Narcisse Michaut

O WYOBRAŹNI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ DRUGI.

ROZDZIAŁ CZWARTY.

ROZDZIAŁ PIĄTY.

ROZDZIAŁ SZÓSTY.

ROZDZIAŁ SIÓDMY.

ROZDZIAŁ ÓSMY.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY.

ROZDZIAL X.

ROZDZIAŁ JEDENASTY.

ROZDZIAŁ DWUNASTY.

O WYOBRAŹNI

studyum psychologiczne

Michaut Narcisse

Przełożył z francuskiego Antoni Lange.

PRZEDMOWA.

I.

Badanie szczegółowe wyobraźni zdaje mi się najtrudniejszem z zadań, jakie przedsięwziąć może psycholog. Jakże wistocie przypisać wyobraźni, śród innych potęg duszy — miejsce osobne i rolę właściwą? Miejsce, jakie jej dajemy, zbyt jest małe, a rola, jaką jej się przypisuje, nigdy jej nie zadawalnia. Swobodna jej natura zdaje się unikać wszelkiego przymusu i uchodzić nawet przed zbyt ciekawem spojrzeniem. Kochająca i różnokaztałtna, przybiera ona wszystkie formy, zawsze obecna, choć nie zawsze widzialna, bywa wtedy najpotężniejszą, gdy się ukrywa. Już to słaba, już to wszechmocna — ledwie dotyka świadomości i wnet potem opanowuje ją całą. Nie dość tego: zachowała ona sobie połowę życia, aby w niej panować prawie bez podziału, tworząc bezkrólewie rozumu i rozwagi; chcę mówić o śnie. Drwi ona z naszych wysiłków jej ujęcia, a jednak ona-to — w tej właśnie chwili poddaje mi niewyraźne obrazy, któremi chcę ją malować. Nakoniec jest ona ściśle związana z ciałem, tym dziwnym niewolnikiem, którego dusza prowadzi za sobą, w ciągłej trwodze, że ono może się lada chwila zbuntować, aby swą władczynią — duszą — owładnąć. Ten związek tak jest ścisły, że wielu filozofów uważało wyobraźnią za niegodną stanowienia części duszy właściwej (spirytualnej) i wolnej, pozostawiając jej badanie samym tylko fizyologom: niby król, który, widząc, że nie zdoła rządzić jedną z prowincyj swego państwa, odstępuje ją sąsiadowi, dość potężnemu lub dość rozważnemu dla podźwignięcia tak wielkiego ciężaru. Naturalna to abdykacya! Kiedy, po długich i ciężkich wysiłkach, filozof nakoniec zdołał uszeregować należycie zjawiska duszy ludzkiej, nie jest-że to żałosnem napotkać buntownika, który nie tylko nie chce stać w miejscu, lecz swojem postępowaniem narusza trwałość całego gmachu?- Czyż byłby on o tyle panem siebie, aby mu paru ostrych słów nie powiedzieć? Czy sądzicie, że astrologowie szkoły Ptolemeusza spokojnem okiem patrzeć mogli na błądzące komety?

II.

Kto zamierza badanie faktów tak wielorakich, i pozornie tak kapryśnych, — musi szukać drogi między Scyllą a Charybdą, które tylko ciasną ścieżkę pozostawiają w pośrodku. Albo śledzić on będzie wyobraźnię w jej najrozmaitszych objawach; starać się o odtworzenie nieskończonej jej rozmaitości odcieniami swego stylu; szczęśliwą śmiałością figur retorycznych zastąpi niedostatek języka i, co jest rzeczą misterną, blaskiem swej mowy te sprawy uwidoczni: ale praca jego będzie raczej dziełem poety niż filozofa. Nauka nic nie skorzystała z mieniących się konturów jego malowidła. Proza nawet oprze się tego rodzaju kaprysom; i znajdą się rzeczy, których nie będzie można powiedzieć, lecz które trzeba będzie śpiewać. Delille próbował tego przy pomocy wszystkich środków swojego talentu; a książka jego, której nikt nie czyta, musi odstraszać od takiej myśli tych, co nie mają jego dowcipu i wiedzy.

Jeżeli zaś filozof postanowi traktować swój przedmiot z całą powagą i surowością odpowiednią nauce — niebezpieczeństwo wcale się nie zmniejszy. Ten język surowy, te ścisłe formuły, te niezłomne klasyfikacye: nie sąż to narzędzia zbyt grube do studyów tak subtelnych? Jakże nałożyć prawa fantazyi, której istota na tem zdaje się polegać, aby praw nie mieć wcale — i która jest podobną do tych zbyt delikatnych ciał chemicznych, które wyparowują całkowicie, skoro zaczynamy tylko ich rozbiór?

Jest-że to więc urojenie chcieć z wyobraźni uczynić przedmiot nauki ścisłej i dokładnej? Znaczy- ż to, że wszelaka nauka tego przedmiotu nie będzie nigdy możliwą — i że pozostaje nam tylko rejestrować rozmaite fakty? Bynajmniej: gdzie tylko można znaleźć coś ogólnego, tam jest miejsce dla nauki. Otóż, dając jak najszersze pole kaprysowi, prawdą jest, że w sprawach wyobraźni jest coś stałego i regularnego, słowem są prawa, które warto wydobyć ze zjawisk i zestawić, bez uroszczenia do zbytniej ścisłości, dla której ten przedmiot nie daje pola. Jest to właśnie owa ciasna ścieżka, o której wyżej wspomniałem, a którą teraz pójść zamierzam.

III.

Nie wahałem się nigdy korzystać z odkryć fizyologicznych, ilekroć wydawało mi się to użytecznem. W książce, traktującej o rzeczach duszy będzie zatem nieraz wzmianka o nerwach, mózgu, ganglionach i t. d. Rzecz ta dziś nie zadziwi nikogo: pięćdziesiąt lat temu wydałoby się to osobliwością, co dowodzi, jak ostatniemi czasy poprawiły się stosunki fizyologów z psychologami. Istotnie, żadnemu z fizyologów nie przyszłoby dziś do głowy opłakiwać tyranię i nietoleranyę filozofów, co najwyżej boleją oni nad ich zaślepieniem i przesądami. Ale nie tak było koło r. 1830, o czem, aby się przekonać, dość przeczytać dzieło Broussais'go. Gniew słabo tajony przeciw psychologom widać na każdej stronnicy, poczem znika, ustępując miejsca męczeńskiej rezygnacyi. W braku innych dokumentów, historycy przyszłych stuleci niechybnie opowiadać będą, że fizyologowie musieli przechodzić okres bardzo trudny. Znajdą się może tacy, którzy będą przypuszczali, że tron francuski w XIX w. zajmował jakiś złośliwy psycholog, który prześladował fizyologów więzieniem i gilotyną — i który ich zmuszał do ukrywania się w katakumbach, gdy chcieli najmniejszy móżdżek dyssekować. Chwała Bogu, jeżeli fizyologia miała złe czasy, to już one dawno minęły, i tryumf ją wynagrodził za prześladowania; chwilowo można się było nawet obawiać zmiany ról — i nietolerancya rzeczywista mogła nastąpić po po nietolerancyi urojonej. Przesadne uroszczenia fizyologów, którzy chcieli całą naukę o duszy sobie przywłaszczyć, przeraziły psychologów, którzy stali na uboczu, jęcząc po trochu i nie chcąc żadną miarą wspólnika, który zamierzał taką lwią część zabrać sobie. Była to jednak ambicya do przebaczenia w młodej gałęzi wiedzy, która sił probuje i chętnie się pieści odległemi nadziejami; dziś, kiedy fizyologia, doszedłszy wieku dojrzałego, stała się bardziej tolerancyjną, będąc mniej śmiałą — nie nie przeszkadza jej dawnej rywalce rękę do niej wyciągnąć. Żadna prawda nie może innej prawdy zaprzeczać, i, jeżeli uczeni nieraz się spierają, to nauki zawsze są w zgodzie. Nikt więc nie powinien się lękać prawd, które mogą sąsiednią gałąź wzbogacić; błędy tylko mogą się bać światła, które śmierć im przynosi. Jeżeli żaden spirytualista nie chwieje się w swoich przekonaniach, przyznając, że wrażenia mają swe organy cielesne: skąd-że pochodzi wstręt do przyjęcia tej samej zasady co do innych faktów psychologicznych? Piękne prace uczonych takich, jak Flourens, Magendie, Müller, Leuret, Gratiolet, Claude-Bernard, Vulpian, Luys, — nie zawierają nic takiego, coby mogło przerazić filozofów. Więcej nawet, ci ostatni powinni im przyklasnąć, najlepszy sposób przyklaśnięcia — to z nich skorzystać. Descartes, Malebranche, Bossuet, tak samo korzystali z fizyologów XVII wieku; przykład ich jeszcze wart naśladowania. Przez to samo już, że fizyologia i psychologia mają wspólny przedmiot badania, człowieka, to chociaż rozważają go one ze stron przeciwnych, nie mogą być sobie zupełnie obce; ich granice nie są tak ściśle oznaczone, aby zawsze łatwo było je rozpoznać, a czasami przestąpić z pożytkiem. Trzeba przyznać, że dusza nie przebywa w ciele jak sternik w okręcie, lecz że formuje z ciałem całość naturalną, której wszystkie części, jak mówi Bossuet, mają konieczny i doskonały związek pomiędzy sobą *. Jakże więc nie pragnąć, aby nauka ciała i nauka duszy związały się stosunkami dobrego sąsiedztwa, zjednoczyły swe wysiłki ku wspólnym badaniom i szły razem na zdobycie prawd, któremi obie się zajmują; lecz aby ten związek był trwały i płodny, nie powinien on mieć żadnej ukrytej myśli co do zdobyczy lub opanowania. Sprzymierzone nauki powinny pamiętać, że anneksya nie jest związkiem. Zjawiska, jakie każda z nich bada, są z innego szeregu, ale zjawiska jednego szeregu mogą być poprzednikami zjawisk drugiego szeregu. Dwie te nauki więc, choć zajmują się przedmiotami tak różnemi — nie robią jednak rzeczy całkiem odmiennych i wydaje się prawdą, że jedna bez drugiej zrozumianą być nie może. Po tysiąckroć zauważono, że przyjmując nawet rzecz dowiedzioną, jakoby dany stan świadomości miał za poprzednika lub współtowarzysza jakąś określoną zmianę w systemie nerwowym, to jednak zjawisko psychiczne żadną miarą do odpowiedniego stanu fizyologicznego zredukować się nie da. W tym ostatnim dobre przyrządy mogą wystarczyć; w zjawisku duchowem lupa i skalpel nic nie pomogą: potrzeba tu świadomości.

Uwielbienie np. wypływa z ruchu wirującego w jednej z półkul mózgowych; ale mimo to uwielbienie ma swoją własną naturę — i żadne udoskonalenie mikroskopu nie utożsami ruchu z uczuciem; powiedzieć to — znaczy tyle co dowieść. Dodam, że w sprawie wspólnej, dział psychologów będzie zawsze większy: gdyż ostatecznie nauka myśli ma swoją wartość nawet wówczas, gdy ją odłączymy od badania jej warunków organicznych; badanie fizyologiczne zaś ma o tyle tylko znaczenie, o ile pomaga badaniu myśli Lecz byłoby to niewłaściwem, gdyby psychologowie odczuwali z tego powodu dumę lub fizyologowie — upokorzenie.

* Jestem z mojem ciałem ściśle związany — mówił też Deseartes — i tak z niem zlany i połączony, że stanowię z niem jakoby jedną całość.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

1. Zmiany świata są wogóle niezależne od zmian duszy. — 2. Przeciwnie, zmiany duszy zależą od zmian świata. Określenie postrzeżenia. — 3. Postrzeżenie nie jest to podobieństwo stanu duszy i zjawiska zewnętrznego. — 4. Rola ciała w postrzeżeniu.

Postawmy naprzód straszny problemat, który zawsze wydawał się ludziom zdrowego rozsądku niegodnym tego, aby się nim rozumny człowiek zajmował, a który jednak zawsze bladością pokrywał twarz filozofów i skronie mędrców pochylał. Niechaj czytelnik na jedną chwilę, wyłączywszy człowieka, rozważy ten obszerny splot sił i zjawisk, który zowiemy światem. Każde z nich posłusznem jest jakiemuś prawu i wszystkie dążą ku wspólnej harmonii. Żaden przypadek nie narusza tej cudownej zgody, której rozdźwięki nawet stanowią prawo. Gwiazdy toczą się po swych orbitach, pory roku następują po sobie, ocean przepływa i odpływa, rzeki płyną po swych pochyłościach, rośliny, zwierzęta rodzą się, żyją i umierają — i nic nie narusza tego "wiecznie jednostajnego biegu wszechświata". Tylko w niektórych spotkaniach ten, który zbudował ten wspaniały zegar, na chwilę rękę swą wychyla, jakby dla przekonania, że pozostał nazewnątrz i poza swem dziełem.

A oto teraz człowiek zabłąkany — jak mówi Pascal, — w tym dalekim powiecie wszechświata. Dla poznania swej słabości nie potrzebuje on rozdymać swych myśli aż do tych światów dalekich, których nie dosięgnie; bezużytecznem byłoby dlań również rozważanie gwiazd najbliższych, które tak uchodzą jego władzy, że na jedną chwilę nie potrafiłby opóźnić ani przyśpieszyć ich biegu: wystarczy mu rozejrzeć się dokoła tej ziemi, która jest jego dziedziną. Od tylu wieków powierzchnia zaledwie nosi jakikolwiek ślad pobytu człowieka; wcześniej lub później pomniki, jakie on stawia, aby zachować światu znak swego przyjścia — znikają, zapadają w pył i nicestwo; — i jest to jeden z argumentów, jakie moraliści wszystkich czasów rozwijali ku obniżeniu naszej pychy.

Tak więc wszechświat jest w niezależności (prawie) zupełnej w stosunku do człowieka; rodzaj ludzki mógłby zniknąć bez śladu, a bieg świata przeto żadnej niemal nie uległby zmianie.

II.

Czy niezależność ta jest wzajemną? człowiek — czyż zawiera — jak świat — formułę swego rozwoju w samym sobie? Czy jest on całością naprzeciw drugiej całości? czy też część jej tylko stanowi odpowiedź niepewną? Bez wątpienia — dusza ma — jak wszystko — swoją naturę i swoje prawa; nie podobna jej rozumieć jako substancyą bezwzględnie pozbawioną cech, bez formy, bez właściwości, bez świadomości, jako czystą władzę rozważania świata. Bez wątpienia śród zjawisk, jakie się w niej odbywają — są takie, które przypisać należy jej własnej sile wewnętrznej, która-to siła rozwija się na zasadzie praw swej istoty; pewnem jest też jednakże, że prawie wszystkie te zjawiska znajdują pobudkę nazewnątrz — i że w ten sposób prawa ich kolejności powinny być nazewnątrz szukane. Cała natura działa na nią i porywa ją w swoim biegu. Wyobraźmy sobie wszechświat (fizyczny) bez człowieka: zaledwie że jakąś lukę w nim znajdziemy. Wyobraźmy sobie duszę ludzką bez wszechświata: a z przerażeniem stajemy przed ogromną próżnią i mrokiem bez granic.

Jeżeli brak jednego tylko zmysłu, np. wzroku lub słuchu — już jest wielką przeszkodą dla ducha — wyobraźmy sobie stan duszy podobnej do naszej, bezwzględnie odosobnionej od świata, całkowicie w sobie zamkniętej, i własną treścią żyjącej, jeżeli oczywiście można to nazwać życiem. Zróbmy doświadczenie, grube wprawdzie, lecz niewątpliwe. Otwórzmy jaką książkę i jednem pociągnięciem pióra wykreślmy na jednej lub dwóch stronicach wszystkie słowa, wyrażające pojęcia pośrednio lub bezpośrednio wypływające ze wzroku; uczyńmy to samo dla słuchu i innych zmysłów; poczem zobaczymy, co pozostało. Będziemy mieli w ten sposób nowy dowód, jeżeli potrzeba, że większość przemian duszy jest wynikiem zjawisk zewnętrznych. Czy dusza nasza je czyni siłą własną pod wpływem pobudek zewnętrznych, czy też ulega im biernie — nic to nie znaczy: w obu wypadkach, wpływ siły zewnętrznej jest niewątpliwy. Przemiany, jakie się odbywają w duszy pod działaniem takiego wpływa, noszą nazwę postrzeżeń (percepcyi).

III.

Uważam za rzecz niewątpliwą istnienie świata zewnętrznego i działanie, jakie na nas ten świat wywiera. Nie idzie tu o stwierdzenie wartości powodów, na których się opiera niezwyciężona wiara rodzaju ludzkiego; nie dlatego, aby takie przedsięwzięcie było niemożliwe, lecz że pociągnęłoby mnie za daleko; a co do pytania tak wielkiej wagi — lepiej jest milczeć niż powiedzieć za mało. Przypuszczając więc istnienie przedmiotu postrzeżeń, postaram się wrychle zbadać, jaką być może istota samego postrzeżenia; i niech mi przebaczy Reid ciekawość, którą on ze swojej strony sądziłby niewłaściwą.

Myślą, która się nasamprzód wysuwa, jest podobieństwo zjawiska zewnętrznego i zjawiska wewnętrznego. Nawet imię obrazu (wyobrażenia) wskazuje, że takie było pojęcie pierwotne, i zapewne pojęcie to nigdy wiary śród ludzi zupełnie nie straci. Dodajmy, że wcale nie jest to do życzenia. Myśl, że postrzeżenie jest odbiciem rzeczy — tak jest przyrodzoną, że ci nawet, którzy są przekonani o jej nieprawdziwości — używają jej codziennie jako dogodnej przenośni, która nie przedstawia żadnego niebezpieczeństwa naukowego.

Dla filozofów (jeżeli się tacy znajdą), którzy myśl uważają wprost za stan mózgu, zdanie, że wyobrażenia są podobne do przedmiotów, nie zawiera nic zasadniczo sprzecznego tak, iżby je można odrzucić bez badania. Mogą je oni zwalczać faktami, lecz nie mogą mu odmówić swej uwagi. W istocie, dlaczegóż-by nie miało być w mózgu ruchów i postaci podobnych ruchom i postaciom świata zewnętrznego? Wielu filozofów dziś jeszcze daje o pamięci to naiwne objaśnienie. Są to biedni ludzie, zapewne, lecz przyznać też należy, że ich wykład nie ma w sobie nic nielogicznego.

Co do tych filozofów, którzy odróżniają ducha od materyi, pytanie może być rozwiązane a priori. Rzeczywiście — jak zrozumieć jakiekolwiek podobieństwo między stanem ducha a stanem ciała? Obaczmy tylko spis własności ciała i zapytajmy, gdzie ma się mieścić podobieństwo? Zapewne nie w materyi. Więc w rozciągłości? Ale ten wyraz stosuje się do ducha tylko w przenośni. W kształcie? Ale nie można mówić o kształcie, gdzie niema rozciągłości. Myśl o przedmiocie ciężkim, sprężystym, dziurkowatym, czyliż będzie ciężka, sprężysta, dziurkowata? Nie podobna również rzeczom przypisywać własności podobnych do zmian, jakie w nas budzą. Czy przypiszemy im barwę? Ale to wrażenie w niczem nie przypomina stanu powierzchni, zdolnej odbijać takie lub inne promienie... Ciepło? Ale, jak mówi logika Port Royal'u — znaczyłoby to tosamo, co kłaść w nie ogień. Tembardziej też można podobnie rozumować o wszystkich innych wrażeniach.

Ale może być, że to podobieństwo, które nie istnieje między rzeczą a obrazem, znajdzie się w porządku ich następstwa tak, że kolej naszych postrzeżeń wyobraża kolej zjawisk zewnętrznych. Jest to również złudzenie. Zjawiska zewnętrzne nie wiążą się w łańcuch ciągły i jednolity, odbywają się one w przestrzeni, a przytem w liczbie nieokreślonej i jednocześnie. Znajdują się w zależności wzajemnej, przenikają się i zaplatają nawzajem; jeżeli niektóre zdają się tworzyć szereg prawidłowy i niezależny, zależy to od naszej zdolności oderwania (abstrakcyj), dzięki której możemy się ograniczyć na warunkach bespośrednich zjawisk, na których poznaniu zależy nam najwięcej, ponieważ cała nasza potęga wobec przyrodzenia wynika z tej znajomości.

Postrzeżenia — przeciwnie — tworzą w czasie szereg jedyny i jednoliniowy. Choćby warunki, jakie je wywołały, były najróżnorodniejsze, one same są proste i nie mogą przedstawiać szeregów splecionych.

Przypuśćmy chwile kolejne t t' t" t"', przypuśćmy, że w każdej z tych chwil odbywa się jednocześnie pewna liczba zjawisk a b c d

i t. d.

Jeżeli naprzeciw chwil t t' t" t'" postawimy zjawiska, jakie się w nich odbywają, to otrzymamy obraz następujący.

t ............ abcd

t'....... e f g h

t"....... i k 1 m

t'"....... n o p q

Przypuśćmy, że szeregi prostopadłe a e i n, b f k o, e g I p, d h m q, wyobrażają kolej przyrodzoną zjawisk t. j. że np. a poprzedza w rzeczywistości e, e -i, i—n.

Wyobraźmy sobie dalej, że te zjawiska mogą wywołać postrzeżenia a' b' c' d' e', formujące szereg jednolity.

Z tego przypuszczenia wynika jedna rzecz widoczna, że szereg ten, jakikolwiek jest, nie może naraz tworzyć szeregów rozmaitych i jednoczesnych. Obaczmy przynajmniej, czy on wyobraża choć jeden szereg. Percepcya wywołana w chwili t jest skutkiem jednego ze zjawisk abcd; w chwili t' będzie podobnież skutkiem e f g h; i toż samo w innych chwilach.

Aby więc szereg postrzeżeń wyobrażał szereg jakikolwiek zjawisk, potrzeba i wystarcza, aby postrzeżenia, odpowiadały zjawiskom oznaczonym literami jednej kolumny prostopadłej, np. a' e' i' n'. Jeżeli się zjawią w jakimkolwiek innym porządku, np. V g' i' p' — pewnem jest, że nie mogą odpowiadać żadnemu szeregowi.

Owóż, ponieważ liczba zjawisk jest niezmiernie wielka, mało jest prawdopodobnem, aby szereg postrzeżeń wyobrażał jakikolwiek szereg zjawisk przyrodzonych.

Nawet nie zdarzy się to nigdy. Niema istotnie w naturze szeregów zupełnie niezależnych od siebie nawzajem, jakeśmy to wyżej zaznaczyli. Każde zjawisko ma wielorakie poprzedniki, każdy skutek jest wypływem wielu przyczyn. Wynika stąd, że niemożliwem jest, aby jakikolwiek splot postrzeżeń wyobrażał jakikolwiek splot zjawisk, tak jak jest niemożliwem, aby linia wyobrażała figurę o dwóch lub trzech wymiarach.

Zapewne, używając różnych środków indukcyjnych (naprowadzających), możemy znaleść częściowo porządek przyrodzenia i nawiązać każde zjawisko do jego najbliższych poprzedników; w ten sposób dochodzimy do pojęcia szeregu przyrodzonego zjawisk, lecz go nie postrzegamy (percypujemy) i jeżeli, raz pojąwszy ten szereg, wyobrażamy sobie, żeśmy go istotnie postrzegli, to dlatego, że zpośród postrzeżeń, które tłumnie co chwila się zjawiają, odrywamy (abstrahujemy) te, które do tego szeregu nie należą.

IV.

Czyż wnioski te pozwalają nam wątpić o rzeczywistości postrzeżeń? Bynajmniej, jeżeli tylko niemożliwość objaśnienia danego faktu nie jest zaprzeczeniem tego faktu. Jakikolwiek zatem byłby wynik takich rozważań, nie są one niebezpieczne. Sceptycyzm idealny będzie zawsze tylko zuchwałym oporem niektórych umysłów subtelnych przeciw rozsądkowi ogólnemu, nie mówię zdrowemu rozsądkowi, gdyż ten nietylko nie jest zdolny rozwiązać takich pytań, lecz nawet, postawić ich nie może. Być może nawet, że nie jest bezużytecznem istnienie takich umysłów, choćby tylko po to, aby poruszyć zdrętwienie tych filozofów, którzy umieją pogardliwe zwątpienie w sprawach duszy, jedynych wszakże, które nam bezpośrednio podpadają pod rozważanie — łączyć z naiwnem zaufaniem w wartość najtrudniejszych i najbardziej złożonych dowodów świata cielesnego, który im tak pewnym się wydaje. Dzieciństwem byłaby trwoga, że błąd tak mało zaraźliwy — mógłby dotknąć ogół ludzki. Choćby filozofowie krzyczeli najgwarniej, nie zagłuszą oni potężnego głosu, którym świat zewnętrzny broni swojej sprawy i bezustannie wierzeniom naszym się narzuca. Mimo to badajmy dalej, czy nie możnaby usunąć zaznaczonych wyżej sprzeczności; czy też mamy wyznać swą niewiadomość i schylić głowę przed nieprzeniknioną tajemnicą.

Rozważaliśmy dotąd postrzeżenie jako wynik bezpośredniego działania świata na duszę, i, rozumując w duchu tego przypuszczenia, nie mogliśmy zdać sprawy z samego zjawiska. Ale to przypuszczenie czyż nie jest fałszywem?

Jest niem bezwątpienia. Fałszem jest, że wszystkie ciała mogą budzić w naszej duszy postrzeżenia. Jedno tylko ciało ma taki przywilej: nasze własne. Zjawiska zewnętrzne są dla duszy jak niebyłe, dopóki nie mają odbicia w związanem z nią ciele. I, prawdę mówiąc, określenie postrzeżenia, dane poprzednio, powinno być zmienione w sposób następujący:

Postrzeżenie jest to określona reakcya duszy pod wpływem również określonej przemiany ciała.

Rozważmy naprzód stosunki ciała naszego z ciałami, które je otaczają. Oczywiście, trudności wynikające z potrzeby wyjaśnienia związku stanów duszy i zmian ciała, nikną w chwili, gdy występuje pytanie o stosunkach ciał pomiędzy sobą. Więcej nawet: o ile trudno pojąć zależność duszy od rzeczy zewnętrznych, o tyle również trudno byłoby wyjaśnić niezależność ciała od nich. Wszechświat istotnie ciąży całkowicie nad każdą ze swych części; jest on — jak mówi Leibniz — cały z jednej sztuki. Taki jest związek zjawisk jednoczesnych, że każde z nich może być uważane za warunek wszystkich innych. Te nawet, które odbywają się gdzieś najdalej, również na nas oddziaływają; rozważmy tylko, jaki wpływ na nas wywiera bezustanny ruch gwiazd na niebie. Nadto — ponieważ teraźniejszość cale zależną jest od przeszłości, powiedzieć można, że, wyobrażając stan obecny rzeczy, przez to samo ciało wyraża wszystkie stany przeszłe, niejako zgromadzone, zbite w teraźniejszości. Wistocie, powracając do poprzedniego przykładu, przypomnijmy, że pochylenie ekliptyki równika, które wytwarza pory roku, jest wynikiem przyczyn, które działały na wiele stuleci przedtem.

Rozważmy teraz, że wszystkie działania sił zewnętrznych na ciało, jakkolwiek złożone, zlewają się zawsze w jedną wypadkową, którą — jak wiemy — jest pewien stan układu nerwowego. Wszystkie te wypadkowe tworzą szereg jednolity, jednoliniowy, podobny w tym względzie do szeregu postrzeżeń, i nietrudno pojąć związek, jaki między niemi istnieje. Ciało jest pośrednikiem duszy ze światem zewnętrznym. Jego rolą istotną w postrzeżeniu, zdaje się, jest tłómaczenie zjawisk jednoczesnych na szereg jednolity wypadkowych kolejnych, układanie co chwila syntezy świata. "W ten sposób z ciała, w którem jest zamknięta, dusza ogarnia wszystko — i widzi, jak cały świat odbija się na tem ciele, tak jak bieg słońca odznacza się na zegarze słonecznym" *).

Czyż te uwagi rozwiały zupełnie ciemność, otaczającą zjawisko percepcyi? Nie, lecz jeżeli choć cokolwiek zmniejszyły gęstość tego mroku, to nie są bezużyteczne.

*) Bossuet Poznanie Boga i siebie samego. R. III. § 8.

ROZDZIAŁ DRUGI.

I. Różnica między postrzeżeniem a wrażeniem. II. Określenie idei. III. Określenie wyobrażenia. IV. Różnica między wyobrażeniem a postrzeżeniem.

I.

Rozważałem dotąd postrzeżenie w całości, nie zwracając uwagi na nic innego, prócz jego stosunku z przedmiotem. Można wiec było o niem mówić, jako o zjawisku prostem i niezłożonem. Czas teraz badać samego w sobie; a ponieważ prostota jego jest tylko pozorną, należy z niego wydzielić części składowe.

Rozbierając pierwsze lepsze postrzeżenie, widzimy w niem nasamprzód dwa pierwiastki, z których jeden wyraża szczególnie udział siły zewnętrznej, drugi — wynik własnej działalności ducha.

Z tych dwóch pierwiastków pierwszy zowie się wrażeniem. Bossuet słusznie je określa tak: jest to pierwsza rzecz, która budzi się w duszy wobec przedmiotu. Poczem stara się on dokładnie je odróżnić od innych pierwiastków, które mu towarzyszą w postrzeżeniu. "Pierwsza rzecz, którą czuję, zbliżając rękę do ognia lub poruszając nią lód - jest zimno lub gorąco i t. d. Mogę potem mieć rozmaite myśli o świetle, badać jego naturę, zauważyć jego odbicia i załamania, badać nawet barwy, które znikają natychmiast, skoro tylko światło usuwamy i zdają się być tylko przemianami samego światła, t. j. różnemi odbiciami i załamaniami promieni słońca i innych ciał świetlnych. Ale wszystkie te myśli przychodzą mi dopiero po tem postrzeżeniu zmysłowem światła, które nazwałem wrażeniem zmysłowem — i ono to obudziło się we mnie nasamprzód, gdy tylko otworzyłem oczy.

Podobnie, odczuwszy ciepło lub zimno, mogę zauważyć, że ciała, które mi dają te czucia — naruszyłyby w rozmaity sposób moją rękę, gdybym jej nie odciągnął: gorąco-by ją spaliło, lód by ją zamroził, i t. d. Ale nie to spostrzegam w pierwszej chwili, zbliżając się do ognia lub lodu. W pierwszej chwili zrodziło się we mnie pewne dostrzeżenie, które wyrażam tak: Zimno mi, gorąco mi — i to się zowie wrażeniem zmysłowem lub czuciem" *).

Tak więc w całym składzie faktów, tworzących postrzeżenie, czucie zmysłowe zawsze (wyjąwszy wypadki, o których niżej się powie) jest pierwszem zjawiskiem, albo przynajmniej pierwszem, które się objawia, gdyż może poprzedzają je inne, które nie dochodzą do naszej świadomości; pytanie trudne, które tu rozbierać nie byłoby na miejscu.

Czucie lub wrażenie zmysłowe jest zatem częścią postrzeżenia, nie będąc samem postrzeżeniem; jest ono tylko jego punktem wyjścia; może istnieć, choćby mu żadne postrzeżenie nie towarzyszyło lub z niego nie wynikało. To właśnie zauważono np. u zwierząt, którym pozostawiono organy zmysłów i część ośrodków nerwowych, podlegających wrażeniom, a wycięto resztę. Zwierzęta te odbierają wrażenia światła, ale nic nie widzą; wrażenia słuchu — ale nic nie słyszą. Wrażenie tedy, zanim stanie się postrzeżeniem, ulega mniej lub więcej długiemu, mniej lub więcej zupełnemu przetrawieniu; musi być uświadomionem, t. j. pomieszczonem w pewnym szeregu wrażeń minionych a podobnych, i do przyczyny zewnętrznej odniesionem; wszystko to, jak widzimy, wymaga interwencyi pamięci i jakiegoś rozumowania, choćby nawet najszybszego. Postrzeżenie zatem może być uważane jako zbiór idej, zgromadzonych naokoło wrażenia zmysłowego, które jest jej ośrodkiem, lecz bynajmniej nie częścią główną. Dusza, wistocie, w czasie trwania postrzeżeń jest bardziej czynną niż bierną, więcej daje niż bierze. Podnoszę oczy i spostrzegam drapieżnego ptaka, latającego na pewnej wysokości. Jaki jest w tem dostrzeżeniu udział zmysłów? Czarna plama na tle błękitnem— oto wszystko, co mi one dają, reszta jest dziełem inteligencyi. Czucie (wrażenie) jest więc raczej powodem, niż przyczyną postrzeżenia — i jest to tak prawdziwem, że czucie może się zmienić, a postrzeżenie mimo to nie ulegnie wielkim przekształceniom. Czy widzę człowieka całego — od stóp do głów — czy też do połowy, czy nawet tylko część jego ubrania, kapelusz np. - wszystko to jedno: w każdym razie widzę człowieka. Więcej nawet, wrażenia zupełnie odmiennego szeregu, np. smak, zapach, barwa, mogą wywołać to samo postrzeżenie, jeżeli tylko ideje łączące się z temi wrażeniami są te same we wszystkich przypadkach.

*) Bossuet. L. cit. R. II § 1.

II.

Kilkakrotnie użyłem wyrazu ideja, a ponieważ jest to wyraz używany w najrozmaitszem znaczeniu, muszę wskazać, w jakim sensie tutaj używać go będę. Słowem tem, którego treść rozszerzam po nad jego zwykłe znaczenie, oznaczam wszelki element pierwotny, inny niż wrażenie zmysłowe, z pośród tych pierwiastków, jakie dostrzedz możemy w jakiemkolwiek zjawisku umysłowem.

Ideje, tak pojmowane, grają więc w psychologii rolę mniej więcej taką, jak ciało proste w chemii. Dodajmy, że prostota jednych zarówno jak drugich, jest tylko względna i tymczasowa, ponieważ analiza, długi czas bezsilna, może nakoniec znaleźć drogę prawdziwą. Kiedy Davy rozłożył potaż, sodę, barytę i t. d., strącił je ze stanowiska ciał prostych, jakie dotąd zajmowały. Z podobnem powodzeniem jaki psycholog śmiały a ciekawy może rozłożyć na pierwiastki stan ducha, który się dotąd zdawał pierwotnym i niezłożonym.

Przypominam, że są dwa rodzaje idej: jedne, które dusza znajduje lub przynajmniej zdaje się znajdować (dodaję to ograniczenie, aby nie trwożyć nikogo i nie wywoływać niewczesnych kwestyj); drugie, które z pierwszego rzutu oka zdają się odtworzeniem mniej lub więcej słabem wrażeń poprzednich. Jak sprężysta łodyga, naruszona w swem położeniu równowagi, dopiero po wielu wahaniach powraca do niej, tak dusza, raz wstrząśnięta wrażeniem, długo przechowuje ruch nabyty i snmoistnie go odnawia; stąd owe zjawiska, które nazywamy ideją barw, tonów, smaków i t. d., które tem się odróżniają od odpowiednich wrażeń, że są mniej żywe a trwalsze.

Myliłby się wszakże ten, coby, przesadzając zaznaczoną wyżej analogię, sądził, że ideje mogą, jak ciała proste w chemii, istnieć samodzielnie.

Abstrakcya może je z łatwością wydzielić z pośród złożonych stanów umysłu, lecz nie przypisywać im osobnego istnienia. Napróżnobyśmy się starali myśleć o kolorze lub smaku bez innej cechy przedmiotów kolorowych lub smakowych; tembardziej ideje rozumowe nigdy-by nie mogły być oddzielonemi od pojęcia zjawisk, z powodu których się ukazują, tak np. ideja przestrzeni nie może się ukazać bez idei pewnej formy, barwy, i t. d. Ideje więc występują w grupach mniej lub więcej złożonych, i taka-to grupa stanowi drugi pierwiastek postrzeżenia, znaczniejszy co do swej wagi, jak to widzieliśmy już wyżej.

III.

Drugi ten pierwiastek, który się przyłącza do wrażenia i który je dopełnia — czyliż tak silnie jest z nim powiązany, że go oddzielić niepodobna? Bynajmniej, raz ukształtowana grupa idej długo jeszcze może istnieć, kiedy wrażenie już minęło. Może się nawet samoistnie odnawiać, gdy już zanikło na czas dłuższy lub krótszy. Jest to kombinacya, żyjąca dłużej od przyczyny, która ją wywołała. Te grupy idej, stawszy się niezależnemi od wrażeń, z któremi były połączone, nazywają się obrazami (wyobrażeniami) i dusza, rozważana pod względem, władzy ich przechowywania, odtwarzania, kombinowania, nosi nazwę wyobraźni.

Postrzeżenia i wyobrażenia mieszają się bezustannie tak, że ani jedne ani drugie nigdy całkowicie nie opanowują duszy. Kiedy nawet postrzeżenia są najżywsze, nie wyłączają one bynajmniej idej, zależących do grup innych; a jednak najgłębsze marzenie bezustannie naruszają jakieś postrzeżenia. Wrażenia bowiem napierają na nas ze zbyt wielu stron, abyśmy je kiedykolwiek w zupełności odepchnąć mogli. Postrzeżenia i wyobrażenia działają więc bezustannie wzajem na siebie, ale nie z jednakową mocą. Wogóle wyobrażenia mają słaby wpływ na postrzeżenia, które się budzą jednocześnie z niemi; przeciwnie, postrzeżenia zmieniają prawie zawsze obrany, z któremi są w związku.

IV.

Mimo jednoczesnej obecności wyobrażeń, postrzeżeń i ciągłego ich wzajemnego oddziaływania, nie trudno je odróżnić od siebie; to znaczy, że wśród idej, które w każdej chwili zajmują umysł, bardzo łatwo oddzielić od siebie te, które są wynikiem wrażenia obecnego, od tych, które są od niego niezależne. Choćby przedmiot wyobrażenia był tym samym, co przedmiot postrzeżenia; choćby jedno było najsilniejsze, a drugie najsłabsze, nie masz tu złudzenia: Oto dom, który zaledwie dostrzegam po za kryjącemi je drzewami; nie zdaje mi się jednak, abym go sobie ściśle wyobrażał. Przeciwnie, wyobrażam sobie najdokładniej inny; rysuję sobie w myśli jego dach, okna, kominy; nie pozwala mi to jednak sądzić, że go widzę rzeczywiście. Co prawda, odróżnianie nie zawsze jest tak szybkie i tak łatwe, ponieważ są obłąkani i halucynaci; w półcieniu ludzie przytomni nawet z trudem odróżniają to, co widzą, od tego, co marzą.

Aut videt, aut vidisse putat per nubila lunam!

Trudniej jeszcze decydować o bardzo słabym dźwięku, czy go słyszymy, czy też wyobrażamy go sobie; najrozumniejszy człowiek może być chwilowo ofiarą złudzenia bardzo silnego; ale są to niespodzianki, które nie trwają długo i które rozum rychło opanowuje. Bardzo często w teatrze lub przy czytaniu powieści zdarzają się okrzyki: "Czym przebudzony? Czy to marzenie? Czy to nie próżne złudzenie mię porywa?" Nic rzadszego w życiu nad uczucia, wyrażające te przenośnie. Są to sposoby mówienia używane przez poetów, kiedy chcą zaznaczyć swe zdumienie. Zresztą nikt się tem nie da omamić; i wogóle większość ludzi najczęściej odróżnia bardzo dobrze to, co sobie wyobraża, od Jego, co postrzega. ;

Na zasadzie jakich znaków? Wszelkie bowiem odróżnianie każe przypuszczać jakiś sprawdzian.

Niewątpliwie, postrzeżenia zawierają pierwiastek, którego brak wyobrażeniom — wrażenie; ale, ponieważ zawsze mamy jakieś wrażenie, należy wiedzieć, dlaczego, w pewnych przypadkach, uważamy to wrażenie za przyczynę współczesnych mu idej; w innych zaś — za rzecz obcą i nienależącą do tego koła.

Powody tych różnych wnioskowań są liczne. Nie mam zamiaru podawać tu całkowitego ich spisu, tem mniej zaś wspominać o powodach przypadkowych lub powszechnie wiadomych. Jest to np. rzecz widoczna, że obrazy są zazwyczaj mniej żywe i wyraźne od postrzeżeń *). Każde postrzeżenie tworzy niejako całość ściśle określoną, i prawie zawsze wiemy dokładnie, kiedy się zaczyna a kiedy kończy. Przeciwnie wyobrażenia mają kontury niewyraźne i rozwiewne, zaczynają się niewidocznie i kończą podobnież; są to nie tyle określone stany świadomości, ile mniej więcej dowolne podziały w łańcuchu, którego każde ogniwo ściśle się wiąże z poprzedniem i następującem.

Silniej zaznaczę poniższe różnice, związane z naturą wyobrażeń, tak, że możnaby je a priori wyprowadzić z samego określenia.

1. Przypomnijmy sobie, że wyobrażeniem jest to, co pozostaje z postrzeżenia po oderwaniu wrażenia. Jest to agregat idej w szczególnym stanie kombinacyi, agregat przeżywający samo wrażenie, które go utworzyło, lecz któryby nigdy bez niego się nie wytworzył. Każde więc wyobrażenie następowało po postrzeżeniu. Zanim ułożyło się w nas wyobrażenie jakiegoś miejsca, osoby, wypadku — musieliśmy postrzedz to miejsce, osobę, wypadek. Wistocie, zdarza się niekiedy, że po pewnem wyobrażeniu następuje postrzeżenie, które zdaje się być jego kopią, np. kiedy zdarzenie stwierdza przewidywania, lub gdy malarz, oglądając swój obraz, rozpoznaje poprzednio utworzone wyobrażenie.

Jeżeli jednak te wyobrażenia mogą poprzedzać odpowiednie postrzeżenia, łatwo rozpoznać, rozkładając je na czynniki pierwotne, że każdy z tych pierwiastków odtwarza postrzeżenie pierwotne. Nadto, między postrzeżeniem a wyobrażeniem, które po niem następuje, nie widzimy nic pośredniego; ostatnie zdaje się po pierwszem następować samorodnie; przeciwnie, postrzeżenie gdy następuje po wyobrażeniu, nie wydaje się wynikiem naturalnym. Malarz nie sądzi, że widok jego płótna jest bezpośrednim wynikiem jego pomysłu; wie on, jakiej pracy poprzedniczej musiał się oddać, jaki złożony szereg ruchów wykonać musiał, aby dojść do swego postrzeżenia; podobnie, kiedy się odbywa jakiś wypadek przewidziany, nikt nie sądzi, że przewidywanie jest jego przyczyną.

2. Ponieważ postrzeżenia są to ideje, zgromadzone naokół pewnego wrażenia; ponieważ znowu wrażenia, zależą od jakiejś przyczyny zewnętrznej; więc — w ostatecznej analizie — ta-to przyczyna wywołuje postrzeżenia; prawo więc, na zasadzie którego one następują po sobie, powinno być szukane w rzeczach, nie zaś w duszy. Ich poprzedniki są nam nieznane; lub, jeżeli je znamy, to jedynie skutkiem późniejszego rozważania, Nic w duszy nie uprzedza o postrzeżeniu, jakie ma powstać; nic go nie wprowadza. Usłyszenie jakiegoś szmeru w niczem się nie wiąże z poprzednim stanem ducha. Wyobrażenia, przeciwnie, mają prawie zawsze — już to w postrzeżeniach dawniejszych, już to w innych wyobrażeniach — poprzedniki łatwe do poznania; — mamy poniekąd ich przeczucie. Ich ukazanie się prawie zawsze się tłómaczy za pomocą pewnych praw, zwanych kojarzeniem pojęć, a które znajdują się w związku z samym ustrojem umysłu. Wszystkie one mniej więcej są w zależności od woli, która może podług swojego widzenia wywoływać je lub usuwać; nie zależy zaś od nas zupełnie mieć lub nie mieć postrzeżeń. Żaden wysiłek z naszej strony nie mógłby ich obudzić lub zatrzymać; jesteśmy zawsze wobec nich jak widzowie, którzy patrzą na widowisko, a nic nie mogą w niem zmienić.

3. Wrażenie przez cały czas swego trwania zachowuje nienaruszoną kombinacyę idej, które naprzód wywołało. Ten sam węzeł, który sieć zaplótł, nie pozwala się jej rozwiązać. Wynika stąd, że związek części jest daleko mocniejszy w postrzeżeniach, niż w wyobrażeniach. Różne ideje, składające postrzeżenie drzewa, tworzą całość tak mocną i której pierwiastki mają pomiędzy sobą związki tak stałe, że żadna praca ducha zmienićby go nie mogła. Trudno jest rozwiać ideje całości, do której należą, aby je wprowadzić do innej chce się zawsze uczynić krok ostateczny, nie uczyni się nigdy pierwszego.

Zresztą, co do pytań, jakie możemy tu fizyologom postawić, zgoda jest prawie zupełna i wszyscy odpowiadają jednomyślnie:

1. Że wrażenia z jednej strony, postrzeżenia i wyobrażenia z drugiej mają organy różne.

2. Że organ postrzeżeń jest ten sam co organ wyobrażeń.

3. Że dla postrzeżeń równie jak i dla wyobrażeń organ jest jeden.

*) Zdarza się jednak czasem rzecz odwrotna, choć mimo to nie bierzemy wyobrażenia za postrzeżenie. Więc nie jest to dostateczne kryteryum.

II.

Przypomnijmy sobie naprzód w krótkich słowach budowę układu nerwowego.

Jest to — jak wiadomo — wielki splot, w całem ciele rozprzestrzeniony, ale którego pierwiastki (komórki lub włókna nerwowe) zgromadzone są szczególnie w czaszce i kręgosłupie. Można tu łatwo odróżnić dwa szeregi organów: ośrodki nerwowe w ścisłem znaczeniu i nerwy, które z nich promieniują na wszystkie strony.

Wiadomo też, że główną i prawie jedyną rolą nerwów jest przenoszenie wrażeń zewnętrznych do ośrodków nerwowych — lub też rozpowszechnianie w organach podniecenia, wypływającego z ośrodków. Nerwy są to więc przewodniki, lecz nie zupełnie bierne, ponieważ, w pewnych wypadkach zmieniają one wrażenie, jakie roznoszą *).

Jeżeli przetniemy nerw w pobliżu ośrodka (np. mlecza pacierzowego, jeżeli idzie o jaki nerw rdzeniowy) i podraźnimy jego koniec peryferyczny, żadne czucie się w nim nie obudzi; jeżeli przeciwnie podraźnimy koniec ośrodkowy — czucie budzi się natychmiast — i w którejkolwiek części nerwu dokonano przecięcia — jest ono zupełnie takie same.

Ośrodki nerwowe są zatem częścią istotną układu. Tworzą one masę ciągłą, wydłużoną, zaokrągloną w części górnej, zamkniętą w skrzyni kostnej — i złożoną z dwóch ściśle ze sobą powiązanych substancyj: białej i szarej.

Co do konfiguracyi zewnętrznej można tu odróżnić różne części: mlecz pacierzowy, rdzeń przedłużony, most Varolego, ciałka czworacze, móżdżek, szypułki mózgowe, wzgórki wzrokowe, ciałko prążkowane, zwoje mózgowe.

Fizyologowie określają rolę tych rozmaitych organów, odcinając je lub rozcinając na zwierzęciu żywem i badając, jakie czynności pod wpływem tych cięć znikają; trudno dokładnie określić siedlisko różnych wrażeń. Wrażenia, które świadomości wydają się prostemi, mają zapewne warunki fizyologiczne bardzo złożone, wymagające współudziału wielu organów. Uczeni też nigdy nie byli w zgodzie zupełnej pod tym względem. Jednakże przeważyło ostatecznie przekonanie, że "most Varolego" jest siedliskiem czuć organicznych i wrażeń smaku i słuchu **), a ciało czworacze — siedliskiem wrażeń wzrokowych; ta ostatnia lokalizacya jednak znajdowała zawsze przeciwników ***).

Inni fizyologowie, opierając się na nowych doświadczeniach, wszystkie dawne twierdzenia obalili i wzgórkom optycznym przypisywać poczęli główną rolę we wrażeniach.

Nie znaczy to, aby nie uznawali roli mostu Varolego i ciał czworaczych; również nie zaprzeczają oni doświadczeniom, na których poprzednicy ich opierali swe teorye; tylko inaczej tłómaczą te doświadczenia: twierdzą oni, że praca fizyologiczna, zaczęta w moście Varolego i ciałkach, kończy się dopiero we wzgórkach i uświadamia się, uległszy w tem miejscu nowemu opracowaniu.

"Wzgórze wzrokowe — mówi Poincare — stanowi górną granicę nerwowego systemu zmysłowego. Dotyka ona bezpośrednio sfery duchowej i ona tylko jedna może połączyć system nerwowy intelektualny ze zmysłowym. We wzgórzu wzrokowem tworzą się wyobrażenia, fotografują się przedmioty, drgania dźwiękowe zmieniają się w dźwięki, wypływy ciał pachnących — w zapachy; podrażnienia dotyku zmieniają się w świadomości we wrażenia dotykowe. Tu dopiero, fakt zmysłowy jest dokonany, a mózg może sobie wykładać i wyjaśniać te obrazy, dźwięki, zapachy, dotyki". Wzgórza wzrokowe zajmują sam środek mózgu; pęczki włókien białych wprowadzają je w stosunek z warstwą korową zwojów mózgowych. Znajdujemy tu cztery małe odosobnione jądra substancyi czerwonawej, rozłożone w linii podłużnej, od przodu do tylu idącej, a które — jak sądzą uczeni — stanowią ośrodki różnych wrażeń. Jądro przednie zdaje się zachowanem dla wrażeń węchowych; następne, największe ze wszystkich — dla wrażeń ocznych; trzecie, bardziej pośrodku leżące — dla wrażeń organicznych; ostatnie nakoniec- dla wrażeń słuchowych.

Dr. Fournie wlewał chlorek cynku do rozmaitych części wzgórz optycznych; ciało to rozkłada tkanki, stwardniając je. Uczony widział, jak kolejno znikały różne wrażenia, stosownie do niszczonej części, wrażenia oczne naprzykład, gdy drugie jądro było dotknięte. ****)

Taki mniej więcej dziś jest stan tej kwestyi. Zresztą, jakiekolwiek byłoby rozwiązanie ostateczne, jeden fakt dziś przyjęto bez zaprzeczenia: że wrażenia mają w systemie nerwowym siedlisko specyalne, różne od mózgu właściwego. Wistocie, wyciąwszy półkule mózgowe a resztę pozostawiając nienaruszoną, znosimy wszelki objaw intelektualny, ale wrażenia trwają. Zwierzę z wyciętym mózgiem, pozbawione inteligencyi, widzi jednak światło, a jeśli nagły ruch czynimy ku niemu, odwraca głowę, jakby dla uniknięcia niebezpieczeństwa; czuje smak gorzki i chce się odeń wyswobodzić gwałtownem wypluwaniem; podskakuje na uderzenie rąk i krzyczy, gdy je szczypią lub kłują; nakoniec — wykonywa wszystkie ruchy, które nie wymagają inteligencyi w związku z wrażeniem. *****)

*) Zdaje się dowiedzionem, że wzmacniają prąd — gdy tymczasem przewodniki elektryczne go osłabiają. Nerwy zatem mają działalności własną, która się przyłącza do centrów nerwowych.

**) Vulpian: Lecons sur la physiologie du systeme nerveux, p. 541 — 548. Longet. Traite de phys. t. II. p. 241.

*) Vulpian: Loc cit. p. 557. Fłourens. Recherches experinaentales sur les proprietes et les fonctions du systeme nerveux chez les animaux vertebres...

**) Poincare: Lecons sur la physiologie du systeme nerveux. Lec. XXXIII.

***) Luys: Recherches anatomiques, physiol. et pathol. sur les centres nerveux: Tenże: Le cenreau. Ritti: Theorie physique de l'hallucination.

****) Fournie: Recherches experimentales sur le fonctionnement du Cerveau. Paris. 1873.

*****) Vulpian: L. cit, 541, 548, 557. — Longet: Traite de phys. 241.

III.

Zwoje mózgowe lub, ściślej mówiąc, części substancyi szarej tychże zwojów, są organem duszy dla wszystkich czynności umysłowych. Czy nie możnaby przypuścić, że dusza używa innego organu, lub że się wprost bez organu obchodzi? Niema tu nic niemożliwego. Kiedy pomyślimy, jak to, co wiemy, małem jest w stosunku do tego, co jest; kiedy wyobrazimy sobie małą przestrzeń, słabo oświetloną światełkiem wiedzy, i niezmierzoną noc, która nas otacza; kiedy zrozumiemy, że ta przestrzeń inaczej rozszerzyć się nie może, jak wdzierając się w te sfery niewiadome; kiedy przypomnimy sobie, jakie zaprzeczenia narzuca doświadczenie codzień tym, którzy chcieliby przybliżyć granice możliwości; kiedy widzimy, że wielkie umysły, jak Stuart Mill, przez nadmiar nieufności do rozumu, pytają: czy prawa matematyczne nie tracą wartości w jakiejś dalekiej mgławicy? — dziwnem się wydaje, że znajdujemy myślicieli tak pewnych siebie lub tak naiwnych, iż twierdzą, jakoby po za warunkami obec nemi żadne istnienie nie było możliwe, jakoby rozkład organów był ostatecznym kresem życia — i jakoby złamać narzędzie i zabić robotnika znaczyło to samo. Nie bądźmy tak zuchwali, i stwierdźmy to, co jest, nie wnioskując stąd o tem, co być może — gdyż jest to proste szaleństwo.

Badania fizyologiczne, pomieszczając w zwojach mózgowych (które są częścią górną i najważniejszą mózgowia) siedlisko zdolności umysłowych, potwierdziły tylko to, co pospolite doświadczenie oddawna zgadywało. Oddawna już przez przenośnię mówiono, że jakiś człowiek ma dobrą głowę, żeby powiedzieć inteligentny. Po pracy umysłowej, nadmiernej co do trwania czy natężenia, odczuwamy wyraźnie zmęczenie w części głowy, zajętej' przez zwoje. Wrażenie zbyt żywe, nadmierna praca inteligencyi — znacznie naruszają substancyę mózgową, tak, że w większej obfitości znajdują się wówczas w wydzielinach niektóre wytwory substancyi nerwowej (jak np. fosforany amonu i magnezu, wydzielane przez nerki). Nakoniec, każdy wie, że porażenie mózgu sprowadza utratę lub osłabienie inteligencyi, i że idiotyzm jest fatalnym wynikiem niezupełnego rozwoju tego organu. Pozbawić zwierzę zwojów mózgowych, pozostawiając mu nawet organy wrażeń — to znaczy znieść w niem naraz i postrzeżenia, i wszystkie inne objawy umysłowe. Nie poznaje ono już swej żywności i nie robi żadnego wysiłku dla jej ujęcia; połyka ją tylko, gdy mu ją wlewamy do gardła. Zachowuje zresztą zdolności ruchowe i dalej skacze i biega, ale jeżeli spotyka na drodze jakąś przeszkodę, nie umie jej ominąć ani też od niej się odsunąć. Nie czyni żadnego ruchu samowolnego, któryby świadczył o jakimś wpływie inteligencyi lub woli. Nie przeraża się, nie rozdrażnia; wszystkie instynkty w nim znikły. * Jest to rzeczywiście zwierzę-machina Descartes'a, gdzie wszystko się odbywa za pomocą śrubek i kółek.

* Flourens: l. cit. — Takie Müller: Manuel de physiologie.

IV.

Pozostaje nam teraz do zbadania: czy postrzeżenia lub wyobrażenia są umiejscowione w różnych częściach zwojów mózgowych, czy też wszystkie przejawy umysłowe mają jeden i ten sam organ? Ważnem jest naprzód dobre postawienie kwestyi. Mamyż się dowiedzieć: czy każda część mózgu ma rolę specyalną? Myślę, że wszyscy zgadzają się pod tym względem. Podział pracy fizyologicznej jest samą istotą wszelkiego organizmu. Odbierzcie tę specyalność organom, a mózg stanie się masą bezładną i bezwładną. Umysł, zresztą, nie może przypuszczać, aby zwoje mózgu, tak stałe wogóle co do położenia i kształtu, były tylko prostemi skrawkami ciała, bez znaczenia i racyi bytu, igraszką natury.

A jakież może być ich znaczenie i racya bytu? Oto pytanie.

Schiff, w swoich najnowszych doświadczeniach równie dowcipnie pomyślanych, jak wykonanych delikatnie, dowiódł przekonywająco, na zwierzętach żywych, że "substancyą mózgowa rozgrzewała się lokalnie, stosownie do podrażnień kolejnych przez takie lub inne wrażenia zmysłowe, i że w ten sposób, w mózgu psa, któremu dawano słyszeć niespodziane szmery, rozgrzewała się taka a taka okolica substaneyi; u innego psa, któremu podniecono wrażliwość smakową, rozgrzewała się inna okolica mózgu". To zdaje się stanowczo dowiedzionem, że lokalizacye, o jakich mowa, nie mają nic wspólnego z tem, co się zowie czynnościami rozumu, jak porównanie, abstrakcya etc

Z jakiej zasady racyonalnej wychodził Gall i jego uczniowie, gdy zamierzyli zlokalizować te różne czynności? Na jakich doświadczeniach oparli swą doktrynę? Nie łatwo to powiedzieć. Ich sen był taki piękny, że nie mogli uwierzyć, aby był marą, i niczego się nie bali tak, jak przebudzenia. Psychologowie zarzucali im odrazu, że rozłączają zdolności ściśle związane. **) Ale fizyologowie zadali im najsroższe ciosy; rzucili się na nich zaciekle, a radość ich była zupełna, gdy znaleźli organ uszanowania u wilka, i organ zbrodni u barana, o którym wszakże mówią wszyscy jako o istocie łagodnej i cichutkiej.

Wogóle jednak można powiedzieć, że Gall wiele się przyczynił do postępu fizyologii systemu nerwowego. Jest to, zdaje się, prawem w historyi nauki, że błąd dowcipny i ułudny bywa zwiastunem wielkich postępów. Nadaje on umysłom ruch, który je budzi, zwraca uwagę na kwestye długo zaniedbywane: ze wszech stron nadchodzą nowe doświadczenia. Śród uczonych, którzy pracują już -to dla odparcia nowej teoryi, już-to dla jej obrony, niektórzy, po drodze, znajdują prawdy niespodziewane, mogące ich pocieszyć po tych, które ścigają bezowocnie. Tak, synowie rolnika napróżno szukali skarbu, obiecanego im przez ojca, ale na długo oranym gruncie zakwitły piękne kłosy.

Znane są sławne doświadczenia Flourensa i wnioski, jakie z nich wyprowadził:

"1. Można obciąć, czy to z przodu, czy z tyłu, z góry, czy z boku, część dość wielką zwojów mózgowych, a funkcye ich się nie zatracą; część zatem dość ograniczona wystarcza do wykonania tych funkcyj.

2. W miarę jak się odbywa takie obcięcie, funkcye te słabną i gasną stopniowo, a przebywszy pewne granice, znikają całkiem. Zwoje mózgowe zatem działają w całym swym składzie wspólnie, ku zupełnemu wykonywaniu funkcyi.

3. Wreszcie, gdy jedna zdolność słabnie, wszystkie słabną; gdy jedna znika, wszystkie znikają. Niema więc różnych siedlisk ani dla różnych uzdolnień, ani dla różnych postrzeżeń; władza postrzegania, sądzenia, pragnienia jednej jakiejś rzeczy spoczywa w tem samem miejscu, co władza postrzegania, sądzenia, pragnienia innej rzeczy; a więc władza ta, z istoty swej jedna, ma siedlisko w jednym i tym samym organie". *)

" Siedlisko inteligencyi może zatem ulegać obrażeniom ze wszech niemal stron, a jeżeli tylko obrażenie nie przechodzi pewnych granic, funkcye trwać będą, jakikolwiek byłby punkt naruszony; przeciwnie, jeżeli obrażenie przechodzi granicę, wszystkie funkcye zamierają. Zachowanie lub utrata tych funkcyj zależy więc, nie tyle od takiego a takiego punktu zwojów mózgowych, lecz od stopnia naruszenia tych zwojów, jakikolwiek zresztą byłby punkt lub punkty obrażenia". **)

U człowieka i zwierząt wyższych obcięcie, oczywiście, nie mogłoby iść bezkarnie zbyt daleko. Ale straty substancyi mózgowej, choćby nawet znaczne, nie prowadzą za sobą zaniku danej określonej władzy: wszystkie razem słabną; gdyby nawet jednego ze zwojów brakło zupełnie, drugi może wykonywać funkcyę za oba ***). Uważa się tylko w tych wypadkach, że chory mniej siły posiada do pracy intelektualnej, wyczerpuje się łatwo i musi często sypiać. Utrata substancyi mózgowej zdaje się więc wpływać raczej na ilość, niż na jakość czynności umysłowych.

*) Luys: Revue scientif. 1875. — Schiff: Archives de physiol. 1870.

**) Np. trudno im było uwierzyć, że dusza ma 27 zdolności —ani mniej ani więcej.

***) Flourens: L. cit 99, 100.

****) Flourens: L. cit. 263, 264.

*****) Cruveilhier cytuje wypadek człowieka, lat 44, inteligencyi całkowitej, u którego lewy zwój mózgu, jak się okazało, był w zupełnej atrofii. Co do tego patrz: Nelaton: Pathologie externe, t. III, 570 etc.

ROZDZIAŁ CZWARTY.

I. Nowe dowody podobieństwa postrzeżeń i wyobrażeń. — II. Ruchy wywoływane bez różnicy przez pierwsze i drugie. — III. Skutki fizyologiczne. — IV. Wytłómaczenie tych zjawisk.

I.

Analiza fizyologiczna stwierdza wyniki obserwacyi wewnętrznej, albo przynajmniej im nie przeczy. Ideje, należące czy to do postrzeżeń, czy też wyobrażeń, mają to samo siedlisko organiczne, różne od siedliska wrażeń. Jedyna różnica istotna między postrzeżeniem a wyobrażeniem jest, że w postrzeżeniu oba szeregi organów działają, czego niemasz w wyobrażeniu.

Wynika stąd bezpośrednio skutek bardzo ważny, który można tak sformułować: wyobrażenie o tyle jest podobne do postrzeżenia pierwotnego, że wrażenie, które wywołało to postrzeżenie, w dane wyobrażenie wchodzi w niższym stopniu.

Dwie przyczyny mogą zredukować wrażenie: albo słabość samego wrażenia, albo liczba i siła idej, które mu towarzyszą; są to więc przyczyny, które zbliżają wyobrażenie i postrzeżenie.

Z przyczyny słabości wrażenia widzieć przedmiot oddalony i słabo oświetlony — jest to prawie to samo, co wyobrażać go sobie; gdy tymczasem widok rzeczywisty ciała rozciągłego, oświetlonego dobrze i blizkiego—bardzo jest różny od wyobrażenia.

Podobnież postrzeżenie i myśl o dźwięku słabym tak są do siebie zbliżone, że niekiedy trudno jest określić, czy go słyszymy istotnie, czy też wyobrażamy go sobie: wątpliwość niemożliwa przy dźwięku silnym.

Wpływ ilości lub żywości idej jest nie mniej widoczny. Człowiek o wyobraźni potężnej, t. j. który wiele idej obejmuje i przytem z wielką siłą,— może nawet obejść się bez wrażenia. Obraz opanowuje go z mocą rzeczywistego postrzeżenia; niekiedy nawet neutralizuje wpływ wrażeń, któreby chciały wywołać nowe postrzeżenia; napełnia on w pewnem znaczeniu całą zdolność duszy tak, że nic obcego nie może tu znaleźć miejsca. Zdarza się to np., gdy ciekawe opowiadanie czaruje uwagę; dopóki trwa, wszystkie wrażenia ślizgają się po duszy, nie przenikając w nią, a wzruszenie słuchacza wskazuje, że zajmujące go obrazy mają dlań wartość przedmiotową, prawie równą wartości postrzeżeń pierwotnych. Można w ten sposób wyjaśnić szczególne zamiłowanie ludów inteligentnych, lecz naiwnych i łatwowiernych, do baśni i opowieści.

"Płynąc po falach Tygrysu lub Nilu, — mówi Hammer — przebywając pustynie Iranu lub równiny Syryi, zwiedzając doliny Hedżazu lub rozkoszne samotnie Jemenu, — wszędzie napotykamy opowiadaczy, których powieści stanowią najwyższą rozkosz tych okolic; znajdujemy ich w chacie fellaha, w kawiarniach wiosek, w bazarach miast najbogatszych. Kiedy nadmierne gorąco południa zmusza karawanę do zatrzymania się, podróżni się zbierają pod drzewem, aby z natężoną uwagą słuchać opowiadań bajarza, który, podnieciwszy w najwyższym stopniu w ciągu paru godzin podziw i ciekawość słuchaczy, przerywa nagle w najciekawszem miejscu, aby nanowo baśń swą rozpocząć po zachodzie słońca; ale nie kończy jej jeszcze i wówczas odkłada zakończenie do jutra, przyczem nową powieść zaczyna. Należy widzieć te dzieci pustyni, jak słuchają baśni ulubionych, jak są wzburzeni, jak się uspakajają, jak oko błyska na ich oliwkowej twarzy, jak gniew ustępuje miejsca uczuciom tkliwym, a gwałtowne śmiechy — wylewom łez! jak tracą i nanowo zbierają oddech, jak dzielą wszystkie wzruszenia bohatera, odczuwają jego radości i boleści! Prawdziwy to dramat, którego widzowie są też aktorami. Poeci europejscy, ze wszystkiemi swemi środkami, sztuką swoich wierszy, czarem muzyki, magią dekoracyi, nie wywierają na zdrętwiałe dusze ludzi zachodu setnej części tych wrażeń, jakie na swoich słuchaczy wywiera ten bajarz pół-dziki. Kiedy bohaterowi grozi jakie niebezpieczeństwo, słuchacze drżą i wołają: Nie, nie! niechaj go Bóg ochroni! Kiedy go otaczają zasadzki zdrady, słuchacze wołają: Przekleństwo zdrajcom! A kiedy zginął pod przemagającą liczbą wrogów, głębokie westchnienie wydziera się z ich piersi, wraz ze zwykłemi dla umarłych błogosławieństwami: Niechaj go Bóg przyjmie w swej łasce, niechaj odpoczywa w pokoju! — Jeżeli, przeciwnie, powraca jako zwycięzca, okrzyki radosne mu towarzyszą: — Chwała Bogu wojny! — Opisy piękności natury, a zwłaszcza wiosny, przyjmowane są radośnie: Tab! tab! (dobrze, dobrze!)".

Ale pocóż szukać tak dalekich przykładów, gdy śród nas odradza się bezustannie i rozkwita naród naiwniejszy i łatwowierniejszy, niźli mieszkańcy pobrzeżów Eufratu i Tygrysu: — chcę mówić o dzieciach. — W ich to duszy wyobraźnia najwyższe zwycięstwa odnosi. Dziecko pięcio-lub sześcioletnie ma już dość doświadczenia i dość materyałów, aby z nich korzystać, ale przygnębiająca idea niezmienności praw świata — jest jeszcze nieobecną w jego umyśle, a nieufność wynikająca z rozczarowań jest mu nieznaną. Nic więc nie powstrzymuje jego lotu w bezgranicznych przestworzach marzenia; jego zamiłowanie cudowności rozwija się bez przeszkody; nie znając nic, uważa ono wszystko za prawdopodobne; to też wszystko, co sobie wyobraża, i wszystko, co mu poddają — porusza je prawie tak, jak rzeczywistość. Namiętna ciekawość, z jaką małe dzieci przysłuchują się opowiadaniom dla nas zupełnie pozbawionym interesu, polega na żywości obrazów, jakie te opowiadania w nich budzą; one widzą rzeczywiście wszystko, co się im opowiada. Nie sądźcie bynajmniej, aby dla zainteresowania ich trzeba było nadzwyczajnej historyi i osobliwych przygód. Weź za bohatera dziecko w ich wieku; pomieść je w okolicznościach dowolnych; niechaj w opowiadaniu będzie jakie zwierzę znajome, pies, kot, ptak lub chrabąszcz; niechaj wszystkie postaci mówią, idź za natchnieniem chwili, nie troszcząc się o prawdopodobieństwo i nie lękając się powtarzań; nadto wlej pewien ogień w swoje powieści, ożyw je tonami żywemi i swojskiemi: a bezwarunkowo obudzisz w nich wrażenie tak silne jak Herodot opowiadający Grekom, tym wiecznym dzieciom, o cudach Egiptu i Azyi. Możesz bez obawy znudzenia powtarzać kilkakrotnie tę same historyę; ale nic w niej nie zmieniaj, bo zniszczysz to złudzenie, które one lubią, a uwagi ich wnet ci dowiodą, że nic nie zapomniały z twego pierwszego opowiadania. Również dzięki tej fantazyi cudownej dzieci wykazują w zabawach tyle namiętności i pomysłowości; wszystko im służy za zabawkę, ponieważ widzą raczej wyobrażenie własne, niźli rzecz samą. Nie należy trudzić się nad wynalezieniem dla nich zabawy: one je same wynajdą —i dziecko zawsze gorzej bawić się będzie zabawkami kosztownemi i skomplikowanem!, niżeli temi, które samo wybierze. Oddajcie je własnej fantazyi, a zrobi ono sobie takie, które go zajmą całkowicie: cobądź mu wystarczy do poddania pomysłu. Jeżeli chce pałasza, wszystko w jego ręku staje się pałaszem, kij, kamień, wstążka; jeżeli tylko przedmiot ma formę wydłużoną — uważa go za pałasz, i to je zadawalnia. Jeżeli mu nazajutrz przyjdzie chęć na okręty lub armaty, ten sam przedmiot stanie się armatą lub okrętem bez najmniejszej trudności. Uważajcie na małe dziecko, które zaczyna rysować. To, co wam się zdaje nagromadzeniem bezkształtnych linij — jest dla niego rysunkiem pełnym życia i prawdy; wykończa ten rysunek z wielką uwagą i patrzy na swe dzieło w zachwyceniu. Unosi go myśl, nie zaś gruba figura, za pomocą której niezręczna jego ręka chciała tę myśl wyrazić *.

"Dwuletnie znajome mi dziecko całemi prawie dniami bawi się w furmana; końmi jego są dwa krzesła, które zaprzęga wstążkami; sam chłopak siedzi na trzeciem, i trzymając lejce w jednej ręce, mały biczyk w drugiej — prowadzi swoje spokojne bieguny. Lekkie kołysanie ciała oznacza, że konie są w ruchu; stopniowo ten ruch się zwalnia, dziecko zapada w stan półsenny; ale złudzenie trwa ciągle i, jeżeli kto stanie przed krzesłami, ta przeszkoda psuje mu rozkosz. Wtedy dziecko zaczyna rozpaczać, że koniom jego przeszkadzają ruszyć naprzód.

"To samo dziecko bawi się często karmiąc urojonemi ziarnami kury i kaczki również urojone. Prosi ono, aby otwarto drzwi pokoju, w którym są jego ptaki, a gdy je zamykają, dziecko zaczyna płakać, gdyż jego bieduym kurom i kaczkom nie dają wyjść z pokoju.

"Pewna matka słyszy z okna, że jej dzieci strzelają z łuku w ogrodzie; jeden sądzi strzały, inni jego sądu słuchają; sprzeczki, krzyki; oklaskują zwycięzców, szydzą z niezręcznych. Matka zaczyna się trwożyć: skąd wzięli łuki? mogą-ż napinać łuki w tym wieku? czy nie zrobią sobie co złego?... Ostatecznie schodzi do ogrodu i przygląda się zabawie; chłopcy są czerwoni, ożywieni, pełni tej poważnej namiętności, jaka towarzyszy wielkim rozkoszom. Cala pantomina była rozkoszna, ale nie było ani łuków, ani strzał, ani celu; goła ściana stanowiła cały materyał zabawy **.

*) Dzieci mają już w duszy swojej wyobraźnią i pamięć, t. j. to, czego starcy już nie mają,*i cudownie ich używają do swoich gier i figlów; za ich pomocą powtarzają to, co słyszały; naśladują to co widziały; wszystkiemi rzemiosłami się zajmują, czy to wistocie imając się tysiąca drobnych prac, czy też naśladując ruchy różnych rzemieślników; za ich to pomocą bywają dzieci na wspaniałych ucztach, przebywają w pałacach i miejscach zaczarowanych; jeżdżą karocami w bogatym orszaku; gromadzą armię, kierują bitwami i rozkoszują się zwycięstwem; rozmawiają z królami i książętami; sami są królami, mają poddanych; posiadają skarby, które robią sobie z liści drzew i ziarn piasku — wreszcie mają to, czego nie zaznają w życiu późniejszem: umieją być w tym wieku twórcami swego losu i panami swej radości. (La Bruyere: Caracteres. ch. XI).

**) Necker de Saussure: L'education progressive. T. I, p. 189—190.

II.

Postrzeżenia są prawie zawsze przyczyną działań samowiednych lub niewłasnowolnych. Bezużytecznem byłoby dłużej się zastanawiać nad czynnościami samowiednemi, które daleko mniej zależą od samego postrzeżenia, niż od refleksyi i postanowień, jakie budzą. Akty niewłasnowolne tylko mogą być uważane za wynik bezpośredni postrzeżeń.

Obserwacyą powszednia dostrzega wiele przykładów tych czynności nierozważanych, rodzaju odruchów, wynikających z przyzwyczajenia, i instynktownych.

Tak widok ciała, które się szybko porusza — budzi zwykle dążność do śledzenia tego ruchu oczami, głową, a nawet całem ciałem. Dążenie te widocznem bywa zwłaszcza wtedy, gdy ruch trwa dostatecznie długo, i gdy się powtarza w różnych odstępach czasu. Człowiek bez zajęcia, który staje, by przyjrzeć się ruchowi zegara, ostatecznie zaczyna się z lekka kołysać, zgodnie z ruchem wahadła. Jest to szczególny wypadek naśladownictwa; możnaby przytoczyć inne, równie ciekawe: np. sympatyczne ziewanie lub śmiech zaraźliwy, który się budzi w zgromadzeniu, gdy ktoś zaczyna śmiać się lub ziewać; lub też oklaski jednomyślne, które płyną ze wszech stron w teatrze, gdy ktoś — którego to jest rzemiosłem — klasnął we właściwej chwili *.

Owóż, same wyobrażenia ruchów budzą wnet podobne dążenia. Pewien profesor nie mógł wykładać teoryi wahadła, inaczej jak kołysząc kolejno prawe i lewe ramię. Człowiek mówiący o balonach ostatecznie patrzy się w niebo. Mów o fechtunku, a wnet twój interlokutor zacznie wykonywać wszystkie ruchy fechtunkowe. Przy zawrocie głowy, myśl o możliwości upadku z wysoka rodzi pewien rodzaj pragnienia upadku, rzucenia się z góry...

Świadek o żywej wyobraźni, opowiadając jakąś scenę, niechybnie wszystko odegra w jakiejś żywej pautominie. Dzieci uderzone jakimś widokiem, przez parę dni odgrywają to samo. Jeżeli bawią je konie, to najmilszą ich grą będzie gra w konie: biegają, galopują, wszelkiemi sposoby starają się naśladować tentent kopyt końskich, ich rżenie, ich zapał.

Ciekawe doświadczenia Chevreul'a nad wahadłem badawczem dowodzą, że dość myśleć o możliwym ruchu, aby organom nadać popęd dążący do ich wykonania. Chevreul trzymał wahadło nad miseczką z merkuryuszem, zapytując siebie: czy wahadło zacznie się poruszać; wnet oscyllować poczynało, zrazu powolnie, lecz amplituda coraz to rosła — w miarę tego jak badacz śledził wahadło oczami. Przyszła ma wówczas myśl, aby pomiędzy merkuryuszem a wahadłem pomieścić szybkę szklaną, mniemając, że może się wahania zatrzymają. I wistocie zatrzymały się, choć miseczka z merkuryuszem nie była niczem w tem zjawisku. Myśl, a wkrótce pragnienie ruchu, określały w ramieniu badacza ruchy mięśniowe, prawie niewyczuwalne, mogące jednak nadać wstrząśnienie lekkiemu wahadłu. Starczyło wistocie dać stały punkt oparcia, albo nawet zawiązać sobie oczy, aby wahadło stało się nieruchomem.

* O naśladownictwie czytaj: Gratiolet: De la physionoinie, 3-eme partie; Berthier: De limitation au point de vue medico-philos. — Lhuys: Des actions reflexes du cerveau; Tarde: Lois de l'imitation. 

III.

Dziwniejszem jeszcze jest to, że nieraz po wyobrażeniach widzimy nawet takie wyniki postrzeżeń, które zdają się być szczególnym skutkiem wrażeń. Wszyscy znają wiele takich faktów; wiadomo naprzykład, że sama myśl o dobrym obiedzie sprowadza — jak to mówią — ślinę do ust; "inne śliny gromadzą się w żołądku; już wszystko się przygotowuje do trawienia i dusza pożera mięso już myślą 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Przeciwnie, dość jest myśleć o jakiejś potrawie wstrętnej, aby wywołać niesmak.

Dzieła fizyologiczne są pełne obserwacyj podobnych lub bardziej decydujących. — Dwaj studenci dyssekują razem; jeden z nich, złośliwy żartowniś, przeciąga tępą stroną skalpelu po palcu swego towarzysza. Ten wydaje straszny okrzyk i przysięga, że czuł ostrze skalpelu przenikające go aż do kości **.—Mówią pewnej kobiecie, że będzie oddychała tlenkiem azotu, i dają jej czyste powietrze; a jednak ona wpada w omdlenie po kilku wdychaniach ***. Zamknijcie oczy i rozmyślajcie dwie lub trzy minuty o jakimś dalekim przedmiocie; oczy wasze tak się zastosują do przestrzeni, jakbyście istotnie oglądali ten przedmiot; i jeżeli, natychmiast oczy otwarłszy, poniesiecie je na jakiś przedmiot sąsiedni, to nie zobaczycie go wcale lub bardzo niedokładnie. Może być, że właśnie w marzeniu, które się zazwyczaj zajmuje rzeczami oddalonemi, nie widzimy przedmiotów blizkich i jasnych, a samo roztargnienie nie może wytłómaczyć takiej nieczułości.

Oto inne doświadczenie w tym samym rodzaju: patrząc długo na światło zielone, szybko rzuć potem okiem na papier biały, a zobaczysz plamę czerwoną. Plama będzie zielona, jeżeli oglądałeś przedmiot czerwony. (Oba kolory zawsze się dopełniają).— Teraz zamknij oczy na parę minut, a myśląc o przedmiocie bardzo żywej barwy — i, jak przedtem, spójrz na biały papier; ujrzysz tę samą barwę dopełniającą; co dowodzi, że w obu wypadkach organy zmysłów były afektowane jednakowo.

* Bossuet: Loc. cit. L. II, ch. XI.

** Gratiolet: De la physionomie.

*** Muller: Physiologie, II, 545.

IV.

Nie przesadzając bynajmniej podobieństwa postrzeżeń i wyobrażeń, zdaje mi się raczej, żem przesadził znaczenie ich różnic. Wistocie, kto widzi podobne skutki fizyologiczne obu tych stanów ducha, nie może się powstrzymać od wiary, że obu im towarzyszy wrażenie.

Owóż, śród idej, z których się składa wyobrażenie, należy przedewszystkiem pamiętać o samej idei wrażenia pierwotnego; np. wyobrażenie drzewa zawiera w sobie ideje barwy zielonej, inne zaś ideje tak się gromadzą naokoło niej w wyobrażeniu, jak niegdyś się grupowały około wrażenia. Możnaby więc twierdzić, że tej - to idei, rodzajowi osłabionego wrażenia, należy przypisać wyżej wzmiankowane skutki fizyologiczne Ale prawdę mówiąc, wyjaśnienie takie nie zdaje się dostatecznem; ideja ma siedlisko organiczne jedno, wrażenie ma drugie, i trudno zrozumieć, aby prądy nerwowe, z rozumnych centrów płynące, mogły wywoływać bezpośrednio w tych samych organach — te same skutki fizyologiczne. Wiele jest podobieństwa, że ideje działają za pośrednictwem wywoływanych przez się wrażeń, jeżeli wogóle są zdolne do wywoływania wrażeń. Jest to pytanie, które teraz zbadać należy, pytanie bardzo ważne, gdyż, jeżeli je rozwiązać można twierdząco, to skutki fizyologiczne wyobrażeń dadzą się bardzo jasno wytłómaczyć. Wynikną stąd dalsze rezultaty: i tak będziemy musieli rozróżniać dwa rodzaje wrażeń, z których jedne rodzą się z pobudek zewnętrznych, inne z idei; te ostatnie są wogóle słabsze, ale również wywołują pewne ruchy i pewne skutki fizyologiczne.

Będą również dwa rodzaje postrzeżeń: jedne, pospolite, w których wrażenie jest punktem wyjścia i wywołuje ideje; inne, bardzo rzadkie, w których ideja wywołuje wrażenie, stające się wówczas punktem dojścia.

Nakoniec trzeba będzie zmienić z lekka określenie wyobrażenia w ten sposób: Wyobrażenie Jestto zbiór idei odosobnionych od wrażenia lub związanych tylko z wrażeniami przez ideje same wywolanemi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ PIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAL X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej