Antoni Magier

O UŻYWANIU

Konwersja: Nexto Digital Services

O UŻYWANIU BAROMETROW, TERMOMETROW, Y INNYCH INSTRUMENTOW METEOROLOGICZNYCH.

Magier Antoni

§.I.

O PRZEPOWIADANIU ODMIAN POWIETRZA.

Nie masz nic, coby mogło w powszechności każdego tak obchodzić, iak wiadomość o nastąpić maiących odmianach powietrza. W Meteorologii (1) same tylko dostrzegania, czyli obserwacye mogą w tey mierze dać iakowe obiaśnienie, teorya zaś zdaie się mieć tyle zalety, iż od niey tylko na doświadczeniu wspartey, spodziewać się można wydoskonalenia tey tak ważney umieiętności. Kto chce mieć dobry iustrument meteorologiczny, mniey togo obchodzi, że tenże okazuie stan aktualny powietrza, żąda raczey po nim, aby mógł wiedzieć, iaka na potym odmiana nastąpi. Lecz dla czego prosty częstokroć chłopek bez żadnego przygotowania, bez nauki, z zapewnieniem na kilka dni wprzód odmianę przepowiada, którey fizyk opatrzony W dokładne instrumenta, niekiedy przewidzieć nie może? Zapewne prości ci ludzie na wolnym wychowani powietrzu, którego odmiana bardziey stanu ich się tyczę, poznaią onę po drobnych nieiakich znakach, trudnych im nawet do wytłómaczenia, a te w ogóle wzięte sprawuią na nich iakoweś przeczucie podobne zwierzętom, pierwszym ich w tey sztuce nauczycielom. Upatruią przytym znaki mieyscowe, to mgłę o tey porze w pewnym mieyscu, to obłoczek na iakowym wzgórku, to odzywanie się, lub przelatywanie ptaków i t. d. Ale cóż? oddaleni od tego mieysca na kilka lub kilkanaście mil, iuź znaleść się nie potrafią, i na ten czas od fizyka coś pewnieyszego dowiedzieć się mogą.

(1) Meteorologia iest część fizyki, maiąca rzecz o fenomenach natury, które widziemy w atmosferze, z Greckiego Meteorm nazwanych, iako to mgła, deszcz, śnieg, grad, tęcza, blyskawica, wiatry, i t. d.

§ II.

WYNALAZEK BAROMETRU.

Gdy zastanawiamy się nad własnościami powietrza, gdy uważamy, iaki ma wpływ do utrzymania zdrowia i życia naszego, i iak podobnież skutkuie na wszystkie otaczaiące nas ciała, poznaiemy na ten czas, iź stan iego odmieniający się bardziey nas obchodzić powinien. W powietrzu atmosferycznym dwie są głównieysze własności, to iest: ciężar i spręźność powietrza, których odmiany w codziennych dostrzeźeniach upatrywać możemy. Nim się przystąpi do wniosków, które z tychże obserwacyi wyniknąć mogą, wspomnierny cokolwiek o okoliczności, która do odkrycia tychże własności powietrza była powodem.

W roku 1643. Toricelli, uczeń Gailileusza, sławnego matematyka we Włoszech, napełniwszy merkuryuszem rurkę szklanną na trzy stopy długą u wierzchu zalutowaną, i tęż przewróciwszy, gdy ią zanurzył w naczyniu małym nalanym merkuryuszem, uważał, iź merkuryusz do wysokosci 28. calów tylko w rurce się unosił, wniósł zatym, że nie inna tego musi być przyczyna, tylko ciśnienie słupa powietrznego naprzeciw słupowi W teyże rurce merkuryuszowemu. Wiec ilość powietrza w tey grubości wzięta, iak otwartość rurki, a w tey wysokosci, iak cała atmosfera, równie ciężyć powinna, co ilość merkuryuszu w teyże rurce w 28. calach zaięta. Zaczem ciężar powietrza równie niedozwalał wyżey wychodzić wodzie w rurze wyższey nad stop 32., którą ogrodnik do pompowania wody tak wysoką zrobiwszy, pytał się dawniey Galileusza o przyczynę, co dla tego uczonego przytrudne było do wytłómaczenia. Więc stosunek 28. cali do 32. stop okazuie, iż merkuryusz blisko 14. razy cięższy od wody być powinien. Co gdy tak iest, wnosić daley można, iż powietrze atmosferyczne razem wzięte tyle cięży na ziemi, iak gdyby ta merkuryuszem w wysokosci 28. cali, lub wodą na stop 32. była oblaną. Tak małe Toricellego doświadczenie, iak piękne za sobą pociągnęło wnioski, i iak otwarte podało uczonym pole do czynienia w tym dalszych doświadczeń!

Jakoż sam Toricelli nie przestał na tym, postrzegł daley, iź merkuryusz w rurce nie w iedney mierze się unosił, ale raz szedł cokolwiek do góry, drugi raz opadał; po dalszych dostrzeganiach, wniosł, iź odmiana powietrzą atmosferycznego tego iest przyczyną, a zatym, że powietrze raz zdaie się być lżeysze, drugi raz cięższe. Od tey epoki wziął swóy początek szacowny w fizyce instrument, który z Greckiego nazwano Barometr, to iest miara ciężaru powietrza. Barometr stał się wkrótce instrumentem powszechnym, i każdy starał się go mieć dla poznawania odmian powietrza, w którym żyiemy.

W dostrzeganiach fizycznych opadanie, lub wznoszenie się merkuryuszu w barometrze, rachuie się na cale, liniyki i ich części. Z takowych ciągłych obserwacyi wypada wynalezienie na mieysce każde śrzedniego terminu, czyli śrzedniey wysokości merkuryuszu w tym mieyscu zwyczayney, a to dla tego, ażeby w pospolitym używaniu dać można poznać, ieżeli powietrze w znaczney odległości od tego terminu cięższe lub lźeysze w tymże mieyscu barometr okazuie.

Srzednia zatym wysokość merkuryuszu w pospolitych barometrach naznacza się słowem odmiana (Variable). Ponieważ zaś wznoszenie się i opadanie merkuryuszu nie bywa w dalszey od siebie odległości, iak coś więcey nad dwa cale, tę więc odległość zastępuią wyżey nad variable i niźey dane co4. liniyki podziały, przy których na górze pisze się: Pogoda, stała pogoda i t. d., a niżey: Deszcz, wielki deszcz i t. d. iedynie dla tego, ażeby można w powszechności łatwiey być zrozumianym, gdy się mówi, źe np. barometr stoi na pogodę, iak mówiąc, iż iest w wysokości tak wielu cali i tylu liniyek.

Każde zatym znacznieysze mieysce, lub miasto głownieysze, podług obserwacyi tam czynionych, ma inny śrzedni termin merkuryuszu na barometrze, iako to Paryż cali 28. Berlin c. 27 lin: 8. Warszawa c. 27. lin: 9. Kraków c. 27. lin: 4. i t. d.

§ III.

BAROMETRA RÓŻNEGO KSZTAŁTU.

Ażeby barometr stał się wygodnieyszym do przenoszenia, użyto zaraz rurki szklanney u dołu zakrzywioney z bańką otwartą, i takowe na deszczułkach bywaią przytwierdzone, iako ie pospolicie widziemy.

Inni rurkę szklanną umocowali w naczyniu małym szklannym za pomocą skórki, przez którą powietrze na merkuryusz działa. Tym sposobem barometra robione, iako się niżey okaże, za naylepsze są miane.

Morland wynalazł barometr, u którego w pewney długości rurka nachylona, obszernieysze daie mieysce merkuryuszowi do przechodzenia, i rozległą formuie skalę. Taki barometr iest: tylko mieyscowy.

Hook przydał do rurki merkuryuszem napełnioney gwichcik, który na merkuryuszu się wspiera, i zawieszony iest u rolki, czyli krążka, u którego z drugiey strony wiszący podobnyź gwichcik utrzymuie równowagę; merkuryusz wznosząc się, lub opadaiąc, posuwa gwicht, a tym sarnym u krążka umocowaną skazowkę, która na cyferblacie pokazuie gradusy. Takowy barometr nazywaią zegarowym, ponieważ ma formę zegara, i dobrze zrobiony, może być bardzo czułym na naymnieysze odmiany powietrza.

Huygens był wynalazcy barometru nazwanego podwóynym (barometre doubie). Ten ma dwie rurki, obydwie z sobą w wysokości barometrom zwyczayney złączone, pierwsza napełnia się merkuryuszem, na nim nalewa się spiritus kolorowy, który do pewney wysokości drugą rurkę zaymuie; przy tey rurce oznaczona iest skala długa blisko na 24. cale, która odpowiada gradusom skali zwyczayney, nie dłuższey nad dwa cale; mnieysze zatym odmiany powietrza tu są znacznieysze, lecz takowe barometra nie są przenośne.

Farenheit umyślił skrócić długość barometru, i zrobił go w czterech rurkach złączonych, z których ostatnia likworem kolorowym napełniona. Ten ma podobne wady, iak wyżey dopiero wspomniony.

Inni starali się robić barometra, których na morzu do obserwacyi użyć można, i którym kołysania okrętu szkodzić nie mogą.

Widziemy ieszcze barometra, które aby były do przewożenia wygodnieysze, maią. srzuby u spodu; srzuba posuwaiąc się, wpędza merkuryusz do góry w rurkę, i tym sposobem utrzymuie merkuryusz, iż go powietrze przerwać nie może. Te ieźeli do przewożenia są dogodne, często zepsuciu podlegaią, i na mieyscu potrzebuią uregulowania; skóra, na którey się merkuryusz wspiera, przez wilgoć powietrza, ciężar merkuryuszu, i używanie rozciąga się, i iest przyczyną, iż merkuryusz coraz niżey opada. Starano się temu zaradzić, używaiąc zamiast skórki, korka, ale i ta konstrukcya ma swoie wady.

Powszechnie się zatym wszyscy teoryści na to zgadzaią, iż barometra, i w ogólności wszystkie instrumenta fizyczne im są prostsze w swoim składzie, tym doskonalsze do użycia, tym mniey wadom podlegaią.

Uwaga. Pomiędzy wielu barometrami uważamy, iż niektóre poruszone w ciemności, wydaią światło przebiegaiące mieysce, w którym merkuryusz szkła się dotyka. Wytłomaczenie tego fenomenu nie iest inne, iak tylko, iż merkuryusz dotykając się. ścian wewnętrznych rurki, przez tarcie, sprawnie światło elektryczne; albowiem, żeby to doświadczenie się udało, potrzeba nayprzód, aby szkło wewnątrz było bardzo czyste, i nie zbyt grube, takoż merkuryusz przez gotowanie oczyszczony ze wszelkiey wilgoci; ostrożności, które przy doświadczeniach elektrycznych powszechnie się zachowuią.

§ IV.

Koniec wersji demonstracyjnej.