Emma Jeleńska

OBRĄCZKA

Konwersja: Nexto Digital Services

OBRĄCZKA

powieść

Jeleńska Emma

Jestem starą, zupełnie już starą kobietą. Życie moje skończone — już mię nic spotkać nie może — oprócz śmierci. Gdy zaś ona przyjdzie, powiem: Bądź błogosławiona!

Tymczasem jednak żyję, i to moje żelazne zdrowie każe przypuszczać, iż długo jeszcze żyć będę. Tak jestem silną, że kamienie przy drodze mogłabym rozbijać — a gdybym miała wnuki, tobym je nosiła na rękach i huśtała wysoko — wysoko...

Ale nie mam wnuków. Nie mam nikogo na świecie — nikogo i nic. Bo wszystko com, miała najlepszego, tom rozdała, rozdarowała, poświęciła...

Dzisiaj usiadłam przy kominku nad stosem gazet i tygodników. Miałam zamiar spokojnie wieczór spędzić na ich przeglądaniu. Oparłam nogi o stołek, poprawiłam ogień, przysunęłam lampę i otworzyłam pierwszą  z brzegu gazetę. Cicho było ciepło — przytulnie w tym moim saloniku zapełnionym ładnymi sprzętami. Firanki były spuszczone i tylko czasem z za okien dochodziło wycie jesiennej nocy — takie przeciągłe, smutne wycie, jakby dusz potępionych a błagających zmiłowania. Ale do mnie nie dochodziło ani zimno ani wiatr i mogłam siedzieć spokojnie w cieple i w ciszy, wtulona w miękki fotel. Wszakże tak siedzę co wieczór i nie słyszę i słuchać nie chcę wycia tego wiatru — czy tych potępieńców.

A dziś nie mogłam. Zdawało mi się, że oni tam do mnie mówią, że mnie wołają po imieniu, że dla mnie tu przyszli gromadą, że się zlecieli tu po mnie i chcą unieść mnie z sobą — porwać i unieść. A potem, zdało mi się, że lecę z niemi razem, że spuszczony ze smyczy duch mój hula tam w przestrzeni i goni z wichrem, i pławi się w śnieżnej zamieci, i wyje rozpaczliwą, niewymowną pieśń swą, tę, co miała być pieśnią radości i potęgi, tę pieśń za życia zaczętą i urwaną, a teraz zmienioną w zgrzyt. Zdało mi się, że te wszystkie żmije i żmijki, co zwykle, zwinięte w kłębek, śpią cicho na dnie mej istoty, że się naraz wyprężyły, wysunęły głowy jadowite, że im skrzydła wyrosły i że poleciały w ciemną noc z gwizdem, z sykiem i wyciem. Poleciały ze skargą, poleciały z gniewem i z buntem. Walą w świat biczem swojego gniewu, rozdzierają przestrzenie sykiem i krzykiem, chcą bić, rozbijać, drzeć, szarpać i łkać, i żalić się, i jęczeć, i świat cały poruszyć swym jękiem — i mścić się... — i mścić się...

Babo stara, co siedzisz pod piecem — co się dzisiaj stało? Bunt? A to paradne! Ty, którą wielki wóz Dżagernauty zmiażdżył już dawno, ty, coś się sama przecie i dobrowolnie podeń rzucała, ty, coś palec w złotą obręcz kładła i kajdany brała na siebie z uśmiechem, ty, którą Los włożył wcześnie do życiowego moździerza i usilnie tłuczkiem swym ścierał na proch, tłukł na miazgę, ty jeszcze masz coś w sobie? Jeszcze tam jakiś duch — i to duch wolny — kołacze się w tobie? i łeb podnosi — i w taką jesienną noc hasa po świecie — i woła o sprawiedliwość?...

Ach, babo stara! nie bądź-że śmieszną! Pilnuj swoich reumatyzmów i wytrzepuj pacierze. To jedyne właściwe dla ciebie zajęcie. Daj pokój głupim buntom. Nie ciebie pierwszą, nie ciebie ostatnią zmiażdżyło życie. Po to ono jest przecie, aby miażdżyć, gnieść, z dusz i ciał robić sobie klepisko — dobrze ubitą szosę, po której się toczy naprzód. Po to ono jest przecie... Czyś się o tem jeszcze nie przekonała?

Tak, bywam śmieszna czasami. Ot i dzisiaj, zamiast czytać sobie spokojnie i grzać stare kości przy kominku, takie hece wymyślać! niema sensu!

I to mówią, że na starość uczucia tępieją! Ach! nieprawda!

Ot i teraz, od pewnego czasu chwyta mnie chęć opisania swego życia. Wiem, że to wyskok jakiś niepotrzebny. A przytem... moja przysięga... Złamać przysięgę? A cóż? Komuż to zaszkodzi? Wtedy było co innego. Ale teraz. Wszakże dla siebie tylko pisać zamierzam. Tak, tylko dla siebie. Wiem, że «interesującą» być nie mogę dla nikogo. Naprawdę, to nigdy «interesującą» nie byłam, nawet wtedy, gdy miałam oczy «jak płatki burzliwego nieba», a włosy «jak bogate runo rdzawego złota» a cała byłam «liljowa i świeża, zasłuchana w grające gdzieś w duszy melodye». Ach, biedny, dobry Wiktorze! Tyś jeden poetyzował mnie czasami. Ale i tyś mię nie znał do gruntu.

Właściwie, czy może dusza jednego człowieka być do gruntu poznana przez drugiego? Zdaje mi się, że nie. Bo to, co w nas jest najbardziej doniosłe — wszelkie narodziny i wszelkie zamierania — to się odbywa w ciszy, w ciemności i w milczeniu.

Moja dusza, bardziej jeszcze od innych, zasnuła się ciemnością i milczeniem. Tego, co się w niej działo, żadne ludzkie oko nie dostrzegło nigdy. Do jej zaklętych pałaców nie weszła nigdy żadna druga dusza.

Bo któżby tam się o to starał i zaprzątał sobie głowę takiemi rzeczami. Dobre to jako środek do flirtu z interesującemi kobietami.

A ja interesującą nie byłam bodaj nigdy.

Nie znałam matki wcale. Umarła, kiedy byłam malutka i pamiętać jej nie mogłam. Edzio, o cztery lata odemnie starszy, imponował mi zawsze przez to, że «mamę widział».

Rosłam, przez nikogo nie kochana. Bo ojciec zaledwie wiedział o mojem istnieniu dopóki byłam brzydkiem i niezgrabne dzieckiem i dopiero gdy, około lat szesnastu, rozwinęłam się w świeżą i dość zgrabną dziewczynę, spostrzegł moją obecność i zaczął mną się zajmować i zachwycać. Pamiętam, że brał moją rękę, gładził ją, pieścił, patrzał w moje oczy, dotykał włosów, kazał przechadzać się po pokoju i powtarzał, oblizując swoje wydatne wargi: «No, wcale... wcale»... Oświadczył, że się już uczyć nie potrzebuję, odprawił nauczycielki i pojechał zemną najprzód na bardzo huczne wesele mojej kuzynki, a potem na karnawał do Warszawy.

Śmieszne to było, owo karnawałowanie w szesnastym roku życia i wyobrażam sobie, że być musiałam przedmiotem drwin całego towarzystwa. Nie rozbawiłam się wcale. Ale za to ojciec, którego serce i fantazya pozostały młodemi, bawił się wyśmienicie, nie ustępując w niczem złotej młodzieży, robił długi, flirtował na prawo i na lewo i używał, co się zmieściło.

Ów karnawał odniósł wręcz przeciwny skutek, niż to było w zamiarach ojca. Ja miałam świetnie i bogato wydać się za mąż, moja przyszłość miała być ustaloną i dzieło uwieńczone.

Stało się jednak całkiem inaczej. Nie wiem, czy kto na seryo pomyślał o żenieniu się ze mną, ale ja stanowczą powzięłam odrazę do małżeństwa. Widok panien na wydaniu, matek szukających zięciów, głuchej walki, toczącej się dokoła każdej grubszej ryby, zawiści, plotek, dyplomatycznych zabiegów, kłótni, zamaskowanych słodkimi uśmiechami, fałszów i kłamstw, widok suffizancyi tych, którzy się czuli pożądanymi, ich pewność siebie, ich kompletne odrzucanie na bok serca i sympatyi, a najbardziej może same panny z ich robioną naiwnością, płytkie, banalne a interesowane te panny, których jedynym celem i pragnieniem było okazać się dobrym towarem na rynku małżeńskim, które, gdy mówiły o najświętszych rzeczach, to z takim właśnie uśmiechem, z jakim wiedziały, że im jest do twarzy, to wszystko razem wzbudziło we mnie obrzydzenie, wstręt i poraz pierwszy w życiu, niestety, nie ostatni! — wściekły bunt.

Ta zima w Warszawie nauczyła mię bardzo wiele. Odrazu dojrzałam i zmądrzałam. W naszych zapadłych Lubiniewiczach, ślęcząc nad książkami, w samotnych marzeniach i rozmyślaniach, zdążyłam już sobie wyrobić pewne sądy, pewne ideały, które mi się wydawały niewzruszonymi. O miłości zwłaszcza myślałam wiele, wertując bez wyboru wszelkie romanse, co mi w rękę wpadły i wyrobiłam sobie o niej pojęcie tak wzniosłe, tak szczytne, że potem widok płytkich i interesowanych zabiegów karnawałowych przejął mię oburzeniem. O ludzkiej swobodzie, o kobiecej godności, o potrzebie walki z przesądami, o wyzwoleniu się z więzów niesłusznych, o tem wszystkiem myślałam często i głęboko.

Tu zaś spotkałam mnóstwo starszych odemnie kobiet, dla których owe wielkie kwestye były obcemi zupełnie. Żyły one jak ładne i syte papużki, które nauczono wymawiać słowa: cnota, religia, ojczyzna, miłosierdzie, miłość, grzech, obowiązek, dusza, ale które znaczenia tych słów nie rozumiały wcale. Skakały one po pręcikach swej klatki, muskały piórka i ćwirkały przyjemnie, jadły, piły, kręciły główkami, a potem łączyły się w pary, przenosiły się do innej klatki, gdzie w dalszym ciągu mogły sobie ćwirkać i skakać.

I takiemi były kobiety dziś. Dziś, gdy się otwierały przed niemi tak wspaniałe drogi, gdy mogły iść, walczyć, zdobywać, wstępować na najwyższe szczyty i żyć pełnią życia i ducha.

Nie! Ja się przynajmniej do tych złotych klatek nie dam zamknąć, ja w tę małżeńską niewolę się nie wprzęgnę, takiej miłości nie chcę i tych ludzi nie chcę, tych samolubów i zjadaczy chleba, i tego świata nie chcę, ani jego fałszu, ani jego komedyi, ani tych praw, ani tego szablonu, ani tych więzów. — Nie chcę.

Ja chcę być wolną, być człowiekiem, być działającem kołem w maszynie tego świata i iść, chociażby przebojem, naprzód ku wiedzy, ku światłu.

Porzucę to wszystko, wyzwolę się — i pójdę w świat.

Wiedziałam z częstych narzekań ojca, iż matka moja zostawiła testament, którym swój posag zapisała Edziowi i mnie, ale z tem zastrzeżeniem, że tylko procenty będą wypłacane tymczasem ojcu, a po naszem dojściu do ośmnastu lat, nam samym. Kapitał zaś dopiero w dwudziestym piątym roku życia mieliśmy prawo podnieść. Nad tym funduszem czuwał wuj Biniński, brat matki i pomimo niejednokrotnych usiłowań ojca, święcie wykonywał zlecenie. Edzio pobierał już procenty od swojej części, co mu też umożliwiło wyjazd do wyższego zakładu naukowego.

Ja postanowiłam doczekać lat ośmnastu, wziąć pieniądze i zrobić to samo.

Myśl ta skrystalizowała się we mnie ostatecznie podczas owego karnawału warszawskiego.

Wróciwszy, potrafiłam sobie zdobyć programy, książki, nawet nauczyciela do potrzebnych mi przedmiotów. Naturalnie, musiałam zdobywać to przebiegłością i sprytem kobiecym, wmawiając ojcu, że to damskie fantazye, że ja się na wsi nudzę, że matematyka mnie bawi i tym podobne głupstwa. Ale raz mając wszystko, czego mi było potrzeba, zatopiłam się w pracy z tą jedyną myślą: zdać egzamin i dostać gimnazyalną maturę.

Gdy wspominam teraz te minione lata, widzę, że nieraz dążenie jest szczęściem większem, niż posiadanie.

Jak ja się czułam szczęśliwą wtedy! Jak ja przyszłość swą widziałam w jasnych, promiennych barwach!

Zwłaszcza była jedna chwila w dniu, najmilsza ze wszystkich. Po kolacyi na dole — lekcye już umiałam na dzień następny doskonale — mówiłam ojcu dobranoc, zostawiałam go z Niemką, Matyldą, która mu zaczynała czytać gazety, zamykałam za niemi drzwi i szłam do siebie na górę. Już to zamknięcie drzwi za niemi sprawiało mi niewymowną rozkosz. Oddzielałam się od wszystkiego co było płytkie, ciasne i nudne, wyzwalałam się z wszelkiej władzy i kontroli. Byłam panią swej istoty aż do dnia następnego. Oni zapadali się dla mnie w głąb, nie chciałam o nich ani myśleć, ani wiedzieć. Byłam sama — i wolna.

Otrząsałam proch ze stóp moich i szybko wbiegałam na ciemne schody.

Ach, to pędzenie w górę przez ciemność! Jeszcze dziś czuję to bicie serca radosne! Potem stawałam w balkonowem oknie i patrzałam w noc. Zatem wstępowałam na balkon i brałam w siebie wyziewy zroszonej ziemi. I to była chwila, gdy we mnie coś roztwierało się szeroko i duch mój wylatywał jak ptak z gniazda i leciał aż pod samo niebo — pod gwiazdy.

Potem szłam do swego pokoju, zamykałam drzwi na klucz i do późnej nocy czytałam, a częściej jeszcze pisałam.

Bo wtedy właśnie rozpoczęłam pierwszą swą powieść. Tytuł jej dałam: «Wiecznie samotna». Było to ogromnego zakroju powieścidło — bomba romantyczno-naturalistyczno-ideowa. Jednak, nie bez pewnego talentu pisana. A z jakim zapałem!

Ach, te noce natchnione! te błogosławione noce, pełne widm, grające od wewnętrznych moich melodyi! pełne szczęścia, zachwytów, przeczuć, rozanieleń, szału. Ach, te moje noce samotne, te moje wigilie święte, gdy, jak młody rycerz, czuwałam przed jutrzejszem pasowaniem, przed pasowaniem na wielkie dzieła, na wielkie czyny, na trud krwawy, lecz luby...

Ach, noce moje piękne!...

Tak minęło półtora roku. Przez cały ten czas tak byłam pochłonięta przygotowaniem do egzaminów i wewnętrznym swoim światem, że mało wiedziałam, co się dokoła mnie dzieje.

A działo się dziwnie. Ojciec, który nigdy nie był wzorowym ani mężem, ani ojcem, teraz pod starość bynajmniej się nie reformował. Przeciwnie, jego dawne, nigdy zbyt wytworne gusta stały się jeszcze mniej wytwornymi, a ostatnie pozory przyzwoitości zaczął uważać za niepotrzebny całkiem przesąd. Zaczęły się więc dziać w domu rzeczy bardzo dziwne i trzeba było mojej prawdziwej niewinności i, pomimo naczytania się, naiwności wyjątkowej, aby nic nie widzieć i nie słyszeć.

Dopiero przyjazd Edzia na wakacye trochę mi w oczach rozjaśnił. On, sam zawsze wzorowy, naszpikowany moralnością, «Książę Niezłomny», jak go zwali koledzy, nie mógł znieść tego, co tu widział. Odbyło się z ojcem parę scen przykrych, które naturalnie, że do niczego nie doprowadziły. Ze mną Edzio miał obszerną rozmowę, starając się mnie skłonić do wyjazdu.

— Jestem pewny — mówił — że wujostwo Binińscy przyjęliby cię chętnie do siebie tymczasem. Zimą zaś ciocia Leonowa nie odmówi zabrania cię z sobą do Warszawy. Może ci się tam trafi jaki mąż. Ostatecznie brzydka nie jesteś, masz dobre nazwisko, no i 50.000, to na ciężkie czasy, niezły kawał grosza. A w naszych rodzinnych warunkach, to im prędzej, tem lepiej. Mam nadzieję, że to zrozumiesz. Cóż? Chcesz, to cię odwiozę do wujostwa?

Musiałam wszystko mu wyznać. Nie, ani do wujostwa Binińskich, ani tembardziej do cioci Leonowej, ani na karnawały warszawskie jechać nie chciałam. Miałam zupełnie co innego na myśli. Tu, ucząc się i pracując, doczekam końca moich lat ośmnastu. Wtedy pojadę zdać egzamin gimnazyalny i stamtąd prosto ruszę na uniwersytet do Krakowa. O zamążpójściu nawet słuchać nie chcę, do łapania męża nie mam żadnych zdolności, tylko chcę się uczyć — uczyć — i uczyć.

Jak przewidywałam, moje zamiary wzbudziły w Edziu nadzwyczajne oburzenie. Wytoczył przeciwko nim cały arsenał moralnych, religijnych, naukowych, ironicznych i praktycznych argumentów. Nie żałował fatygi i wyszukał mi mnóstwo artykułów po gazetach i książek zbijających «emancypacyę» kobiet.

Ja czytałam wszystko, co mi dawał i słuchałam pół-uchem jego wywodów. Ale prawie nie odpowiadałam na nie.

Budziła się we mnie coraz wyraźniej świadomość mego odosobnienia, tej absolutnej samotności, co się koło mnie czyniła, samotności tak wielkiej, jak gdybym żyła na odrębnej jakiej i bezludnej planecie. Nie miałam na świecie nikogo, nikogo, coby mój język zrozumiał i moje myśli podzielił. Jeśli zaś czasem kto o mnie się zatroszczył, to właśnie widział we mnie to, czego nie było, a tego, co było, dojrzeć nie mógł. Jeśli kto zapragnął kiedy zrobić mi co dobrego, to z pewnością robił to właśnie, co było dla mnie najgorsze.

Edzio, ze swemi dobremi chęciami, był dla mnie najnieznośniejszy. Wolałam już mieć do czynienia z ojcem.

Pozostałam jednak przy swojem. Z Lubiniewicz nie wyjechałam i uczyłam się na zabój. Zimą ojciec mi zaproponował przejażdżkę do Warszawy, ale się wymówiłam, nie wiem już czem i pojechał sam.

Nareszcie doczekałam się końca moich ośmnastu lat. Byłam, wedle prawa, pełnoletnią. O, i zamierzałam z tego korzystać!

Wuj Biniński wezwał mnie do siebie dla dopełnienia jakichś prawnych formalności. Postanowiłam, nic ojcu o dalszych projektach nie wspominając, udać się do wujowstwa — i już nie wracać. Z pokojową wyjechałam, niby na parotygodniowy pobyt. Po niejakim czasie odesłałam pokojową z obszernym listem wyjaśniającym moje postanowienie, a sama, z papierami w porządku, z kwartalnym procentem w kieszeni, z niewielkim kuferkiem, w skromnej szarej sukience, z sercem, które szczęście rozpierało, i piersią pełną przeczuć wiośnianych, ruszyłam w świat.

Przebyłam w Krakowie lat pięć.

I dziś, gdy patrzę na życie swoje jakby z boku, powiedzieć mogę, to jedno było w niem doskonale piękne, harmonijne i szczęśliwe.

Tak w tych latach cudownych dni moje płynęły jak wspaniała, przeźroczysta rzeka, o głębokiej fali, płynęły raźnie, ochoczo naprzód, przeskakując kamyki, niosąc na sobie barwy nieba. Muł, brud, szlam i brzydkie porosty, jeśli były, to gdzieś zostawały na dnie, niewidzialne. A fala czysta i przeźrocza szła wciąż naprzód, coraz chyżej i radośniej. Zadna nizka troska, żaden marny i poziomy frasunek, żadna zawiść, żadne kłamstwo nie skalały mej duszy przez te błogosławione lata.

Rozkwitała moja istota jak kwiat, zasiany na dobrej grzędzie, gdzie go słońce grzeje, a ziemia sokami zasila, a deszcze ciepłe polewają, a wietrzyk z szerokich pól osusza i świeży, na grzędzie, gdzie wokoło kwitną takież kwiaty i wspólnie z nim kołyszą swe korony w podmuchu wieczornym, i wspólnie ciągną pożywienie z matki-ziemi, i wspólnie otwierają kielichy swe ku ciepłu, ku światłu. A dla wszystkich wystarcza, a wszystkie mają do syta i karmią się i rosną i pięknieją i są szczęśliwe.

Byłam i ja szczęśliwa. Nauka przedstawiała dla mnie nieopisany urok, coraz to nowy czar, codzień otwierający się szerszy i piękniejszy horyzont, codzień nowa walka do stoczenia, walka w której wiedziałam, że zwyciężę. I samo to wytężenie sił, sama ta gimnastyka umysłu i ta praca szlachetna, jakież to było szczęście!

I te głębie niezgruntowane, zawrotne głębie, nad któremi się pochylała moja dusza z lękiem i z czcią, i z drżeniem, nad któremi stawała, wstrząśnięta świętym dreszczem i bladła, jak blednie podróżny, gdy w przepaść wzrok zapuści...

I te światy nowe, bezgraniczne, wśród których ziemia nasza była ziarnkiem prochu, rzuconem w przestrzeń, te światy, w które duch mój leciał, jak orzeł leci ku słońcu i patrzał w nie ognistym, pytającym wzrokiem i objąć usiłował od krańca do krańca.

I te zagadki bytu, nęcące jak zakazane owoce, co «piękne oczom i na wejrzeniu rozkoszne».

I Sztuka naga, promienna, ponad światem stojąca — sama dla siebie pani i prawodawczym.

I te uczucia wzniosłe — święte uczucia przyjaźni, ufności, braterstwa, tak czyste, jak kryształowa woda tatrzańskiego potoku, tak żywe i radosne jak ona.

I myśl... myśl ludzka, co, jak wicher pustynny, lata po świecie i wstrząsa jego posadami, co, jak powódź, wzbiera pod lodową skorupą i zatapia miasta i pola, co, jak płomień, wznieca pożary i zostawia zgliszcza, a na tych zgliszczach nowe rzuca nasienie i nowe zbiera plony.

I ciche zakątki serc...

I marzenia ogniste...

I ukochania ogromne — płomienne — ofiarne i czyste.

I niezłomne ślubowania — i przysięgi wzniosłe.

I ta radość życia — potężna, szalona radość — rozpierająca pierś, wlewająca w żyły krew bujną i gorącą, zapalająca głowy do czynu, do boju, unosząca dusze, szepcąca im wciąż: «Młodości, ty nad poziomy wylatuj!»...

Tak przebyłam pięć czarownych lat. Przez cały ten czas, tylko dwa razy, i to na krótko, wracałam do domu, gdzie stosunki były coraz cięższe, a nikt bardzo do mnie nie tęsknił.

Zamierzałam jednak stanowczo, po skończeniu studyów, wrócić w swoje strony, gdyż zawsze zdawało mi się, że to jest obowiązek sumienia. Kwestya ta i wogóle kwestya obowiązków, była jedną z najgoręcej roztrząsanych w naszem kółku i jedną z tych, w których zawzięcie głos zabierałam, za co też otrzymałam od kolegów przezwisko: «disciplina minor».

«Discipliną major» nazywano bowiem starego naszego rektora, namiętnego wyznawcę filozofii scholastycznej, nad której zanikiem biadał corocznie w inauguracyjnej przemowie.

Wreszcie nadszedł koniec moich szczęśliwych lat uniwersyteckich, zdałam egzamin na doktora filozofii, otrzymałam pergaminowy patent, wysłuchałam pochlebnych słów profesorów i wróciłam do swojej izdebki. Był to skwarny dzień letni. Zegrzałam się idąc przez planty, a na mojej górce, w półcieniu spuszczonych rolet, panował miły chłodek i zapach polnych kwiatów, których wiązkę przynieśli mi wczoraj koledzy.

Weszłam, zamknęłam drzwi, zrzuciłam kapedusz i odetchnęłam głęboko. — «Koniec»... — wyszeptałam.

Aż nagle ze wszystkich kątów pokoju obskoczyły mnie mary widma — upiory... Mroczne ciągnąc się cienie, rozwłóczone ramiona, pajęcze nitki i wilgotne, szare płachty ogarnęły mię, nakryły, owinęły się dokoła mojej duszy i zaczęły ją ssać...

Koniec... koniec... koniec»... skrzeczały mi w uszach. «A teraz co?... A teraz co?»...

I przyszła Melancholia w ciemnym płaszczu i przytuliła mię do siebie i pochyliła głowę moją nizko, niziutko i płaszczem swoim mię okryła. I przed moim wzrokiem rozsunęła zasłonę, którą ludzie tak szczelnie przed sobą zaciągnęli, aby nie widzieć i módz zapomnieć i zajrzałam, może poraz pierwszy tak głęboko w głąb istnienia.

Przesiedziałam tak skulona do wieczora, nieruchoma jak skała nad brzegiem oceanu i jak ona wpatrzona w ten ocean życia, który przedemną się rozlewał. Bo w tej chwili widziałam to życie tak wyraźnie, tak ostro się rysujące, takie poziome, nudne, głupie życie, a tak nieubłaganie pochylające się wciąż niżej i niżej aż do czarnej w końcu grobowej jamy. To życie, jak droga, przez którą szłam samotna, w towarzystwie jednej tylko śmierci. Ona mi była jedyną przyjaciółką, piastunką, towarzyszką — i Aniołem Stróżem.

Pierwszy raz zobaczyłam ją tak blizko siebie — pierwszy raz na ramieniu poczułam jej dłoń, popychającą mię naprzód... naprzód... Dokąd?...

Słońce już zachodziło i jego czerwone pro- . mienie zaczęły się wdzierać ukośnie przez zasłonięte okna, gdy zapukano do drzwi.

Nie odezwałam się wcale. Zapukano powtórnie.

— Proszę wejść! — odparłam. — Otwarte. — Nie poruszyłam się jednak.

Wszedł Wiktor. Spokojnie powiesił kapelusz na wieszadle, ciupagę w kącie postawił i stanął przedemną. Spojrzeliśmy sobie w oczy. Odrazu przejrzał mię nawskróś.

— O? cóż to? — rzekł cicho — dyabliki czarne latają? — Przysunął sobie krzeszło, usiadł bliziutko i wziął obie moje ręce. — No? — spytał z poczciwym swym uśmiechem.

— A bo... na co mi to wszystko! — wyrwało mi się prawie z płaczem. — Co mi z tego głupiego patentu, co mi z tego! Wszystko już się skończyło. I teraz co?

— Jakto co? Teraz żyć trzeba.

— Na co? Po co? Dla kogo?

— Ach, wy baby! baby! Nic wam i doktoraty i filozofie nie pomogą! Wy się najprzód zawsze pytać będziecie dla kogo macie żyć. A dla czegoż, to nie?

— Eee!

— Pani, co ma talent...

— Dałby mi pan pokój z tym talentem! Ja nic o nim nie wiem jeszcze. Nie wiem, czy go wogóle mam. Któż to powiedział, że mam talent? Pan i Czerwony. Wielcy mi sędziowie!

— Pani mówi mi impertynencye, aby się módz pokłócić. Ale niedoczekanie! Nie mam na to czasu, bo muszę panią zabrać i przyprowadzić do cioci Buzi, gdzie czekają...

— Kto czeka? Ja nigdzie nie pójdę.

— Nie cierpię kiedy panna Hania grymasi, jakby jaka hrabina. Proszę zaraz włożyć kapelusz i idziemy.

Wziął z łóżka mój kapelusz i próbował mi go na głowę włożyć.

— A któż tam będzie?

— No, cała paczka. Niedźwiedź, Czerwony Poeta, Benda i Kuliszyński, «Budowniczy Solmness», panna Tola ze swemi feministkami i już nie wiem kto. Mówię, że cała paczka. Będzie bardzo wesoło. No, panno Haniu, prędzej! Proszę zrobić przyjemny wyraz twarzy i — do licha! — Przypiąć raz ten kapelusz!

— Żeby pan wiedział, jak mi źle. — Wstałam jednak i zaczęłam się zbierać.

Wyszliśmy. Ulice były ciche, puste i zasnute już cieniami wieczoru. Pod drzewami plant było prawie ciemno. Mnie melancholia prawie nie opuściła jeszcze, ale czułam ulgę w obecności Wiktora, tego najlepszego przyjaciela, przed którym myśli skrytej nie miałam.

Zaczęłam znowu. — Bo, widzi pan, ja doprawdy nie wiem, co robić teraz? Mam już ten patent nieszczęsny, a dalej co?

— Dalej? Ja zawsze powtarzam: niech pani osiądzie np. tu gdzie pod Krakowem i niech pani pisze. Ja to seryo mówię. Że pani ma talent, to pewno, ale trzeba dla niego coś zrobić, trzeba mu dać odpowiednie otoczenie, to się dopiero rozwinie.

— Osiąść tu? Nie wracać? Ach, nie wiem, czyby to było dobrze...

— Dlaczego?

— Bo... Ach, mój Boże! przecie pan wie, co ja myślę. Ja myślę, że trzeba wracać do kraju, to niedobrze tak uciekać z tamtych stron... Tu i tak jest ognisko i bezemnie się obejdzie... a tam... ach, tam nic, nic! Ja sama nie wiem, Pan się zawsze śmieje, ale ja myślę, że to obowiązek.

Wiktor rzucił się niecierpliwie. — A no, jak pani na teren obowiązków wjeżdża, to proszę z kim innym gadać. To nie moja specyalność. Dla mnie najpierwszy obowiązek, to talent, sztuka, piękno, własna indywidualność, moje ja, które chce się wypowiedzieć. Reszta dobra dla mydlarzy. Gwiżdżę na resztę.

— A ja nie. I nawet, nie wiem, co ważniejsze... jak być powinno...

— Ja nie pytam o to, co być powinno. Ja pytam o to, co jest. O to, co mnie niesie, co mnie pchnie naprzód. Nie wiem, czy to być powinno, ale jest. To dosyć.

— Ach, panie Wiktorze! czy dosyć? — Znałam od dawna jego zapatrywania w tym względzie i nieraz już staczałam z nim o to zażarte walki. Lecz teraz szczególniej mi chodziło o wylanie na zewnątrz myśli, które mnie gnębiły. Wszakże i sama nie byłam tak zupełnie pewną swego, chciałam dyskusyi. — Bo, widzi pan — ciągnęłam dalej — ja myślę, że są na świecie rzeczy ważniejsze od sztuki...

— Tak! tłusta pieczeń i miękkie pantofle — mruknął.

— Zwłaszcza u nas, panie Wiktorze. I że, jeśli się zdobyło pochodnię do ręki, to trzeba nią przyświecać takim kątom, gdzie mrok panuje. zgasi i będzie po wszystkiem.

— O, nie! — I nagle porwała mię fala siły, męstwa, pewności siebie, melancholia odleciała gdzieś na krańce świata, poczułam się niezwalczoną. Nie, nie zgaśnie moja pochodnia! Pójdę z nią w mój kraj biedny i wysoko trzymać ją będę ponad głowami tych, co są w ciemnościach. Niech będzie światło! Niech będzie ciepło! I rozwidnią się ciemne kąty, i rozpalą się inne pochodnie, i ogniska się rozniecą, ciepłe, ożywcze. A talent? Talent, jeśli go mam, będzie właśnie najżywszym płomykiem w tem ognisku.

— Wymieni go pani wkrótce na korzec węgli do podpalenia w tym społeczno-patryotycznym piecu.

— Nie! Nie! Jeśli go mam, to nie zginie. A świat, ludzie, naród, dobro, czyn, oto co jest największego! Pchnąć naprzód bryłę świata, to dopiero robota. No, nie?

— Zdaje mi się, że pani robi literaturę — rzekł zimno Wiktor.

— A pan jest wstrętny —- odparłam ze złością — i nie rozumiem doprawdy, jak ja mogłam choć przez chwilę być z panem w przyjaźni.

Odeszłam na drugą stronę ulicy i już więcej nie mówiliśmy do siebie.

W ogródku cioci Buzi, gdzieśmy się często latem zbierali, powitało nas grono już rozweselone i wieczór zszedł na bardzo ożywionej gawędzie.

Ja, po całodziennem melancholizowaniu, czułam potrzebę reakcyi, śmiałam się, dowcipkowałam, rzucałam paradoksami, nawet flirtowałam po trochu z Czerwonym Poetą, który już zdawna beznadziejnie we mnie się kochał. I tak byłam miła dla wszystkich, że nawet Niedźwiedź raczył nad moim wyjazdem rozpaczać.

Wyjechać zaś miałam w nadchodzący czwartek, a wilią na herbatę wszystkich do siebie zaprosiłam.

— Będzie to pożegnanie górki — westchnęła jedna z feministek.

— I «discipliny minor» — rzekł Kuliszyński.

— Pannę Hanię jeszcze do grobu nie składamy — wtrącił Niedźwiedź — a górka przepadła na wieki.

— Oj, bodaj że naszą pannę Hanię na wieki żegnamy — rzekł Wiktor trochę smutnie, a trochę zjadliwie.

Umilkli wszyscy i jakiś cień nad nami przeleciał.

Aż Poeta Czerwony, który coś w cieniu mruczał sobie pod nosem, wysunął się na światło ze szklanką piwa w ręku i zabrał głos:

— Opowiem państwu bajkę. Za siedmiu ulicami, za siedmiu placami, wznosi się niebotyczna góra. Góra to bogata, herbatodajna i serdelkopłodna, dymem z papierosów buchająca i dysputami dzwoniąca. Na tej górze żyła sobie studentka nie studentka, panna nie panna, królewna nie królewna — Cud-Dziewica! U stóp jej klęczeli młodzianie — studenty, malarze, poety, doktory, klęczeli i błagali: Cud-Dziewico, pokochaj nas! Lecz dziewica powiada: Odczep się, paskudny męski rodzie! Nie potom z domu się rwała, do Krakowa uciekała, na wszechnicę uczęszczała, aby do waszej miłości się zniżać. Jam mądrości głodna, filozofii córa godna, nic mi po waszych wzdychaniach! Będę po obłokach bujała, a serca wasze deptała. Młodzieńcy się popłakali, discipliną ją nazwali. Lecz ona ich odprawiła, w nauce się pogrążyła, to też patent wnet zdobyła, laurem skronie swe owiła i do domu wraca. Młodzianom łzy z oczu płynęły, i tak obficie płynęły, że aż Wisła wezbrała, straszna powódź nastała. A tymczasem Cud-Dziewica do domu powraca. Jedzie, jedzie, nie dzień i nie dwa, przez góry wysokie, przez lasy szerokie, przez rzeki głębokie. Przyjechała, ojca swego powitała, wkoło siebie popatrzyła i mówi: co ja tu będę robiła? A ojciec się odzywa: Nie frasuj się, moje dziecię, kawalerów dość na świecie. Wybiorę ci pięknego, bogatego, dobrze urodzonego i pobłogosławię was. Jak powiedział, tak się stało, zjechało się kawalerów niemało. Wszyscy zdrowi, tędzy, syci ludzie całkiem przyzwoici. Cud-Dziewica, jak spojrzała, wnet jednego pokochała, największego, najtłustszego, obywatela tęgiego. Przed nim staje, rączki składa i czułym głosem powiada: Oto luby, jestem twoją. Cud-Dziewico, dzięki tobie! lecz cóż z twą mądrością zrobię? Obie razem brać za ciężko. A Cud-Dziewica tak rzecze: Jestem ciałem twego ciała, na nic mi się filozofia zdała! Jestem twojej kości kością, a więc, luby, precz z mądrością! Jako rzekła, tak się stało. Ojciec młodym błogosławił i wesele wnet wyprawił. I ja tam byłem, wino, miód piłem, po brodzie ciekło, a w gębie nic nie było. I podłem piwskiem muszę wznieść zdrowie Cud-Dziewicy, naszej panny Hani!

Wszyscy zaczęli się śmiać, a ja oburzyłam się. — Jakto! taki okropny koniec mnie przepowiadać! Ależ to niegodziwe! I to kto? Czerwony! o którym byłam pewna, że jest moim przyjacielem, że nawet ma mnie za ideał. A to ładnie! No, dobrze. Na złość, pójdę za pierwszego lepszego i już nigdy do Krakowa nie przyjadę.

— Niech pani nie żartuje, bo tak może być naprawdę — rzekł Kuliszyński.

— Z nudy najczęściej panny idą za mąż — zdecydował Niedźwiedź.

— Ależ, co za gadanie! — zawołała któraś z feministek.

I druga zaraz dodała: — To tylko salonowe gąski. Prawdziwa kobieta, jeśli już ma nieszczęście pójść za mąż, to przynajmniej...

— Hanna z nudy nie pójdzie — rzekła Tola Stażycówna, wyciągając się wygodnie na ogrodowym fotelu — ale większe jeszcze głupstwo zrobi, ona się zakocha. Ja zawsze mówiłam, że ona ma filisterską duszę.

— Ja! filisterską duszę!

— A tak. Na przykład to mała rzecz, ale to cechuje człowieka, twoje mieszkanie: wszystko stoi na swojem miejscu, łóżko nietylko zasłane, ale jeszcze i koronkową kapą przykryte, bukiet na stole, na ścianach jakieś malowanki, kurzu ani zdziebełka.

— Dlategoż tam i tak przyjemnie... — wtrącił nieśmiało «Budowniczy Solmness».

— No, bo ja lubię, żeby było porządnie.

— A no, właśnie, porządnie! Albo na herbatę poprosi, to każdy dostanie filiżankę, spodek, łyżeczkę...

— O! łyżeczkę, to nie każdy!

— A bułki na jednym talerzu, a szynka na drugim, o mało, że serwetek nie daje!

— Ah, przesadzasz. Ale to prawda, że brudu, nieładu znieść nie mogę.

— Strzeż się, to są okropne skłonności. Za lat parę mężowi skarpetki cerować będziesz.

Zaśmiałam się. — No, to pewno — odparłam — że gdybym kiedy miała męża, tobym mu w podartych nie dała chodzić.

Powstał gwar i ogólna na mnie napaść. «O, ozdobo cnót niewieścich! Przykładzie dla białogłowskiego stanu! I pocóżeś dyplom zdobywała? Doktorze scholastyki. Disciplina minor! Poetko! Literatko! Gwiazdo wschodząca na niebie piśmiennictwa! Taki będzie twój koniec. Marna karyera. A myśmy w tobie widzieli filar, taran do rozbijania przesądów».

— Kolubrynę — rzekł «Budowniczy Solmness».

— Bombę — dorzucił Niedźwiedź.

— A ty już nas zdradzasz. Marzysz o mężowskich skarpetkach! Mydlarko! Filisterko! Wstecznico! Kuro domestica!

— Cicho! Czekajcie! Ja wam powiem... — broniłam się. — Powiem naprawdę, co myślę...

— Słuchajmy! Niech mówi! Niech swą burżuazyjną duszę obnaży!

— No, słuchamy. Ciekawość! — rzekła Tola i zapaliła papierosa.

— Bo wy się wszyscy ze mnie śmiejecie. A ja zupełnie seryo powiem. Nie o sobie, ani o tem, co zrobię w życiu, bo tego ja nie wiem. Ale o kobiecie. Ja myślę, że nie jest ona nietylko niższą od mężczyzny, ale przeciwnie, ma nad nim tę wyższość, że jest lotniejsza i prędzej i łatwiej umysł swój przerzuca od jednej rzeczy do drugiej. Może nie tak do dna gruntuje, może nie tak ogarnia szeroko, ale stanowczo lepiej od mężczyzny umie godzić najsprzeczniejsze sprawy, jest odporniejsza od niego i bardziej żywotna. Więc też myślę, że kobiecie przeznaczonem jest na świecie... Zawahałam się, bo miałam wypowiedzieć ukochane swoje zdanie, teoryę wypiastowaną na dnie duszy, prawie, że marzenie moje.

Tamci słuchali, mężczyźni dość uważnie, Tola z ironicznym uśmiechem. Jedna z feministek przerwała: Hanna zawsze w błękitach... I zachichotały wszystkie.

— Niech pani mówi dalej — rzekł Poeta Czerwony.

— Otóż myślę, że rolą nowej kobiety na świecie, niby celem tego, co się zwie emancypacyą, będzie osiągnąć to, czego mężczyźni dotychczas nie zdołali zrobić, będzie pogodzenie idei piękna z obowiązkiem. Niech się pan nie śmieje! warknęłam na Wiktora, chociaż on bodaj, że nie śmiał się wcale.

Mężczyzna, gdy jest artystą, poetą, uczonym, czy i społecznikiem, czy politykiem, to czuje się w prawie kopnąć wszelkie zasady i wszelką cnotę, bo on jest ponad wszystkiem. Kobieta pokaże w przyszłości, że można być wielkim duchem i wielkim działaczem, a nie przestać wypełniać ludzkich obowiązków tych prostych, zwyczajnych. Nie wiem, jak kobiety to robią, bo to strasznie trudne zadanie, ale myślę, że to właśnie jest ich przeznaczeniem. Wierzę, ach! najmocniej wierzę, że gdy przyjdzie czas i kobiety wezmą im należny udział w rządzeniu światem, to wtedy życiem ludzkości przestanie rządzić, tak jak dotąd pięść silniejszego i spryt podlejszego, a rządzić nią zacznie Braterstwo i Miłość. I wtedy takie barbarzyństwo idyotyczne, jakiem jest wojna, albo takie ogładzanie pół narodu; z powodu wygórowanych podatków, albo taka walka socyalna, albo te wszystkie głupie systemy celne, które odejmują chleb biedakom, albo takie okropności, jak handel dziewczętami, a chociażby tylko krzywdy nieszczęśliwych żon przy dzisiejszych prawach, a także te więzy, które nakładają zawsze na każdą myśl śmielszą, to wszystko już nie będzie mogło istnieć. Runąć wtedy musi panowanie siły, pięści, bagnetów, konkurencyi, dyplomacyi, fałszu i obrzydliwych kłamstw. Już się te męskie rządy chwieją, kobiecie danem będzie zburzyć ten wstrętny gmach, a na jego miejsce postawić...

— No, co? No, co? — spytał Poeta Czerwony.

— Postawić Miłość, prawdziwą Miłość ludzką.

Była chwila ciszy. Potem wybuchła namiętna dyskusya. Wszyscy naraz zaczęli mówić. Panowie, a najbardziej «Budowniczy Solmness», próbowali wvdrwić babskie rządy, które im przepowiedziałam. Tola zażarcie się broniła, feministki trajkotały. Lecz po chwili uciszyło się i Niedźwiedź rzekł smutnie: — Nie dziwię się pannie Hannie i jej horoskopom. Kto choć przez chwilę popatrzy uważnie na świat, tego zaraz taka abominacya zeprze, iż coprędzej oczy odwraca. Od dłuższego patrzania możnaby się doprawdy obrócić w głowę Meduzy. A kto tak pięknie światem zarządził? Mężczyźni. Może babska gospodarka okaże się lepszą.

Znowu zamilkliśmy wszyscy. Aż się Tola odezwała: — Ale cóż to ma do owych mężowskich skarpetek, o których marzy Hanna?

— A prawda! Pani się jeszcze nie wytłómaczyła.

— Proszę, proszę, dalszy ciąg wywodów.

— Dobrze! Wywód taki, że kobieta nie powinna starać się być podobną do mężczyzny, bo to żaden ideał. Przeciwnie! powinna swoje właściwości rozwijać i po własnej drodze iść naprzód. Więc np. jeśli ma męża i dom, to ją nic naprzód nie posunie, że w tym domu będzie brudno i że mąż będzie oberwany.

— Kobieta, która chce iść naprzód, nie powinna mieć męża i domu — rzekła Tola i bardzo zalotnie spojrzała w oczy Bendy, który za nią siedział.

Ten westchnął głęboko. I nachyliwszy się do jej ucha, zaczął coś szeptać, a ona się śmiała, trze-

pała białemi, wypieszczonemi rękami i powtarzała: — Nie! pan jest niemożliwy!

— Ja się na ten raz zgadzam z panną Tolą — rzekł Wiktor.

— A ja nie! — zawołałam. — Ale dajmy już temu pokój. Ja tak dużo gadałam, że już nie mogę. Proszę, jeśli jest, o herbatę.

Rozmowa przeszła na inne przedmioty. I była już bardzo późna godzina, gdy mię Wiktor i Niedźwiedź odprowadzili do domu. Powiedzieliśmy sobie pode drzwiami dobranoc i miałam już wejść do sieni, gdy Wiktor nagle się wrócił. — Panno Haniu! — zawołał — proszę poczekać! Ja przyjdę jeszcze raz pomówić o tem...

— O czem... pomówić?

— No, o tej kwestyi wychodzenia za mąż. Pani może się ze mną zgodzić albo nie, ale ja swoje muszę powiedzieć. Dobranoc.

Jakoż przyszedł. Przez kilka dni dzielących mię od wyjazdu, byłam bardzo zajęta i na żadne kwestye nie miałam czasu. Więc Wiktor ostatniego wieczoru, gdy cała paczka rozeszła się po pożegnalnej u mnie herbacie, pozostał.

— Nie idziecie z nami? — spytał Niedźwiedź.

— Nie. Mam do pogadania z panną Hanią.

— Tak późno! Skompromitujesz ją pan! — zaśmiała się Tola.

— O, ja się tego nie boję — rzekłam. — Zresztą, co mi tam! Jutro wyjeżdżam.

Wyszli wszyscy, a myśmy zostali we dwoje, Pokój był pełen dymu, lampa blado się paliła. Otworzyłam okna. Wpłynęła do pokoju cicha noc letnia.

Usiedliśmy przy oknie i zapadliśmy w długie milczenie. Mnie smutno było odjeżdżać, rozstawać się z tymi dobrymi przyjaciółmi, z tem otoczeniem znanem i kochanem i wracać do ludzi, blizkich może krwią, ależ tak dalekich duchem i myślami! I niepewność, i żal, i nieokreślony niepokój mnie ogarniał, wprost lęk przed tą przyszłością, co się otwierała przedemną. Ach, gdyby nie przekonanie, iż obowiązkiem moim jest wrócić, jakżebym chętnie tu pozostała!

Wiktor pierwszy przerwał milczenie. — Chcę panią o jedną rzecz spytać, panno Haniu — zaczął. — Zdaje mi się, mam do tego prawo. Czy pani się już kiedy kochała?

— Ja? — pomyślałam chwilkę. — Nie, naprawdę, to się nie kochałam nigdy.

— Co znaczy to: naprawdę?

— To znaczy, że czasem mi się ktoś podobał, ale zawsze na krótko. Zawsze miałam coś innego do zrobienia, więc tamto jakoś przechodziło sobie. Może, gdybym nic nie miała do robienia, tobym się rozkochała.

— I nigdy nikt... na dłużej?...

— Na dłużej? Owszem... raz... Ale teraz już przeszło. — Urwałam i czułam, że się czerwienię.

— Co? Jakże to było?

— No, nic. Było bardzo zwyczajnie. Przed dwoma laty, gdy byłam w domu, spotkałam jednego pana i on mi się ogromnie podobał, tak odrazu. Trochęśmy z sobą rozmawiali i tańczyli. No, i potem często o nim myślałam. Ale teraz już przeszło. Dlaczego pan o to pyta?

Wiktor westchnął. — Bo mi pani żal, panno Haniu... — Urwał, popatrzał w niebo gwiaździste i zaczął znowu: — Bo takie kobiety, co, jak pani, upierają się przy tak zwanych zasadach, takie są w położeniu bez wyjścia. Dwie mają tylko drogi przed sobą: albo małżeństwo, to głupie, mieszczańskie małżeństwo, pobłogosławione oficyalnie przez mamę, papę, ciocie, wujaszków i księdza proboszcza, a dające na życie całe akompaniament dzieci, chorób, pisków, garnków, kucharek, brudnej bielizny, złych humorów i trosk najmarniejszych, które muszą zabić wszelką myśl wyższą, albo staropanieństwo, to jest istnienie ciasne, nudne, bez miłości, bez pełni życia, słowem, pół-istnienie! Innej alternatywy dla takich kobiet niema. Mniejsza ostatecznie o to, jeśli ta kobieta jest taką sobie pierwszą lepszą z brzegu kwoką czy gęsią. Lecz jeśli taka kobieta ma talent, ma jakąś ambicyę... to — to... przepadła...

— No, ja tego w tak czarnych kolorach nie widzę. Można przecież...

— Ja wiem. Pani się łudzi, że potrafi być idealną żoną, dobrą gospodynią, mamką, niańką, kucharką, a razem pisać, kształcić się, tworzyć. Ale proszę poczekać dziesięć lat, zobaczymy wtedy.

Wszystko, co w pani jest dobrego, pójdzie... na podściółkę dodziecinnej kołyski.

— Nie, nie, nie! Proszę mi takich rzeczy nie mówić!

— Byłaby jeszcze droga jedna, ale o tem i wspominać pani nie warto.

— Jaka droga? Ciekawam!

— Pani się oburzy, wiem. Ale ja zawsze powtarzam, jedyna droga dla kobiet, które chcą być czemś, to wolna miłość.

— Panie Wiktorze!

— A co, mówiłem, że się pani oburzy.

— Spodziewam się!

— A niema czego. Podobał się pani taki pan, wzięłaby go sobie pani. Póki dobrze, to dobrze, A źle? Wielka bieda! Do widzenia! Bywaj zdrów i rzecz skończona. Fantazya podniecona, prąd życia spotęgowany, a więzów żadnych. Bo wolna miłość jest tylko miłością i nie prowadzi za sobą rodziny, gospodarstwa, domu, towarzyskiej reprezentacyi, pozycyi etc. My, mężczyźni, przeważnie tak robimy i cóż? albo nam z tem źle?

Wstałam z krzesła. — Nie lubię takiego gadania — rzekłam zimno. — Pan doskonale rozumie, że my a wy, to zupełnie co innego.

— Gadacie o równouprawnieniu, a jak przyjdzie do rzeczy, to nie macie odwagi.

— O, przepraszam! Jest wiele takich, które tej odwagi mają aż zanadto. Co do mnie, mężczyźni tak dalece mi nie imponują, abym ich aż w tem miała naśladować. I przyznam się — dodałam po chwili — że jeśli to jest jedyna przyjacielska rada...

— Jedyna, nie. Ale może najważniejsza. — Wiktor wstał także i mówił trochę miększym głosem: — Bo mi pani żal, panno Haniu. Widzę przyszłość. Pani poczuje się tam samotna, zapragnie przyjaznej duszy. Wtedy pierwszy lepszy facet wydaje się właśnie takąż duszą. Zakocha się pani, wyjdzie za mąż, a wtedy skończone. Przepadło wszystko, co się tu z trudem zdobyło, przepadł talent, a także przepadło szczęście. Tak, tak! i szczęście. Takie kobiety, jak pani, nie mogą znaleść szczęścia w poświęceniu swego ducha człowiekowi, jednemu człowiekowi...

— Pan zapomina, że jest miłość.

— Nie zapominam. Owszem, niech będzie. Ale bez tych kajdan, bez tych dozgonnych obrączek! Ach, panno Haniu! nie wychodź pani za mąż!

Zamilkłam i smutno mi się zrobiło. Ach! tak smutno!

Przez otwarte okna płynęła fala ciszy, leciutkie szmery liści i gdzieś zdala zapachy kwietne. Płynęły promienie mrugających gwiazd.

Wiktor westchnął znowu. — I co pomoże moje gadanie! — rzekł. — Nie my kierujemy losem, ale los nas pchnie naprzód i rzuca nami, jak piłką, głupi, ślepy los. Ja mówię, bo mi tak każe moje przyjacielskie sumienie, a pani pójdzie za głosem tego ślepego losu. I co na to poradzić? Lepiej iść spać.

Wziął kapelusz i miał już iść, aż się od drzwi odwrócił i rzekł;

— Mam coś pani powiedzieć, o małom nie zapomniał. Oto co jest: Grubickiemu dałem te pani nowele, umieści to w «Strażnicy». Bardzo zachwycony! Koniecznie chciał wiedzieć, kto to pisał. Ma się rozumieć, że nie powiedziałem. Ale kto wie, możeby lepiej?...

— Nie, nie! Gdyby się dowiedzieli, że to pisze kobieta, panna, i to młoda, toby lekceważyli...

— Może być. Oni tu kobiet autorek nie lubią.

— Tak. A zresztą, to... takie maleństwa...

— Maleństwa, ale prześliczne. Pani sobie nie dowierza jeszcze, a to także źle. Suggestya tu dużo znaczy. Gdy sam jestem przekonanym, że jestem niezrównany, to i inni w to uwierzą.

— 0, ja tego przekonania nigdy mieć nie będę! chybabym przestała czytać i porównywać. A zresztą o publiczność jeszcze mi tak bardzo nie chodzi. Sam akt pisania mi wystarcza i uznanie kilku najbliższych. Więc pan mówi, że Grubickiemu się podobało?

— Bardzo.

— Ach, to dobrze! Bardzo rada jestem.

— A z «Pokrzywdzonymi» co słychać? — spytał Wiktor po chwili.

— Ach, wie pan, teraz miałam tyle roboty z egzaminami. Od czasu, gdy, zimą jeszcze, napisałam pierwszy rozdział, ten, co to pan czytał, to ani razu do nich nie zajrzałam. I wie pan, sama nie wiem, niech mi pan poradzi, tak jakoś raptem strzeliło mi do głowy... Bo to tak było: Śpię sobie w najlepsze, aż coś mi się majaczy, zaczynam się budzić, coś widzę, coś słyszę i nagle widzę tych swoich «Pokrzywdzonych» na scenie! Doprawdy! Jakby objawienie jakieś, czy co! Więc leżę cichutko i widzę, no, zupełnie wyraźnie. Więc... zaczęło to we mnie... kiełkować jakby... I teraz mam w głowie gotowy dramat. Tylko, panie Wiktorze, jak pan myśli? Czy odważyć się na dramat?

— Albo ja wiem? — odrzekł — namyślając się. — Od noweli do dramatu skok niemały. Ale niech pani ryzykuje...

— Cóż! korona mi z głowy nie spadnie. A wielką mam ochotę.

— No, tak, pewnie, niech pani ryzykuje.

— Teraz w Lubiniewiczach, będę miała mnóstwo czasu. Pójdę sobie do boru, siądę na zielonych mchach, nademną będą szumiały sosny, będą świergotały ptaszki, słońce będzie rzucało swe strzały to tu, to tam przez liście, muchy będą się kręciły dokoła. A ja pisać będę, pisać, pisać! Ach, panie!... ach, panie...

Zamilkliśmy. Ja nic już więcej powiedzieć nie mogłam. Patrzaliśmy oboje w ciemną noc i w gwiazdy. Taka cisza była dokoła, taki spokój w tych uśpionych tam drzewach! Tyle wieków się przesunęło po tych omszałych murach! Takie ukojenie szło od tej przeszłości!

Ale ja wtedy nie pragnęłam spokoju. Chciałam czynu, walki, działalności, potęgi. Ach, czułam się tak silną! Mogłabym góry przenosić, wyrywać dęby, rozkazywać morzu i dusze ludzkie tak brać garściami i ciskać to tu, to tam, i rzucać, i miotać niemi, i wstrząsać, i zapalać je płomieniem, i wyrzucać w górę wysoko, wysoko! Ach, i sama lecieć i lecieć coraz wyżej! Chciałabym objąć ramionami całą tę ziemię moją, chciałabym przytulić ją do łona, i żeby to łono było szerokie jak morze bezdenne, niezmierzone. I chciałabym pracować i tworzyć dzieła wielkie, wziąć w siebie ból i radość, nadzieje i zachwyty swego narodu, przetopić je w złoto i w stal, rozlać je potokiem rubinów i pereł, w pieśni je wyśpiewać, w żywe postacie zamienić i tworzyć jak Bóg... jak Bóg!...

Wróciłam do Lubiniewicz. Znalazłam tam zmiany niemałe. Ojciec odstąpił zupełnie Edziowi majątki, sam zaś mieszkał w Warszawie i prowadził życie klubowo-zakulisowo-światowe, które mu ogromnie zdawało się dopadać. W przejeździe, chcąc okazać synowskie przywiązanie, zatrzymałam się u niego przez dni parę, ale prędko zmiarkowałam, że na dłuższy czas byłabym gościem krępującym i bardzo niepożądanym. Ojciec przyjął mię z otwartemi rękami, ale żegnał z jeszcze większą radością. Wydał mi się o lat dziesięć odmłodzonym, nadzwyczaj elegancki, w najmodniejszych, jakie być mogły, szatach, z kwiatkiem w butonierce, z wąsem dyskretnie wyczernionym, z monoklem w oku, giętki, sprężysty, tryskający życiem i ochotą do życia. Narzekał wprawdzie na Edzia, który wedle niego, był skąpcem i wyzyskiwaczem, powiadał, że renta, którą pobiera, jest wprost śmiesznie marna, 6000 rs. rocznie! z takich Lubiniewicz! To prawie nędza. Tylko ojcowskie serce mogło się na coś podobnego zgodzić. Ale swoją drogą, ciężko jest człowiekowi szanującemu się wyżyć za takie psie pieniądze.

W Lubiniewiczach Edziowie powitali mnie bardzo serdecznie, ona szczególniej. Chociaż dotychczas prawieśmy się nie znały, stosunek nasz stanął odrazu na stopie blizkiej.

Idalka, dobre, potulne, ciche, pracowite i gospodarne stworzenie, wychowane w karności przez bardzo praktyczną matkę, zakochana ślepo w Edziu, który się jej przedstawił jako pierwowzór wszelkiej doskonałości, pomimo swego stutysięcznego posagu, umiała odrazu zastosować się do skromnego życia, jakie on postanowił prowadzić, zanim, jak mówił, majątku z długów nie oczyści.

Wziął bowiem Lubiniewicze w opłakanym stanie, z mnóstwem długów, z lasami w pień wyciętymi, z gospodarstwem zrujnowanem, z całą masą zaległych procesów, z walącymi się budynkami, z inwentarzem wyniszczonym... Trzeba było być Edziem, aby się na to odważyć. Ale on zaraz po skończeniu nauk, wejrzał w interesy, zapoznał się z ich fatalnym stanem, obliczył wszystko najdokładniej i zaczął się z ojcem układać. Tymczasem zaś upatrzył sobie pannę, bogatą a skromnie wychowaną, która mu ważną pomocą być miała. I udało mu się. Ojciec ustąpił, wprawdzie za dobrą cenę, żona okazała się prawdziwym skarbem. Zaprzęgli się oboje do pracy, garścią i pazurami chwycili się swej ziemi, odwrócili wzrok od wszystkiego innego na świecie, pogrążyli się w sobie i we własnej trosce i pracowali.

A było i dla kogo pracować. Przed trzema laty się pobrali, a już dwoje wrzaskliwych bębnów reprezentowało młodsze pokolenie Lubińskich. Wszystko zaś kazało przypuszczać, iż na tem się nie skończy. I Idalka mówiła zupełnie poważnie: — O, ja chcę mieć przynajmniej sześcioro! A choćby i do tuzina dojechać, to nic wielkiego.

— Nie lękasz się kłopotu? — pytałam.

— Ach, moja droga! Czy troje czy sześcioro, to już zupełnie wszystko jedno.

— I to ci do szczęścia wystarcza, Idalko?

— A czegóżbym więcej pragnąć mogła! Byleby się interesy trochę poprawiły, a Edzio i dzieci były zdrowe! Gdy pójdziesz za mąż i będziesz miała dzieci, to się sama przekonasz, że w tem jest początek i koniec świata.

— Może... tylko, że ja prawdopodobnie za mąż nie pójdę.

— O, dlaczego? Doskonale możesz pójść. Na tobie prawie nie znać, żeś doktorem filozofii.

Idalka to mówiła tonem najwyższej pochwały. Więc ja zaczęłam się śmiać. Ona zrozumiała i tłómaczyła się: — A no, pewnie, tak jest. Mężczyźni obawiają się tych bardzo mądrych panien. I przyznaj, Haniu, że mają trochę racyi.

— Dlaczego?

— Bo najczęściej z mądrością przychodzi niedowiarstwo, socyalizm, niemoralność, emancypacya i wszystkie takie okropności. A zresztą na cóż to kobiecie potrzebne, taka wielka mądrość?

— Ach, Idalko! dużoby o tem mówić! Ale jedno muszę zauważyć, to, że skończyć uniwersytet, to nic tak nadzwyczajnego. Mnóstwo mężczyzn kończy, mają patenty, są doktorami i t. d. i nic sobie z nich nie robimy. Naprzykład Edzio i ja, on ma więcej odemnie nauki, on dłużej się uczył, i jak porządnie! A wszakże nikt go nie ma za wyjątkowego mędrca. I takich dużo...

— Ależ, Haniu! To są mężczyźni!

I nie było rady. Na tym punkcie Idalka była nieprzekonana. Tembardziej, że i jej wyrocznia, Edzio, wcale nie uznawał potrzeby głębszej nauki dla kobiety. Nawet był jej przeciwny. Do rodzenia i karmienia dzieci, do gospodarowania i zarządu domem, uniwersytet nic się nie przyczyniał, mężowi mądrość żony była całkiem niepotrzebną. Więc po cóż?

Na takie argumenty ja nie miałam już żadnej odpowiedzi. Milkłam zdumiona. Gdyż przez pięć lat mego pobytu w Krakowie odwykłam zupełnie od tego świata i od tych poglądów. Spadałam jakby z innej planety.

Edzio lubił jednak tematy takie poruszać. I bodaj, że uważał to za obowiązek starszego brata wpływać na błądzącą siostrę. On się bowiem z moją «emancypacyą» nigdy nie pogodził. W swoim czasie robił co mógł, aby mnie ze «złej drogi» nawrócić, pisał, przekonywał i gromił i z bólem widział, że wszelkie jego słowa odbijają się odemnie, jak groch od ściany. Ale że o nawróceniu grzesznika nigdy wątpić nie można, więc dziś, mając mnie pod ręką, postanowił próbować jeszcze, czy moja dusza nie da się wyrwać z tej otchłani, w której była pogrążoną.

Edzio był to człowiek, którego niecenić było niepodobna. Tak często nadużywamy wyrażenia «porządny człowiek», że już przestało ono mieć głębsze znaczenie. W stosunku do Edzia było ono ze wszystkich najwłaściwsze, główną bowiem cechą jego wewnętrznej istoty był porządek. Myślał, kochał, czuł, pracował, sądził, marzył nawet wedle stałych i nieodmiennych praw. Nie było w nim miejsca dla rzeczy niepewnych, niewiadomych, dla zwątpień, dla buntów, dla wahań lub urojeń. Znak zapytania dla niego nie istniał. Nie było w nim nawet miejsca dla żadnej niewiadomości. On miał w umyśle swoim doskonale ułożone szuflady z wypisanemi etykietami. Wiedział, że gdy wyciągnie np. «Cnotę», to znajdzie w niej takie a takie uczynki, «Prawdę», to takie a takie niezbite i niewątpliwe wiadomości, «Grzech», to takie a takie czyny, «Obowiązek», to już całe pęki pojęć i rozkazów i tak dalej. Nigdy zawartość jednej szuflady nie była z drugą w rozterce, nigdy żadna kolizya się nie zdarzała. Wszystko, co tylko wszechświat w sobie zawierał, wszystko, co było pod słońcem i poza słońcem, wszystko, o co duch ludzki z trwogą i z drżeniem pytał, czego z nieśmiałością pożądał, do czego bezwiednie tęsknił, rwał się i o czem marzył, wszystko to jemu było już wiadomem, ułożonem, nazwanem, określonem i w księgi zapisanem. I to od wieków wiecznych i przez mędrców, którym wierzyć należało ślepo. Pytanie samo było już nonsensem, stratą czasu i myśli i pychą. A Pycha zajmowała poczestne miejsce w szufladzie pod etykietą «Grzech».

Gdy teraz przypominam sobie całokształt pojęć tego najporządniejszego człowieka, to nie mogę zaprzeczyć, że miał nieocenioną zaletę: był skończony w sobie, cały zaokrąglony, porządny. I nie dziwię się, wziąwszy pod uwagę nasze dwie natury, że jemu wystarczał, a mnie doprowadzał do szaleństwa.

Ja nie umiałam wtłoczyć swej duszy do tych szufladek i wypisywać na niej etykiety i nazwy. Zresztą nauka nie mówiła, że ten najporządniejszy system mego porządnego brata nie stoi na zbyt mocnej podstawie i że każdy bodaj z jego lapidarnych argumentów dałby się zakwestyonować. To też słuchałam sceptycznie wykładów, których mi nie szczędził, gdyż «błądzącym dobrze radzić» i «nieumiejętnych oświecać» było ważną pozycyą w szufladzie «Obowiązek». I pod jednym względem uznawałam jego niezaprzeczoną wyższość nademną: on miał system, ja tylko przypuszczenia. On wiedział, ja nie.

Z początku mojego pobytu w Lubiniewiczach zasady Edzia i moje «przewrotowe teorye» często się ścierały. On zanadto gorliwie chciał mię nawracać, ja zbyt gwałtownie się broniłam. Ale wkrótce przekonaliśmy się oboje, że to do niczego nie prowadzi, a wzajemną robi nam przykrość. On nie przestał «wpływać», ale zastosował się do innego paragrafu swojego kodeksu «łagodnością zdobywaj dusze». Ja zaś dałam pokój dysputom, gdyż zmiarkowałam, że dwie trzecie moich zdań były wprost niezrozumiane, wzięte na wspak i przekręcone. Nie dlatego, aby Edzio nie był zdolnym mnie zrozumieć, ale że stanowisko, na którem stał, a z którego ruszyć się i nie chciał i nie mógł, uniemożliwiało mu wszelką wycieczkę w moje krainy. Że okulary, które miał na oczach, a których zdjąć nie mógł ani na chwilę, oświecały mu wszystko własnem światłem, odrębnem zupełnie od mojego, że wreszcie po prostu, nie byliśmy sprowadzeni do jednego mianownika.

Zrozumiałam też wtedy jedną wielką prawdę, to, że człowiek, który posiada skarb tak cenny, jakim jest dogmat, strzeże go usilnie, nie tyle może z powodu wiary w jego objektywną prawdziwość, ile ze względu na własny spokój i bezpieczeństwo. Bo przecież dogmat, to ciche schronienie, to pochodnia w noc ciemną, to utorowana droga wśród ciemnego lasu, to ciepła owczarnia, to przystań bezpieczna, to spokój dni i nocy. Nikt, zwłaszcza w dojrzalszym wieku, dobrowolnie skarbu takiego się nie pozbywa. Owszem, rękami i pazurami się go trzyma.

Nie tylko jednak oderwane kwestye zasad i zdań nas z Edziem rozdzielały. Znalazły się wkrótce bardziej życiowe sprawy, o któreśmy się pogodzić nie mogli.

Wszakże wróciłam do kraju, aby pochodnią zdobytą rozświecać panujące tu mroki. Więc cóż miałam robić? Uczyć, pisać, poruszać drętwiejące umysły, zawiązywać stowarzyszenia, namawiać, popychać do czynu, niecić światło, zapalać ogniska, dmuchać na tlejące iskry.

Zabrałam się do dzieła. Wieś, okoliczne miasteczka, oficyaliści, dzierżawcy, parobcy i gospodynie, a przedewszystkiem dzieci, oto, jak mi się zdawało, moje pole działalności. Z ogromnym zapałem rozpoczęłam cały szereg prac, a snułam jeszcze inne plany społeczne, aż Edzio się przeraził, zaczął mię zimną wodą oblewać i różnemi groźbami straszyć.

— Zmiłuj się, Haniu! chcesz nas wszystkich wprowadzić w ładną awanturę! To są niebezpieczne zabawki. Z tem nie żartują. Ani się obejrzysz, jak to wszystko może bardzo smutno się zakończyć.

—- Mój Boże! Taka niewinna działalność?

— A taka właśnie. To się im wcale niewinnem nie zdaje.

— Jednak doprawdy, coś robić trzeba dla ludzi...

— Moja Haniu, najmędrszy ten, kto swego obowiązku pilnuje, a coraz to nowych rzeczy nie wymyśla. Te wszystkie dzisiejsze modne działalności do niczego nie prowadzą, a wiele mogą szkody przynieść.

Nie chciałam uledz. Próbowałam dalej robić swoje, aż mi Edzio raz dość gniewnie powiedział: — Moja Haniu, proszę cię, przestań. Dopóki przynajmniej jesteś w moim domu, nie narażaj nas na przykrości.

A chcąc mi się wytłómaczyć poniekąd z tak stanowczego zakazu, mówił dalej: — Bo w naszym kraju najpożyteczniejszymi są ci, którzy własnego nosa pilnują, a nie wtrącają się w to, co do nich nie należy. Nasze położenie jest tak trudne, że potrzebujemy wytężyć wszystkie siły, aby się w jakiej takiej pozycyi utrzymać i swoje rodziny wychować. A te wszystkie wasze uświadamiania, budzenie ducha, oświaty i tym podobne socyalizmy, to wedle mnie głupstwo jest i bardzo nam niepotrzebne zawracanie głowy.

Wobec tego ustąpiłam. Trudno mi przecie było rozporządzać mu się w jego własnym domu. Aby żyć wedle swych przekonań, przedewszystkiem wypadało być u siebie.

Mając tę drogę zamkniętą, zwróciłam wszystkie myśli moje ku «Pokrzywdzonym». Tego przynajmniej nikt mi zabronić nie mógł. Tak się odrazu urządziłam, aby módz im jak najwięcej czasu poświęcać. Wstawałam wcześnie i od samego rana biegłam do lasu. Zaraz za ogrodem rozciągał się suchy las na wyniosłym brzegu rzeki. Tam siadałam na mchu pod szumiącemi sosnami z teką na kolanach i pisałam.

Moi «Pokrzywdzeni» szli raźno naprzód.

Gdy wspominam dziś te dnie, to widzę, iż były one najbardziej natchnione w życiu mojem. Potem zdarzyło mi się napisać parę rzeczy, o których ludzie mówili, iż są dobre, lecz nigdy już, wyjąwszy może te parę miesięcy samotności, gdy pisałam «Dziką Mańkę», nigdy nie byłam tak ponad światem, ponad sobą samą, nigdy nie patrzałam na rzeczy z takiego oderwanego szczytu, z tej przestrzeni podniebnej, w której pływałam wtedy, jak ptak, rozpuściwszy skrzydła szerokie...

Ach, lesie mój! lesie chłodny, szumiący! Com ja przeżyła pod twemi sosnami! Ach, rzeko moja! czysta, ruchliwa rzeko! wieleż ty myśli moich uniosłaś do oceanu wieczności!

Co było we mnie najlepszego, tyś zabrała i uniosła.

«Pokrzywdzeni» postępowali szybko naprzód. Nieraz, gdy się krwawo napracowałam nad jaką sceną, gdy trudności zwalczyłam, rzucałam tekę pod drzewem i szłam w głąb lasu. Nigdy tam nikogo nie było. Bydła nie pasano w tej stronie, grzyby tu nie rosły. Byłam więc zawsze pewna swej samotności. Ale las nie był pusty, nie! W olchach nad rzeką gnieździły się niezliczone ptaki, po ziemi biegły tam i sam mrówki skłopotane, w promieniach słońca, co ukośnemi strzałami przelatywały wśród drzew, wirowały muszki i pająki upinały swe siecie srebrne na krzakach jałowcu, czasem na wyższem miejscu, gdzie piasek był gorący, mała jaszczurka o zalęknionych oczach cichutko grzać się przychodziła, a wysoko po sosnach przemknęła wiewiórka.

Znałam tych wszystkich sąsiadów moich, znalam las stary i on mnie znał.

I życie moje wewnętrzne coraz to bardziej odgradzało się od otaczającego mnie życia, coraz bardziej zasuwałam się w swoją samotność. I znowu, jak w dziecinnych latach, ludzie przezemnie tworzeni byli mi jedynymi przyjaciółmi. I znowu jak wtedy, ogarniała mnie szalona tęsknota do żywego, kochanego przyjaciela, z którymbym się duszą podzielić mogła. Zastanawiając się czasem nad sobą, rozumiałam jedno, to, że takie życie, jakie teraz prowadziłam, było na dłuższy czas niemożliwe. Niepodobna było tak pozostawać w tej dziwnej i skrępowanej pozycyi prawie gościa, bez żywej duszy, do którejbym swoim językiem zagadać mogła. Tymczasem, dopóki miałam dużo pracy nad «Pokrzywdzonymi», a prócz tego chciałam dokompletować niejedno w swych filozoficznych studyach, dopóki w moim pokoju piętrzyły się nieprzeczytane jeszcze książki i nieuporządkowane notatki, a w tece arkusze rękopisów były czarne od przekreślali, dopóty nic mię do wyjazdu nie nagliło. Ale potem co będzie? myślałam czasem. Miasto, czy wieś? Oddanie się wyłączne literackiej pracy? Czy jakaś społeczna, użyteczna działalność?

«Zobaczymy», kończyłam swe rozmyślania i wracałam do pracy.

W końcu sierpnia otrzymałam od Wiktora list i paczkę dzienników. Były to numery «Strażnicy» z mojemi nowelami. Przytem było kilka wycinków z innych pism z pochwałami i najpochlebniejszemi przepowiedniami na przyszłość. Wiktor także chwalił i winszował, ale bezwzględnie się nie zachwycał, «Jeszcze za wiele tam literatury», pisał, «ale trochę to wylizane panieńskim języczkiem. Nie trzeba hołdować wiecznie temu, co już było, co kto inny zrobił, nie trzeba się lękać nowych dróg i nowego słowa. Pani jeszcze zupełnie nie wyszła z powijaków. Bardzo jestem ciekawy «Pokrzywdzonych» i proszę o przysłanie mi ich, gdy tylko będą gotowi. Że pani talent ma, o tem, kiep, kto wątpi. Ale czy się ten talent nie roztłamsi i nie skiśnie w tym tam obywatelskim morbadzie? to jeszcze kwestya. Ja siedzę w Zakopanem, gdzie zapewne całą zimę przebędę i zbieram do kupy swoje nerwy. Jest i Niedźwiedź maluje tylko świerki i plwa na wszystko inne. Czytałem mu nowele pani. Powiada, że pastel, ale dobry. Ja kończę «Wizye». Mam apetyt na szereg literackich portretów. Co pani na to powie? No, do widzenia, uszy do góry i trzymać się raźno! a plwać na wszystko inne, tak jak Niedźwiedź. Przyjaciel W. P.S. A cóź tam słychać w panieńskiem sercu? Cóż ten pan, co to się kiedyś «ogromnie podobał»? Co? Może nam weselisko sprawicie»?

List ten mnie wzruszył do głębi. Uciekłam z nim do swego pokoju i długo nad nim płakałam. Czego? Nie wiedziałam sama, ale łzy jakoś płynęły i płynęły. A przytem i radość była i trochę dumy, i zaraz potem gwałtowny impuls do dalszej pracy. Tego dnia do białego świtu siedziałam pochylona nad biurkiem i gdy wreszcie rzuciłam się na łóżko, ogromna, kulminacyjna scena w «Pokrzywdzonych» była napisana.

«Wierzą we mnie... Sprzyjają mi...», mówiłam do siebie nazajutrz, idąc do swego ulubionego lasu z teką pod ręką. «Żebyż ich nie zawieść!»...

Wyjęłam raz jeszcze list Wiktora z kieszeni i odczytałam. «A cóż słychać w panieńskiem serduszku? Cóż ten pan, co to się pani kiedyś ogromnie podobał»? Zabawny Wiktor! Pamięta o tem...

Ale prawda! Co słychać z Żarskim? Chyba, że wcale tego lata nie przyjeżdżał w te strony, bo nikt o nim ani wspomniał. I w myśli zarysowała mi się postać «tego pana, co mi się ogromnie podobał» i który, tego nie powiedziałam Wiktorowi, na mnie też spoglądał dość czułem okiem.

Ten pan, był to wysoki, pysznie zbudowany mężczyzna, w którego ruchach znać było elastyczność i siłę, dobrą szkołą gimnastyczną rozwinięte, a zarazem wytworną nonszalancyę, nabytą po salonach i buduarach. Miał otwarte czoło, błękitne oczy pod zrośniętemi brwiami, nos orli o ruchomych, dobrze otwartych nozdrzach, pyszny jasny wąs do góry zaczesany, a pod nim czerwone, pełne, soczyste wargi i zdrowe zęby, ukazujące się chętnie w uśmiechu. Nosił głowę do góry trochę dumnym i zaczepnym ruchem. Ale w głosie jego były takie nuty miękkie, zwłaszcza, gdy mówił z kobietami, a w śmiechu tyle szczerości i dobroci, że, gdym go poraz pierwszy ujrzała na jakichś tańcujących imieninach przed dwoma laty u jego krewnych a Lubiniewickich sąsiadów, to odrazu powiedziałam sobie: «Oto jest śliczny typ! Prawdziwie polski, swój!» I z przyjemnością spoglądałam na niego, gdy w gronie młodzieży stał w środku salonu, górując nad wszystkiemi swą jasną, krótko ostrzyżoną głową. Nagle on się obejrzał i oczy nasze się spotkały. Zwrócił się prosto do mnie i usiadł na pustem przy mnie krześle. — Co pani tak na mnie patrzy? — spytał wesoło. — Pewnie jakaś złośliwa obserwacya, co? Bo to te mądre panienki, to nas biedaków zawsze biorą na kawał. Ja tak ich się lękam, że aj! aj! aj! No, co pani o mnie myślała? — Stropiłam się cokolwiek. Śliczne były jego oczy! — Ależ, nic złego nie myślałam, doprawdy. A chce pan, to powiem. — Myślałam, że panu trzeba zbroję nosić, husarską zbroję z szumiącemi skrzydłami, a nie ten głupi frak. — A! tak pani myślała? To bardzo ładnie! — Zatrzymał się chwilę, a potem rzekł: — A pani doskonale trafiła! Byłbym husarzem dobrym, słowo daję! Takbym siekł, rąbał, ha!... A to, muszę siedzieć w tem wstrętnem biurze i gnić nad papierami. Ot, los! — Zamyślił się, ale krótko. Porwał się wnet i głowę do góry wyrzucił. — E, co tam! Teraz wakacye. Poflirtujmy trochę. — O! z tem niech pan się zwróci do innych panien. Ja nie umiem flirtować. — Oj, taka to prawda! Ale pani nie chce. Takie mądre panny, to... — Niechże pan mi da pokój z tą mądrością! Teraz wakacye...— On się roześmiał szeroko. — A to dobre! Więc i mądrość wisi na kołku? Szczęście dla mnie! No, to i rozmowa pójdzie łatwiej. — I rzeczywiście rozmowa poszła łatwo, tak łatwo, że cały wieczór przegawędziliśmy ze sobą. Potem jeszcześmy się parę razy spotkali, ale krótko. Żarski wrócił do swego «wstrętnego biura», ja do swoich nauk. I na tem się skończyła nasza znajomość.

Wiedziałam też o nim nie wiele. Wiedziałam, że Żarscy byli to bogaci obywatele na Litwie, że matka pana Michała była z domu hrabianką Orwiczówną i że o tem nie wolno było zapominać. Rodzina była to liczna i chcąc się utrzymać w «pozycyi» musieli pracować albo bogato się żenić. Pan Michał zaś rozpoczął jakoby karyerę od przehulania całego swego funduszu wśród złotej młodzieży krajowej i zagranicznej. Musiał więc teraz pokutować za grzechy i «gnić nad papierami we wstrętnem biurze».

Zresztą to wszystko mało mię naprawdę obchodziło i prędko wywietrzało z głowy. Gdy czasami przychodził mi na myśl Żarski, myślałam sobie: «Toby był mój typ»... i przechodziłam nad nim do porządku dziennego.

I teraz, odczytując list Wiktora, uśmiechnęłam się nad jego nieśmiałem zapytaniem: 0, może być spokojny! Akurat! w głowie mi teraz amory, teraz gdy «Pokrzywdzeni» potrzebowali skupienia całej mojej myśli i wszystkich sił.

Jakoś w połowie listopada skończyłam swój dramat. Przepisywanie i różne poprawki zajęły mi jeszcze kilka tygodni, aż poczułam, że nic już lepszego zrobić nie zdołam, że im dłużej poprawiać będę, tem bardziej stanie się rzecz «wylizana», więc spakowałam rękopis i wysłałam pod adresem Wiktora.

I naraz zrobiło się dokoła mnie dziwnie pusto. Gdy wchodziłam do swego pokoju, nie witały mię już te twarze tak znajome, to smutne, to zrezygnowane, to znów szarpiące się w walce, to rozkochane w jakimś ideale. Nie słyszałam już ich głosów ciągle we mnie przemawiających, nie czułam ich obecności. Byłam sama.

Pierwszego dnia, nie mogłam usiedzieć na miejscu. Zaszłam do dziecinnego pokoju i pobawiłam się z Waciem w koniki, pohuśtałam na ręku malutką, przeczytałam trochę zaległych dzienników, ale byłam jakaś nieswoja i miejsca sobie znaleźć nie mogłam.

— Co się dziś stało Hani? — rzekła wreszcie Idalka, zauważywszy mój dziwny niepokój. — Ty zwykle taka zajęta, dziś wałęsasz się z kąta w kąt! Nic nie robisz! Co się stało?

Sama była nadzwyczaj zajęta, gdyż odbywała się wielka robota, bicie wieprzy i przyrządzanie wędliny.

— Daj mi jaką robotę, Idalko — poprosiłam.

— Jaką robotę? Cóż ja ci dam? A, dobrze... Gdybyś mogła skroić mi sukienki dla dworskich dzieci. Ciągle sama się zbierałam, ale czasu nie mam.

— Czy potrafię?

— O, ja ci dam formy papierowe. To tylko potem trzeba do wzrostu przystosować, o, wedle tej notatki.

Idalka się zakrzątnęła. Po chwili w stołowym pokoju pod lampą stałam przy stole z ogromnemi nożycami w ręku. Po jednej stronie, rozrzucone na krześle, mieniły się różnobarwne sztuki barchanu, po drugiej białe zwitki foremek papierowych. Idalka tłómaczyła: — O, tu, widzisz, karczek, to przód, to plecy. Zapinane z tyłu, to zawsze porządniej. A bryty daję do mniejszych trzy, do większych cztery. Masz tu długość w centymetrach, rozumiesz? A to pół kołnierza, a to rękaw. Do każdej sukienki trzeba skroić kieszeń i lisztwa, o z tego mamisu...

— A bluzy dla chłopców?

— Bluzy wedle tej formy. Tylko nie zapinane z boku, bo to brzydko, ale pośrodku.

— Naturalnie!

— No, dobrze. Ja tymczasem muszę iść. Dziś szynki do beczek układamy, jutro kiełbasy i salcesony zrobię. Ach, bardzo rada będę, gdy się te sukienki skroją. Przynajmniej na święta dzieci porządnie wyglądać będą. No, to idę. Ach, cóż to za okropna pogoda! Lękam się, aby Edziowi co złego się nie stało, słyszysz? Jaki wicher! Nie daj Boże co złego! Ale, wiesz co, włóż fartuch, te barchany tak strasznie brudzą!

W dużym gospodarskim fartuchu Idalki zabrałam się do krajania. Po chwili weszła niańka z Waciem.

— Niechaj panienka dziecka póki co popilnuje — rzekła. — Mała śpi, to w dziecinnym pokoju nie można, a ja muszę iść sukienki na jutro wyprać. Tak niechaj on tu pobędzie przy panience.

— Dobrze. Wacio przy cioci się pobawi. Wacio będzie grzeczny, prawda?

— Nana bat zlobi...

— Nie! Nana zajęta. Wacio dawnym bacikiem się pobawi. Dobrze?

Niańka poszła i zostaliśmy z Waciem. Dziecko z bacikiem biegało dokoła stołu, hukało na urojone koniki, gadało coś do mnie. Potem on się wdrapał na krzeszło i zaczęliśmy śpiewać oboje. On swym cieniutkim głosikiem wywodził coś o «ziabkach» i «wjubelkach», a ja mu pomagałam. A gdy tylko skończyłam jedną piosenkę, on zaraz wołał: — Eście, Nana, eście...

Naraz coś zastukało, zatupotało. Drzwi od przedpokoju otworzyły się szeroko i stanęła w nich jakaś postać ogromna, w futro ubrana i zaśnieżona od stóp do głowy, a głos wesoły zawołał:

— Litościwa osobo! zlituj się nad biednym podróżnym!

Urwała się nasza piosenka i oboje z Waciem przestraszyliśmy się porządnie. On z krzykiem do mnie się przytulił, a mnie serce mocno zabiło.

— Kto to? — spytałam, wytężając wzrok, aby poznać niespodziewanego gościa. — Cicho! cicho, Waciu, to jakiś znajomy pan...

Ale Wacio przerażony, zaczynał już płakać na dobre. Więc wzięłam go na ręce, a on, główkę chowając, wołał jeszcze: — Ja nie cem! Ja nie ceni!

— Przepraszam, widzę, żem panią przestraszył — ozwał się znowu głos we drzwiach.

I tym razym wydał mi się ten głos dobrze znajomym. Ale jeszcze nie byłam pewna. Więc, z dzieckiem na ręku, zbliżyłam się do drzwi.

— Ach! to pan! — zawołałam, poznając w zaśnieżonej postaci Michała Zarskiego. — Skądże? Teraz, tu?

— A widzi pani! Wyrwałem się na tydzień. Do Kamilówki jadę na jakieś polowanie monstre.

A tymczasem zbłądziliśmy. Piekielna droga! Kręciliśmy się jak zaklęci na ługach, aż jakieś światła nas zwabiły i okazało się, żeśmy do Lubiniewicz trafili. Dziesięć wiorst nakładu! Ale tymczasem konie ustały, chłopiec zmarzł jak kość, a i ja też...

— Niech pan się rozbiera prędko. — Zadzwoniłam na służącego. — Zaraz trzeba coś ciepłego. Samowar, wódki. I chłopca wziąć do kuchni, żeby się ogrzał. A tu prędko wieczerzę... Jestem dziś trochę samotna — tłómaczyłam, gdy już mój gość zasiadł za stołem i zajadał podane mu na prędce jakieś zimne mięso i zapijał wódeczkę. — Edzio pojechał do folwarku na noc, jutro ma tam coś w lesie oglądać, a Idalka i z nią wszystkie baby takie zajęte przyrządzaniem wędlin, że nikogo nie widzę prawie przez cały dzień. My sobie z Waciem domu pilnujemy...

— Nana śpiewała i Acio śpiewał — oświadczył malec, rzucając z pod jasnych loków spojrzenie na gościa.

— A jakże! Słyszałem. I, wie pani, to nadzwyczajnie! Tam na dworze zawierucha dmie, głowy zrywa, mróz, wicher, ciemno, choć oko wykol, tłuczesz się człeku w kółko po błotach, jak dusza potępiona. A tu ciepło, cicho, jasno, piękna panna kraje jakieś tam kolorowe szmaty, lampa świeci, przy niej ten dzieciak śliczny. I śpiewają sobie o kwiatkach, o wiośnie, o motylkach i ptaszkach. No, proszę pani, takie zestawienie, co!

Uśmiechał się, błyskając białymi zębami. I obejmował mię całą wzrokiem ciekawym, jakby mię oglądał i badał. Ja się trochę zawstydziłam i czułam, że zaczynam się czerwienić. Więc skłoniłam głowę ku jasnym włosom Wacia, którego trzymałam wciąż na ręku. I milczeliśmy chwilę. Wreszcie on pokiwał głową i jakby odpowiadając własnym myślom, rzekł poważnie: — Ot, co to jest kobieta. Ale taka... prawdziwa. Nie te, z przeproszeniem, małpy! lafiryndy! Ale, co tam — zawołał nagle — na frasunek dobry trunek! Zdrowie pani! — I wychyliwszy znowu kieliszek wódki, zaczął opowiadać o swej podróży, o projektowanem polowaniu w Kamilówce, o tem i owem.

A tymczasem wniesiono samowar. Uprzątnęłam ze stołu swoje barchany, zaczęto nakrywać do kolacyi. Wacio oswoił się z widokiem obcego, nawet zdecydował się wsiąść konno na jego kolano i jechać na niem to stępa, to galopa, to jak żyd, to jak pan. Wreszcie nadeszła Idalka, podano kolacyę i zasiedliśmy do stołu.

Idalka była zmęczona, więc ja się zabrałam do robienia herbaty i, przesłonięta parą z samowara, mało się mięszałam do rozmowy. Słuchałam i obserwowałam.

Żarski mówił dużo, opowiadał, śmiał się. A jednak mnie się wydało, że mu coś cięży, iż jakaś myśl czy troska go boli. Od dwóch lat przeszło, jakeśmy się nie widzieli, zmiana w nim zaszła, powierzchowna nawet zmiana. Pod błękitnemi oczami znalazło się kilka zmarszczek, których tam dawniej nie było, zresztą i blask tych oczu nie był jak dawniej jasny, a usta, gdy się nie śmiały, miały jakiś wyraz goryczy i niesmaku i jakieś złe i brzydkie skrzywienie. «Pewnie znowu hulał», pomyślałam. I żal mi się zrobiło tego człowieka, stworzonego do czynu, do wielkich walk i zapasów, a marnującego się w bezmyślności. Ach, jaki żal! jaki żal! Ach, wziąć tę duszę w dłonie obie, rozgrzać ją, rozpłomienić do tego, co piękne i dobre, uszlachetnić, uświęcić i na dobrej drodze postawić! O, to zdanie godne prawdziwej kobiety! — Jak on to powiedział? Prawdziwa kobieta, nie taka, z przeproszeniem, małpa, lafirynda. Biedak! coś one mu zrobiły, te światowe, albo i półświatowe lafiryndy. Tak prawdziwa kobieta miałaby tu piękne zadanie!

Dziś, pamięcią wracając do tego dnia, gdy w cieniu samowara snułam myśli poważne i zapytania smutne, gdy słuchałam głosu jego z tą natężoną uwagą, która każdy ton fałszywy łapie i notuje, dziś pytam się sama siebie: czy wtedy to właśnie zbudziła się moja miłość? miłość dziwna, smętna, utkana ze współczucia i zlitowania nad tą duszą błądzącą. I zdaje mi się, że tak. Od tego wieczoru zimowego nowe już życie zrodziło się we mnie...

Po kolacyi przeszliśmy do salonu. Idalka poszła jeszcze zajrzeć do dzieci, a my z Żarskim zostaliśmy sami przy dużym stole, na którym leżały gazety i książki.

On natychmiast do mnie się przysiadł.

— Pani mi powie zaczął — że ja strasznie jestem zarozumiały. Ale ja czułem, że pani podczas wieczerzy patrzała na mnie i coś myślała. Prawda?

— Prawda. Patrzałam na pana i naturalnie, że coś myślałam o panu.

— A tego «coś» pani mi nie powie? Strasznie jestem ciekawy.

— Nie, nie powiem. Toby nie wypadało.

— A to ładne rzeczy pani o mnie myślała! Awantura!

— No, nie tylko dlatego. Ale bo w tym świecie nie można być zupełnie szczerym.

— Nie rozumiem. Jakto, w tym świecie?

— A tak, bo żebyśmy byli np. kolegami w uniwersytecie i pan mnie o to spytał, tobym powiedziała. A tak, jesteśmy, pan kawalerem, a ja panną.

— Na wydaniu...

— Niech sobie będzie i na wydaniu. Więc nie wypada mówić ze sobą tak, jak mówi poprostu dwoje ludzi, a nie kawaler i panna.

— Dajmy, że tak jest. Ale pani mogłaby się nie stosować do tych wymagań.

— Jak gdzie i jak z kim. Gdy byłam... na swobodzie, to się nie stosowałam.

— A tu?

— Tu, jak pan widzi, uczę się trzymać język za zębami.

— I ja na tem tracę.

— Oj! nie wiem. Możebym nic przyjemnego panu nie powiedziała, gdybym była szczerą. — Uśmiechałam się, patrząc na niego i starałam się nadać lekki ton swoim słowom.

Lecz on pochylił się ku mnie i rzekł: — Chociaż pani się stara być taką jak wszystkie, ja wiem, że pani jest całkiem inną. I, jak Boga kocham! dałbym nie wiem co, aby się dowiedzieć, co pani o mnie myślała? Proszę mi powiedzieć! Moja pani, ja bardzo proszę... Milczałam.

— Ach, pani nie wie — zawołał on po chwili — jak mi potrzeba teraz... szczególniej teraz... tak czasem... żeby ktoś do mnie dobie słowo powiedział. A pani, toby mogła... At, zidyocieć przyjdzie! — dodał gniewnie.

Zerwał się, zapalił papierosa i okrył się kłębami dymu.

Zamilkliśmy oboje. Czuliśmy, że nie była skończona między nami rozmowa, że leżała przed nami jak droga, na którąśmy wstąpili i zatrzymali się, uszedłszy zaledwie kilka kroków. Lecz czuliśmy też obawę przed tą drogą, czy nie zbyt daleko prowadziła ona? Więceśmy stanęli, jakby dla nabrania sił i dla namysłu.

Wróciła Idalka i wieczór zszedł na gawędzie.

Nazajutrz po strasznej wichurze nocnej, dzień wstał cichy i biały. Pola, drogi, drzewa pokryły się śnieżną suknią, zasnuły się niepokalaną białością. Nawet niebo białe było i nie oddzielało się od ziemi.

— Niech panie skorzystają z pogody i przejadą się ze mną trochę — zaproponował Żarski, gdy jego konie podeszły pod ganek — doskonale biegają kamilowskie gniadosze.

— Nie, dziękuję. Ja nie mogę — rzekła Idalka, która już siedziała jak na szpilkach. — Mam dziś mnóstwo zajęcia.

— A ja pojadę z przyjemnością — powiedziałam, jakby od wewnątrz jakimś rozkazem popchnięta. I wstałam, nie patrząc na zgorszone trochę oczy Idalki, której ta przejażdżka z «kawalerem» nie trafiała do przekonania.

Po chwili siedziałam w sankach, a obok mnie Żarski, promieniejący i uśmiechnięty.

— Mam teraz panią w ręku! — zawołał wesoło, gdyśmy wyjechali za bramę. — Hryćko! — kuknął na stangreta — popędzaj! Konie wypoczęte, owsa nie żałowali, to i ruszaj gdzie w bok, do lasu! Panienkę obwieziemy na spacer.

— Słucham pana.

— A co — śmiał się, zwracając się do mnie — aha! porwałem panią, co! Mam teraz w ręku, o tak, trzymam, trzymam. I nie puszczę, aż sam zechcę. — Zaciskał przytem silną swoją dłoń i śmiał się, błyskając wilczymi zębami. — A pani się nie boi?

— Ja! czego?

Stropił się nieco. — A... a chociażby mnie?...

— Bać się pana! Skądże? Wcale się nie boję. Zresztą, cóż mi kto może zrobić?

Byłam tak spokojna, że i jego podniecenie opadło i rzekł po chwili już zwykłym głosem: — A wie pani, dlaczego panią porwałem? Bo teraz pani mi powie to, co wczoraj myślała o mnie? Powie, prawda? Aż śmiesznie, tak mi to utkwiło, spać nie dało. No, proszę powiedzieć.

Zawahałam się jeszcze. «Powiedzieć?» to znaczy pójść tą drogą, z której już zawrócić trudno, pójść z nim razem. Zmienić stosunek światowy panny do kawalera na stosunek bardziej przyjacielski, bardziej ludzki. Dać mu trochę siebie, udzielić mu swej wewnętrznej istoty.

A czy warto? czy warto?

Zamyśliłam się i spuszczonemi oczami śledzić poczęłam mknącą pod nami śnieżną drogę. Czułam, że on na mnie patrzy z ciekawością i że się dziwi. Dziwi się, że nie korzystam z tej idealnej, z tej jedynej może sposobności do flirtu. Takby przecie zrobiła każda prawdziwa panna.

Aż nagle przyszła dycezya: powiem wszystko, co myślę, co mi tam! Podniosłam głowę i spojrzałam mu prosto w oczy. Oczy te były jakby trochę przymglone wzruszeniem.

— Jeśli pan chce, to powiem wszystko — zaczęłam. — Ale proszę się nie obrażać, bo uprzedzam, że brzydko o panu myślałam. Gctyśmy się poznali przed dwoma laty, pamięta pan? powiedziałam, że pan do husarskiej zbroi stworzony. Już wtedy wiedziałam, że tam dawniej było trochę niedobrego, trochę hulania, ale myślałam, że to przeszło, że pan pracuje, że jest porządny i że wszystko dobrze. Tymczasem wczoraj patrzałam z za samowara i tak mi się zdało, że przez ten czas znowu coś złego z panem się zrobiło. W twarzy pańskiej coś jest... nieprzyjemnego. To nie skąd inąd pochodzi, jak ze złego życia. A przytem, to co pan powiedział o kobietach, to mi daje do myślenia, że pan się obraca w bardzo złem towarzystwie.

— Na miłość boską, pani! Z samemi hrabiankami tańcuję.

— To niczego nie dowodzi. Te hrabianki mogą być właśnie największemi małpami i lafiryndami. I to widać — chyba się nie mylę? — że pan jest niezadowolony z życia, ze swego losu, z siebie, przedewszystkiem z siebie. Naturalnie, tego się nie mówi, ale to się czuje. I... Ale czy mam mówić wszystko.

— Ależ tak! tak! Pani jest wprost jasnowidząca.

— I mnie się zdaje, że pan na to niezadowolenie szuka sobie pociechy w bardzo marnych rzeczach. Ale to nie pociesza i nie zadawalnia. Więc pan ciągle jest podrażniony i z siebie nie rad i rwie się do czegoś i ciągle opada. I szkoda, że tak jest, bo mnie się zdaje, że z pana mógłby być zupełny człowiek. Jakoś tak mi się zdaje...

Zamilkłam i znowu wpatrzyłam się w mknący pod końskiemi kopytami śnieg. Przez las jechaliśmy i sosny nas otaczały kołem.

Lękałam się, że powiedziałam za dużo. Wszakże to nie był ani Wiktor ani Nieźdźwiedź, ani żaden kolega. To był obcy, nieznany kawaler. Więc chcąc trochę złagodzić tamto, rzekłam cichym głosem.

— Panu trzebaby coś poważniejszego pokochać. Przecie szkoda byłoby taką dobrą duszę w hulankach zatracić. Czyż pan siebie nie żałuje na to?

Zwróciłam się do niego. Ale teraz on siedział ze spuszczoną głową i gryzł jasne wąsy, a czoło mu się marszczyło. Widać, że w mowie dotknęłam wrażliwego na ból miejsca, bo twarz miał smutną i wzruszoną.

Przeraziłam się i zaczęłam przepraszać. Ale on się porwał.

— Niech pani nic nie mówi! Owszem, dobrze dla mnie, żem to posłyszał. Bo to prawda, święta prawda! Tylko, skąd pani to wiedzieć może?

— Ależ ja nie wiem. Ja tylko tak sobie wyobrażam.

— Pani jest jasnowidzącą — powtórzył i zamyślił się.

I długo trwało między nami milczenie. On, zdawało się, zapomniał o mojej obecności. Siedział chmurny, coraz chmurniejszy i szarpał wąsy. Ja żałować zaczynałam, żem się dała wciągnąć w tak poufną rozmowę. Lepiej byłoby go zbyć jakim zdawkowym frazesem, tak jak pierwszego lepszego kawalera, nachichotać, naintrygować, tak, jakby tysiące panien na mojem miejscu zrobiło. Bo teraz, czyż nie śmieszne to było? Prawić mu morały, nieproszona i niedziękowana. No, wszakże proszoną byłam, i bardzo. Lecz czy wdzięczność otrzymam? To pytanie.

Konie biegły równo. Sosny sunęły dokoła nas, mijały i ginęły za nami, i znowu inne nadbiegały, i znowu przemykały i ginęły.

Nagle on się porwał. — Dobrze pani mówić! — zawołał gniewnie. — A nie hulaj! A nie trać! A pracuj! A bądź porządny! Dobrze pani mówić! Wy sobie, panienki, siedzicie jak u Pana Boga za piecem, ani wiecie co i jak. Co wam grozi? któż was zaczepia? A my, to... Dyabli wiedzą, co z sobą robić!... — Parsknął, nozdrzami poruszył i znowu mówił: — Niepotrzebnie może ja panią pytał, ale teraz, już zacząwszy, trzeba dokończyć. Więc i ja pani coś powiem. Ja źle żyję? Tak, prawda, paskudnie żyję. Ale co mam robić? — Urwał i zdjął czapkę. Było mu gorąco. — Ja pani powiem. Ja mam słaby charakter, to wiadoma rzecz. Ale, gdy byłem młodszy, to jednak tęgi był ze mnie facet. Ojczyzna, społeczeństwo, idee, poświęcenie, wszystko to było, i naprawdę było. Nie hulałem wtedy! A jeśli tam kiedy co zbroiłem, to sam siebie potem bardzo wstydziłem i poprawiałem się. I kto wie, wyszedłbym może na człowieka, gdyby nie te... A bo zawsze kobiety wszystkiemu winne! — Stuknął pięścią w kolano. — I niech pani sobie nie myśli Bóg wie co. Ta, która mnie zgubiła, to była la fine fleur dystynkcyi, hrabianka Orwiczówna, kuzynka moja, teraz wyszła za Horszyńskiego. Zakochałem się, jak kot marcowy, włożyłem w nią wszystkie ideały i świętości, czciłem ją jak monstrancyę. Byliśmy zaręczeni. Aż tu, a propos mojego pojedynku z baronem, okazała tyle podłości, no, tak, wyraźnie mówię, podłości, tyle egoizmu i taką niepojętą próżność, że mnie, choć się za nią biłem, nie za kogo, oczy się otworzyły i powiedziałem sobie: I cóż mi po takiej, u licha? Ona chce się tylko wydać bogato, wtedy byłem jeszcze bogaty, to jest dosyć bogaty, a ona nic nie miała, a o mnie dba tyle, co o wyciśniętą cytrynę! A ja, proszę pani, miałem pretensyę być kochanym, nietylko służyć za męża i za parawanik do czego innego, ale być kochanym. Wszystko, albo nic! Ja inaczej nie umiem. Śmieszna to pretensya, prawda pani, co?

Spojrzeliśmy sobie w oczy. Ach, te jego oczy! Brały mię jakby ręka, przylepiały się do moich źrenic, ciągnęły jak magnesem. A roziskrzone były, a gwałtowne, a zarazem smutne...

Wszystko, albo nic!

On znowu głowę spuścił i mówił: — Po tej awanturze, to byłem chory ze dwa miesiące. Ale za to, jak wyzdrowiałem, to był już we mnie inny człowiek. Wyleciały ze mnie wszelkie marzenia, ideały, patryotyzmy i inne głupstwa, a chciałem tylko żyć i użyć. To też używałem przez lat parę, ha! — Urwał. A potem dodał obojętnym głosem: — Tyle narobiłem długów, że cały mój fundusz po ojcu poszedł na ich pokrycie. Mój brat, Maurycy, jakoś to tak urządził, że wziął na siebie mój majątek, a długi moje spłacił. Posadzono mnie w tem biurze i odtąd siedzę i gniję tam. A gdy mam za co, to znowu się puszczam, a potem znowu gniję i tak w kółko.

Powiedział to z wielką goryczą. A potem zamilkł i siedział nieruchomy, ponuro patrząc przed siebie.

Mnie coraz przykrzej się robiło. Brał mnie żal okropny. Ach! coś zrobić, wyratować, zbawić tego człowieka! Biedny on, biedny! Ach! wysnuć choćby z własnego serca nitkę mocną a cienką, a jedwabną i oplątać go, i owinąć, i przywiązać, i tak poprowadzić za sobą na wyżyny, w jasność! Wlać w to zburzone serce trochę słodyczy, trochę ciszy, ujarzmić tę niesforność, ukoić, wzmocnić i dać mu to kochanie, którego pragnął niegdyś! Ach, i nie dać mu zginąć! nie dać!... nie dać!...

Koniec wersji demonstracyjnej.