Aleksander Morgenbesser

OBRONA SOKOŁOWA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PROLOGUS.

PIEŚŃ I.

PIEŚŃ II.

PIEŚŃ III.

PIEŚŃ IV.

PIEŚŃ VI.

PIEŚŃ VII.

PIEŚŃ VIII.

PIEŚŃ IX.

Pieśń Cisowskiego.

OBRONA SOKOŁOWA

śpiew bohaterski w IX pieśniach

Morgenbesser Aleksander

PROLOGUS.

Sławny Homerus, hiszpański poeta,

Co żył za czasów ponoś Mahometa,

Opiewał czyny rycerskie i boje

Cnego Hektora, który zburzył Troje;

Malował wdzięki pięknej Iliady,

Uczty, kuliki, sejmiki, biesiady,

Śpiewał Helenę przecudnej urody,

Którą zkądś wykradł Agamemnon młody;

Wyją tam działa, tną miecze i szable,

Biją Tatarów Chrześcianie djable!

Ale to wszystko, wszystko nic nie znaczy,

Ja wam opowiem, jak trza bić inaczej!

Pisał Wirgiliusz pod królem Marjuszem

Walki Enea z dzielnym Romuluszem;

Jak się czubili, szturkali, jednali,

I gdzieś we Włoszech Rzym wybudowali.

Lecz cóż tam ujrzysz? wielmożnych hetmanów,

Ciurów, pachołków, sejmikowych panów,

Piki, rusznice i wojsko kwarciane,

Ale to wszystko nam od dawna znane,

Więc o tem śpiewać dzisiaj nic nie znaczy,

Ja wam opowiem, jak bili inaczej!

Zresztą i Taso, rodu litewskiego

Przedstawił obraz ludu żydowskiego,

Jak ta ciemnota gryzła się, kłóciła,

I w mieście Tabor Chrystusa zabiła;

Lecz ta historja nie każdego bawi,

Wszak o tem pleban co niedziela prawi.

I Wolter, niemiec w opiętej opończy

(Musi być niemcem, bo na er się kończy)

Dziwne nam rzeczy pisze w Henryadzie:

O buntach, sejmach, senatorów radzie;

Jak tam król Henryk, francuskiego rodu

Bił się z niemcami śród ognia i chłodu.

Ale to wszystko, wszystko nic nie znaczy

Ja wam opowiem, jak bili inaczej!

A więc słuchajcie Jegomość Panowie!

Co kto nie słucha, ten się nic nie dowie.

PIEŚŃ I.

wy! co wiecie gdzie leżą Ateny,

W których dziwaczne mieszkają syreny,

Gdzie miasta: Egypt, Tybr, Paryż, Rymanów,

Londyn, Bolechów, Krym, stolica Chanów,

Gdzie Ołomuniec, sławny targiem wołów,

Wiecie zapewne, gdzie leży Sokołów!

Bo trzeba wiedzieć, że to inne czasy!

Zaledwie chłopiec wyjdzie z drugiej klasy

Zaraz wie wszystko, gdzie co jest, gdzie niema,

A cóż dopiero nauczy infima.

A gdy, bróń Boże! skończy humaniory,

Wszystko potrafi, i to a priori;

Lecz tym, co w szkołach licho się spisali,

By po atlasach długo nie szukali,

Jeograficzne tajniki odkopię:

Że nasz Sokołów leży —w Europie!

Lecz aby godnie opisać to miasto

Dobrze wymiesić trza poezyi ciasto;

By świat podziwiał jego cnoty, losy,

Trzebaby śpiewać anielskiem! głosy:

Ale do ciasta, ale do śpiewania,

Trudno się zabrać bez kobiety zdania.

A więc dziewice, siostry Hypokreny,

Które lirnikom dodajecie weny

Piękna dziewiątko czarnookie muzy,

I mnie natchnijcie urokiem Meduzy!

Ale, czekajcie, stójcie moje panie!

Dziewięć nadmuchań, któż wytrzymać w stanie?

Gdybyście razem zaczęły mi dmuchać,

Gotówem duszę z natchnienia wychuchać!

Wiec po jednemu, chodź Muzo bednarzy,

Pobiła gęba dmuchnij mi do twarzy;

Do pierwszej pieśni dopomóż wieszczowi

Niech to, co czuje i czule opowie;

Nabij na lutnią najlepszych obręczy

Niech jej głos silnie po świecie zabrzęczy,

Niech się dowiedzą najdalsze narody,

Ze sokołowskie bednarskie gospody

Wydały męża, który siał na czele

Na wojnie, w radzie, w karczmie i w kościele!

Pięny Sokołów jak ranek majowy,

Miły Sokołów, jak głos słowikowy:

Równie jak łabędź srebrzystej urody

Co dumny buja po krzyształach wody

Także Sokołów, oblany wodami,

Wabi wędrowca rzadkiemi wdziękami;

A rzadkie wdzięki! nie znikome, stałe!

Przetrwają wiosnę, trwają lato całe,

Bo choć cokolwiek w lecie wysychają,

Jednak przynajmniej po kostki sięgają.

Lecz wdzięki także do gustu należą,

Więc w urok wdzięków tych nie wszyscy wierzą;

Niektórzy pletą o tych wdziękach duby,

Mieniąc je błotem, ale pierwszej próby.

Nawet ich mówić napada ochota

Żegnasz Sokołów jest kopalnią — błota! '

Lecz to nie sztuka ganić obce błędy;

Wprzódy nieboże zetrzej własne trędy,

A gdy cię bodą wdzięki Sokołowa,

Zajrzyj kochanku pierwej do Zborowa.

Tam rzadkie wdzięki, na świętego Jana

Sięgają jeszcze powyżej- kolana;

A przecież radbyś być Zborowa panem,

Bo wdzięki mierzysz workiem nie kolanem.

Bądź jak bądź, błotem ubarwion czy chwastem

Jednak Sokołów nadzwyczajnem miastem.

Prawda, są miasta kędy płynie morze:

Stambuł, Carogród, Moskwa, Zaporoże;

Sandomierz leży nad morzem i Sanem,

Armenia wisi nad bystrym Tygranem,

I przy dwóch rzekach trafiają się grody;

Jak Kijów, Kraków, Neapol i Brody!

Lecz niemasz miasta pomiędzy miastami

Coby nad czterma leżało rzekami!

Jeden Sokołów ma cztery potoki:

Tu pędzą nurty srebrzystej Roztoki

Z tęsknotą w oku w Młynówki ramiona,

Młynówka dąży do Sukieli łona,

Sukieli zdroje lotem błyskawicy

Topią swe wdzięki do bałwanów Świcy!

Tak więc Sokołów starych rzeczy świadom

Te cztery rzeki wypieścił Najadom!

A co za rzeki! wodniste, piasczyste,

Nie urojone, ale rzeczywiste;

Wiją się, mruczą, przerzynają łany,

Biją o brzegi pieniste bałwany,

Szum się rozlega, głuszy miasta gwary,

Aż się odbija o dzwonnicę fary!

A przecież mówią, że takie fal bicie

Widać, jak ulał, we chlewnem korycie.

Że szmer, co słychać od brzegów strumyka

Nie jest szum nawy, lecz żabia muzyka.

Trudno zabronić; każdy ma swe zdanie

Lecz ja nie zważam na lada gadanie;

Bo mniejsza o to, szum taki czy siaki,

Kijem czy pałką zawsze ból jednaki;

Zresztą nie każdy mądry, ten co szumi

A pies czem głupszy, tem więcej wyć umie;

I proszę zważyć panów Jegomości,

Co to się zawsze pniecie do wielkości,

Czy z wielką rzeką i wielkie wygody?

Tam stawiaj mosty śród burzliwej wody,

Co tu szarwarków dla zacnej gromady,

Gdy idą kryhy, co strachu, co rady!

A tu się dosyć podkasać po łytki

I przejdziesz rzekę nie zmoczywszy nitki!

Pływać tu można bez żadnej nauki,

Bo leżeć w błocie nie trza wielkiej sztuki.

Wpadnie kto w rzekę, pewnie nie utonie,

Leży wygodnie jak w pierzyny łonie!

O tak! Sokołów miasto że nie żarły,

Wszak nie należał do wojskowej kwarty.

Prawda, teutońskie nie kwitły tu prawa,

Lecz bez ławników i tu była ława!

Prawa kijowskie wszystko zastąpiły

I bez prawników sprawę ukończyły;

Bo kij, to kodex bardzo zrozumiały,

Krótki i zwięzły, a w praktyce stały!

Zresztą, że z Niemiec nie było konzulów,

Wina w tem tylko nieboszczyków królów,

Bo gdyby miasto samo się rządziło

Nawet nad prawa było by się wzbiło.

I mała strata ! mniejsze ztąd zatargi,

Gdzie niema sądu, tam niema i skargi,

I słyną nawet z braterskiej miłości

Obywatele sokołowskiej włości; "

Jeśli się czasem nieco poczubili,

Zawsze jak bracia swe spory zapili!

Bo w tem duch wyższy i mieszczańska dusza,

Że nie chce splamić żupana, kontusza,

By nie dać zgrozy dla wiejskiej hołoty,

Tyle w mieszczanach i dumy i cnoty!

Lecz niepotrzebnie o mieszczanach prawię,

Do drugiej pieśni lepiej ich zostawię,

Więc do widzenia! nim nazad przyjdziecie,

Muszę powiedzieć jak ryby łapiecie;

Bo w sokołowskich rzekach, to nie grzyby,

Ani zające, lecz łowia się ryby!

Ale nie siecią, nie zdradliwym grotem

Tylko otwarcie, kamieniem i młotem,

A skoro młotem o kamień przywitasz,

Tak ryby zdarzysz, że je ręką schwytasz.

To wynalazek rodzimy, nie obcy.

Tak łowią wszyscy w Sokołowie chłopcy!

A co za ryby! smaczne jak kwiczoły,.

Potulne, jakby chodziły do szkoły,

A jeźli nie są zbytecznej wielkości,

Za to i mniejsze posiadają ości.

Zresztą, to zdanie dawno się rozchwiało,

Że ten jest wielki kto ma wielkie ciało.

Czyż każdy pleban sokołowskiej fary

Celował ciałem, był sążnistej miary?

A tylu było z nich wielkich badaczów,

Ni Lwów miał takich, Kraków ni Żydaczów.

Ksiądz Jan wybadał badając trzy lata,

Że kolos z Rodus poszedł gdzieś do kata.

Więc naśladując to mistrzostwo. sztuki,

Wsadził dzwonnice na dwa grube buki.

Ksiądz Ambros będąc wielkim lipologiem,

Badał lat dziesięć nad lipy nałogiem.

W końcu z teoryi dążąc do praktyki

Wpiął sygnaturkę na lipowe tyki.

Ale z plebanów jest konkluzya czysta,

Że jest tu fara, że jest organista;

O tak, jest fara gotyckiej budowy,

Wszak kryta gontem od stopy do głowy,

I z tego wnoszą niecni heretycy

Że kościoł tylko zbudowan z tarcicy!

Zresztą, a choćby kościoł był drewniany,

Czyż bezpieczniejsze murowane ściany?

Mur gdy się zwali, zabija, kaleczy,

Tłum się rozpierzcha i jęczy i krzyczy,

A czasem cegła straszna, rozhukana

Uderzy w głowę samego plebana!

Ta zaś, choć deski zrzucą swe okowy

Prócz kilka sińców każdy wyjdzie zdrowy.

Takie korzyści ma kościoł drewniany!

Mają też swoje tutejsze organy,

Boć pełne życia lekkie i ruchawe,

Co dzień wędrują od chóru pod ławę,

A z tąd je nosi pod płaszczem co rana

Kościelny na chór, skoro msza śpiewana.

I w tej to cnocie jest korzyści wiele;

Ani je złodziej zastanie w kościele,

Nawet gdy pożar świątynie owładnie

Organom z. głowy ani włos nie spadnie;

I tracąc farę, gmina traci mało,

Bo gdy zdrów organ, zdrowe całe ciało;

Więc gdy w dni kilka gmach gotowy stanie,

Znów organista dudni po organie,

I znów się modlą mieszczanki, mieszczany,

Taki tam kościoł! takie tam organy!

Mówiąc o farze, nie mińmy ratusza,

Wszak ratusz wszędzie to miastowa dusza,

A na ratuszu najważniejsza wieża:

Przewodzi miastu, godziny wymierza,

Zdobi, przestrzega i porządku uczy,

Świeci i dźwięczy, i trąbi i huczy;

Gdy przeto wszędzie wieżę uwielbiają,

Tu własnej wieży za wiecheć nie mają.

A mnie się zdaje, że ta zła estyma

Ma w tem początek, że tu wieży niema!

Lecz choć tu niema wieży ratuszowej

Zdolnej ku temu nie braknie mu głowy,

Bo z mieszczan mądrej, tajemniczej miny

Pojmiesz, że umią stawiać i — kominy!

Ztąd widać, że im nie potrzeba wieży,

Wiedzą godziny, gdy czas do pacierzy,

Bo jak z pod buków dzwonić zaczną dzwony,

Cały Sokołów wzruszony, zgłuszony.

Tu niepotrzeba i wieżowej straży,

Bo gdy, broń Boże, pożar się wydarzy,

Tak wszystkim oczy, gęby pozamyka,

Iżby i strażnik zapomniał języka.

Za to też ratusz, zuchowatej miny

Dla senatorów sokołowskiej gminy,

Czapka na bakier, ramiona otwarte,

Deskowe boki kołami podparte;

Lecz czyż, pozwala i cnota i wiara

By ratusz lepszy był jak sama fara?

Więc gmach gdzie mieszka Temis sokołowska

Jest jednem słowem ot, — karczma żydowska!

Ale gdzie człowiek lepiej radzić w stanie,

Jeźli nie w karczmie, jeźli nie przy dzbanie?

A że tu radzić mają ważne rzeczy,

Nikt z mądrych ludzi pewnie nie zaprzeczy:

Kowale radzą, zachodzą do głowy

Jak wyglądają szatanów podkowy?

Szewcy badają nad obuwiem Ewy.

Czy Adam nosił palone cholewy ?

Rzeczpospolita bednarska zaś radzi,

Ile obręczy było na tej kadzi,

W której się w wino przemieniły wody,

Gdy były w Kanie galilejskiej gody.

Jeden się żali, że z wielkiej czułości

Żona mu gębę zdrapała do kości;

Drugi się skarzy, że mu czarownica

Krowom, to warzy mleko, to podchwyca.

Ci o topielce, tamci o upiory

Żywe w ratuszu wytaczają spory.

Pocóż wymieniać wszystkie plebiscita?

Z nichby urosła książka wyśmienita!

I inne cnoty ma Sokołów przecie:

Jest tu ulica, jakich nie ma w świecie:

Szeroka, pewnie na dobre trzy kroki

Długa na sążni sto a może dwieście,

Bo się nie kończy w samem tylko mieście,

Na niej się mieszczą i sławne jarmarki

Rynek, przedmieścia, miasto i folwarki.

Jarmarki sławne! do roku dwa razy;

Wtedy tu zwożą cerkiewne obrazy.

Medalioniki, korunki, szkaplerze,

Krzyże, krzyżyki, drewniane talerze,

Perły jak orzech, i pierścionki z cyny,

Miski i garnki z rodowitej gliny,

I smołę, czystą, niby miód lipcowy,

Czasem przypędzą trzy lub cztery krowy!

Bogatszy towar obok samej fary

Mierzą łokciami rozmaitej miary;

Tu znajdziesz taśmy, tasiemki, drelichy,

Gorlickie płótna, mosiężne kielichy,

Tu trybularze, puszki na jałowiec,

Lisy z królików, a sobole z owiec;

Różne towary! kieliszki i szklanki,

I żydaczowskie bure obwarzanki,

Buty, chodaki, chodaczki, trzewiki

I różne rzeczy, nawet i guziki!

O! wiele, wiele bym jeszcze wam prawił.

Lecz by mię każdy samego zostawił;

Więc nim opowiem zabiegi obrończe,

Na sławnych targach tę pieśń pierwsza kończę.

PIEŚŃ II.

Chodź druga siostro, chodź muzo kopyta!

Cicho w mej lutni, i w głowie nie świta!

Więc by natchnienie wysadzić na czoło,

Uwieńcz skroń moją najwonniejszą smołą!

Lutnia pęknięta! więc gędzieć niełatwo,

Ściągnij ją muzo najmocniejszą dratwą!

Gdy wieszcz w ekstazach zapomni o świecie

Poskrob go z lekka pocięglem po grzbiecie.

Roku pańskiego, ot, nie wiem którego,

Cóż, gdy w kronice nie było żadnego ?

A jeśli było, to na pierwszej stronie,

A pierwsza strona? już w przepaści łonie!

Tej pierwszej kartki historya smutna,

Śmierć jej zadała dziewica okrutna:

Raz się muskała od białego rana

Rodziwa siostra godnego plebana,

Bo zaproszona była na wesele,

A po weselach kawalerów wiele;

Więc trza być ładna, dobyć całej broni,

Może się jeszcze w niej kto zagawroni.

Pierwsze kędziory, by głowę ozdobić,

Ba, ale z czego papiloty zrobić?

Biegnie w patynkach do izby pisania,

Lecz i jednego nie widać kazania;

Szuka i szuka, a do paralusza!

Niema papieru ani pół arkusza;

Ha, co tu robić? do archiwu bieży,

"Mam cię!" Kromka tuż na wierzchu leży;

Szast! już po kartce, co była na czele,

Cios dla historyi, a dla niej wesele!

Marności świata, niecne papiloty!

Przez was to tyle i straty i psoty!

Przez was świat cały, o którego uszy

Pieśń ta uderzy, zdumi go.  zagłuszy,

Choć będzie wiedział jak się wszystko działo

Już się nie dowie, kiedy się to siało!

O zacne siostry, ciotki, siostrzenice!

Ten przykład pewnie rumieni wam lice,

Oj lepiej zajrzeć do kuchni, do chlewu,

Niż do tajnego probostwa archiwu!

Ja nimbym zmącił archiwoskie prochy,

Wolałbym kudły zawinąć w pończochy!

Roku wam podać nie jestem więc w stanie

Dość, że to było po Chrystusie panie,

Gdy król Sanheryb zwalczył Eufrata

Na sto lat blisko przed potopem świata.

Tego więc roku, co w świetne wawrzyny

Sokołowianom uwieńczył łysiny,

Strasznemi wieści zajęczały wiatry,

Aż się odbiły o olbrzymie Tatry;

Biegną bohynie od sioła do sieła,

A głos grobowy przeraźliwie woła:

"Przepadł ród ludzki! nic mu niepomoże,

"Módlcie się, płaczcie, bliskie sądy Boże!"

Weszli Tatarzy, poganie, niecnoty,

Ciągnąc za sobą miliony hołoty;

Tatar! to bestya, z jednem w czole okiem,

Sto sążni mierzy jednym nóg podskokiem,

A gdy w pazury człowieka pochwyci

Połknie odrazu, ani się nasyci!

Takie potwory wylęgły się z. Krymu

Co leży w Persyi, dziesięć mil od Rzymu.

Był to strach wielki na ruską krainę,

Każdy się chroni i swoją rodzinę;

Już się szerzyły pożogi i mordy,

Szlachta wąs głaszcze, wydobywa kordy,

Mieszczanie w murach zapychają dziury,

Mężne matrony ostrzą swe pazury,

Dziewki, kobietki, których wdzięk uroczy,

By ich nie widzieć zamykają oczy.

O Sokołowa i baszty i mury

Odbił się odgłos tych wieści ponury,

Tu się los ważył świata połowicy

Aż się wzdymały dumne nurty Świcy!

Lecz nim o walce głos z lutni uderzy,

Opiszę pierwej walecznych rycerzy.

Lud sokołowski. o! to zacne plemię,

Zacne a mądre, ba! nie bite w ciemię,

Jaka głębokość, jaka wielkość w oku!

Jaka wspaniałość w każdym ruchu, kroku!

Po ich obliczach gdy twój wzrok się pasie

Myślisz, ze widzisz bożków na Parnasie!

Wzrok ich tak bystry, niby prąd Bystrzycy,

Barki szerokie, jak ramiona Świcy,

Nosy potężne, jak serca u dzwonów,

Które z pod buków dobywają tonów;

Widząc ich szorstkie pod nosem zagony,

Rzekłbyś że widzisz dwa końskie ogony;

Zresztą i cesarz Aleksander wielki

Nie był roślejszy jak tu jest lud wszelki.

Ale niestety! trudno do śledzenia

Z jakiego lud ten pochodzi plemienia;

Mówi Herodot na trzeciej stronicy:

"Że Sokołowski ród dzielnej prawicy

"W najprostszej linii od Koptów pochodzi,

"Co podobieństwo ich nazwisk dowodzi!

"Bo z Koptów, Soptów urosło nazwisko,

"A mając soptów, do Soktów jaż blisko,

"soktów lub soków: tożsamo nazwanie,

"A ostatniemi są sokołowianie. "

Czy tak czy nie tak, to mię nie kłopota,

To rzecz nie moja, ale Herodota;

Przecież po głowie jedna myśl przemyka

Kto Koptów uczył polskiego języka? . '

Potem, jeżeli ojcowie kopciuchy,

Z kądże synowie takie dzielne zuchy?

Ani się widzieć nikomu nie zdarzy

U Sokołowian okopciałych twarzy! —

Równie niepewne Jornanda uwagi:

"Sokołowianie są Antropofagi,

"Gdy z ludzi najpierw soki wysysali

"Sokołowianów nazwisko dostali;

"Przyszli do Polski od chińskiej granicy

"I tam mieszkają nad brzegami Świcy. "

Potwarz to, godna kościelnych wyroków,

Jeszcze chrześcianin niepił ludzkich soków;

Na takie grzeszne, pogańskie excessa,

Łaknące chyba gardło Jornandesa! '

Podam więc zdanie, większej goJne ceny:

Sokołowianie są Aborygieny!

Mieli siedziby gdzie Świcy brzeg lewy,

Jeszcze za czasów Adama i Ewy;

A gdy w tych latach drogie było sadło,

Lotne sokoły znosiły im jadło,

I ztąd pochodzi, takie moje zdanie,

Sokołowianów szlachetne nazwanie.

O! w Sokołowie zacne są rodziny,

Wszystkie przybrane w laurowe wawrzyny!

A kto w ich dziejach nie pragnie być głupi,

Herbarz Kadłubka niech przynajmniej kupi.

Jeźli tam niema o nich wiadomości,

Trzeba przypisać to tylko zazdrości;

Bo pan Kadłubek, to szlachcic mospanie,

A u szlachcica czemże są mieszczanie?

Lecz nas ten despekt wcale nie bezcześci,

I nasze mienia pan arendarz pieści!

Ja zaś opiszę tylko te rodziny,

Których w tej wojnie zajaśniały czyny.

Oto Przytoccy! niezwykłej urody

Czoła po kołnierz, a nosy po brody;

Trzydziestu mężów liczy ta rodzina,

A każdy z częścią przed nią głowę zgina.

Jacek Przytocki stoi na ich czele

Wszędzie, tak w radzie, jako i w kościele,

Dla niego pierwsza w ratuszu szklanica,

A podczas sumy pierwsza jemu świeca;

I gdy przed sumą różaniec śpiewają,

Bez żadnej sprzeczki głos pierwszy mu dają;

Różańcowego bractwa on seniorem,

I sygnaturki on restauratorem.

Bo gdy raz piorun lipy porozpłatał,

On obręczami ściągnął je, połatał,

(Gdyż szczep Przytockich od czasów Noego

Wiernie się trzyma cechu bednarskiego),

Za to wyrokiem dzwonnika i dziada

"Restauratora" przydomkiem dziś włada.

Onto był wójtem sokołowskiej gminy

Dla wielkiej cnoty, głębokiej doktryny.

Bo jaki sędzia z niego sprawiedliwy!

Raz gdy o prosię toczył się spór żywy

A zapaśnicy zgodzić się nie chcieli,

Bem litigiosam rzucił do Sukieli!

I każdy rad był z takiego wyroku,

Proces się skończył nie czekając zmroku,

A co największa, że nic nie kosztował,

Jeszcze pan sędzia miodem poczęstował;

Bo nasz Przytocki bogacz należyty,

Jaki ma żupan, jaki pas ma lity!

Zresztą ojcowie, ani jego wnuki

Jak on, bednarskiej nie umieli sztuki;

Wszak on wynalazł, jak mówią, nie ręczę,

Parą pobijać na beczkach obręcze.

Prócz tego ziemskie posiadał dziedziny

Dwa morgi pola na same jarzyny!

A dom wspaniały i twardo drewniany

Z dwóch stron najbielszem wapnem pomazany;

Na nim dach suty, pobity gątatmi

Nawet dwa okna z szklannemi szybami!

I ruchomości niemałe posiadał,

Lecz o tych nigdy nikomu nie gadał;

A gdy człek każdy ma swoje słabości,

Także pan Jacek nie był więc bez ości,

Wszak bracia szewcy liczą mu do winy,

Że kładł bednarstwo nad wszelkie doktryny,

Boć tak tę sztukę wynosił i cenił,

Że ją najstarszą z wszystkich rzemiosł mienił,

I widząc księżyc, słońce, gwiazdy, tęczę

"Patrzcie! to wszystko, mówił, są obręcze!"

Wynosił także swoich antenatów

Nad wszystkich panów, królów, potentatów.

Maciek Przytocki, był woźnym aż w Bieczu

A z niego Jacek pochodzi po mieczu,

I czyż do chluby niedosyć przyczyny

Do słusznej dumy, stawiania czupryny?

Wojtek Przytocki, nie chcąc być bednarzem

U wojewody został sekretarzem

1 w skutek tego władzę mu nadano

Sekretne rzeczy wynosić co rano!

I zawsze Jacek wspomina przy łyku

O sekretarzu Wojtku nieboszczyku.

Miał restaurator trzech rodzonych braci,

Z głowy fortuny nie tyle bogaci.

Cóż o nich mówić? ot, byli bednarze,

A oprócz tego najwięksi świniarze,

Bo nikt w tem mieście, jakiegobądź cechu,

Handlu świniami nie liczy do grzechu.

Szczep Ogonowskich drugie miejsce dzierży

Sród sokołowskich magnatów, rycerzy,

A na ich czele Kuba Ogonowski;

Ten miał na czole guz jak orzech włoski,

Zresztą wydatne i szlachetne rysy,

Lecz ie był szewcem, więc musiał być łysy:

Gdy wiele w głowie, mało jest na głowie,

Więc wszyscy szewcy łysi w Sokołowie.

Zkąd Ogonowskich pochodzi nazwanie

Trudno mi dociec, bo różne w tem zdanie:

Pani Barbara, Kuby połowica

Co wszystko z pańska w swe koło zachwyca,

Tak te rzecz prawi: Gdy w polskiej koronie

Wielka Urszula siedziała na tronie,

Jeden młodzieniec rodem z Sokołowa

Spławiał na Świcy świnie do Krakowa,

A będąc smukły, gładkiego pozoru

Został za pazia schwytany do dworu;

Tu za królową dzwigając ogony,

Ogonowskiego nazwiskiem uczczony;

Lecz raz, w niedzielę węgrzynem zalany

Urwał królowej ogon i falbany!

Więc go wygnali, a gdy z dworem kwita,

Do świń powrócił, wrócił do kopyta.

Inni zaś mówią: gdy w wojnie z Tuakami

Wlekli się ciury za swymi panami,

Turczyn jednego schwycił z pod zagona

I do kobyły przywiązał ogona;

Wziął w jasyr bratka! pędzi z nim i goni,

Ale miał rozum nasz pan podogoni:

Bo gdy mu wisieć niekoniecznie mile

Więc słabą stronę znalazł i w kobyle,

Tak ją więc zaczął szczypać i łaskotać,

Że biedna szkapa musiała wierzgotać;

Pękły powrozy w tak wielkim kłopocie

I już ex-ciura pływa w gęstem błocie!

Więc w sokołowskie gdy wrócił siedlisko

Ogonowskiego otrzymał nazwisko.

Takich pan Kuba miał antecessorów,

O! do dzieł wielkich ileż ślicznych wzorów!

Słynie pan Kuba także swą łaciną,

Bo często w święto lub przed całą gminą

Łacińskie słowa w polską mowę wtyka,

Oto: "auurora musis est amica. "

Ztąd wszystkich laka ku niemu pokora,

Że go z atencyą zowią: pan Aurora,

Ale zkąd przyszedł do takiej mądrości,

Przystałej tylko szlacheckiej godności?

Trudno to odkryć; sam trzyma w sekrecie

A fama o tem różne rzeczy plecie:

Ci utrzymują, że Kuba z natury,

Tnie po łacinie i naciąga skóry,

Tamci go uczniem organisty mienią

I jego mądrość nad kopyto cenią,

Nakoniec tacy co go mniej kochają

Tak o tych słowach łacińskich trzymają:

Że gdy go proboszcz temi słowy witał

Kuba takowe jak sroka pochwytał;

Bo dawny proboszcz zawsze rano wstawał,

Z Kubą przy dratwie w rozmowy się wdawał.

Lecz ztąd czy z owąd jego mądrość płynie,

Dosyć, że Kuba mówił po łacinie.

Miał pan Aurora małżonkę Barbarę

Lecz wam nie powiem, czy młodą czy starę,

Bo jakie płacze i gniewy i krzyki

Gdy do kobiecej wgląda kto metryki.

A więc się boję, by nie zmartwychwstała

I za te psotę ócz mi nie zdrapała.

Pani Barbara, to pani prawdziwa,

Choć się synkowi wąs po brodę zlewa

A przecież sobie liczy lat trzydzieści,

A ściąga wargi, sznuruje i pieści;

Ani Barbara rodem z tego miasta,

Z lepszego ona ulepiona ciasta,

Co w niej hymerów, narowu, co kwasu,

W niedzielę chodzi w rombronie z atłasu,

I sama mówi, potrząsając głowa,

Że starościny była pokojową!!

Zkąd się tu wzięła gdy takiego mienia?

o tem rzecz taka przeszła w pokolenia:

Raz zdechła Kubie jedynaczka krowa,

Musiał po inną iść do Bolechowa,

dnie mijają, i tygodnie toną,

Powrócił Kuba bez krowy, lecz — z żoną!

Jak się to stało? nie wiedzą przyczyny,

Dość, że już w miesiąc odbyły się chrzciny.

Widać, że słońce tam inaczej grzeję,

Lub inna rasa ludzi tam istnieje.

Dla tego może Barbara tak puszy,

I cięży skałą na Kubowej duszy,

A pod chodakiem tak Kubinę trzyma,

Że Kuba z trwogi przewraca oczyma.,

Dumna Barbara, jakby starościni

Gości u samej tylko gospodyni,

Gardzą nią przeto sokołowskie żony,

Jak lis, któremu kwaśne winogrony.

Miał pan Aurora i braci i synów,

Ale mniej sławnych z bohatyrskich czynów,

Więc gdy mniejszemi jaśnieli cnotami,

Zwano ich zwykle tylko Ogonkami.

Wojtek Rakszewski był szewc znakomity,

I stał na czele wcale znacznej świty,

Czci go rodzina jako naczelnika;

Żaden do buta ani do trzewika

Nie wepchnie szydła bez jego porady,

A żyję zgodnie po ludzku, bez zwady.

Łysy pan Wojtek, lecz szewc, nie ma dziwu,

Ale pan Wojtek nie wziera do chlewu!

I całą gałęź tej fabrykatury,

Oddał w potężne synalka pazury.

Lecz innym sztukom pan Wojtek oddany,

Wszak gieometrą zewsząd okrzyczany.

Bo gdy raz miernik mierzył pańskie łany,

Sam Wojtek nad nim trzymał dach skórzany!

Tedy go każdy gieometrą woła;

Mierzył więc wszystkie głębiny do koła,

Wymierzył chwasty i jamy i stawy,

Tak jak powinien gieometra prawy;

Lecz raz gdy mierzył jakieś głębokości

Wyciągnął nogę z złamanemi kości,

I od tej pory okulała noga;

Nie każda chwila gieometrom błoga!

Miano nadzieję, że Wojtek wymierzy,

Na którym stopniu nasz Sokołów leży;

I bardzo bliski był tego odkrycia,

Wymierzył bowiem, że wódka do picia,

Najmniej trzydzieści stopni liczyć musi,

Inaczej człeka nawet nie zakrztusi,

Lecz w młodym wieku zeszedł z świata tego,

Lat mając osiemdziesiąt bez jednego.

W radzie senatu rzeszy sokołowskiej,

Czwarte zajmował miejsce Jan Cisowski,

A choć był wprawdzie, i zwał się bednarzem,

Per exceilentiam był świńskim handlarzem;

Ale wojażer za to z niego dzielny,

Co też on widział! tam zamek piekielny,

Tam krwawe rzeki, zaklęte pałace,

Tu cuda świata, herkulowskie prace;

Bywał we Wilnie, we Lwowie, w Krakowie,

A co za radość w całym Sokołowie,

Kiedy powróci; bo też umie prawić,

Starych i młodych i dziewki zabawić,

Wszyscy mu wierzą, oprócz Siechowskiego;

Ten zawsze z śmiechem spogląda na niego,

Lecz swego zdania nie odkrywa przecie

Chyba w przyjaźni, i w wielkim sekrecie;

A o Siechowskim pomówimy potem,

Dosyć, że oba żyją jak pies z kotem,

Tak się więc dowiesz, że prócz Rymanowa,

Pięć mil Cisowski nie był z Sokołowa,

A gdy pojedzie na targ rymanowski,

Mówi, że widział monastyr krakowski;

Gębę ma dobrą, więc mu czysto płynie,

Cokolwiek w bujnej myśli się rozwinie.

Zresztą Cisowski ma i inne cnoty,

Szklance oddaje najczulsze pieszczoty,

I Rakszewskiego probując metodę,

Cały się trzęsie, skoro ujrzy wodę;

Lecz go pijusem nie dla tego zwali,

Tylko że Boga najgoręcej chwali;

Bo gdy w kościele zawyje, zaryknie

Nawet proboszcza do kości przeniknie!

Tak głos przeciąga z głębokości duszy,

Że aż owieczki zatykają uszy,

I co niedziela zelektryzowane,

Cały dzień chodzą jak gdyby pijane.

Dość o nim tyle, przebacz panie Janie,

Czeka cię w trzeciej pieśni zmartwychwstanie.

Przy końcu jeszcze o tym niedowiarku,

Muszę wam bajać, o Siechowskim Marku.

Marek Siechowski, to dziwoląg cały,

Bo już, że szewcem, więc gieniusz nie mały;

Lecz nigdy przed nim nad brzegami Świcy,

Zegarmistrzowskiej nie było prawicy.

Gdy mu człek przyniósł skórę na podszycie

Ón zrobił cacko, ruchome jak dziecię!

A tak coś dzwięczy, a tak coś dygocze

Że człek się żegna — bo co tak szczebiocze?

Niech no u kogo tęgą pałkę zoczy

Zaraz z niej jakieś puzderko wytoczy,

Ón z świńskiej skóry zrobi rękawiczki

I malowane sporządzi trzewiczki,

Na wielki piątek on tak grób ubierze,

Że same idą do serca pacierze!

A owe krzesło, jego to ubrania,

Na którem siada ksiądz, podczas kazania!

I nawet wszystko wie Marek Siechowski:

On liczył zęby pani Ogonowskiej,

On zna tak dobrze panią gospodynię,

Że ci zda sprawę i o jej łysinie,

Lecz o tem ludziom nie rozprawia przecie,

Chyba w przyjaźni i w wielkim sekrecie.

Lecz poco jemu te szczytne własności,

Gdy na niewieście jest zimny piękności?

Daremno za nim dziewczęta wzdychają,

Pragną i tęskna, szlochają, kichają,

A pan Siechowski śmieje się, mospanie!

I żyje sobie w kawalerskim stanie.

O! wielu jeszcze rycerzy nie znacie,

Prawiłbym dalej, ale wy ziewacie,

Prawiłbym, prawił może i bez końca,

Bom takich mężów wielki jest obrońca,

A więc o innych powiem w trzeciej pieśni,

Skoro ich zbudzę z kronikowskich pleśni.

PIEŚŃ III.

Chodź trzecia Muzo, z kowalskiej gospody,

Tylko się obmyj z czarnej twej urody,

Bo osmolona, gdybyś się zjawiła,

To byś mi tylko wstydu narobiła.

Muzo kowalska! weź kowadło, młoty,

Nie dozwól pieśni tej doznać sromoty;

Więc, gdy słuchacze zdrzemią się i znudzę,

Grzmotnij w kowadło, niechaj się pobudzą;

A gdy ten łoskot słuchaczów zagłuszy,

Potężnym miechem nadmuchaj im w uszy!

Gdy ma uderzyć piorun rozgniewany,

Jak się pierw toczą niebem chmur bałwany!

Grzmoty, łyskania, to z dala, to z bliska,

Myślisz, że niebios sklepienie rozpryska!

Nim na świat spadnie zaraza morowa,

Nim się zapali wojna narodowa,

Na niebie krwawe obaczysz zasłony,

Gwiazdy ogniste dźwigają ogony,

Nawet trzy słońca na niebie zabłysną,

Wiatry straszliwie, przeraźliwie świsną,

Rodzą się świnie w podkowach z rogami,

Zjawiają ludzie ze czterma głowami,

Straszne się głosy z ziemi dobywają.

Upiory z grobów o północy wstają!!

Podobne wróżby, równie niepokojne,

I w Sokołowie poprzedzały wojnę!

Weszły złe duchy w pana Kuby progi,

Padł na małżonkę pierwszy cios złowrogi.

O! już Barbara nie rozdziawi gęby,

Już postradała najlepsze dwa zęby!

I sam Aurora markotny i smutny,

Bo sen ostatni bardzo miał okrutny:

Wszak mu się śniło, aż wyskoczył bosy,

Że mu małżonka obtargała włosy!

Trapi się biedak, gryzie, niepokoi,

Bo snów podobnych niezmiernie się boi,

Czasem śni mu się, że go połajała,

A tu na jawie do krwi go zdrapała!

Więc a minori ad majus gdy wróży,

W okropnych myślach po uszy się nurzy!

I sam choragus sokołowskiej gminy,

Do dziwnych myśli ma wiele przyczyny,

Bo gdy w niedzielę na "gloria" zadmuchał,

Miech nową dziurą swe życie wychuchał;

Struchlał Grabarski, zaniemiały dźwięki,

Szydzą klawisze z organisty ręki,

Lecz ten, niezgięty tych Eolów ciosem,

Zastąpił wszystko swym baranim głosem!

Ktoby wyliczył te wszystkie prognostki:

Jaśkowi zmarły dwa wieprze wyrostki,

Pani Janowej oszalała kotka,

Z ślubnej obrączki oblazła pozłotka,

Wojtkowej szkapy pierworodne dziecię,

W domowej wojnie postradało życie !

Odgłos tych wieści uderzył w obłoki,

Gruchnął o brzegi Świcy i Roztoki,

Naród się trwoży, i tajemne rady

Na różnobarwne dzielą go gromady.

Ci koniec świata widzą już za drzwiami,

Bojaźń potopu tych zatapia łzami,

A kto mądrzejszy w łysinę się skrobie,

Śmierć tylko wróżąc wysokiej osobie;

Umrze ktoś wielki! może papież w Rzymie,

I król jegomość chorował coś w zimie,

Może niemiecki zgaśnie imperator

Albo, broń Boże! Jacek restaurator!

Blady pan Jacek! zwiędły liców róże,

O! restaurator w nienajlepszej skórze.

I gdy go ujrzą, czule spoglądają,

I gdy go miną, litośnie wzdychają!

Grabarski tłuste pogrzeby wspomina,

Już naprzód śpiewa, " Salve regina".

Lecz my już wiemy, że te wieści płonne!

Ani zabrzmiały melodje pozgonne,

Nikt z wielkich ludzi nie pożegnał świata,

Jeszcze pan Jacek żył w późniejsze lata.

Nie kirem fama obwita, lecz zbrojna,

Głuszy pioruny, krzycząc: wojna! wojna!

Więc się prorocy nie wstawili w słowie,

A organista skrobie się po głowie,

Nie w smak mu, widać, lecz niedługo kwasu,

Bo do hymerów nie zostało czasu.

Wojna! — co robić? daleko poganie?

Rychło ich tłuszcza pod bramami stanie?

Rejwach i tartas! — wołają, biegają,

Nic nie zrobiwszy, nazad powracają;

Takie nad Rzymem spiknęły się chmury,

Gdy im Hanibal wygarbował skóry!

Było to w wilją panny Maryi zielnej;

Z pod sławnych buków umilkł dzwon kościelny,

Wieczór! zmrok pada, już ostrzą języki

Sukielskie żaby do nocnej muzyki;

Młynówka, gorycz i niedolę słodzi

Biednego młyna, co nigdy nie chodzi;

Na progach domów bratowe i kumy

Czeszą, i czyszczą zczuchrane rozumy.

Ale w ratuszu ważniejsze rozprawy!

Tam smętni siedzą śród kulawej ławy

Jacek Przytocki, Kuba Ogonowski,

A na ich twarzy, a w ich oczach troski;

Bo ważne rzeczy po głowach się wiją,

Przytem nie jedzą, ani nic nie piją!

Wreszcie by koniec położyć milczeniu,

Kiwnął pan Jacek, i patrz! w okamgnieniu

Zawrzał, zakipiał miodu kufel spory,

Taki pan Jankiel usłużny i skory.

I wnet doznali cudowności miodu,

Choć nie dosięgli jeszcze kufla spodu;

"Oj panie kumie", rzecze Ogonowski,

"Za grzechy nasze ściga nas gniew boski,

Zalali Polskę bestyje Tatary,

Którzy nie mają ani czci ni wiary;

"Doszły mię o nich okropne nowiny,

Że im nie wolno zjadać wieprzowiny,

Niechże więc wyrzną wszystkich chrześcianów,

I tu osadzą swych przeklętych chanów:

To któż jeść będzie sadło, wieprzowinę,

Szynki, kiełbasy, smalec i słoninę?,

Wtedy nasz handel do licha poleci,

A na nas nędza i na nasze dzieci!

Czy wy myślicie, panie Jacku drogi,

Że oni kupią obuwie na nogi?

Wszakże ni w butach, ni w chodakach chodzę,

Jeno w diabelskich podkowach się rodzą.

Konewka, beczka na nic im nie służy,

Bo się jak żaby nurzają w kałuży;

A skoro wpadną, broń Boże! do miasta,

Świeć panie duszy, bo już z życiem basta!

Oj panie wójcie trzeba radzić temu,

Aby zapobiedz tak wielkiemu złemu.

Skończył, i wąsy pogłaskał palcami,

Zmierzywszy wójta piwnemi oczami.

Odkrząknął Jacek i oblizał wargi:

"Tak panie Kubo, słuszne wasze skargi,

Lecz któż na ślepo radzić się poważy?

Wszakże nie wiemy, ani gdzie Tatarzy?

Nie wiemy pewnie, czy w podkowach chodzą?

Czy się bez sadła wiecznym postem głodzą?

Alboż to prawda, że im nie potrzeba

Ani konewki, ni dzieżki do chleba?

Radzę poczekać Marka Siechowskiego,

On nam co może przywiezie nowego.

Ledwie co wyrzekł, już Marek Siechowski

Wchodzi do izby, i urząd wójtowski

Uczcił pokłonem i na zapytanie,

Takie z rękawa wytrząsł im kazanie:

"Panowie rada, do broni! do broni!

Talarzyn blisko w stotysięcy koni,

Już sądy grodzkie pier?, pierzchły z Żydaczowa,

A lud się chroni do mocnego Lwowa,

Już tabor główny stoi pod Złoczowem.

"Ujrzym ich wkrótce i pod Sokołowem!"

A gdy potwierdził straszne ich obawy,

Że wrodzy świńskiej nie jedzą potrawy,

Że im ni botów ni konwi potrzeba,

Beczki, ni dzieżki do mieszenia chleba:

Wtedy pan Jacek poznał że nie żarty,

Ale ie nie był w swem zdaniu uparty,

Nie chcąc sam radzić, gdy w strachu lud cały,

Wydał na walny sejm uniwersały!

Nadszedł dzień wielki! dzień Boga Rodzicy

Naszej królowej i Orędownicy,

W kościele nieszpór, mieszczanie z świecami

Stoją pobożnie, w dwa rzędy parami,

A "peni sancte!" gdy proboszcz zanucił,

Lud się skruszony na kolana rzucił,

W końcu zaśpiewał, podnosząc ramiona:

"Kto się w opiekę —" i "Bądź pozdrowiona—"

Już po nieszporach! wychodzą więc z fary,

W wielkim porządku i wszyscy do pary

Idą na ratusz, na rady sejmowe,

A przodem wieją chorągwie cechowe.

O! na ratuszu niezwyczajne zmiany:

Z brudu otarte robaczywe ściany,

Śmieci, te wieczne towarzysze szynku,

Dziś wyrzucone na sam środek rynku,

A tak pan Jankiel comitia szanował,

Ze swe bachory na strych wywindował,

I żonę Surę, i wszystkie bebechy

Złożył na łonie romantycznej strzechy;

Ławki pozwlekał z całej okolicy

I o łojowej nie zapomniał świecy;

Stół nadsztukował długiemi deskami,

Które podłożył staremi beczkami;

Sam się przepasał szabasowym pasem,

I do alkierza uciekł ze szynkwasem.

Wchodzą sejmowi śród ciszy milczenia,

I po starszyznie zajmują siedzenia.

Pierwsze wziął miejsce Jacek Restaurator,

Jako wójt miasta i pierwszy senator:

Żółty miał żupan nigdzie nie spinany,

Tylko na brzuchu pasem przepasany,

Na głowie czapka z sukna zielonego

U dołu z paskiem futra baraniego,

W ręku palica z gałką posrebrzaną,

Z łokciowa skówka złocisto-miedziana.

Na drugiem miejscu Ogonowski Kuba

Dumny zasiada, nastawiłby czuba,

Gdyby miał włosy; a tak mu coś miło

Jak gdyby nigdy Tatarów nie było;

Bo chociaż trwoga: to mniejsza dla niego,

Wszak nie wyśniło mu się nic gorszego,

Gdyż można w wojnie być największym zuchem,

A drżeć przed żony kościstym pięstuchem;

Więc gdy bezpieczny z swych kudłów resztkami,

Głaszcze łysinę pięcioma palcami.

Wojtek Rakszewski, gieometra prawy

Na trzeciem miejscu rozsiadł się śród ławy,

A ciągle mruczy, ciągle coś gaworzy,

I na Tatarów niezmiernie się sroży.

Gdyby mógł, wbiłby ich na tysiąc palów,

By w geometryi nie mieć w nich rywalów!

Na czwartem miejscu rozłożył swe kości

Pius Cisowski; ale dusza gości

Tam po alkierzu, gdzie Jankiel kochany,

Flaszki, konewki i szklanki i dzbany!

Marek Siechowski, choć jeszcze nie stary,

Przez, wzgląd na wielkie od natury dary,

Piąte ma miejsce w radzieckiej godności,

Aby był bliższy wójta Jegomości.

Tuż obok Marka zasiadł Hryć Gromada,

Rusin od ojca, dziada i pradziada,

Wierny syn cerkwi na Łanach za młynem,

Choć w Sokołowie jedynym Rusinem;

A że go lubią panowie mieszczany,

Radzi, by przestał uczęszczać na Łany,

By razem chodził do bliskiej mu fary,

Zwłaszcza gdy chory na nogi i stary;

Ale daremne i plebana mowy,

Nawet Grabarski nie zmącił mu głowy, '.

I pani Tekla nic tu nie wskórała,

Choć go, poczciwa! sama nawracała!

Był Hryć Gromada krawcem i nie małym,

Bo był cechmistrzem, oraz cechem całym;

Przy tem tak sobie kaszę zamiłował,

Że nią na milę wyłącznie handlował.

Dziś pan Gromada nie dyspozyt cały:

Kaszy w komorze miał blisko powały,

A wróg przed nosem, więc któż kaszę kupi?

Kto ukraść może, płacić byłby głupi.

Paweł Borodaj siódmy zasiadł ławę,

On w garbowaniu miał największą sławę,

Był oraz szewcem, lecz trzymał to skrycie,

I tylko w nocy siedział przy kopycie.

A będąc łysym, więc resztki czupryny

Wiązał w dwa guzy u gołej łysiny.

Ale pan Paweł jestto człek światowy

Bo któż tak często był w Wiśni Sądowej?

Tam się napatrzył szlachcie sejmikowej,

On wie co "veto" jakby pan herbowy.

Na ósmem miejscu obok Borodaja,

Safandulskiego ujrzysz Mikołaja,:

Ten w poniedziałek, we wtorek, we środę,

Szewską nad sobą uznaje gospodę,

We czwartek zawsze jest tylko garbarzem,

W piątek, w sobotę zowie się bednarzem;

W niedzielę niczem, tylko chrześcianem,

Co dzień potulnym, jękliwym mieszczanem. '

Dziewiąty siedzi Maciek Rękasowski,

Jedyny kowal rzeszy sokołowskiej,

Przy nim dziesiąty Kaflowski spoczywa,

Szewska w nim dusza, spokojna uczciwa

I wtedy tylko, gdy mu kto dowodzi,

Że jego nazwa od kafla pochodzi,

Tak się rozpierzy, nadmie nosa kliszcze,

Jak stary jędor gdy mu kto zaświszcze.

A gdzie się kończy senatorska ławka,

Tam jedynasty siedzi Roch Klekawka

Rymarz, lakiernik, w kościele basista,

Przy nim dwunasty zasiadł organista;

Ten zwykł spisywać wszystkie plebiscita,

Zwie się Grabarski Stach, vulgo Lewita,

Bo każdy z przodków tego Jegomości,

Organistowskie piastował godności;

Prócz tego wywiódł nad wszystkie wątpienia,

Że od Lewitów pochodzi plemienia.

O!pan Stanisław wielki matedora,

Oprócz plebana nawet sam Aurora

Nie zna się więcej na mądrej łacinie,

A co za głos ma! on w "Satve regtnie"

W "venl creaton" niema rówiennika,

Aż człowiekowi wnętrzności przenika!

Byli i inni w ratuszowej sali,

Lecz jako młodsi pode drzwiami stali,

Nie mając głosu w tak ważnych rozprawach;

Dosyć dwunastu siedzących na ławach!

Gdy wszyscy siedli, marszałek sejmowy

Powstał z powagą zdjąwszy czapkę z głowy;

Witał statecznie całe zgromadzenie,

A powitawszy zajął znów siedzenie.

"Szanowni bracia, współobywatele,

"Mili koledzy w domu i w kościele,

Ja, z Boskiej łaski wójt całej gromady

Dziś was zwołałem do ważnej narady. "

Po tem exordium w górę podniósł szyje,

Długą ab ovo tocząc oracyę:

Całej oracyi nie będę wam prawić,

Bo by wam pewnie przyszło się udławić

Jabłkami Ewy, lub arką Noego,

Bo w was już niema ducha pobożnego!

Nasi ojcowie, świec ich duszy panie!

Umieli słuchać sążniste kazanie

O rajskim djable, o jabłkach, Kainie,

Ale wam, milej słuchać o dziewczynie.

Skórka na boty! oj inne to czasy!

Inne nauki, przykłady, grymasy!

Ale niech inny tnie wam reprymendę,

A ja wam koniec oracji zagędę:

Przytocki dowiódł w końcu swej perory,

Że czart a Tatar, to z jednej komory,

Że sam Lucyper, co Ewę zwiódł w raju,

Byłto Tatarzyn od krymskiego kraju,

Że dziś odziani Tatarzynów skórą

Ciągną czartowie długa czarną chmurą.

Przy końcu dodał: "Biada ! bo Tatary

"Nie dość że bestje bez Boga, bez wiary, '

Ale nie jedzą sadła, wieprzowiny,

Szynki, kiełbasy, świńskich nóg, słoniny,

Nie znają dzieżki, beczki, ni konewki,

Na nic im bóty, cholewy, cholewki;

A cóż zrobimy z beczkami, świniami,

Cóż z chodakami, skórami, botami?

A gdy nam grozi zupełna ruina,

Radźmy więc jaka na to medycyna. "

Hej panie Jacku!" wykrzyknął Siechowski,

Wszystkiem to wasze i trwogi i troski

Więc u was więcej beczka, bót i świnia,

Niż córka, żona, matka, gospodynią ?

Więcej wam dzieżka, więcej konew stara,

Niżeli święta katolicka wiara?

Panowie bracia, tu nam walczyć trzeba,

Za świętą wiarę, najdroższy dar z nieba,

Za żony, dzieci, kochanki i matki,

Potem dopiero zważać na dostatki,

A więc panowie, do broni! do broni!

"Cięgnie Tatarzyn w stotysięcy koni!"

"Ach! jak tu walczyć mój Marku Siechowski, "

Tak się dał słyszeć Kuba Ogonowski,

Nam walczyć i ludźmi, ale nie z diabłami,

Którzy bez botów kopię podkowami.

Ja radzę wszystko pakować na wozy,

Beczki i skóry, krowy i powrozy,

Matki i tony, i dzieci i świnie

Na wierzch wsadzimy panią gospodynię,

A gdy aurora musi est amica,

Nie zostawimy nawet i trzewika,

Wszystko wywieziem do mocnego Lwowa,

Nie ma ratunku już dla Sokołowa!"

"Veto" huknęło z gardła Borodaja,

Aż zagłuszyło szewca Mikołaja.

"Veto i teto, niepozwalam, zdrada!!

To jest haniebna i (chorzowska rada;

W Sądowej Wiśni byłem ja u fary,

Tam malowane zobaczysz Tatary,

A wszyscy w botach, niemają podkowy,

A więc i na nich dobry kij bukowy.

Hej na Tatara! hejże na Tatara!

Wiwat Sokołów! wiwat święta wiara!"

Ledwie te słowa wykrzyknął Borodaj,

Woła Cisowski: "podaj Janklu, podaj!

Już dawno pragnę namoczyć wiwaty,

Bo suchy wiwat nie wart starej szmaty. "

A Jankiel przyniósł czubaty dzban miodu,

Wrzący, kipiący od góry do spodu;

Wypił Cisowski, wypił len i owy,

Bo leż to napój zdrowy, narodowy!

Piją i krzyczą: "Hejże" na Talara,

"Wiwat Sokołów, wiwat święta wiara!"

Umilkł Borodaj, wzrokiem innych pyta,

Więc się odezwał Grabarski Lewita:

Tak panie Pawle, wiwat święta wiara!

Trzeba pozostać, gdzie ratusz, gdzie fura,

Trzeba się bronić! ale jaka bronią?

O nie bukami, nie mieczem, nic dłonią,

Wszakże Zbawiciel mówił do Kajfasza:

Kto broń dobywa, ginie od pałasza!

Dla tego radzę: gdy wejdą Tatary,

Wszysikieh zgromadzić do świątecznej fary,

Dzwonić z pod buków i lipowej kniei,

I z płaczem śpiewać: "miserere met'"

A gdy ksiądz proboszcz na goście choruje,

Ja wam te psalmy sam zaintonuję. "

"Veto" zabąknął Borodaj pod nosem,

Zamilkł i zmierzył Lewitę ukosem;

Ale Rakszewski chociaż był kulawy,

Przecież nie głuchy, gdy woła głos sławy:

Lewito krzyknął, "taka wasza rada

Dla bab przystoi i farnego dziada!

Tu oprócz modłów potrzeba nam broni,

Chwyćmy się broni, to nas Bóg obroni,

Przysłowie mówi: pieczone gołąbki

Nie idą same, mospanie do gąbki,

"Kto ręce spuści, ten nie wart litości

Tego nie wesprze Pan Bóg z wysokości,

A więc do broni! hej na Tatarzyna!

I gieometryi zagraża ruina!"

Na tę perorę Wojtka Rakszewskiego,

Brzdęknął Kaflowski z pod nosa szewskiego;

Tak panie Wojtku, dobrze wy prawicie,

Lecz jaką bronią walczyć'? nie mówicie,

Wszak my nie szlachta, nie mamy oręża,

Nie mamy pułków wojskowego męża,

Gdzie nasze działa, rynsztunki i kordy,

Czemże tatarskie przywitamy hordy?"

Panie Kaflowski! odrzekł Hryć Gromada,

U was najlepsza ku temu jest rada;

Mówią że macie od antecessorów,

Tysiące kaflów rozmaitych wzorów,

A więc Tatarów będziem bić kaflami!"

Ale Kaflowski strzelił nań oczami,

Otworzył gębę, strasznie zmarszczył czoło

Biorąc za świadków wszystkich naokoło:

"Tak to się ludzi uczciwych spotwarza"?

Kto widział w mojej familji garncarza?!"

Chciał dalej mówić, lecz poprzestał na tem

Bo mu się powlekł nos ciemnym szkarłatem.

Ale Gromada nie ustąpił z pola:

A więc panowie taka wasza wola,

By dobrowolnie poddać pod miecz szyję?

Hej kto ma kostur, niech grzmoci, niech bije,

Kto ma kopyto niech tłucze, niech ciska

I nóż i dratew dolecą do pyska,

Bednarskim młotem popodbijasz ślipie,

I nożycami po skórze poszczypie,

Beczki, konewki, nawet chlewne żłoby

Dosyć Talarom nalepią choroby;

A więc czem można miotać na Tatara,

Vivat Sokołów! vivat święta wiara!"

A Jan Cisowski podskoczył od ławy

I najczulszemi objął go rękawy,

Bo te wiwaty tak go rozczuliły

Że aż Jankiela z alkierza zwabiły:

Miotać czem można na bestje Talara,

Vivat Sokołów, vivat święta wiara !"

Lecz Safandulski choć się dobrze jąkał,

Swe kontrawotum w ten sposób wybrzdąkał:

Pa -pa- panowie ! nie-niema w tem zgody,

Czyż bez rozkazu wo - wo - wojewody,

Do, do, do wojny wolno się gotować?

Radzę by jemu rzecz ra- raportować. "

Ledwie co zebrał do kupy te zgłoski,

Więc się odezwał kowal Rękasowski:

Do paralusza! a czy raportował

Wróg wojewodzie nim się tu wpakował?

I któż Tatarom nadał przywileje,

Że ta hołota trupem pola sieje ?

Jak Kuba Bogu, tak i pan Bóg Kubie,

Kto mnie poczubi, tego i ja czubię!

O bracie szewcze licha wasza rada,

Zajęczej duszy biada! biada! biada!"

A Safandulski strasznie się zachmurzył,

I w czarnych myślach głęboko zanurzył,

Nie że tchórzostwem nazwał jego mowy,

Lecz, że go szewcem nazwał w dzień czwartkowy.

Wszak w Sokołowie wie już każdy Bartek,

Że Safandulski garbarzem we czwartek.

Ale pan Maciek bez czasu mitręgi:

" Dalibóg" rzecze "póki mam obcęgi,

Póki kowadło, miechy mam i młoty,

Niedam bezkarnie miastu robić psoty,

Ni wojewody ani kasztelana,

Nie będę prosić, aby tłuc pogana;

Niech żyją młoty, miechy, i kowadła!

Hej na Tatara, na kroić mu sadła!"

A Roch Klekawka, jakże ten wotował ?

Jako basista każdemu basował,

Lecz gdy osobno o głos go pytano,

Nie wiedział dobrze, czy wieczór, czy rano?

Bo chociaż wszystkim za równo wtórował,

W myślach kolasy tylko lakierował;

Lecz gdy bić lubił, śmiały był, ochoczy,

"Hej!" rzekł "Tatarom zamalować oczy!"

Umilkli wszyscy, czekają wyroku,

Wzrok zatapiając w pana Jacka oku;

Powstał pan Jacek, i znów skinął głową

Nim się dał słyszeć z sentencyą takową:

"Tak tedy bracia, gdyście uradzili,

Byśmy zostali, i z wrogiem się bili,

Więc, gdy głos ludu jest odgłosem z nieba

Wydaję wyrok: że się bić potrzeba!

Alboż ja jestem tchórzem, niedołęgę,

Bym się miał cofać przed wrogów potęgą?

Czyż jestem głuchy na narodu żale,

Bym was wstrzymywał w szlachetnym zapale?

I nam nie braknie zamku obronnego,

A chociaż niema pana podstolego,

Jest pan burgrabia, był on u mnie w kumy,

Przyjmie nas chętnie, bo to człek bez dumy.

Lecz zważmy także na głos rostropności,

Fortuna wielkiej podpada zmienności!

Także szanować trzeba wielkie pany,

Bo z nich to żyją cechowe mieszczany,

Więc nam wyprawić trza deputacya,

Do wojewody, z wielką oracyą;

By mu oświadczyć, że Sokołowianie,

I wiedzieć nie chcą, co to jest poddanie,

Że się chcą mierzyć z tatarskiemi chany,

I krwią ich zbryzgać Młynówki bałwany!

Niechaj więc przyszłe jazdy i piechoty,

By nie zaginął naród takiej cnoty!

Lecz, dobrze wiecie, że do wojewody,

Nie można mówić jak pośród gospody;

Tam po łacinie toczy się rozmowa,

A w panu Kubie jest łacińska głowa,

Więc wam Aurorę na posła podaję,

A gdy Cisowski zwiedził obce kraje,

Żyjąc ze Lwowem w dobrej znajomości,

Zatem spólnika poselskiej godności

Obrać wam radzę Cisowskiego Jana,

Niech jutro ruszą za białego rana. "

A zgromadzone sokołowskie stany

Chętnie przyjmują ten wniosek podany,

"Zgoda! niech ruszą posłowie do Lwowa

I tam rozgłoszę sławę Sokołowa!"

Lecz Ogonowski głowę tylko rusza,

Ogromną trwogą zdjęta jego dusza,

Jednej przyczyny, co mu niosła trwogę,

Teraz, panowie! powiedzieć nie mogę;

Potem, częstować należało gości,

Co go do takiej wynieśli godności,

A częstowanie, śród zgiełku, hałasu,

Wymaga wiele, bardzo wiele czasu,

Więc myśl okropna, że już północ bliska,

Ogniem go pali, za serce go ściska;

Bo wiemy o tem, że Kuba spokojny,

Strasznie domowej obawiał się wojny;

Lecz co tu robić? w męztwo się uzbroił,

Kazał dać kufel, i cały wydoił.

Krążą więc dzbany, już potop na stole,

Teraz dopiero Jankiel w swym żywiole!

Czwarty raz świece wkłada do lichtarzy,

Piją wiwaty i młodzi i starzy,

Bo każdy posłom szczerze gratuluje,

A każdy poseł uprzejmie traktuje.

Trzeci raz zapiał stary kur pod farą,

Zadrżał Aurora jak przed piekła marą;

Stoi, tak blady, niemy jak umarły,

Aż tu drzwi izby raptem się otwarły,

Wbiega, kto taki? ach postać kobieca,

W oczach ognista złości błyskawica,

Twarz pałająca, włosy rozmierzwione,

Piersi, ramiona ledwie osłonione,

Zajęczym susem do Kuby skoczyła,

A Kuba stoi jak martwa mogiła!

"Tak panie Kubo? wy tu popijacie?

Waszą małżonkę samą zostawiacie?

Taki to respekt należy się żonie,

Taka to wierność, ty stary Ogonie!

Którą solennie niegdyś przysięgałeś,

Gdy przed ołtarzem, ty zemną klęczałeś?

Ale dobrze mi! tak to zawsze bywa,

Gdy z wielkim światem człowiek związki zrywa,

Tak to gdy damy, znajome z dworami,

Wejdą w małżeństwo z szewskiemi gburami!

Patrz, jaki krnąbrny! nawet nie przeprasza,

O! to panowie pewnie lekcja wasza,

Dam ja ci lekcję! ruszaj do pierzyny!"

I do nieszczęsnej bierze się łysiny.

"A do sto katów" zerwał się Borodaj,

"Niema tu kija? podaj mi kto podaj!

Zaraz ztąd ruszaj stara Ogonicho,

Bo jak cię palnę, to cię porwie licho!

Ty czarownico z piekielnej gromady,

Będziesz sejmowe wichrzyć nam obrady?

Ja cię tu skropię bez święconej wody,

Że aż wyć będziesz z wilkami w zawody!

Struchlała Basia, słowa z ust nie płyną,

I zazgrzytała swych zębów ruiną,

A gdy napowrót odzyskała mowę,

Rzekła jak strzechę wychyliwszy głowę:

"Takto panowie? i to przyzwoicie,

Edukowanej tak mówić kobiecie?

O barbarzyńcy! o lodowe skały!

Gdyby mię teraz spazmy zabolały,

Gdybym dostała w sercu palpilacyi

Z tej niesłychanej strasznej alleracyi

Na czyjemby to ciężyło sumieniu?

A gdyby na mym grobowym kamieniu,

Stało: "umarła na żółci rozlanie, ''

Byłby wam honor panowie mieszczanie!

Co wyprawiacie w karczmie pijatyki,

Mówiąc że sejmy, czy jakieś sejmiki. '

Ale Borodaj schwycił kostur stary,

I zrobił susa do pani Barbary;

Szczęściem Rakszewski zaskoczył mu drogę,

Który jak wiecie kulawą miał nogę;

Więc gdy Borodaj o Wojtka uderzył,

Jeden i drugi ze ziemią się zmierzył,

Tak więc Barbarze jakoś się upiekło,

Ale na Kubę źrenicą zaciekłą

Spojrzała krzycząc: "Ty stary gawronie,

"Ty dajesz krzywdę wyrządzać swej tonie!

Czy chcesz do śmierci być cymbałem, osłem!"

O nie Basiuniu, ja już, jestem posłem,

Wypogodź luba twe piękne jagody,

Ja do samego jadę wojewody,

Będę we Lwowie, może się co kupi,

Jeśli go pierwej Tatarzyn nie złupi.

I patrz o cuda! Basia się uśmiecha,

Ustał gniew wszelki, już coś szepcze z cicha,

Jak ręką odjął wszystkie desperacje,

Już grzecznie prosi Kubę na kolację;

Boć to rzecz piękna mieć małżonka posła,

Dla tego Basia, choć stara, podrosła;

On u samego będzie wojewody!!

Może co kupi podług nowej mody,

I taka rada, tak wesoła była,Że go z karesów za brodę schwyciła:

"No, ja wiem Kubuś, ty się już poprawisz,

na drugi raz samej nie zostawisz,

No, chodź do domu, jest kapłon pieczony,

A panom radźcom najniższe ukłony!"

Poszli do domu, a ci co zostali,

Aż do rozpuku z lej parki się śmiali,

Ale Borodaj nie śmiał się z drugiemi,

Tylko gdy wyszli, więc splunął za niemi!

Koniec wersji demonstracyjnej.

PIEŚŃ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pieśń Cisowskiego.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej