot ukochania ma się za wiele innych rzeczy do czynienia, aby myśleć o jego stroju; na kochanka się, patrzy, ale się go nie ogląda, mówi Rosseau. W przeciwnym razie ma się do czynienia z miłością z upodobania, a nie z miłością namiętną. Świetne wejrzenie piękna prawie że się nie podoba u kochanki: nie wiadomo, co z tem zrobić, gdy się ją widzi piękną, wola luby się ją widzieć czułą i omdlewającą. Strój w miłości ma wpływ tylko na młode dziewczęta, które, surowo strzeżone w ojcowskim domu, kochają się często oczyma.

Powiedziane przez L. 15 października 1820.

(2) Czy to dla ich połysku, czy wielkości lub kształtu; w ten sposób przez kombinacyę uczuć (proszę wyżej przeczytać o śladach ospy), kochająca kobieta przywiązuje do ułomności kochanka. Księżniczka rosyjska C. przywczaiła się zupełnie do człowieka, który właściwie nie ma nosa. Obraz odwagi i pistoletu nabitego dla odebrania sobie życia z powodu tego nieszczęścia, litość, wspierana przez myśl, że on się wyleczy, że zaczyna się już leczyć, dokonały tego cudu. Trzeba tylko, aby biedak ranny nie myslał o swojem nieszczęściu.

Berlin, 1807.

(3) Zdanie niestosowne, przytoczone z pamiętników mego przyjaciela, ś.p. barona Bottmer. W ten sam sposób Feramorz podoba się Lalla-Rook. Zajrzeć do togo pięknemi poematu.

ROZDZIAŁ XX.

Być może, iż ludzie, niezdolni do miłości namiętnej, odczuwają właśnie najżywiej wpływ piękności, a przynajmniej najsilniejsze to jest wrażenie, jakie na nich wywrzeć mogą kobiety.

Człowiek, doznający bicia serca, gdy ujrzy w oddali biały kapelusz tej, którą kocha, dziwi się swej obojętności wobec największej piękności świnia. Widząc zachwyty innych, może się tem nawet chwilami martwić.

Kobiety niezwykle piękne zadziwiają mniej na drugi dzień. To wielkie nieszczęście, to przeszkadza krystalizacyi. Gdy wartość ich jest widoczna dla wszystkich i dekoracyjna, więc na liście swoich wielbicieli muszą mieć przeważnie głupców, książąt, milionerów (1) itd.

(1) Widocznie autor nie jest ani księciem, ani milionerem. Chciałem czytelnikowi skraść ten złośliwy dowcip...

ROZDZIAŁ XXI.

O PIERWSZEM WIDZENIU SIĘ.

Dusza, obdarzona wyobraźnią, jest wrażliwa i nieufna, choćby była najnaiwniejsza (1). Może być nieufna, nie domyślając się tego nawet; spotkało ja tyle rozczarowań w życiu! Wszystko zatem, co jest przewidzianego i oficyalnego w prezentacyi, płoszy wyobraźnię i oddala możliwość krystalizacyi. Przeciwnie, w romantycznej sytuacyi miłość tryumfuje od pierwszego widzenia się.

I nic protszego; zdziwienie, które każe długu myśleć o niezwykłej rzeczy, stanowi już połowę mózgowej pracy, potrzebnej do krystalizacyi.

Zacytuję poczęcie się miłości Serafiny. (Gil Blas. t. II, p. 142). Don Fernando opowiada swą ucieczkę, gdy był ścigany przez zbirów inkwizycyi... Przebywszy kilka alei w głębokich ciemnościach i wśród ulewnego deszczu, znalazłem się w pobliżu salonu, którego drzwi były otwarte; wszedłem i zobaczywszy całą jego wspaniałość, zauważyłem, że z jednej strony były drzwi tylko przymknięte: otwarłem je i spostrzegłem cały szereg- pokuj. z których tylko ostatni był oświetlony. Co mam czynić ? — rzekłem do siebie. Nie mogłem się oprzeć ciekawości. Posuwam się naprzód, przechodzę pokoje i wchodzę do tego, w którym było światło, to jest świeca paląca się na marmurowym stole w różowym świeczniku. Ale rzuciwszy okiem na łoże, którego kotary z powodu gorąca były nawpół odsłonięte, spostrzegłem wnet przednimi, który przykuł całą moją uwagę: była to młoda kobieta, pogrążona w śnie głębokim, pomimo grzmotu piorunów, które się w tej chwili rozlegały. Zbliżyłem się do niej... byłem porwany... Podczas gdym się upajał rozkoszą oglądania jej ona się obudziła.

Wyobraźcie sobie, jakie było jej zdumienie, gdy ujrzała w swoim pokoju o północy człowieka, którego nie znała wcale. Spostrzegłszy mnie, zadrżała i krzyknęła głośno... Starałem się ją uspokoić i przyklękając na jedno kolano, rzekłem: "Pani, proszę się nie lękać... Zawołała na swoje dziewczęta... Nabrawszy trochę odwagi z powodu obecności tej młodej służącej, zapytała mnie dumnie, kim jestem" itd.

Oto pierwsze widzenie, którego nie przepomni tak prędko.

A naodwrót, cóż jest głupszego w naszych codziennych zwyczajach od oficyalnej i prawie sentymentalnej prezentycyi przyszłego męża młodej dziewczynie! Ta legalna prostytucya obraża skromność.

Dziś popołudniu 17 lutego 1790 (mówi Chamfort) widziałem to, co nazywają familijną uroczystością, to znaczy, że ludzie uważani za uczciwych, całe towarzystwo bardzo szanowne, składało życzenia pannie de Marille, młodej, pięknej i cnotliwej osobie, która ma zostać żoną pana M. K., schorzałego, wstrętnego i głupiego, ale bogatego starca; widziała go dziś po raz trzeci przy podpisywaniu kontraktu.

Jeżeli co charakteryzuje podłość epoki, to właśnie podobny tryumf, podobna śmieszność takiej radości, a w perspektywie purytańska surowość z którą to samo społeczeństwo pełnemi garściami obrzucać będzie pogardą najdrobniejszą nieroztropność młodej, zakochanej kobiety. Każda ceremonia, przez swój charakter rzeczy afektowanej i przewidzianej z góry, w której chodzi o In. aby się zachować w sposób odpowiedni. paraliżuje wyobraźnię, czyniąc ją uważną tylko na to, co jest przeciwne celowi ceremonii i śmieszne; stąd magiczne skutki najmniejszego żartu. Biedna dziewczyna, dręczona bojaźnią i wstydem podczas oficjalnej prezentacyi starającego się, może myśleć tylko o roli, jaką odgrywa; to nowy, 'niezawodny sposób tłumienia wyobraźni.

Daleko większem wykroczeniem przeciw wstydowi jest iść do łóżka z człowiekiem, którego sn widziało tylko dwa razy, po wyrzeczeniu trzech słów łacińskich w kościele, niż oddać się bezwiednie człowiekowi, którego się ubóstwia od dwoili lat, Ale zaczynam przemawiać językiem niezrozumiałym.

Papizm to jest obfitem źródłem występków i nieszczęść, jakie wynikają z naszych aktualnych małżeństw. Uniemożliwia on swobodę dziewczętom przed ślubem i rozwód po ślubie, jeżeli się pomyliły, a raczej jeśli je oszukano w wyborze, który im kazano uczynić. Zajrzyjcie do Niemiec, do tego kraju zgodnych stadeł; pewna miła księżniczka wyszła za mąż po raz czwarty i nie omieszkała zaprosić na ślub swych trzech poprzednich mężów, z którymi utrzymuje bardzo dobre stosunki. a czci swojej nie naraziła. To już wybryki: ale jeden rozwód, który karze męża za tyranię, zapobiega tysiącom nieszczęśliwych stadeł. Zabawne jest, że właśnie w państwie rzymskiem było najwięcej rozwodów (1).

Miłość kocha od pierwszego widzenia oblicze, które wyraża, że w człowieku tym coś uszanować trzeba i razem litować się nad czemś.

(1) Narzeczona z Lammermoor, miss Ashton. Człowiek który wiele przeżył, znajduje w pamięci tysiące przykładów miłości i trudno mu jeno z wyborem. Ale jeśli chce pisać. nie wie na czem się oprzeć. Zdarzenia z poszczególnych towarzystw, w których przebywał, nieznane są publiczności i przedstawienie ich z odpowiedniem cieniowaniem zajęłoby ale miejsca. Dlatego cytuję powieści, jako ogólnie znane, ale myśli, które podsuwam czytelnikowi, nie opieram na zmyśleniach również pustych i obliczonych przeważnie na efekt malowniczy, a nie na prawdziwość.

 (2) To wszystko pisałem w Rzymie około 1820.

ROZDZIAŁ XXII.

O UWIELBIENIU.

Umysły bardzo delikatne ulegają bardzo łatwo ciekawości i uprzedzeniom; zauważyć to można zwłaszcza na duszach, w których wygasł święty ogień, źródło namiętności, jeden z najżałobniejszych objawów. Uwielbienie można też znaleźć w uczniach, którzy wchodzą w świat. Na dwóch krańcach życia, ludzie nie poddają się z prostotą rzeczywistym działaniom rzeczy, nie doznają prawdziwego wrażenia, jakie one wywierać powinny, lecz wnoszą ze sobą nadmiar lub niedostatek wrażliwości. Te dusze zbyt gorące lub przepalone, zakochane na kredyt, jeśli tak można powiedzieć, rzucają się na przedmioty, zamiast na nie czekać.

Zanim wrażenie, które wynika z natury przedmiotów, do nich dojdzie, osłaniają rzecz zdala, chociaż jej jeszcze nie dojrzeli, tym urokiem urojonym, którego niewyczerpane źródło znajduje w sobie samych. Gdy później podejdą, obaczą rzeczy nie jakiemi są w istocie, lecz wedle swego urojenia, a radując się sobą wyłącznie pod posiada danego przedmiotu, sądzą, że korzystają z samego przedmiotu. Ale pewnego dnia nastaje znużenie, zbyt wiele wydano sił, odkrywa się, że uwielbiany przedmiot nie odbija piłki; uwielbienie znika, a wstrząśnienie, którego doznaię miłość własna, czyni niesprawiedliwym względem przecenionego przedmiotu.

ROZDZIAŁ XXIII.

PIORUNUJĄCE WRAŻENIE.

Należałoby zmienić to śmieszne określenie; ale rzecz sama istnieje. Widziałem, jak szlachetna i miia Wilhelmina, rozpacz złotej młodzieży Berlina, gardziła miłością i drwiła z jej szaleństw. Jaśniała młodością, inteligencyą, pięknością, zaletami wszelkiego rodzaju; ponieważ była ogromnie bogata, więc mogła okazać w pełni wszystkie swoje przymioty, a to bogactwo zdawało się w zmowie z naturą, aby pokazać światu tak rzadki przykład doskonałego szczęścia, przywiązanego do osoby, zupełnie na to zasługującej. Miała lat dwadzieścia trzy; przebywając od wielu lat na dworze, odbierała hołdy od najwyższych sfer; podawano za przykład jej skromną, ale nieugiętą cnotę i ludzie nawet najpowabniejsi, straciwszy nadzieję podobania się jej, ubiegali się tylko o jej przyjaźń. Pewnego wieczoru była u arcyksięcia Ferdynanda na balu i tańczyła przez dziesięć minut z młodym kapitanem

"Od tej chwili — pisała później do swej przyjaciółki (1) — stał się on panem mojego serca i moim do tego stopnia, że mogłoby mnie to przerazić, gdyby rozkosz pochodząca stąd, że widzę Hermana, pozwoliła mi myśleć o czem innem. Jedynem mojem staraniem było przekonać się, czy on zwraca na mnie choć trochę uwagi.

Dziś jedyną pociechą, jaką mogę znaleźć w rozpamiętywaniu moich błędów, jest złudzenie, że jakaś wyższa siła pozbawiła mnie siebie samej i rozumu. Żadnemi słowami nie potrafiłabym w sposób zbliżony do rzeczywistości opisać, jaki nieład i przewrót nastał w mojej istocie już na sam jego widok. Rumienię się na myśl o tem, z jaką szybkością i gwałtownością uczułam się przezeń pociągniętą. Gdyby pierwsze jego słowa, skoro nareszcie przemówił do mnie, brzmiały: Czy mnie pani uwielbia? nie miałabym sił nie odpowiedzieć: Tak. Nie mogłam pojąć, że wpływ uczucia może być tak nagły i razem nieprzewidziany. Zdawało mi się przez chwilę, że jestem otruta.

Wiesz niestety, droga przyjaciółko i świat cały wie, że bardzo kochałam Hermana; otóż po upływie kwadransa stał mi się on tak drogi, że już go potem silniej pokochać nie mogłam. Widziałam wszystkie jego braki, ale przebaczałam mu wszystkie, byle tylko mnie kochał.

"Król odszedł wkrótce po naszym tańcu: Herman, który należał do oddziału służbowego, musiał iść za nim, a z nim wszystko zniknęło dla mnie w naturze. Napróżno usiłowałabym ci opisać bezbrzeżną nudę, jaka mnie ogarnęła od chwili, w której zeszedł mi z oczu. Równoważyło ja, tylko gwałtowne pragnienie samotności.

Nareszcie mogłam pójść. Zamknąwszy się na klucz w pokoju, usiłowałam zapanować nad namiętnością. Sądziłam, że potrafię to uczynić. Ach, moja droga, tego wieczoru i dni następnych opłaciłam srogo rozkosz uważania się za cnotliwą!"

To, co wyżej przytoczyłem, jest dokładną opowieścią zdarzenia, które stało się wypadkiem dnia, bo po upływie jednego lub dwóch miesięcy, biedną Wilhelminę spotkało to nieszczęście, że zauważono jej miłość.

Taki był początek długiego szeregu nieszczęść, które zgubiły ją w tak młodym wieku i w tak tragiczny sposób; otruła się sama, czy też otruł ja. kochanek.

Jedyną zaletą, której mogliśmy dopatrzeć się w tym kapitanie, było, że tańczył bardzo dobrze, był bardzo wesoły, jeszcze bardziej pewny siebie miał wejrzenie bardzo dobrego człowieka i uprawiał miłostki; zresztą był ledwie szlachcicem bardzo biednym i nie bywał na dworze.

Nie trzeba tu nie tylko nieufności, ale znużenia nieufnością, niecierpliwej odwagi, wydzierającej się ku wypadkom życia. Dusza, znudzona życiem bez miłości, przekonywana przykładem innych kobiet, wzniósłszy się ponad wszelkie obawy życia i znienawidziwszy smutne szczęście, które daje duma, wytworzyła we wnętrzu swojem bezwiednie ideał. Pewnego dnia spotyka istotę, która przypomina ten ideał; krystalizacya poznaje swój przedmiot po niepokoju, który ten wzbudza i poświęca na zawsze panu swoich losów to, o czem marzyła od dawna (2).

Kobiety, podlegające temu nieszczęściu, mają za wyniosłe dusze na to, aby kochać inaczej, niżeli namiętnie. Byłyby ocalone, gdyby się mogły zniżyć do galanteryi.

Skoro piorunujące wrażenie wynika z tajemnego znużenia się tem, co katechizm nazywa cnotą i ze znudzenia, jakie sprowadza jednostajność doskonałości, więc sądzę, że powinno jawić się najczęściej u tych, których świat nazywa gronem lekkomyślnych warchołów. Wątpię bardzo, aby mina katońska wywarła kiedykolwiek piorunujące wrażenie.

Dlatego są te wypadki tak rzadkie, że, jeśli serce, które tak z góry kocha, ma najlżejsze poczucie swojej sytuacyi, to nie dozna już piorunującego wrażenia.

Kobieta, która wskutek nieszczęść stała się nieufną, nie podlega tej duchowej rewolucyi.

Nic tak nie ułatwia piorunującego wrażenia, jak pochwały, oddawane uprzednio i to przez kobiety, osobie, która ma je wywrzeć.

Jednem z najkomiczniejszych źródeł miłosnych przygód są fałszywe wrażenia piorunujące. Kobieta znudzona, ale niewrażliwa, ma się za zakochaną śmiertelnie przez cały jeden wieczór. Dumna jest z tego, że doznała nareszcie jednego z tych wielkich wzruszeń ducha, do którego tęskniła jej wyobraźnia, Nazajutrz nie wie już, gdzie się ma ukryć, a zwłaszcza, jak uniknąć nieszczęśliwego przedmiotu, który dnia poprzedniego ubóstwiała.

Bystrzy ludzie umieją dostrzedz, to znaczy wy. zyskać piorunujące wrażenie.

Miłość zmysłowa miewa takie piorunujące wrażenia. Widzieliśmy wczoraj, jak najpiękniejsza i najłatwiejsza w Berlinie kobieta zarumieniła się nagle w swojej karecie, w której siedzieliśmy z nią razem.

Przechodził właśnie piękny porucznik Findorff. Ona zapadła w głębokie zadumanie i niepokój. Wieczorem, jak mi wyznała na przedstawieniu; miała ataki szału, porywy, myślała tylko o Findorffie, z którym nie rozmawiała nigdy. Mówiła mi, że gdyby miała odwagę, byłaby po niego posłała; ta piękna osoba miała wszelkie objawy najgwałtowniejszej namiętności. Trwało to jeszcze nazajutrz; gdy po upływie trzech dni Findorff nieładnie się znalazł, przestała myśleć o nim. Za miesiąc stał się jej wstrętny.

(1) Tłumaczone dosłownie z pamiętników Boltmera.

(2) Wiele zdań wziąłem z Crebillona. tom III.

ROZDZIAŁ XXIV.

PODRÓŻ W NIEZNANE KRAJE.

Większości ludzi, którzy się urodzili na północy, radzę pominąć ten rozdział. Jest to ciemna rozprawa o kilku zjawiskach, dotyczących pomarańczowego drzewa, które rośnie i dochodzi do zupełnego rozwoju tylko we Włoszech i Hiszpanii. Gdybym zechciał gdzieindziej być zrozumianym, musiałbym zmniejszać fakty.

Nie wymawiałbym się od tego, gdybym miał choć przez chwilę zamiar napisać książkę dla wszystkich przyjemna.. Ale skoro niebiosa odmówiły mi talentu literackiego, starałem się tylko o to, aby z całą pedanteryą nauki, ale i z całą jej ścisłością, opisać niektóre fakty, których mimowolnym świadkiem stałem się, dzięki długiemu pobytowi w Ojczyznie drzew pomarańczowych. Fryderyk Wielki lub inny jaki znamienity człowiek północy, który nigdy nie miał sposobności oglądać pomarańczowego drzewa na otwartem polu, przeczyłby tym faktom niewątpliwie i przeczyłby w dobrej wierze. Ja zaś szanuję nieskończenie dobrą wiarę i wiem, dlaczego to czynię.

Ponieważ ta szczera zapowiedź mogłaby się wydać zarozumiałą, dodaję następującą refleksyę:

Każdy z nas pisze na chybił trafił to, co uważa za prawdę i zadaje kłam swemu bliźniemu. Ja nasze książki uważam za tyleż biletów loteryjnych; właściwie nie mają one już wartości. Potomność zapomni o jednych, a przedrukuje drugie i przez to wskaże bilety wygrywające. Do tej chwili zaś każdy z nas, napisawszy, jak umiał najlepiej, to co uważa za prawdę, nie ma powodu wyśmiewać swego bliźniego, chyba że satyra jest zabawna. a wtedy ma zawsze słuszność, zwłaszcza jeśli tak pisze, jak Courier do Del Furia.

Po tym wstępie zacznę odważnie roztrząsać fakty, które według mego przekonania rzadko można zaobserwować w Paryżu. Ale przecież w Paryżu, mieście, przewyzszającem bezwątpienia wszystkie inne, nie widzi się drzew pomarańczowych w szczerem polu, jak w Sorrento, a właśnie w Sorrento, ojczyźnie Tassa, nad zatoką neapolitańską w pozycyi, zwróconej bokiem do morza, bardziej malowniczej jeszcze od położenia samego Neapolu. gdzie się jednak "Zwierciadła" nie czyta, właśnie tam Lisio Visconti zaobserwował i zanotował następujące fakty:

Skoro masz wieczorem ujrzeć kobietę, którą kochasz, to skutkiem oczekiwania tak wielkiego szczęścia wszystkie chwile, które od niego dzielą, nieznośnemi sobie czynisz.

Dwadzieścia zajęć zaczynasz i porzucasz w pochłaniającej gorączce. Spoglądasz co chwila na zegarek i nie posiadasz się z radości, jeżeli dziesięć minut upłynie bez tej kontroli; wybija wreszcie upragniona godzina i w chwili, gdy masz zapukać do jej drzwi, wolałbyś jej nie zastać; zarzuty można sobie z tego robić tylko przez refleksyę; słowem, oczekiwanie spotkania sprowadza niemiłe skutki.

Takie właśnie rzeczy pozwalają mówić poczciwcom, że miłość odbiera rozum.

Tymczasem to wyobraźnia wyrwana gwałtownie z rozkosznych marzeń, gdzie każdy krok przynosi szczęście, opada do surowej rzeczywistości.

Dusza wrażliwa wie dobrze, że w walce, która się rozpocznie z chwilą, gdy ją zobaczy, najmniejsze zaniedbanie, najdrobniejszy brak uwagi lub odwagi ukarane zostaną klęską, która na długo zatruje marzenia wyobraźni i oprócz interesów uczucia, poniży jeszcze miłość własną. Mówisz do siebie: "Nie miałem dowcipu, nie miałem odwagi"; ale odwagi wobec tego, co się kocha, nabiera się dopiero wtedy, gdy się już mniej kocha.

Ta resztka uwagi, jaką się wydziera z wielkim trudem marzeniom krystalizacyi, sprawia, że w pierwszych rozmowach z kobietą kochaną wygłasza się mnóstwo zdań bez sensu, lub mających znaczenie wprost przeciwne temu, co się czuje, lub też, co jest jeszcze boleśniejsze, przesadnie określa się swoje uczucia i ośmiesza się je w jej oczach. Mając niejasną świadomość, że się nie zwraca należytej uwagi na to, co się mówi, więc machinalnie czuwa się nad deklamacyą. Nie można zaś przestać mówić z obawy kłopotliwego milczenia, podczas którego jeszcze trudniej byłoby o niej myśleć. Wygłasza się zatem z przejęciem wiele rzeczy, których się nie odczuwa i, którychby się nie potrafiło powtórzyć; stara się unikać jej obecności. aby módz się jej więcej oddać. Gdy zacząłem poznawać miłość, to owo dziwactwo, które w sobie czułem, doprowadzało mnie do wniosku, że nie kocham wcale.

Pojmuję tchórzostwo i powody, dla których nowozaciężni, chcąc się uwolnić od uczucia strachu, rzucają się bezwiednie w sam największy odmęt walki.

Ilość głupstw, które nagadałem w ciągu dwu lal, byle jeno nie milczeć, wprawia mnie w rozpacz, ilekroć o tem pomyślę.

Oto przykład tego, co mogłoby uwydatnić dobitnie w oczach kobiet różnicę, zachodzącą między szczerą namiętnością a galanteryą, między duszą wrażliwą a prozaiczną.

W tych rozstrzygających chwilach jedna z osób zyskuje tyle, ile traci druga: dusza prozaiczna osiąga właśnie ten stopień żarliwości, jakiego jej braknie zazwyczaj, gdy tymczasem nieszczęsna dusza wrażliwa szaleje skutkiem nadmiaru uczucia, które, co większa, służy jej jako środek do pokrycia swego szaleństwa. Zajęta całkowicie powściąganiem swych uniesień, nie zdobywa się na zimną krew, jakiej potrzeba jej do osiągnięcia korzyści dla siebie, wychodzi też wzburzona po ukończonej wizycie, na której duszy prozaicznej udało się posunąć znacznie naprzód. Z chwilą, gdy rozchodzi się o sprawy, dotyczące zbyt blizko jej namiętności, dusza wrażliwa i dumna nie może być wymowna wobec ukochanej osoby, a to skutkiem obawy przed niepowodzeniem, które jest dla niej zbyt dotkliwem. Dusza pospolita, przeciwnie, oblicza dokładnie szansę powodzenia, nie zajmuje się przeczuwaniem przykrości, którą powoduje klęska i ufna w to, co ją czyni pospolitą, kpi sobie z duszy wrażliwej, której według wszelkiego prawdopodobieństwa zabraknie zawsze swobody, koniecznej do wypowiadania najprostszych rzeczy, a zapewniających powodzenie. Dusza wrażliwa, daleka od zdolności wydzierania czegoś siłą, musi się wyrzec wszystkiego i tylko drogą łaski może spodziewać się czegoś od ukochanej istoty. Jeżeli kobieta, którą się kocha, jest istotnie czuła, zachodzi wówczas zawsze obawa pogwałcenia siebie, ilekroć ma się zamiar mówienia jej o swej miłości. Wyraz twarzy trwożliwy, obojętny, zadawałby kłam namiętności, gdyby ta nie zdradzała się innemi, niezawodnemi oznakami.

Wyznawanie tego, co się czuje tak gorącu i z takimi szczegółami, jest robocizną, którą się narzuca sobie samemu, ponieważ czytywało się romanse; gdyby się bowiem było naturalnym, nie ważyłoby się nigdy na rzecz tak bolesną. Zamiast chęci wyrażenia tego, co uczuwaliśmy przed kwandransem, oraz miasto szukania sposobu ujęcia tego w zajmujący i ogólny obraz, wolelibyśmy raczej wypowiedzieć z prostotą chociażby pewien szczegół tego, czem jesteśmy przejęci w tej chwili. Lecz nie, wolimy zadawać sobie najwyższy gwałt jedynie po to, aby nam się powiodło o wiele gorzej i chociaż temu, co mówimy, brak widocznych objawów obecnego uczucia, mimo to uważamy je za stosowne w tej chwili i wypowiadamy rzeczy potwornie śmieszne.

Kiedy wreszcie po całogodzinnem wzburzeniu ów niezmiernie przykry wysiłek wydobycia się z czarownych ogrodów wyobraźni, dokonał się i, gdy już po prostu możesz rozkoszować się samą obecnością tego, co kochasz, zdarza się wówczas często, że nadchodzi chwila rozłąki.

Wszystko to wyda się niezwykłem. Tymczasem byłem świadkiem, jak pewna kobieta, którą jeden z moich przyjaciół ubóstwiał po prostu, uczuwszy się obrażoną, nie wiadomo mu nawet, jakim brakiem delikatności, czego mi nie chciano nigdy powierzyć, skazała go nagle na to, że będzie ją widywał jedynie dwa razy na miesiąc. Te wizyty, tak rzadkie, a tak upragnione, podobne były do napadów szaleństwa i trzeba było całej siły charakteru Salvatiego, aby się szał nie przejawił na zewnątrz.

Już na wstępie myśl o końcu wizyty zajmuje zbyt silnie umysł, aby módz uczuwać rozkosz. Mówi się wiele, nie słuchając się wzajem. Często mówi się zupełnie co innego, a nie to, co się ma na myśli. Plątamy się w dowodzeniach, których nie należałoby przeciągać, ponieważ są śmieszne, gdy zbudziwszy się nagle, słuchamy uważnie. Wysiłek jest wówczas tak gwałtownym, że ma się wejrzenie zupełnie spokojne. Miłość kryje się wskutek swego nadmiaru.

Gdybyśmy byli zdala od kochanki, wyobraźnię naszą kołysałyby najczarowniejsze dyalogi. Zachwyty byłyby najczulsze i najserdeczniejsze. W tym kilkunastodniowym okresie kochankowi zdaje się, że miałby odwagę przemówienia do niej, lecz w wigilię dnia, który ma być szczęśliwym, gorączka zjawia się i potęguje w miarę, jak zbliża się straszliwy moment.

W chwili wejścia do jej salonu, cała uwaga skupia się w tem, by nie powiedzieć, lub nie zrobić szalonego głupstwa, cały wysiłek zdąża ku postanowieniu zachowania milczenia i spoglądania na nią, by módz przynajmniej zachować w pamięci jej postać. Zaledwie jednak człowiek znajdzie się w obliczu kochanki, gdy oczy jego poczynają zachodzić mgłą pewnego rodzaju upojenia. Uczuwa w sobie maniakaliczny popęd do wykonywania dziwacznych czynności, doznaje wrażenia, jakoby miał w sobie dwie dusze: jedną do wykonywania czynności, drugą zaś do ośmieszania tego, co robi. Czuje niewyraźnie, że gdy przykuje uwagę do wykonania głupstwa, to odświeży mu to na chwile krew i zatrze myśl o końcu wizyty i uczucie przykrości, jakiego doznawał z powodu kilkunastodniowej rozłąki.

Jeżeli się znajdzie wówczas jakiś nudziarz, opowiadający płaską historyjkę, nieszczęsny kochanek poświęci mu wtedy całą swą uwagę skutkiem swego niepojętego szaleństwa, jak gdyby się obawiał utracić cośkolwiek z tych tak rzadkich dla niego chwil.

Ta godzina słodyczy, którą sobie był obiecywał przemija, jak płonąca strzała, tymczasem zaś odczuwa z niewypowiedzianą udręką wszelkie drobne okoliczności, wykazujące mu, jak obcym stał się tej, którą kocha. Widzi się w gronie obojętnych, którzy przyszli z wizytą i widzi, że on jeden nie jest przejęty w tej chwili myślami o drobnych szczegółach swego życia, swych minionych dni. Wychodzi wreszcie i, żegnając się chłodno, ma to przerażające uczucie, że czekają go dwa tygodnie, które spędzi zdala od niej. Cierpiałby bezwątpienia daleko mniej, gdyby ją miał utracić na zawsze. Wypadek tego rodzaju, jednak daleko bardziej ponury, miał miejsce u księcia de Policastro, który robił co sześć miesięcy po sto mil do Lecce, aby módz popatrzeć przez kwadrans na uwielbianą kochankę, strzężoną przez pewnego zazdrośnika. Widać tu zatem, że wola jest bezsilna wobec miłości: w ten sposób człek rozgniewany na siebie samego i na swoją kochankę, jakżeby chętnie pogrążył się z całą pasyą w obojętności. Jedyną korzyścią takiej wizyty jest wzbogacenie skarbu krystalizacyi.Życie dla Salvati'ego dzieliło się na piętnastodniowe okresy, które przybierały barwę jednego wieczoru, wówczas mu bowiem pozwalano na widywanie pani ***. Dwudziestego pierwszego maja, naprzykład, zanosił się od szczęścia, drugiego czerwca zaś nie poszedł do niej, żeby nie uledz pokusie i nie palnąć sobie w łeb.

Zauważyłem tego wieczoru, że romansopisarze odtwarzali bardzo licho chwilę samobójstwa. "Jestem spragniony, mówił do mnie Salviati zupełnie spokojnie; muszę wypić tę szklankę wody". Nie zwalczałem wcale jego postanowienia. Pożegnałem go tylko. Wtedy zaczął płakać.

Wnioskując ze wzruszenia, towarzyszącego rozmowom kochanków, nie byłoby rozsądnem wyciągać zbyt nagłych konsekwencyi z jakiegokolwiek szczegółu, oderwanego od ogólnej rozmowy. Nie uwydatniają one dokładnie ich uczuć, wyjąwszy chyba słowa zgoła nieprzewidziane, które są właściwym głosem serca.

Po za tem wyciąganie szczegółowych wniosków da się uskutecznić z fizyognomii całości, z ogółu wypowiadanych rzeczy. Nie należy też zapominać, że zdarza się dość często, iż zbyt wzruszona istota nie spostrzega wzruszenia osoby, która powoduje jej wzruszenie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIX BIS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIX TER.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga druga.

ROZDZIAŁ XL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ L.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LVI BIS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Dodatek.

O TRYBUNAŁACH MIŁOSNYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KODEKS MIŁOSNY DWUNASTEGO WIEKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOTATKA O KAPELANIE ANDRZEJU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONAR SALCBURSKI (1).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ERNESTYNA CZYLI NARODZINY MIŁOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYKŁAD MIŁOŚCI W BOGATEJ RODZINIE FRANCUSKIEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej