Lucjusz Anneusz Seneka

O POCIESZENIU DO MARCJI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V. 

VI.

VII.

VIII. 

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

 XVI.

XVII.

XVIII. 

XIX.

XX.

XXI. 

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

XXVI. 

O POCIESZENIU DO MARCJI

Lucjusz Anneusz Seneka 

I.

Gdybym nie wiedział, Marcjo, że tak dalece wyzwoliłaś się od słabości natury niewieściej, jak również od wszelkich innych ułomności, ponadto, że twe obyczaje przypominają jakby jakiś wzór starodawnej doskonałości, nie ośmieliłbym się przeciwdziałać twemu smutkowi, któremu nawet świat męski chętnie ulega i pielęgnuje go w sobie, ani bym nie miał nadziei, że w tak niesprzyjających warunkach czasu, przed tak wrogim trybunałem sędziego, wobec tak haniebnych oskarżeń potrafię dokazać tego, abyś zaprzestała się żalić na swoją dolę. Ufnością jednak natchnęły mnie już wypróbowany hart twego ducha i przez wielkie doświadczenia dowiedziona twa cnota. Jest rzeczą dobrze znaną, jak zachowywałaś się w stosunku do osoby swojego ojca, którego nie mniej kochałaś niż własne dzieci, z tym jednym wyjątkiem, że nie pragnęłaś, by on je przeżył; zresztą wcale nie jestem pewny, czy nie pragnęłaś, ponieważ wielka miłość dziecięca pozwala sobie na niejedno nawet wbrew dobrym zwyczajom. W miarę swych sił starałaś się przeszkodzić śmierci swojego ojca Aulusa Kremucjusza Kordusa.  Z chwilą jednak, kiedy stało się dla ciebie rzeczą jasną, że wśród siepaczy Sejana żadna inna droga nie stoi przed nim otworem do ucieczki z niewoli, nie pochwalałaś wprawdzie jego postanowienia, ale musiałaś ulec uznając siebie za pokonaną. Płakałaś publicznie i choć tłumiłaś w sobie jęki, to jednak nie ukrywałaś smutku pokazując wesołe oblicze. Wszystko to działo się w tym stuleciu, w którym za wielką miłość ojczyzny uchodziło czynić wszystko z po deptaniem miłości dziecięcej. Skoro jednak odmiana czasów nadarzyła ci jaką taką sposobność, oddałaś na nowo do użytku ludzi talent swojego ojca, na którym wykonano wyrok śmierci, a jego samego uratowałaś od prawdziwej śmierci przez to, że księgi, które ten człowiek nieustraszony swoją krwią pisał, przywróciłaś pomiędzy historyczne pomniki publiczne. Najlepsze zasługi położyłaś dla dziejopisarstwa rzymskiego, tym bardziej że wielka część owych ksiąg spłonęła w ogniu. Najlepsze zasługi położyłaś również dla potomności. Dojdzie do niej nie sfałszowane świadectwo dziejów, których wiarygodność zawdzięczamy wielkiemu ich autorowi. Najlepsze zasługi położyłaś wreszcie dla niego samego, o którym trwa żywa i żywa trwać będzie pamięć, jak długo znajomość historii Rzymu zachowa swą wartość, jak długo znajdować sią będzie chociaż ktoś jeden, kto zechce powrócić do czynów swych przodków, jak długo znajdować się będzie chociaż ktoś jeden, kto zechce się dowiedzieć, co to znaczy być Rzymianinem, co to znaczy być człowiekiem nieujarzmionym w tym czasie, kiedy wszystkie już karki zostały zgięte pod jarzmo Sejana, co to znaczy być człowiekiem wolnym — i pod względem wrodzonych zdolności, i pod względem usposobienia ducha, i pod względem działania. Wielką naprawdę rzeczpospolita poniosłaby szkodę, gdybyś swojego ojca, który dla dwóch najwspanialszych zalet — krasomówstwa i umiłowania wolności, zepchnięty został w niepamięć, nie wydźwignęła na światło. Czytają go dzisiaj, cieszy się sławą, a przyjęty z powrotem do rąk i serc ludzkich, nie obawia się, że przez starość wyjdzie z użycia. O tych natomiast oprawcach, a nawet o samych ich zbrodniach, przez które jedynie zasłużyli sobie na pamięć, szybko słuch wszelki zaginie. Ta właśnie wielkość twej duszy każe mi nie mieć względu na płeć twą niewieścią, każe mi nie mieć względu na twe oblicze, które ustawiczny smutek tak długich lat pokrył żałobą i z jaką siłą raz zaczął, zawsze sposępia. Zastanów się tylko, jak nie przypóchlebiam się tobie ani nie zamierzam pomniejszać uczuć twojego bólu. Oto dawno minione nieszczęścia przywiodłem ci świeżo na pamięć i abyś wiedziała, jak również tę ranę należy uleczyć, odsłoniłem ci bliznę po ranie równie wielkiej. Niech inni działają za pomocą łagodnych środków, niech się wdzięczą i przymilają, ja natomiast postanowiłem stoczyć walkę z twym smutkiem, z oczu zmęczonych i wyczerpanych powstrzymać łzy, które, jeśli chcesz prawdę usłyszeć, płyną już bardziej z przyzwyczajenia niżeli z tęsknoty. I jeśli to będzie możliwe, chcę stoczyć tę walkę przy życzliwym ustosunkowaniu się z twej strony do środków, które cię mają uleczyć. W przeciwnym razie stoczę walkę na przekór twej woli, choć będziesz silnie trzymać i obejmować swój smutek, z którego uczyniłaś sobie namiastkę życia swojego syna. Kiedy wreszcie ten stan się skończy? Już próbowano wszystkiego — na darmo. Już wyczerpały się perswazje przyjaciół, poważne rady wielkich i spokrewnionych z tobą ludzi. Same nauki, dziedzictwo i dobro pozostawione przez ojca, przechodzą bez oddziaływania koło twych głuchych uszu, pociechy zaś w nich zawarte służą ci zaledwie na krótki czas zajmowania się nimi. Nawet naturalne lekarstwo, jakim jest czas, który łagodzi najsroższe cierpienia, wobec ciebie jednej straciło swą siłę. Już oto trzeci rok minął, a tymczasem nic nie ubyło z pierwszego nasilenia. Dzień w dzień odświeża się smutek i umacnia, i przez zwłokę już zdobył dla siebie prawo istnienia, i do takich posunął się granic, że pofolgowanie uważa za hańbę. Podobnie jak każda namiętność głęboko zapuszcza korzenie w sercu, jeżeli zaraz w pierwszej chwili swego powstania nie zostanie stłumiona, tak samo smutne i skłaniające do płaczu, a przeciw człowiekowi srożące się nastroje podsycają się w końcu samym natężeniem cierpienia, smutek zaś staje się dla przygniecionego nieszczęściem wynaturzoną rozkoszą. Pragnąłbym więc od razu przystąpić do zastosowania radykalnych środków leczniczych. Łagodniejszym bowiem leczeniem dałoby się zdławić tę siłę, ale tylko w zarodku. Z większą energią należy walczyć ze złem zastarzałym, ponieważ i leczenie ran wtedy jest łatwe, kiedy jeszcze świeżą krwią broczą. Wtedy dozwalają się i wypalać, i zszywać, i palcami sondować, dopóki się nie zakażą i nie przemienia w złośliwe i ropiejące wrzody. W obecnym stanie rzeczy nie mogę łagodnie i pobłażliwie dobierać się do tak zatwardziałego bólu. Przełamać go trzeba.

II.

Wiem o tym, że wszyscy, którzy chcą innych podnieść na duchu, zaczynają od nauk, kończą na przykładach. Niekiedy jednak jest lepiej ten porządek odwrócić. Z każdym bowiem należy postępować inaczej. Jedni dają się pokierować rozumowym dowodem, drugim należy przeciwstawić sławne imiona i powagę, nie pozostawiającą wolności wyboru duchowi, który wpada w zdumienie na widok rzeczy wspaniałych. Postawię ci przed oczami dwa największe przykłady zarówno twej płci, jak twej epoki: jednej niewiasty, która pozwoliła pokonać się smutkowi, i drugiej, która dotknięta równym nieszczęściem, a większa szkodą, nie na długo oddała panowanie nad sobą swoim cierpieniom, lecz szybko przywróciła swój umysł do stanu właściwej mu równowagi. Oktawia i Liwia, jedna siostra Augusta, druga — żona, obydwie utraciły swych synów w młodzieńczym wieku, obydwie żywiły niezachwianą nadzieję, że ci będą w przyszłości władcami. Oktawia utraciła Marcellusa, w którym zarówno wuj, jak teść zaczęli szukać podpory i na jego barki składać ciężary rządów. Utraciła młodzieńca o bystrym umyśle, tryskającego energią, znakomitego przez swoje wrodzone zdolności, także o wielkiej zacności i wstrzemięźliwości, zarówno ze względu na jego lata, jak i bogactwa nadzwyczaj godnej podziwu, wytrzymałego na trudy, wrogiego rozkoszom i ochoczego do dźwigania wszelkich ciężarów, ile tylko jego wuj chciał ich na niego włożyć, a raczej, że tak powiem, na nim zbudować.

I dobrze wybrał fundamenty, które nie miały się ugiąć pod naporem żadnego ciężaru. Przez cały czas swego życia nigdy nie zaprzestała płakać, nigdy nie zaprzestała wzdychać, do wiadomości nie przyjmowała żadnych słów przynoszących jakąś zbawienną pociechą, nawet nie pozwalała zwrócić swych myśli w innym kierunku, ale ze skupioną na jednym punkcie uwagą i całą duszą przywarta do niego-trwała przez całe życie w takim usposobieniu, w jakim się znajdowała na jego pogrzebie. Już nie powiem, że nie miała odwagi powstać o własnych siłach, ale nawet nie dopuszczała, aby ją dźwignąć. Po prostu uznałaby za nowe osierocenie, gdyby miała zaprzestać płakać. Nie chciała mieć żadnego wizerunku najdroższego syna, nie chciała, aby jej jakąś o nim czyniono wzmiankę. Pałała nienawiścią do wszystkich matek, zwłaszcza przeciw Liwii zwracała swą wściekłość, ponieważ mniemała, że na jej syna przeszło to szczęście, które obietnicą było przeznaczone dla niej. Jak najbardziej oswojona z mrokiem i samotnością, nie spoglądała nawet na brata, z lekceważeniem odrzucała pieśni ułożone dla sławienia pamięci Marcellusa, jak również wszelkie inne objawy czci płynącej z przywiązania, a na każde słowo pociechy zamykała swe uszy. Stroniąc z daleka od uroczystych wyrazów uszanowania, przy tym mając w nienawiści samą nawet zbytnim blaskiem promieniującą wokół pomyślność swego wielkiego brata, grzebała się żywcem i zaszywała w ukryciu. Siedząc w otoczeniu swych dzieci i wnuków, nie zdejmowała z siebie żałobnego stroju, nie bez poczucia obrazy ze strony wszystkich swoich potomków, ponieważ za ich życia uważała siebie za istotę osieroconą.

III.

Liwia utraciła syna Druzusa, który zapowiadając się na przyszłość wielkim władcą, już był wielkim wodzem. Wtargnął w głąb Germanii i tam zatknął sztandary rzymskie, gdzie prawie w ogóle nie wiedziano o istnieniu jakichś Rzymian. Zmarł na wyprawie wojennej, a w czasie jego choroby nawet wrogowie okazywali głębokie uszanowanie i gotowość wzajemnego dotrzymania pokoju i nie śmieli niczego żądać, co by dla nich było korzystne. Dołączyła się do tej śmierci, którą poniósł dla dobra ojczyzny, ogromna żałoba obywateli, mieszkańców prowincji i całej Italii, przez którą tłumnie śpieszyła ludność z kolonii i municypiów na obrzęd żałobny, tak że aż do samego Rzymu ciągnął się kondukt pogrzebowy, najzupełniej podobny do triumfalnego pochodu. Nie dane było matce przyjąć ostatnich pocałunków syna i miłych słów z ust konającego. Długi szlak drogi towarzyszyła szczątkom swego Druzusa, lecz choć przez całą Italię płonęły liczne stosy pogrzebowe, a duszą targała żałość, jak gdyby go przy każdym stosie traciła, to jednak skoro go tylko wniosła do grobowca, jednocześnie pogrzebała i syna, i swoją boleść, i nie dłużej trawiła się smutkiem, niżby to było rzeczą bądź przyzwoitą przez wzgląd na zmarłego Cezara, bądź sprawiedliwą przez wzgląd na żyjącego Tyberiusza. Nie zaprzestała wreszcie ani sławić imienia swego Druzusa, ani wystawiać wszędzie jego wizerunków, tak na miejscach prywatnych, jak i publicznych. Z największą przyjemnością i sama ciągle o nim mówiła, i rozmów innych o nim słuchała, słowem, żyła jego pamięcią, której to pamięci nikt nie potrafi zachować ani rozpowszechnić, kto ją uczynił dla siebie źródłem goryczy i smutku. Wybieraj zatem ten przykład, który z dwóch uważasz za bardziej godny pochwały. - Jeżeli chcesz iść za tym pierwszym przykładem, wykreślisz siebie z liczby żyjących. Poczujesz odrazę nie tylko do dzieci cudzych, ale i swoich własnych, nawet do tego syna, po którym tęsknisz. Staniesz się odstraszającą przestrogą dla wszystkich matek. Zaczniesz odrzucać wszystkie radości, szlachetne i dozwolone, jako zbyt mało licujące z twą dolą. Uwięźniesz w życiu, czując nienawiść do życia. Będziesz najzagorzalszym wrogiem swojego wieku, dlatego że nie strąca cię w otchłań ani czym prędzej nie doprowadza do kresu. Pokażesz jawnie to, co jest najbardziej haniebne i obce twej duszy, znanej powszechnie od lepszej strony, że mianowicie i żyć nie masz chęci, i umrzeć — siły. Jeżeli jednak dołożysz starań, by naśladować drugi przykład największej niewiasty, ten bardziej umiarkowany i łagodny, nie będziesz trwać w zmartwieniach ani się na śmierć zadręczać zgryzotą. Jakimż, o zgrozo! jest to szaleństwem, aby sobie samemu zadawać udrękę z powodu nieszczęścia, a stare katusze powiększać nowymi! Jaką w całym swym życiu zachowałaś prawość i zacność obyczajów, taką i w tej sprawie winnaś okazać. Przecież i dla cierpienia obowiązuje pewna norma umiarkowania. Samego zaś owego młodzieńca, ze wszech miar godnego, by cię, ile razy o nim mówisz i myślisz, napawał pociechą, znajdziesz w szczęśliwszym stanie, jeżeli na spotkanie swej matki będzie wybiegał, tak jak zwykł czynić za życia, wesoły i pełen radości — jawiąc się w twojej pamięci.

IV.

I nie chcę bynajmniej nakłaniać cię do nauk trudniejszych, tak abym rozkazywał ci rzeczy ludzkie znosić w sposób nadludzki, abym w samym dniu pogrzebu osuszał z łez twe oczy matki. Pójdę wraz z tobą do sędziego rozjemcy. Zagadnieniem spornym pomiędzy nami będzie sprawa, czy smutek powinien być wielki, czy bezustanny. Nie wątpię, że przykład Julii Augusty, którą takim serdecznym otaczałaś szacunkiem, większe budzi w tobie upodobanie. I ona właśnie cię wzywa, byś poszła za jej przykładem i radą.

Ona w pierwszym przypływie smutku, kiedy ludzie, rażeni nieszczęściem, są najmniej zdolni do znoszenia cierpienia, kiedy są najbardziej rozgoryczeni i złamani nieszczęściem, dała do siebie przystęp Areuszowi, filozofowi swojego męża, i jak sama wyznała, wiele jej pomógł, więcej niż naród rzymski, którego nie chciała przygnębiać swym smutkiem; więcej niż August, który, gdy usunięto mu jedną z dwóch podpór, zaczął być chwiejny i nawet żałobą jego rodziny nie można go było przechylić na jedną stronę; więcej niż syn Tyberiusz, którego miłość dziecięca sprawiła, że na tym gorzkim i opłakanym przez narody pogrzebie nie czuła, że zabrakło jej czegoś, prócz pełnej liczby jej dzieci. Tak, jak sobie wyobrażam, zwrócił się do niej filozof, taki musiał być początek jego mowy do niewiasty, która była dobrego o sobie mniemania strażniczką jak najpilniejszą: „Aż do dnia dzisiejszego, o ile przynajmniej wiem o tym ja, Julio, jako nieodstępny towarzysz twojego męża, któremu jest znane nie tylko to wszystko, co się przedostaje do wiadomości publicznej, lecz nadto wszelkie tajniejsze poruszenia waszych umysłów, dokładałaś starań, aby nie zaszło nic takiego, co mógłby ktoś w tobie zganić. I takiej zasady przestrzegałaś nie tylko w sprawach poważnych, lecz także w błahych, by mianowicie nie uczynić niczego, za co chciałabyś prosić o przebaczenie pogłoskę, tego najbardziej niezależnego sędziego w stosunku do panujących. Ja ze swej strony nie uważam także niczego za rzecz wspanialszą, niż jeśli osoby postawione na szczycie dostojeństwa udzielają za wiele spraw przebaczenia, ale za żadną nie proszą same. Również i w tym przypadku winnaś więc przestrzegać swego zwyczaju, to znaczy nie powinnaś czynić niczego, czego byś później musiała żałować, że się w ogóle stało, albo życzyć sobie, aby inaczej się stało.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

 XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej