Arystoteles

O ŚWIECIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

O ŚWIECIE

Arystoteles

ROZDZIAŁ I

POCHWAŁA FILOZOFII

Wielekroć myślałem, Aleksandrze, że boską, zaiste nadludzką umiejętnością jest filozofia, zwłaszcza, gdy wznosząc się samotnie ku kontemplacji wszechrzeczy usiłuje dostrzec ukrytą tam prawdę. A podczas gdy inne nauki z powodu wzniosłości i rozległości prawdy pozostają odeń z dala, filozofia nie ulękła się trudu, ani też nie poczuła się niegodną poznania owych wspaniałych rzeczy, owszem, uznała, że tych poznanie jest w najwyższym stopniu właściwe i odpowiednie jej naturze. Skoro bowiem było niemożliwe dla ciała osiągnąć nadziemskie przestworza i opuściwszy ziemię badać owe tajemne przestrzenie - jak to niegdyś próbowali czynić nierozumni Aloadzi - dusza, dzięki filozofii i za przewodem rozumu przekroczywszy ustalone granice, odnalazła nienużącą dla siebie drogę. Rzeczy przestrzennie odległe zjednoczyła w umyśle, bez trudu - jak sądzę  - ponieważ dostrzegła w nich pokrewną sobie naturę, boskim zaś okiem duszy pojęła rzeczy boskie, objawiając je następnie ludziom. W ten sposób zechciała wspaniałomyślnie, i na ile to możliwe, uczynić wszystkich ludzi uczestnikami swych skarbów.

Toteż raczej współczuć należałoby tym, którzy ukazują nam jedno jakieś miejsce, kształt miasta czy też wielkość rzeki bądź piękno góry, jak to niektórzy rzeczywiście uczynili, opisując z niemałym trudem jedni Ossę, inni Nyssę, jeszcze inni jaskinię Korykios, czy też jakiekolwiek inne szczególne miejsce. Należałoby im współczuć z powodu małości ducha, którą okazują kierując tak wiele uwagi ku rzeczom podrzędnym i pozwalając się pochłonąć skromnemu widokowi. To zaś przydarza się im, ponieważ nie potrafią dostrzec tego, co wzniosłe — mam na myśli wszechświat i to, co w nim najdoskonalsze. To bowiem jeśliby poznali, nie ulegliby podziwowi dla jakichkolwiek innych rzeczy, owszem, uznaliby za małe i pozbawione znaczenia wobec wzniosłości tych, którymi zajmuje się filozofia.

Rozważmy zatem i my — w miarę możności jako teologowie — wszystko, co dotyczy wszechświata i tego, co w nim się zawiera podług natury, położenia i ruchu. Tobie bowiem, najszlachetniejszemu z książąt wypada — jak sądzę  — podjąć się studium rzeczy najważniejszych, filozofii, zaś odrzucić wszystko, co małe, i najznamienitszymi dary ubogacić szlachetnych.

ROZDZIAŁ II

ŻYWIOŁY ŚWIATA

Wszechświat jest układem nieba i ziemi oraz wszystkiego, co one obejmują. Inaczej można powiedzieć, iż jest to porządek i harmonia wszelkich rzeczy podtrzymywana przez Boga i za pośrednictwem Boga.

Środkiem wszechświata, nieruchomym, niewzruszonym jest życiodajna Ziemia, ojczyzna i matka wszelkich istot żywych. Natomiast górna jego część, posiadająca także swą wierzchnią granicę, jest mieszkaniem bogów i nazywa się niebem. Wypełniona ciałami boskimi, które zwykliśmy nazywać gwiazdami, porusza się nieustannie, zawsze tą samą kolistą drogą wraz ze wszystkimi gwiazdami bez końca, poprzez całą wieczność. Ponieważ  świat cały ma kształt kulisty, czyli sferyczny i porusza się  — jak powiedziałem -— nieustannie, stąd z konieczności istnieją dwa punkty nieruchome, położone naprzeciw siebie — zupełnie jak w obracającej się kuli — które pozostając niewzruszone podtrzymują sferę; wewnątrz zaś nich wiruje cała masa wszechświata. Owe punkty nazywamy biegunami. Jeśli wyobrazimy sobie linię prostą poprowadzoną pomiędzy tymi dwoma biegunami, przez niektórych nazywaną osią, będzie ona średnicą wszechświata. Jej środkiem jest Ziemia, punktami zaś krańcowymi — bieguny. Jeden z nich, znajdujący się najwyżej w strefie północnej, nazywa się biegunem arktycznym i jest zawsze widzialny. Drugi natomiast, ukryty pod ziemią w strefie południowej, nazywa się antarktycznym.

Substancja, z której utworzone zostało niebo i gwiazdy, nazywa się eterem nie dlatego, iż z racji do ognia zbliżonej natury „płonie" -jak sądzą niektórzy, myląc się bardzo, gdyż w rzeczywistości z ogniem nie ma ona nic wspólnego - lecz dlatego, że „krąży nieustannie"   ruchem kolistym i jest żywiołem różnym od czterech pozostałych, czystym i boskim.

Spomiędzy gwiazd znajdujących się na niebie niektóre stoją w miejscu, a poruszają się tylko wraz z niebem zachowując w nim zawsze to samo położenie. Pomiędzy nimi przechodzi tak zwane koło Zodiaku tworząc jakoby pas, poprowadzony ukośnie przez zwrotniki i podzielony na dwanaście położeń Zodiaku. Inne natomiast [ciała niebieskie], to jest planety, nie poruszają się z jednakową prędkością ani względem wyżej wymienionych, ani też względem siebie nawzajem, lecz przesuwają się każde po swej orbicie, przy czym jedne są bardziej, inne mniej oddalone od ziemi. Ilość gwiazd stojących jest niemożliwa do przeliczenia, mimo iż pozostają na jednej i tej samej płaszczyźnie nieba. Liczba natomiast planet sprowadza się do siedmiu. Posiadają one własne orbity krążenia, ustawione jedna za drugą w ten sposób, iż orbita znajdująca się wyżej jest zawsze większa od bezpośrednio niżej położonej. Wszystkie siedem pozostają zamknięte jedne w drugich i razem włączone w sferę gwiazd stojących.

Orbita, która znajduje się najbliżej gwiazdy stojącej, nazywana jest orbitą Fenona bądź też Kronosa. Zaraz po niej następuje orbita Faetona, zwana także orbitą Zeusa. Z kolei Pyroes, nazywany także Heraklesem bądź Aresem. W dalszej kolejności Stilbon, przez niektórych poświęcany Hermesowi, przez innych Apollonowi, a także orbita Jutrzenki zwana również Afrodytą albo Herą. Potem orbita Słońca, a wreszcie Księżyca. Wraz z tą ostatnią kończy się eter, obejmujący sobą ciała boskie i harmonię ich obrotów.

Po naturze eterycznej i boskiej, która - jak powiedzieliśmy - jest uporządkowana, ponadto niewzruszona, niezmienna i nie podlegająca jakimkolwiek wpływom, następuje inna, całkowicie podatna na wpływy, zmienna, krótko mówiąc, zniszczalna i śmiertelna.

Jej najbardziej zewnętrzną część zajmuje substancja złożona z drobnych cząsteczek o naturze ognia, zapalających się od eteru na skutek jego gwałtownego poruszania się i rozległości. W tej to substancji, zwanej ognistą i nieuporządkowaną, migotają płomienie, uderzają błyskawice. Tam też pojawiają się, a następnie gasną tak zwane belki, beczki oraz komety.

Bezpośrednio poniżej ognia rozciąga się powietrze. 

Ze swej natury jest ono mroczne i lodowate, rozświetlone jednak i ogrzane przez ogień staje się jasne i cieple. W powietrzu przynależącym do rzeczywistości zmiennej, podatnej na wszelkiego rodzaju przeobrażenia, powstają chmury i deszcze, śniegi, szron i grad, uderzenia wichrów i trąb powietrznych, także grzmoty i błyskawice, uderzanie piorunów jako też zderzanie się niezliczonych i mrocznych chmur.

ROZDZIAŁ III

ZIEMIA I MORZE

Poniżej powietrza rozpościera się ziemia i morze. W nich zaś bogactwo roślin, zwierząt, źródeł oraz rzek nieustannie zawracających bądź też dążących ku morzu. Cała ziemia ozdobiona jest rozlicznymi zielonymi roślinami, wysokimi górami, gęstymi lasami a także miastami, które człowiek, stworzenie rozumne, zbudował, nadto - wyspami i kontynentami.

Język potoczny podzielił ziemię zamieszkałą na wyspy i ląd stały, zapominając, że wszystko razem stanowi jedną wyspę, otoczoną zewsząd morzem zwanym Atlantykiem. Prawdopodobnie istnieje jeszcze wiele innych ziem zamieszkałych położonych z dala od naszej. Wśród nich jedne są większe, inne mniejsze, wszystkie jednak dla nas niewidoczne. W rzeczy samej wszystkie nasze wyspy mają się tak do naszych mórz, jak się ma cała zamieszkała ziemia do Atlantyku i wszystkie inne kontynenty do całego Oceanu. Te bowiem są także wyspami otoczonymi zewsząd przez niezmierzone morza. Tak zatem natura płynna, pokrywająca powierzchnię Ziemi, ale zezwalająca niekiedy na wynurzenie się pewnej jej części zwanej wówczas ziemią zamieszkałą, następuje bezpośrednio po powietrzu. Poniżej natury płynnej, zupełnie głęboko, w samym środku wszechświata znajduje się Ziemia, ściśnięta, zespolona, nieruchoma, niezniszczalna. Tę właśnie część wszechświata nazywamy „w dole".

Owe pięć  żywiołów mieści się w pięciu sferycznie ukształtowanych przestrzeniach, przy czym sfera o mniejszym zasięgu otaczana jest przez bezpośrednio większą. Ta więc Ziemia otoczona jest wodą, woda powietrzem, powietrze ogniem, ogień eterem. Wszystko to razem tworzy wszechświat, którego część górna jest mieszkaniem bogów, dolna zaś jest mieszkaniem istot przemijalnych. Ta właśnie dolna część obejmuje zarówno element wilgoci, który zwykliśmy nazywać rzekami, źródłami i morzami, jako też element suchości zwany ziemią, kontynentami i wyspami.

Spośród wysp jedne są wielkie jak te, którą nazywamy ziemią zamieszkałą, oraz liczne inne otoczone wielkimi morzami, drugie natomiast, znacznie mniejsze, dostrzegalne są naszym wzrokiem i znajdują się w Morzu Wewnętrznym. Wśród nich na szczególną wzmiankę zasługują: Sycylia, Sardynia, Kreta, Eubea, Cypr, Lesbos. Do rzędu mniej znacznych należą: Cyklady, Sporady i szereg innych o różnych nazwach.

Morze, które rozciąga się dokoła ziemi zamieszkałej, nazywa się Atlantykiem albo Oceanem i opływa wszystko. Poprzez wąski przesmyk na Zachodzie, tak zwane Słupy Herkulesa, wkracza w Morze Wewnętrzne jakby do portu i, rozszerzając się stopniowo, rozlewa się szeroko obejmując wielkie, wzajemnie połączone zatoki, bądź też zamyka się w wąskich przejściach i na nowo rozszerza. Po prawej stronie, jeśli się wchodzi przez Słupy Herkulesa, tworzy najpierw dwie zatoki, tak zwane Syrty, z których jedna nazywa się Wielką, druga Małą. Po przeciwnej stronie nie tworzy więcej podobnych zatok, lecz trzy morza: Sardyńskie, Galijskie oraz Adriatyk. Naprzeciw, zupełnie blisko, rozciąga się Morze Sycylijskie, a w dalszej kolejności Kretejskie z przylegającymi doń morzami: Egipskim, Pamfilijskim, Syryjskim z jednej, Egejskim zaś i Martwym z drugiej strony. W przeciwnym względem wymienionych mórz kierunku rozciąga się rozległy Pontos, którego część leżąca najbardziej w głębi nosi nazwę Meotis; ta zaś, która znajduje się na zewnątrz Hellespontu, łączy się poprzez cieśninę z morzem zwanym Propontydą.

Na wschodzie Ocean wkracza na nowo, otwierając Zatokę Indyjską oraz Perską, a następnie tworzy Morze Erytrejskie, będące ich przedłużeniem. Z drugiej strony wchodzi długą cieśniną, a potem rozszerza się znowu, otaczając krainy: Kaspię i Hyrkanię. Ponad nimi obejmuje rozległą nizinę położoną jeszcze dalej niż wody Meotis. Płynąc ponad Scytią i krainą Celtów, otacza ziemię zamieszkałą aż po Zatokę Galijską i wspomniane wyżej Słupy Herkulesa, za którymi rozciąga się Ocean otaczający Ziemię.

W tym właśnie miejscu znajdują się dwie wielkie wyspy zwane brytyjskimi: Albion i Irlandia. Obydwie większe od uprzednio wymienionych, położone są powyżej krainy Celtów. Nie mniejsze od tych są także Taprobane - leżąca na krańcu ziemi zamieszkałej, poniżej Indii, oraz Febol, znajdująca się w pobliżu Zatoki Arabskiej. Znaczna ilość drobnych wysp położonych wokół wysp brytyjskich oraz Iberii tworzy jakby koronę wokół ziemi zamieszkałej, która - jak powiedzieliśmy - jest wyspą. Jej szerokość  - jak twierdzą najznamienitsi geografowie — wynosi w najszerszym miejscu nie mniej niż 40000 stadiów. Długość natomiast najwyżej 70000. Dzieli się [ona] na Europę, Azję i Libię.

Europa rozciąga się pomiędzy Słupami Herkulesa a najdalej wysuniętą zatoką Pontu oraz Morzem Hyrkańskim w miejscu, gdzie wąski pas lądu oddziela je od Pontu. Niektórzy zamiast cieśniny wskazują jako granicę rzekę Tanais.

Azja natomiast rozciąga się, począwszy od wzmiankowanej już cieśniny, od Pontu i Morza Hyrkańskiego, aż do innej cieśniny, leżącej pomiędzy Zatoką Arabską i Morzem Wewnętrznym. Ono właśnie oraz Ocean otaczają Azję. Niektórzy jednak utrzymują, iż granicami Azji są rzeki Tanais oraz Nil.

Libia rozciąga się od Cieśniny Arabskiej aż po Słupy Herkulesa — inni wszelako twierdzą, że granicami są Nil i Słupy. Egipt, nawadniany przez wylewy Nilu, zaliczany jest przez niektórych do Azji, przez innych do Libii. Wreszcie wyspy są przez niektórych traktowane osobno, przez innych natomiast przyłączane do tych regionów, w pobliżu których się znajdują.

Tak więc wyjaśniliśmy, jaka jest natura i położenie Ziemi i morza, czyli tego, co zwykliśmy nazywać ziemią zamieszkałą.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej