Zygmunt Niedźwiecki

OCZY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OCZY.

ZA MĄŻ.

ZAJĄCE.

W CYRKU.

KURA.

DOBRO PUBLICZNE.

NIEPRAWEGO ŁOŻA.

SWARLIWA.

WIELKIE DZIEŁO.

W ZACISZU.

OPIEKUN.

ŚWISTKI.

KONFISKATA.

PNEUMATYK Nr. 301.

SPOTKANIE.

MARYNATA.

ANIOŁ I MAŁPA.

CUD.

WYGRANA.

OWACYA.

OSTATNIA WOLA.

DEBIUT.

HONOR PRASY.

BAŚŃ.

CZYSTE RĘCE.

TESTAMENT.

POWRÓT.

OCZY

NOWELLE I SZKICE

Zygmunt Niedźwiecki

OCZY.

... Nadzieja!...

Znaciei wy tę cudotwórczą wróżkę, jasną jak słońce wiosennego dnia, dobrą, jak pieszczota matki, jak tęcza na niebie, z którego pierzchnął deszcz, kraśną, a taką rozśpiewaną, uśmiechniętą, słodką, jak dwoje kochanków, gdy niespodzianie spotkawszy się w ustroniu, padną sobie w objęcia?...

W bezmiarze takiej nadziei nurzała się dusza Wita, kiedy opuszczał gabinet słynnego okulisty, wsparty na ramieniu wynajętego człowieka, przedsięwziął tę wyprawę w zupełnej tajemnicy przed siostrą, w godzinie kiedy była w mieście, lekcyach, bo nie chciał jej zmartwić złą wieścią, a nie przypuszczał, nie miał odwagi i wstydził się przypuścić, aby mógł jeszcze istnieć dla niego ratunek, aby możliwym był powrót do władzy, do zdrowia, do cudów światła i barw — dla jego biednych oczu, zakrytych przepaską ślepoty od lat dziesięciu. W nawrotach wzmagającego się zwątpienia biorąc blady promyczek swych nadziei za samolubną idee fixe chorego, za złudne majaki zielonych oaz, jakie mamią oko umierającym z pragnienia w pustyni bez kresu — zwalczał je, niby podszept głupoty lub szaleństwa. I zdawało mu się, że zdołał wreszcie stłumić w sobie na zawsze ten ognik zwodniczy, gdy nagle zmartwychwstał on z całą mocą nurtującej serce wszelkiego żywego tworu żądzy szczęścia, na pierwszą wieść o przyjeździe znakomitego lekarza, i silniejszy od nałogów rezygnacyi, od lęku ubóstwa i szyderstw trzeźwego rozumu, pchał go jak wicher za próg czarnej kaźni kalectwa, tam!... do światła!... do biesiadnego stołu jasnego dnia!... do tej czarodziejskiej orgii rozszczepionego na tysiąc barwnych odcieni promienia słońca, co stanowi nieprzebrane źródło rozkoszy, skarb bez nazwy i ceny tych, którzy widzą!...

Przywitać znowu oczyma, po tylu lata niewidzenia, przytulić! objąć! całować! pić! chłonąć! pożerać wszystko, co rzuca w przestrzeń czarowny hymn światła i barw!... Ująć spojrzeniem, tą wątłą, nieuchwytną niteczką, która rozsnuwając się między myślą a wszechświatem, sięga w nieskończoność — zagarnąć niem i przyciągnąć do siebie, do swej duszy, głodnej chleba światłości — rzeczy, istoty, świat i zaświaty!... Przebić tę czarną ścianę, ten głuchy mur bez okien i drzwi, jaki odgradza go od wesela majów i listopadowej żałoby, od szkarłatnego świtu i seledynowych nocy pełni... Powrócić Z mrocznych pieczar kalectwa na żywą, widzialną, tysiącem zmiennych barw i kształtów strojną ziemię! Odebrać zrabowaną sobie przez okrucieństwo trafu największą część rozkoszy życia! Zobaczyć łzy radości w oczach tej biednej, świętej siostrzyczki, która zapracowuje się od lat tylu, aby go wyżywić... Rozmawiać znowu z wiekami i ludzkością przez czarne znaki książek... Ujrzeć swój pokój, swoją rękę, swą twarz, swój cień... Zobaczyć muchę, jak przebiera nóżkami po stole i wytrzeszczywszy ślepie, szuka sobie żeru, strzeże się niebezpieczeństw... Widzieć!... Widzieć!!!..

A oto zjawił się człowiek... może to był sam Bóg?... — który mu powiedział, ie jeszcze może odzyskać wzrok... Człowiek, co jak czarodziej, leczył i uzdrawiał takich jak on nędzarzy, którego słowo było dla nich wyrokiem.

Jakże upajającą, jak nieprawdopodobnie cudną, po długiem niby wieki badaniu, była dla Wita muzyka tych wyrazów:

— Pan możesz jeszcze widzieć. Odurzony zdumiewającem niby widok cudu ich brzmieniem, przez pół ledwie chwytał uszyma zapowiedź, że kuracyą, jakiej poddać-by się musiał, będzie długą, mozolną, kosztowną, pochłonie parę tysięcy i odbyć się moie tylko w specyalnym zakładzie...

— Ale przywróci panu wzrok. Czy podobna!...

— Panie doktorze!... panie doktorze!!.., — począł bełkotać z sercem bijącem radością, której bronił się jednocześnie, nie mając odwagi uwierzyć.

— Rozumie się, nie spodziewaj się pan zbyt wiele. Nie wiem, czy będziesz mógł pracować, czytać. Ale zobaczysz pan niebo, słońce, ludzi, przestaniesz być ślepym.

— Panie doktorze!!..

Zdaje się, ie ucałował ręce lekarza...

Pijany szczęściem wracał do domu, w niemem zachwyceniu tą myślą olbrzymią, na którą za mało było miejsca w jego piersiach — że będzie: widział!!

... Rozumie się, lekarz mówił prawdę. Nie mógł się mylić mistrz takiej sławy. Pod jego kierunkiem kuracyą uda się niezawodnie, a co do pieniędzy... Pieniądze się znajdą. Pieniądze są!... Tak, są!... Siostrzyczko!... Moja święta!... Ty dobra, cicha, pełna zaparcia towarzyszko, opiekunko, matko kaleki... Ja wiem... Dwa tysiące, to cały twój mająteczek, zebrany grosz po groszu z nadludzkim wysiłkiem na niepewne godziny wspólnego jutra... Ja się wstydzę... Ja może nie powinienem... Lecz pomyśl: oczy!... oczy, któremi się cieszy najostatniejszy nędzarz i robak najlichszy!... Zapal w mych oczach światło!...

Naraz przerwał niemy wybuch błagań, któremi obejmował w myśli, płacząc, szyję nieobecnej. Co za szaleństwo!... Toż ona je da bez namysłu, bez próśb i nalegań, natychmiast, szczęśliwa, Ze je dać moie, jak gdyby na to przeznaczone były od dawna.

Uspokoił się. Niezmiernie słodka cisza zalała mu serce błogiem ciepłem nadziei, blizkich cudownego ziszczenia. Począł marzyć o nowem, rozkosznem życiu, widząc się znowu młodym, jak lat temu dziesięć, na jasnych i ludnych ulicach, uśmiech przeczuwanego szczęścia rozpromieniał mu coraz jaśniejszym blaskiem twarz, a z piersi poczęła się dobywać wesoła piosnka, dawno zamilkła w smutkach lat.

Tymczasem zwolna, nieznacznie, z pod wonnych kwiatów upojenia począł wypełzać zimny i ślizki gad: myśl... Myśl - dręczycielka, gorzka i nieubłagana myśl cierpiących, zbudzona z marzeń wszczepionem przez ciosy Wątpieniem, drżąca nieustannym lękiem i wieczną nieufnością zatruta, jak chwast kolący wybujała z złośliwego posiewu życiowych bólów, myśl-trucizna, rozkładająca na kruszyny znikomego pyłu — kłamliwie świecący szych ludzkich radości i wszystkie złudy życia umiejąca szponami zimnej refleksyi potargać na szmaty nędzy ostatecznej i nieuniknionej.

... Więc niedość jeszcze, że dziesięć lat trudu kobiety żywiło twe kalectwo, pasorzycie — poświęcić ci ma jeszcze i ostatnią resztkę plonu swych wysiłków?... Kocha cię, więc ci powinna za to zapłacić, w imię swej dla ciebie miłości powinna pozwolić ci, abyś ją ograbił, jak złodziej ograbia kieszenie śpiącego.

Jeszcze w zamiarach Wita stanowczy zwrot nie nastąpił, a już ogarnęło go uczucie, jak gdyby po jednym, krótkim błysku jasności wracał na Zawsze do opuszczonych na chwilę pieczar, a mrok, jakim był otoczony od lat dziesięciu, nigdy nie wydał mu się bardziej niż w tej chwili ponurym i bezdennym.

Wtem zadzwonił w powietrzu wesoły głos kobiecy:

— Braciszku!... Gdybyś wiedział, jaką ci wieść przynoszę!... Przyjechał ten sławny okulista, o którym mówiliśmy tyle razy... Przywrócił już podobno nadzieję kilku osobom, które wszyscy lekarze opuścili... Pójdziesz do niego!... Rozbijemy wszystkie moje skarbonki — a pójdziesz!... I to dziś jeszcze!... Prawda?... Boie! co za szczęście!...

Przez chwilę Wit, porwany jak burzą tym wybuchem szczerej radości, zmagał z nadludzkiem wytężeniem swe samolubstwo, wybladły, Z tchem zapartym, nie mając siły wybrać między zrzeczeniem, się snu o szczęściu a przedłużeniem go w sposób niegodny.

— Czemu nie mówisz nic? — zdziwiła się siostra.

— Boję się, że się trochę zmartwisz... — odrzekł spokojnie. — Byłem już w sekrecie przed tobą u tego lekarza, i dałem mu się zbadać.

— Cóż powiedział?..

Ciszej, zupełnie suchemi usty, odparł czemprędzey.

— Że przychodzę za późno o całe lat dziesięć.

ZA MĄŻ.

Dorota Łuś jest wdową po maszyniście kolejowym. Mąż jej opuścił ten padół kradzieży, prostytucyi, pijaństwa i zgromadzeń ludowych głównie z powodu nieuleczalnej słabości do napojów wyskokowych. Że jednak śmierć zaskoczyła międzynarodowego pijanicę w godzinach służby, więc dla Doroty wdowieństwo stało się na loteryi życia podwójnem ternem, uwalniając ją najpierw stosunkowo wcześnie od tej plagi dozgonnej, za jaką przeważną większość kobiet zamężnych uważać zwykła po przejściu miodowych miesięcy — męża, nadto zapewniając jej znaczną emeryturę i łakomy dla próżności tytuł wdowy po "męczenniku pracy", uwiecznionym w napuszystym nekrologu kroniczki robotniczego świstka. Spokojna o jutro, obdarzona przez niebo jednem tylko dzieckiem, 20-letnią dziś córką Andzią, kulawa na jednę nogę, co jej pozwalało bez obrazy boskiej i ludzkiego zgorszenia próżnować całemi dniami — Dorota była w przyziemnym światku przedmiejskiego gminu uosobieniem kobiety "szczęśliwej" w oczach obarczonych bębnami, toczących wieczną wojnę z chłopem, zapracowanych kum i sąsiadek, które patrzyły na nią zazdrośnie, jak na wybraną przez los.

A przecież tę kobietę szczęśliwą jadła troska — troska matki o Andziną przyszłość.

Andzia jest czerwoną, tęgą i zdrową dziewuchą. Ma piękne białe zęby, któremi rada świeci, ma gieniusz hafciarski, w którym, dzięki emeryturze matki, więcej szuka chluby niżeli dochodów, ma niebywałe szczęście do mężczyzn i co kwartał innego narzeczonego, nie moie tylko w żaden sposób po całych tuzinach zaręczynowych pierścionków ślubnego się doczekać.

Obecnie także nie jest bez wielbiciela. Czeladnik introligatorski. Bardzo wesoły chłopak, łgarz trochę i, szczerze mówiąc, ospowaty, ale zresztą do rzeczy. Matce wycałowuje ręce z namaszczeniem szczerego kandydata na zięcia, z córką zaś... ale to sprawa między młodymi. Ożeni się z nią przecie. Dlaczego nie miałby się ożenić, skoro ją lubi i widzi, jak mu są rade obiedwie. Spędzałby tu u nich każdy wieczór, pyskując całemi godzinami z dowcipem i werwą, ze szukać?... Powracałby dzień w dzień, z coraz to innej strony, z niezmiennie świeżym zapałem do tego samego wciąż tematu: założenia "na siebie" pracowni introligatorskiej?

Dyskursy tego rodzaju świadczyły w oczach Łusiowej i Łusiównej niezbicie, że młody człowiek nie jest lekkoduchem, że patrzy na życie seryo, myśli o przyszłości i ma wysokie aspiracye. To też zalewały jego niezmordowane gardło herbatą, nie żałując cukru, przystawiając na zakąskę to pierogów z objadu, to klusek, to przysmarzonych ziemniaków, przyczem koroną traktamentu były zawsze grzane w ukropie "wirsztle", które wdowa podawała adoratorowi córki z miną tak solenną, jakby to danie wyposażyć chciała w szczególne symboliczne znaczenie. Symbol tkwił również w wilczym apetycie ugaszczanego. "Zostań z nami, a tak ci będzie do śmierci I..." — zdawały się mówić lica kulawej maszyniściny, gdy równocześnie łakome usta ospowatego młodzieńca uśmiechały się niewyrzeczonem: — "Lepiej niż u was nie byłoby mi chyba i w niebie!... "

Ponieważ stanowcze słowo konkurenta wbrew gorącemu oczekiwaniu i nadziei dotąd nie padło, Dorota, chcąc skrócić chwile niepewności, zapytała raz praczkę, z którą zajmują do współki, dla taniości, półciemną suterenę w oficynce:

— Jak tez pani Gzygzakowa myśli: ożeni on się z Andom czy nie?

Nie byłaby matką, gdyby wątpiła choć przez sekundę, ie usłyszy odpowiedź: tak.

Tymczasem praczka, traktująca z po za swej balii zaloty introligatora dość ozięble, — odrzekła krótko, sucho, trzeźwo:

— Ale gdzie! — nie podnosząc wcale oczu od prania i nie przestając ani na chwilę przebierać czerwono - sinemi rękoma w śnieżystych bukietach mydlanej piany, jaka wypełniała wnętrze balii, połyskującej niby mały stawek pomiędzy dwiema białemi górami mokrej bielizny.

— Dlaczegóż to?... — zapytuje Dorota wylękła, czując, że serce poczyna jej słabiej uderzać.

— Bo nie.

Pewny ton tych strasznych słów przejął Dorotę dreszczem.

— Przecież, jeżeli kawaler chodzi tyle czasy... i lubiom się... i z żadnom go innom nie widać... Po cóżby tak robił?...

Praczka wykręcała właśnie całą mocą żylastych, aż zbłękitniałych od ciągłej wilgoci ramion sztukę bielizny.

— Po to, żeby zjeść kolacyom — odsapnąwszy, wyrzekła z uśmiechem świadomej siebie życiowej mądrości.

Cynizm tych słów oburzył optymistyczną duszę wdowy.

— Iii, co też pani Gzygzakowa wygaduje!...

— Nie daj mu pani jeść choć bez tydzień, a zobaczy pani, co będzie.

Tej samej nocy wdowa, sypiająca z córką w jednem łóżku, zakomunikowała jedynaczce, pod kołdrą, opinię praczki o pobudkach gorliwości konkurenta — co Andzia przyjęła, tak żywem rzucaniem się po posłaniu, aż łóżko zaczęło trzeszczeć i matka przestrzegła:

— Lezie, bo się zawalimy.

— Kiedy mnie takie porywają złości... I mama Gzygzakowej uwierzyła?

— Któż wie, moja ty?... Różne som ludzie...

Najbliższych dni ugaszczały chwackiego introligatora z niejaką rezerwą, skrępowane trochę wobec niego, siebie i praczki. Kawaler, zwąchawszy, że ktoś mu tu buty uszył, był oczy wiście nieswój, upiór podejrzeń zawisł w pogodnej dotąd atmosferze suteren.

Matka i córka przechodziły tymczasem burzę zmiennych uczuć, patrząc chwilami na praczkę jak na skończoną intrygantkę, to znów na adonisa jak na hultaja z pod ciemnej gwiazdy, fałszywego "jak wszystkie chłopy".

Mimo to po wizycie obie wzięły jego stronę, matka, chwycona za serce zwieszonym nosem chłopca, córka, przekonana o jego serdecznych zamiarach wytrwałością, z jaką kopał ją pod stołem przez cały wieczór w odciski. Ambicya jedynie, aby nie dać się wykierować na dudka,

Z jednej strony, z drugiej zaś skąpstwo, przestrzegające, by nie dać się darmo objadać, sprawiły, ze przez dni trzy z rzędu introligator był przyjmowany "na sucho", skutkiem czego nie. pojawił się więcej.

Praczka wówczas:

— Widzi pani?!...

Wdowa, przygnębiona ciosem, obliczała w milczeniu pary kiełbasek, pożarte przez chytrego gacha od początku zalotów.

Córka, z duszą pełną złorzeczeń pod adresem praczki, próbowała tłomaczyć wesoło:

— Może chory?... Może go coś zaszło? Lecz po tygodniu zerwanie stało się faktem niewątpliwym i wdowa, zgryziona, lecz pełna szacunku dla znawczyni dusz, praczki, szepnęła z goryczą, oddającą cały ból życia:

— Och! te introligatory!... Tak samo pół roku temu biadała: och! te szewcy!.. — a przed rokiem: och! ci drukarze — przechodząc w nieodmiennej kolei życiowych rozczarowań wszystkie fachy, przed ostatecznem, gdy już wszelka nadzieja zgaśnie, odwiecznem, lapidarnem:

— Och ! ci mężczyźni!...

Andzia. chociaż zła strasznie na introligatora, na praczkę, na cały wogóle świat, ze wszystkich sił udaje, ze sobie nic z utraty konkurenta nie robi, nie kryjąc wcale, ie ma w zapasie do wyboru kilku takich, których zdemaskowany wyjadacz w piętę pocałować nie wart. Nie mogła się nadziękować praczce za to, że otworzyła im oczy na brzydki charakter młodzieńca, omal jej nie ucałowała.

W łóżku jednak, po zgaszeniu światła, szepnęła matce:

— Żeby sobie mama wiedziała., ie to wszystko robota tej małpy. Obmówiła go przed nami a nas z pewnością przed nim, bo jej było zazdrość, ie nie moie wylizywać naszych garnków. Ja mamie mówie: jak mama kogo innego nie weźmie na miszkanie, to ja do śmierci zostanę starom pannom.

ZAJĄCE.

... Dlaczego z takiem rozmarzeniem w oczach rozglądam się po okolicy?...

Byłem tu pięć lat temu na cudownej wycieczce, która przypomniała mi się właśnie w całej swej krasie... i stąd to westchnienie...

Byłem na niej z Stasią... Tak, z tą, której fotografia uderzyła cię raz takim poczciwym wyrazem oczu...

Zostawiwszy cały ładunek wujów jej, ciotek, ojców i matek chrzestnych, przerażonych odległością zamku, w stacyjnej restauracyi nad kuflami, bez których niema dla tego towarzystwa pięknej okolicy ani przyjemnej wycieczki, puściliśmy się sami we dwójkę pod bieg strumyka w las, goniąc z miejsca na miejsce bez upamiętania, jak wypuszczone na wolność zwierzęta lub dzieci, aby pochłaniać oczyma łakomie tysiączne niespodzianki, w jakie niebo, drzewa, kamienie i woda układały się przed nami, opromienione cudotwórczym blaskiem wiosennego słońca.

Ach! jak nam było błogo, jak dobrze!... Jak młodymi, silnymi, wolnymi czuliśmy się, zdala od chcącego nas swatać otoczenia podstarzałych faktorów małżeństwa, których każdy giest, słowo, rzut oka, mówiące do znudzenia ckliwie: — "kochajcie się, dzieci" — brudziły wiośnianą nieskazitelność naszej bezinteresownej miłostki.

Przebijając się przez gąszcz, zbiegając pędem z stromych ścieżek, zbierając leśne kwiaty, ścigając motyle, pojąc się wonią traw i iglic, przyjmowaliśmy w siebie — jak hostyę — tego boga niewidzialnego, wszechobecnego... powietrze!... który jest zdrowiem i życiem, i w bezbrzeżnem uszczęśliwieniu istot, doznających złudzenia wolności zupełnej, zamienialiśmy najpiękniejszy i najczystszy z ślubów: szczery pocałunek — w najświętszej świątyni: przyrody.

Dziewczyna moja była dnia tego milutką jak nigdy. Z jej szczupłej twarzyczki biła wezbrana radość, w oczach jaśniał przeczysty blask rozpiętych nad nami lazurów i iskry, zażegnięte słońcem, rozpustnie jarzącem się nad naszemi głowami, jak ogniste strzałki zapalały się i pryskały na okół.

Zdyszana i uśmiechnięta, rozglądając się po szczytach wzgórz, raz po raz pytała:

— Gdzież jest nareszcie ten zamek?

A gdyśmy w końcu ujrzeli szczerbate jego mury po za jedną z wyniosłości w delikatnym błękicie oddalenia, klasnęła w ręce z uciechy i głucha na perswazye, odgarnąwszy z czoła rozwiane pasma włosów, rozrumieniona i spocona, w śmiałych poruszeniach chłopca, którym tyle dodawała wdzięku kokieterya jej płci, puściła się pierwsza pod górę.

Nakoniec, rozgrzani uciążliwym marszem i podrapani przez gałęzie, stanęliśmy u podnóża ruin, wielkiej kupy na pół rozwalonych murów, zalegających wierzch góry jak skamieniały, rozsypujący się w gruzy, trup przedpotowego zwierza.

Podczas, kiedy Stacha dreptała w miejscu pociesznie z niecierpliwej ochoty dostania się co rychlej do wnętrza zamku, mały, obdarty, bosy, szkaradny pastuszek z batem w ręku i w olbrzymim kapeluszu słomianym na głowie, podbiegł na dół do chaty leśnego po klucz, zostawiając na naszej opiece dwie krowy pstrokate, które ze schylonemi łbami kroczyły noga za nogą w las, skubiąc trawę, mrugając oczyma i zatrzymując się co chwila.

Niebawem przekroczyliśmy zamkowe podwoje i zanurzyli się w zimnym cieniu sieni, z tem żywem wzruszeniem, jakie przejmuje nas w nowych miejscach.

Poczęło się zwiedzanie wszystkich kątów, od bramy wjazdowej, nad którą rozlatywał się do reszty na słotach i wietrze napuszony herb fundatora, słynnego opoja, awanturnika i zabijaki, wykuty temu wieków trzy, — aż do pokrajanych scyzorykami marmurowych odrzwi wewnątrz gmachu, gdzie ręce tysiąca współczesnych zer znaczyły swą kilkuminutową bytność imionami, nieznanemi nikomu, nic nie mówiącemi, jak mucha ciemną plamką znaczy złocony inicyał pergaminowego foliału, na którym spoczywała przez chwilę.

Zwolna począł nas przenikać grobowy nastrój rozwalonych wnętrz, które czas niszczył, jakby znęcając się nad resztką potężnego dzieła, a słońce-szyderca maiło dziką roślinnością i malowało we wspaniałe, gorące barwy lata.

Potem zaczęliśmy odbudowywać w wyobraźni gmach, przekształcony zniszczeniem, odtwarzaliśmy pozbawione sufitów, ścian i posadzek komnaty, sale, napełniali je sprzętami, ludźmi, życiem z przed trzech stuleci, aż po zręby muru, oddzielającego stare zamczysko od cudownej panoramy łąk, wsi i lasów, aż po ciemne podziemia, stęchlizną i chłodem z pod zapadniętych sklepień ziejące.

Stacha z trzeźwą praktycznością biednego dziewczątka, przerabiającego po sześć razy te same sukienki i kapelusze, żaliła się, że zamek stoi pustką, nieczuła na bezużyteczną piękność ruin.

— Powinni to odbudować, zamieszkać.

Hrabia jednak, właściciel tego szmatu ziemi, wzniósł sobie w innej stronie rezydencyę.

— Hrabia U... ? — podjęła żywo. — Czy to ten, o którym zeszłego roku opowiadano, że...

Tak jest, ten sam, którego awanturką miłosną, tu, w pobliżu ruin rozegraną, zajmowało się przed rokiem całe miasto.

I aby nie napinać jej ciekawości, aby wyrzucić z siebie część wstrętu, powtórzyłem z szczegółami, jakie powtarzali wszyscy, to zdarzenie, w którem pewien ojciec, przedsiębiorczy lecz goły, przyjechał umyślnie do U. na letnie mieszkanie, aby podsunąć ładną córkę bogatemu rozpustnikowi, a skoro tenże postąpił z nią tak, jak chce natura, jak sam chciał, jak chciała ona i jej rodzice — stary zjawił się niespodzianie z rozwianym włosem strasznie pokrzywdzonego rodziciela i pod grozą procesu o uwiedzenie małoletniej, kazał sobie grubo zapłacić za miłosne sukcesy paniczyka.

Dziewczyna moja z szlachetnem oburzeniem, które tak miłym czyni jej rodzaj naiwności, otrząsnęła się z wstrętu, nazywając ten handel czemś bez miary ohydnem.

Ohydne?... hm, zapewne... Co do mnie jednak, oświadczyłem, że znajduję to przede wszystkiem... ludzkiem, "naturalnem", zwykłem, — i mimo wielkich ocząt Stasi a raczej dla nich właśnie, zapuściłem się w dowodzenia przekorne, nie szczędząc ironii.

— Ludzie urządzili sobie życie, widzisz mój dzieciaku, w taki sposób, że za każdą jego chwilę, każdą cząstkę składową, pieniędzmi musi się płacić. Aby te zdobyć — zdobyć koniecznie, pod grozą śmierci, bo bez nich istnieć niepodobna — trzeba mieć nieustannie coś do sprzedania, coś mniej lub więcej poszukiwanego, za co zapłacą nam także. Tak wszystko, co dzieje się na świecie, przybiera formę wielkiej, nieustającej, powszechnej handlowej szacherki. Wszyscy sprzedajemy nasz geniusz, naszą pracę, naszą rzetelność lub podłość, nasz rozum lub głupotę, gadulstwo albo milczenie, naszą miłość, nienawiść, dobroć i okrucieństwo, naszą duszę i ciało, w całości lub częściowo, za gotówkę, drogą wymiany i na raty — a kto z nas nie ma nic własnego do zbycia, aby z próżnemi rękoma nie jawić się na targu, trudni się sprzedażą rzeczy cudzych, kupczy cudzą pracą, ciałem, dowcipem, uczciwością, grzechem, jest przelewaczem lub przekupniem rzeczy kradzionych, podrabianych, wyłudzonych, pożyczonych, najętych — wszystko to, aby "żyć" — żyć!... to jest szachrować dalej i przekazać swą sztukę następnej generacyi za pośrednictwem swych uczniów lub dzieci. Obejrzyj się tylko, a przyznasz mi racyę.

... Otóż, jeżeli ktoś za dobre pieniądze sprzedaje córkę, która gotowąby była uczynić to sama, ale z powodu braku doświadczenia sprzedałaby się zapewne taniej, a więc ze stratą — daje on w tym wypadku przykład trochę tylko jaskrawszy tego samego, co dookoła w tysiącznych formach robi ogół, tylko moie robi w sposób mniej wyraźny, zręczniejszy, bardziej przyjęty, nietyle zazdrości budzący. Zresztą są kraje, gdzie inaczej nie zdobywa się kobiety, jak tylko drogą kupna. Miejscowy gatunek moralności nie tylko nie uważa tego za racyę do gorszenia się, lecz nakazuje to nawet. Tylko, co tam dzieje się po prostu, jawnie i otwarcie, u nas robią pod osłoną dziwacznych form, pokryjomu, obłudnie, po złodziejsku.

Zostawiła mi zupełną swobodę mówienia, zachowując dla siebie wolność pełnego poczciwie naiwnej dumy niesłuchania.

Stacha nie lubiła rozumowań, bała się instynktownie sarkazmu, nie będąc mu w stanie sprostać swą ptasią, trochę, główką. Wolała naiwne żarty, ploteczki, sentymenty. Była optymistką, czem szczyciła się wielce, mnie zaś uważała za godnego współczucia mizantropa, który od czasu do czasu musi odchorować swój paroksyzm zgryźliwości, przechodzący bez następstw, jeżeli nie stawiać mu tamy.

Oddana głupiutkim zachwytom marzycielki z dobrem sercem, lecz bez wielkiego polotu, słuchając śpiewu ptaków i wodząc rozradowanym wzrokiem po okolicy, szeptała raz po raz wśród westchnień: "jak tutaj ślicznie!..." — cała w rozkoszach tuzinkowej niedzielnej sielanki. Przytem zamek czarował ją coraz bardziej, w miarę jak jej wskazywałem jego malarskie piękności. Patrząc nań, zapadała zwolna w romantyczny sen na jawie, jak gdyby miała przed sobą ilustracyę bardzo wzruszającego, bohaterskiego romansu na tle historycznem. Z jej spojrzeń rozmarzonych, z urwanych uwag, przebijała coraz wyraźniej owa płytka, ckliwa i głupia, bezkrytyczna cześć dla wszystkich w czambuł fałszów, jakimi zbiór baśni, zwany historyą, tak szczodrze raczy naiwnych.

Począłem szydzić w przyjacielski sposób Z prostodusznych jej ideałów. Słuchała w milczeniu, zaniepokojona i zgorszona, jakby świętokradztwem, tymi poglądami na rzeczy, przez ogół jej poziomu umysłowego równie łatwo przyjmowane za wielkie i święte, jak łatwo dziki bierze kawałek ostruganego kija, kamyk lub żabę za bóstwo na pierwsze skinienie swoich kapłanów.

— Sam przecież mówiłeś, ie to piękne? — przerwała mi w tonie zarzutu, wskazując ruiny.

— Mury? czy to, co się w nich działo?...

Zaczynaj wszystko od początku!...

Na szczęście zjawił się chłop z poziomkami. Ten widok uciszył w nas natychmiast różnice opinii.

Zakupiwszy po krótkim, zwyczajowym targu cały zbiór, usiedliśmy w zgodzie na stoku pagórka pod bramą zamku i poczęli jeść wyborne jagody najpierw po jednej, po dwie, potem całemi garściami, z żalem połykając ostatnią.

W chwili, kiedy Stacha otrzepywała z listków sukienkę, a ja obejrzałem się za chłopem, aby go zapytać, czy nie ma więcej poziomek, naraz uderzyła mnie w przykry sposób jego twarz chuda, nędzna odzież i owo obrzydliwie smutne piętno sponiewierania, skarlenia w całej postaci, cechujące pewne typy chłopów i chłopskich szkap.

— Musi tu być bieda w okolicy? — spytałem.

Potwierdził, Zrazu apatycznie, jak rzecz nie nową, nad którą biadać daremnie. Potem rozgadał się.

Wieś liczy Z trzysta chałup, zamieszkałych przez samą biedotę bez ziemi. Wynajmują grunt od hrabi małymi kawałkami, położonymi najfatalniej, i których wiatr wywiewa a deszcze spłukują rok rocznie większą część plonu. Wyżyć Z tego niepodobna, więc we wsi ciągłymi gośćmi choroby i głód.

— Ale wszystkiemu-by się dało radę, żeby tylko nie te zające.

— Jakie zające?...

Zające hrabi. Dobra U. chlubią się wspaniałem polowaniem. Okolica obfituje szczególniej w zające, które to żyją tysiącami — z chłopskiej pracy, ponieważ grunta, dzierżawione przez chłopów, przytykają do lasów, pełnych zwierzyny, za której tępienie, nawet w obronie zasiewów, zarząd dóbr wymierza surowe kary. To też zające, przywykłe do zupełnego, wyjąwszy czas łowów, bezpieczeństwa swej skóry, tyle robią sobie z człeka w chłopskich łachach, co wróble z stracha w zbożu i pasą się spokojnie na chłopskich polach, aby sportsmeni mieli do czego strzelać w sezonie polowań.

Dusza moja była podówczas obłożnie chorą na ostry altruizm, — zawrzałem więc nadzwyczaj szlachetnie udrapowanem oburzeniem na tę krzywdę "braci w sukmanie", zestawiając ją w myśli patetycznie z gwałtami raubritterów w czasach jawnego panowania praw pięści.

— Ależ brońcie się! skarżcie! szukajcie sprawiedliwości!

Chłop machnął ręką po desperacku. Gdzie jemu toczyć wojnę z hrabskim zającem!...

— Czy słyszałaś coś podobnego?!.. — zwróciłem się do Stachy.

Stacha... Ach! Stacha miała łzy w oczach, kobiece, naiwne, łatwe, jak rosa znikome, ale serdeczne łzy współczucia... Odczuła więc szkarady!... Teraz będzie można zakołatać do jej duszyczki, dla tylu rzeczy zamkniętej, i zbudzić ją do czegoś więcej nad instynkty samiczki i mrzonki dziecięce.

Pociągnąłem ją w las i jak ludowy mówca, gdy ujrzy przed sobą gromadę łatwowiernych głuptasków, począłem perorować z zapałem:

— Widzisz?!... Widzisz, co z chłopa zrobiono?... co zrobiono z człowieka?!...

I tak dalej — w duchu sztandaru, zwanego przez jednego z moich przyjaciół: "czerwonym skandalem", pod którym nigdy wprawdzie nie szedłem, ale na który patrzyłem czas jakiś nader protekcyjnem okiem. Filantropijny mój wywód trwał z półtorej godziny i podobał mi się ogromnie. Byłem pewny, że tyle kwiatów wymowy nie mogło na dobrą główkę Stachy spaść bez skutku, więc kiedy dał mi się uczuć ubytek werwy i wyrzucane z ust okresy coraz mniej okrągło były zakrojone — zapytałem jej, co o tem wszystkiem myśli.

Rzuciła mi się na szyję za całą odpowiedź, dając do zrozumienia, że woli mnie całować, niż biadać na próżno nad tem, co tam z cudzymi zającami mają gdzieś chłopi.

— Żal mi ich, prawda, biedacy... Ale czy warto o tem rozprawiać, kiedy im pomódz nic można?... Tak jak jest, było przecie zawsze i zawsze tak zostanie... Wszystkim ludziom nie moie być dobrze, to trudno... A zresztą — myśmy temu nie winni, więc co nas to obchodzi...

Trzeba być pozbawionym zupełnie żyłki wygłaszania porywających przemów, aby nie zrozumieć, jak strasznie mnie ubodła taka odpowiedź jedynej słuchaczki...

Srodze zawiedziony, stając się naraz zupek nie nieczułym na jej umizgliwe minki i szepty potulne, zakopałem się w oziębłem milczeniu i odprowadziłem czemprędzej, z widoczną urazą, na stacyę samiczkę, która nie umiała być takie "człowiekiem". Zerwaliśmy...

W dwa lata potem zaślubiłem moją obecną żonę, kobietę — człowieka, społeczniczkę, działaczkę, wziąłem za nią wieś, i po epoce akademickiego ubóstwiania chłopa z szpalt socyalistyczne] szmaty, zacząłem zapoznawać się osobiście z żywym, prawdziwym chłopem.

Panie na, wysokościach!... Ty bądź mi świadkiem, czy nie dałbym dzisiaj upuścić sobie krwi kwaterkę za to, aby bodaj za pośrednictwem zajęcy znaleźć możność poszukania odwetu za wszystkie przykrości i szkody, jakie mój brat w siermiędze wyrządza swemu niegdyś najgorętszemu wielbicielowi: w lesie, w polu, na łące, w stawach, w sadzie i wszędzie...

Niestety!... ustawę o zającach zmieniono dzięki zabiegom mej żony i armii takich samych jak ona waryatek na korzyść chłopa, a ja, bezsilny, zwyciężony orędownik drapieżców, zwanych sielankowo "maluczkimi", przyznając po niewczasie racyę pełnemu prostoty światopoglądowi mej Stachy, daremnie dzisiaj wzdycham za utraconą bezpowrotnie (wyszła za konduktora kolejowego i powiła już po dwakroć bliźnięta) kobietą-samiczką — mając przed oczyma to, czegom chciał, kobietę-człowieka, która nie posiada wprawdzie ani ust, ani piersi, ani bioder, ani bajecznej sztuki całowania mojej Stasi, ale za to pisuje artykuły, którymi redakcyę napychają kosze, bierze udział w ankietach, wydziałach, konferuje z społecznikami, przewraca w głowach chłopom, wygłaszając od rana do wieczora z zapałem, moje dawne frazesy, z których mnie dzisiaj nawet śmiać się nie wolno, jakbym pragnął, bo miałbym zaraz o to przez cały tydzień z babą piekło.

W CYRKU.

Dziwnie byłem w dzieciństwie czuły na zewnętrzny wyraz wszelkiej nędzy, upośledzenia, zgryzoty, chwytając się na pozory tem łatwiej, im bardziej uderzały w oczy, nie krytykując ich wcale.

Jeżeli na przykład u progu naszego mieszkania pojawił się opilec ze zżółkłą, wycieńczoną twarzą, z obrzękłemi oczyma, chwiejący się na nogach, w odzieży strzępiastej i dziurawem obuwiu, błagający o jałmużnę, z góry przeznaczoną na przepicie, a ojciec mój, łając, drzwi mu zamykał przed nosem — to czyn taki wydawał mi się okrucieństwem, a ofiara jego największej litości godnym męczennikiem losu.

Kiedyindziej serce mi się krajało na widok wypędzanych przez stróża domu kobiet, żebraczek we dnie, podejrzanej nocą konduity, handełesów i kataryniarzy. W eskortowanych przez ulice bandach włóczęgów i przestępców upatrywałem z reguły łudzi niezmiernie nieszczęśliwych, ofiary życia, na które spiknęło się wszystko — a myśl, coby to był za tryumf, wpaść między taką gromadkę, rozpędzić straż, a łotrzykom pozdejmować łańcuszki i wolność przywrócić, przejmowała mnie dreszczem rozkoszy.

— Jesteś ckliwy jak baba! mazgaju jeden — mawiał do mnie mój ojciec, śmiechem i perswazyami daremnie starający się mnie z mojej czułostkowości wyleczyć. — Dałbyś się oszukać pierwszemu lepszemu urwisowi, któremuby się tylko gębę dobrze przed tobą wykrzywić chciało.

Z powodu mego mazgajstwa nie brano mnie nigdy do teatru, bo gotów byłem na głos rozbeczeć się, skoro tylko którejś z osób na scenie los bodaj cokolwiek nie dopisał. Prowadzono mnie za to do cyrku, gdzie nie znajdowałem nigdy powodu do rozczulania się.

Lecz oto wrażenie, jakie pewnego wieczora nastręczyła mi w dzieciństwie jedna z bud cyrkowych.

Było to w zimie. Pojechaliśmy ja i moi młodsi bracia z rodzicami w saniach, obuci w ogromne pilśniowe berlacze, otuleni w grube paltoty, pookręcani szalami, czapki na uszach.

Pierwotnie miało to minę przejażdżki sanną, po miałkich dywanach śniegu, wśród dudnienia sań, brzęku dzwonków i parskania koni, — -cyrk był niespodzianką. Zamiast bowiem zawrócić ku domowi, ojciec mój naraz, po upływie godziny, kazał woźnicy:

— Jedź pod zamek.

Co za radości... znaliśmy ten okrzyk.

W cyrku zimą stały na środku areny dwa olbrzymie, na drągach wnoszone, żelazne, ordzewiałe, do kotłów podobne piece gorejące, ponad którymi rude szmaty płomieni buchały czasem w górę, rzucając czerwony blask w ciemną ieszcze, przy światłach przyćmionych, lejkowatą próżnię, wznoszącą się aż do tajemniczej wyżyny trapezów, których złotemi gałkami zakończone drążki czekały na lekkie, zwinne, lśniące od jedwabiu i blaszek postacie akrobatów.

Atmosfera cyrku miała dla nas dzieci coś dziwnie ponętnego, prawie czarodziejskiego. Parobcy, grabiący piasek areny, w swoich ponsowych liberyach, których rękawy zawsze były za długie, a guziki zawsze za nizko na plecach umieszczone, wydawali się nam niezwykłymi śmiertelnikami, tresowane konie prawie ludźmi, a gimnastykujący się ludzie, prawie bogami. Nie byliśmy zdolni oderwać oczu od wszystkiego, co się tu działo, marzeniem jednak naszem było zgłębić tajemnicę stajni, tego sanktuaryum cyrkowych widzów, w którego zasłonę nieustannie wlepialiśmy spojrzenia, siląc się napięciem myśli odgadnąć to, co się po za nią dzieje, drżąc ze wzruszenia na widok wyglądającej ukradkiem przez szczelinę woltyierki w krótkiej, tiulowej spodniczce, oczekuiace) na swój numer z szpicrutą w ręku, albo na majaczejący w mroku łeb konia ze skrzyżowanymi rzemykami białej uprzęży na czole. A kiedyż dopiero muzyka zagrała w przepełnionej publiką budzie, kiedy rozbłysły kinkiety, gdy ukazali się dziarscy gimnastycy, karne konie i klowni, istne fajerwerki zwinności i humoru, to wówczas cali zamienieni w oczy, omal ie nie wyskakiwaliśmy ze skóry, napięciem naszych nerwów i muszkułów towarzysząc każdej produkcyi.

Tego jednak wieczora zwróciło zaraz na wstępie naszą uwagę, że w przybytku łamanych sztuk coś się zmieniło, bo służba ukazywała się w jakichś lichych strojach, na galeryi rzępoliła bardzo nieliczna cywilna muzyczka, a niesharmonizowane głosy instrumentów, piskliwe, nosowe bulgotanie klarnetu i wrzask trąby, latały jak spłoszone ptaki po pustej przestrzeni budy, nie mogąc sobie znaleźć miejsca, niezdolne zapełnić przestrzeni, rozlegając się po niej i ginąc, zmieszane w dyssonansie z następnemu

— Czemu oni nie zaczynają — niecierpliwił się mój ojciec, rzuciwszy okiem na zegarek, poczem obejrzał się po cyrku, po ławkach ciągnących się do okoła, nagich, niezajętych, po pustej galeryi i szepnął:

— O! pustki. Słyszałem coś, ze on bankrutuje.

Zaczął teraz baczniej przeglądać nielicznych widzów: wymieniał tych, co się tutaj znajdowali za darmo, przeważną większość: urzędników miejskich, policyjnych, z rodzinami, dostawców, faktorów, wierzycieli...

Zauważył wreszcie:

— Zdaje mi się, ze on tu zimy nie przetrzyma. Bez butów wyjdzie.

Smutek mnie ogarnął. Puste ławki, loże, robiły na mnie wrażenie grobów. Chłód mnie przenikał i ból dziwny. Zdawało mi się, że służba, poruszająca się tak bez życia, trząść się musi z zimna, że muszą być głodni, że chce im się płakać zapewne. Czułem nędzę w tym przybytku skocznej muzyki, barwnych strojów i wesołych okrzyków, w tym przybytku rozbawionego tłumu, pustym i martwym, jak mieszkanie nie zajęte. Muzyka, rozbrzmiewająca tak żałośnie, potęgowała jeszcze więcej moją wrażliwość nerwowego dziecka. Na tle kilku wyrazów mojego ojca rozsnułem w wyobraźni całą tragedyę nędzy, upadku, rozpaczy, prze' czuwałem tutaj jakieś nieszczęście, w oczy mnie piekło i w gardle czułem, jakby mi się ku górze cisnęła kula, zupełnie jak kula, która z wewnątrz wyjść nie może i dławi i ból sprawia.

Nakoniec dzwonek zabrzęczał tępo, bez dźwięku, i firanka się rozsunęła, odsłaniając czarną głębię stajni. Nikt nie wychodził przez chwilę, zdawało się, ie nie wyjdzie, że i tam, po za nią, nikogo niema, jak nie było prawie nikogo tu, dokoła areny, ie służba i personal rozbiegli się, pouciekali, moie przed chwilą.

Wreszcie wysunęło się w nędznych ubiorach trzech ludzi, którzy ginęli na dużym kręgu piasku, zapełniającym się dawniej co chwila rojami okazałych ludzi, wrzaskiem i figlami klownów.

Mój ojciec zaraz zaznaczył, nie wiedząc, ie mi serce rani:

— Oho! co lepszą garderobę pozastawiali.

A potem wybiegł klown, najgorszy niegdyś Z klownów trupy, dziś jedyny, zaśmiał się nieszczerze i wywinął parę kozłów i skokiem tuz przed nami wbił pięty w piasek tak blizko, że słychać było, jak w nim zadzwoniło i jak dyszał zmęczony. Nigdy przedtem nie wpadło mi na myśl, aby łamańce skoczkom przychodziły Z trudnością, to też ten klown wydał mi się chorym.

Produkcye zaczynał koń, poprzedził go dyrektor. Spotkałem go wzrokiem, gdy wychodził ze stajni i nie spuściłem oczu z niego aż na środku areny.

Był blady, frak na nim zwisał, nie miał na nogach trykotów i świecących butów, lecz zwykłe ciemne spodnie. Rozejrzał się przygasłym wzrokiem po pustych ławkach tego olbrzymiego, kolistego budynku, świecących żółtą barwą surowych desek, czerwonem obiciem droższych miejsc, na których nikt nie siedział, i ruchem bez życia ukłonił się, jak automat, nieobecnej publiczności, bo ta garstka, co była, była w większej części za darmo.

I wywinął biczem, ale bicz nie trzasnął, dopiero za drugim, czy trzecim razem rozległ się trzask i obiegł przestrzeń echem. Wtedy muzyka uderzyła w trąby, a z stajni wybiegło niezgrabnym kłusem jakieś chude, sztywne konisko, które nigdy przedtem nie brało udziału w produkcyach, z mizerną grzywą i ogonem, wyglądające w spełzłej uprzęży jak podstarzała elegantka, donaszająca stroiki z przed ćwierć wieku, tak niepodobne do tych bujnych rumaków o karku w kabłąk zgiętym krótko spiętą uzdą, o kształtach jędrnych, ruchach pełnych ognia i maści jak malowanie, które dokazywały cudów tresury.

Nie wiem, jak się ten koń spisywał, bo straciłem go z oczu, jego, bladego dyrektora, dychawicznego klowna, arenę, ławki, — zasłoniły mi wszystko łzy, a myśli me zamąciły się od wysiłku, z jakim zaparłszy oddech w piersiach, gwałtem powstrzymywałem wzbierające łkanie. Naraz zadrgało coś we mnie i wyrzuciłem je z siebie przy wtórze krzykliwej muzyki, której wesoła melodya brzmiała tak nieskończenie smutno.

— Co tobie? — odezwał się głos mojego ojca.

— Tadziu! czemu płaczesz? — zapytała mnie w lot matka, a ja zaniosłem się od łkanie i szlochałem rzewnie, z ogromnym żalem, Pełen smutku, jakbym się znajdował na pogrzebie, jakbym patrzył na jakieś straszne nieszczęście.

I nie mogli mnie uspokoić, ani dopytać się, co mi jest, co mi się stało, bo nie umiałbym tego był określić, bo nie miałem do tego dość sił, bo dusza rozdzierała się we mnie, a w oczach, zalanych łzami, stał mi ciągle ten blady dyrektor cyrku, kłaniający się z desperackim wyrazem twarzy pustym ławkom, przed któremi rozpoczynał popis.

KURA.

Kurka ta była w życiu Barbary poematem, tym samym poematem, zagrzewającym serce, krzepiącym wolę, oświetlającym drogę, jakim dla wielkich wodzów są zwycięskie bitwy, dla finansisty pomnażanie milionów, dla sztukmistrza umiłowane dzieło — tylko w popularnej edycyi.

Barbara była starym, steranym po służbach, siedmdziesięcioletnim grzybem ludzkim, obdartym i nędznym. Nie miała nic na tym świecie swego, nic coby jej było drogiem, coby do niej uleżało i czemuby była potrzebną, coby ją, po Za faktem istnienia, z życiem wiązało. Ta kura dała jej wszystko. Zbudziwszy w niej i nasyciwszy żądzę posiadania, władzy, miłości, dostarczywszy jej uciech pieszczoty, troski, nadziei i gniewu, rozruszała starą, wyciągnęła ją z ślimaczej skorupy osamotnienia, właściwego jej wiekowi, rozszerzyła, i wypełniła ramy jej życia.

Kupiła ją przypadkiem, prawie wbrew woli, od wiejskiej baby, napraszającej się ze łzami w oczach w dzień lichego targu, aby wziąć od niej tego wzgardzonego przez wszystkich, chudego, zbiedzonego kurczaka. Stara dała się skusić cenie i obietnicom. Zamarzywszy o przyszłych jajkach i kurczętach, wsunęła w ciepłe zanadrze wystraszonego ptaka i z litości trochę, jak coś nieszczęśliwego wielce, czemu, przy calej swej biedzie, przydać się jednak na coś była w stanie.

Od tego czasu zaczęło się pełne zadowoleń życie we dwójkę dwu istot ograniczonych, opuszczonych i słabych. Barbara była czemś w rodzaju psa do pilnowania domu u pary bezdzietnych zieleniarzy. Przekupnie ci, zajmujący z nią trzecią ciemny i wilgotny zakamarek suteren, wychodzili codzień o wschodzie na rogatki zakupić od chłopów jarzyn. W południe zanosiła im Barbara na rynek gar z uwarzonem na rosół mięsiwem, pod zmierzch zaś przywlekali się oboje pijani na wieczerzę, kłócąc się po jej spożyciu aż do bitki, poczem bili się aż do zmęczenia, wreszcie zasypiali, gdzie które padło, żona z płaczem, mąż z klątwami. Nazajutrz podrapani, sińcami okryci, zrywali się o świcie do pracy, aby w świętej zgodzie podejmować dalej ziemską wędrówkę i wszystkie obowiązki fachu, które tą samą treścią, co wczoraj, napełń nić im miały nowy dzień.. Barbara skazana więc była na ciągłą samotność, pilnując do południa, zęby rosół nie wykipiał, popołudniu zamiatając i myjąc czerepy. Nie było do kogo gęby otworzyć, ni kim się zająć. W tym trybie życia kura stała się jej powiernicą, przyjaciółką, lubem dziecięciem. Karmiła ją, poiła, pieściła, zaskarbiając sobie powoli bezgraniczną wdzicęczność i zaufanie ptaka, który stał się w tem nieprzerwanem obcowaniu z starą trochę najniższego rzędu człowiekiem, tak jak Barbara nawzajem, zniżając się ustawicznie do poziomu wychowanicy, stawała się w pewnych chwilach sama, jak gdyby gienialną kurą. Rozumiały się, to pewna, w niezwykłym stopniu. Kiedy Barbara odezwała się: "Nie chodź na podwórze, kot cię udusi!" — kura, mająca się właśnie ku wyjściu, podnosiła głowę, spoglądała jednem okiem uważnie na mówiącą, drugiem na uchylone drzwi i cofała się od progu, odczuwając, ze tego od niej żądają. Gdy babka innym razem, zauważywszy niespokojne kręcenie się kury, mruknęła: "Chce ci się jeść?" — albo: "Dać ci wody?" — kura natychmiast cieniutkiem, proszącem gdakaniem potakiwała pytaniu i biegła szybkim kroczkiem do miejsca, gdzie jej zwykle sypano kruszyny chleba i czerep z wodą stawiano. Zresztą wiedziała Barbara zawsze dokładnie z zachowania się kury o stanie jej zdrowia i humorze, i umiała w właściwą porę rzucić jej czułe słówko pieszczoty, pochwałę lub upomnienie. Zadowolone jedna Z drugiej całkowicie, ogromnie się lubiły.

Mniej lubił kurę zieleniarz a najmniej stróżka domu, która na obszernym dziedzińcu sama hodowała kur kilkanaście pod przewodem bardzo dziarskiego i dużo o sobie piejącego kogucika. Zieleniarz utyskiwał na kurę, że robi w stancyi nieporządek i plącze się pod nogami, choć w gruncie rzeczy on sam najwięcej robił nieporządku i nogi plątały mu się codziennie jeszcze w czasach, kiedy o kurze nie było słychu.

Przez stróżkę zaś mówiła czysta zazdrość. Drażniła ją łaskawość kurki Barbary, jej płodność. Obwiniała więc kurę, że wyjada jej drobiowi ziarno, że bezprawnie korzysta z łask jej koguta i rościła sobie dziką pretensye do powstających stąd jajek. Barbara, której kurka znosiła w rzeczy samej od samego początku wiosny niemal codziennie świeże jajeczko, przychodziła z niem zawsze do domu i wielkim krzykiem zwiastując przyjemną nowinę — niezdolna sprostać trudowi wojny z potęgą tej miary, co żona stróża, musiała zjednywać sobie sprzymierzeńca w zieleniarzu. Używała do tego celu jajecznicy. Ile razy gderanie przekupnia na kurę doszło do maximum a skryta wojna z stróżką groziła wybuchem, na stole ukazywała się jajecznica z uzbieranych jaj. Na ten widok czerwona od wiatru i trunków twarz zieleniarza oblekała się w uśmiech, zasiadano w trójkę nad misą, w której opróżnieniu mężczyzna ze wszystkich sił starał się wyprzedzić obie kobiety, a najbliższego dnia stróżce dostawała się Z ust rutynowanego kłótnika taka pucówka, że Barbara i sprawa niewinnie prześladowanej kury na długi czas pozostawała na wierzchu.

Jednakże zieleniarz, człowiek znający życie, przestrzegał Barbarę, aby nie przeceniała zbytnio jego językowych tryumfów.

— Będziecie widzieć, ie wam ta kura długo nie potrwa!... Już ja tę małpę stróżkę znam.

Rzeczywiście pewnego dnia rano, wyszedłszy zaraz po wywleczeniu się z barłogu na próg dla orzeźwienia się świeiem powietrzem świtu, wpadł nagle z powrotem, wołając:

— Babko?!... a chodźcie ino!... Z kurą się coś dzieje...

I położył na stole podjętego na dziedzińcu ptaka, któremu podtulone nóżki i pół rozpuszczone skrzydła drżały jak w febrze, a oczy bielmem zaszły.

— O Matko! a cóż to takiego? — wyjeknęła w przerażeniu stara, spiesząc wraz Z zieleniarką do stołu, gdzie wszyscy troje pochylili się nad leżącą bokiem w dziwnym skurczu, dogorywającą kurą, z minami konsylium lekarzy przy łóżku ciężko chorego.

— Pewnie ją ktoś urzekł...

— Moie gwóźdź połkła? albo śkło?...

— Kurza cholera ją trzepie! Zadać jej pieprzu!!...

— Juści, juści — zadrwił zieleniarz trzeźwo. — To ta sakramencka baba musiała ją kopnąć. Dorznijcie lepiej kurę od razu, nim zdechnie...

Barbara sprzeciwiła się stanowczo, idąc za głosem serca. Niemniej uznawała w duszy praktyczny obyczaj swego świata, gdzie wszelkie zwierzę jadalne, zagrożone zdechnicciem, dobija się czemprędzej, aby je spożyć jako zabite, nie jako padlinę.

— Bier nóż, czego stoisz? — zawołał na Żonę przekupień.

Barbara zamknęła oczy.

— Potrzymaj ją teraz chwilę, aż krew Cieknie...

Starej zrobiło się zimno.

— A teraz upieczcie to babko albo uwarzcie, jak wam się podoba. Ale pieczone zawdy lepsze.

Poszli na targ.

Ze łzami w oczach, wycierając nos co chwila, sparzyła stara i oskubała biedną kurkę, którą tak niespodziewanie los okrutny życia pozbawił. W przerwach roboty płakała rzewnie, w połowie z żalu za kurą, w połowic ze złości na stróżkę.

Potem włożyła ptaka w rynkę i piekła. Ulatujące wśród tego z piersi jej westchnienia coraz były słabsze, w miarę jak kura zatnieniała się pod działaniem ognia i masła w rumiane pieczyste, które szerzyło woń miłą, rzadką w suterenie, dawno przez babulkę nie wąchaną, woń pocieszającą i rozkoszną.

Kiedy zasiedli w trójkę z zieleniarzami do spożycia zbytkownej potrawy, w oczach Barbary palił się płomyczek dumy i radości, ie kurka tak była tłusta, krucha, pachnąca i smaczna — na dowód, ze za życia dobrze jej się działo. A kiedy wraz z czerwononosem stadłem ogryzała do kosteczki ten ostatni w swem życiu poemat, zieleniarz, uderzony jej apetytem, ujrzał się aż zmuszonym powiedzieć:

— Ady nie spieszcie się tak, na rany boskie! bo się jeszcze udławicie.

DOBRO PUBLICZNE.

Waleryan Mrzonka, spalony przy egzamin nie dojrzałości, którego nie miał ochoty ani odwagi zdawać powtórnie, plunął, jak to mówią, na belfrów i rzucił się na pole pracy dziennikarskiej, z ślepym zapałem dwudziestokilkoletniego fantasty, który, nie poznawszy jeszcze życia, bierze rzeczy za to, czem się wydają z daleka.

— Prasa!... — kłamał przed sobą — jestże coś wyższego, szerszego, szlachetniejszego nad tę instytucyę, która kieruje i oświeca, wziąwszy sobie za cel troskę o dobro publiczne, to jest o wszystko, z czego życie się składa? I czyli jest zawód godniejszy nazwy kapłaństwa od zawodu dziennikarza, dzień i noc stojącego na straży ogólnego dobra, życie całe • walczącego w obronie prawdy, sprawiedliwości i piękna?...

Młody człowiek zaciągnął się oczywiście pod sztandar demokratyczny. Wzrósł bowiem w domu mieszczańskim, którego cała filozofia życiowa streszczała się w ślepej nienawiści do hrabiów, jako wyższego i drugiej, jeszcze zażartszej do socyalistów, jako niższego gatunku ludzkiego, obu czyhających na zdławienie jedynie dobrej, zdrowej, poprawnej, potrzebnej na świecie, środkowej warstwy patryotycznych i postępowych demokratów.

Rozpoczął karyerę od całowania po rękach wpływowych pań, chodzenia w konfederatce i wygłaszania najszumniejszych zwrotów z frazeologii partyjnej. Kiedy baby, rozczulone wąsikami i patryotyzmem dwudziestolatka, zaczęły łazić jedna po drugiej w prośby za nim do redaktorów Postępu, przyjęto w końcu dla świętego spokoju młodzieńca w konfederatce do pytania korekt i tłómaczenia depesz.

Rok cały marniał przy tem jałowem zajęciu, rwąc się daremnie do zadań trudniejszych, jak szermierz dzielnej prawicy, któremu brak godnej damy nie pozwala zabłysnąć męstwem.

Pewnego dnia wszakże dama zjawiła się: był nią mężczyzna z złamaną ręką.

Wmieście panował mróz. Że jednak stróże nie posypywali chodników — przechodnie wywracali się na gołoledzi, chwytali za stłuczone miejsca i klęli siarczyście niedbałość władz gminnych.

Lecz wczoraj jeden z upadków zakończył się smutną katastrofą złamania ręki. Ponieważ nadarzała ona pożądaną sposobność zaatakowania zarządu miasta, z którym Postęp walczył, traktowany przezeń przez nogę — rzucono się przeto łakomie na człowieka z złamaną ręką, ubolewając tylko, że zamiast jednej, nie złamał obu, nie połamał i nóg, że karku nie skręcił dla tem większego efektu.

Ledwie uchwała wyzyskania tematu dla celów pisma zapadła. Waleryan Mrzonka, nawiedzony wulkanicznym porywem twórczości, przedłożył redaktorowi dwadzieścia wierszy manuskryptu, którymi rozdeptał niedbały magistrat jak pluskwę, złodziejkę spokojnych nocy ludzkich.

— Z werwą napisane — pochwalił szef, klepiąc go po ramieniu. — Pan masz zacięcie,

W pół godziny jednak dowiedziano się ciekawej rzeczy. Złamanie nastąpiło przed kamienicą hr. Benenata, głowy stronnictwa Tradycyi, organu konserwatystów. Tem lepiej!...

— A łajdak! — były słowa szefa. — Żałować garści piasku pod nogi chodzących piechotą bliźnich, dlatego, ze sam jeździ karetą!...

I kazał Mrzonce z dwudziestu wierszy jego artykułu zrobić czterdzieści! Nietylko zbesztać magistrat za niedozór, ale pokiereszować i arystokracyę, pokazać światu bez masek tych obłudników, roszczących sobie pretensye do przodowania i pozujących na opiekunów narodu.

Waleryan rozgarnął czuprynę, zapalił papierosa i w lot uczynił zadość zleceniu. Arystokracyi dostała się paczka porządnych szturchańców, a zgniłe i samolubne serce Benenata ukazało się w całej swej plastyce ohydnej.

— Dobrze! bardzo dobrze, panie Waleryanie, doskonale zrozumiałeś pan myśl moją.

W pół godziny jednak, w dalszem uzupełnieniu faktu, przybył szczegół nielada. Ofiarą katastrofy przed hrabiowską kamienicą był człowiek z Postępu, radca Sznaps, jeden z filarów jedna z chlub partyi demokratycznej.

— Panie Waleryanie! trzeba obrobić artykuł raz jeszcze! Trzeba, rzecz wziąć szeroko! zasadniczo! Na to czterdzieści wierszy za mało. Zrób pan całą szpaltę, pójdzie na pierwszą stronę dziennika. Biedny Sznaps! życiem mógł przypłacić!... A! musimy to napiętnować z całą surowością.

Raz jeszcze zabrał się młody publicysta do pracy, jak siłacz Z bajki, którego czary zmuszają po trzykroć zwalczać przeszkody.

Kiedy czerwony i spocony wręczył szefowi trzecią edycyę dzielą, ten odczytawszy nie wyrzekł zrazu nic, tylko wstał z fotelu i przycisnął ucznia do piersi. Po chwili dopiero ciepło, po ojcowsku wyszepnął:

— Dzięki, panie kolego... I bądź pan cierpliwy. Skoro tylko prenumerata się podniesie... i inseraty napłyną... zapewniam pana, ie...

Więcej Waleryanowi nie trzeba było mówić. Rozkosznie wzruszony, głębokim ukłonem dziękował za wymowną obietnicę.

Bo też zasłużył na nią w pełni. Rzucił się na Tradycyę i jej stronnictwo jak rozwścieczona pantera, jak deszcz siarczysty, sodomski. Złamana ręka "powszechnie szanowanej i kochanej" osobistości służyła tylko za punkt wyjścia do wywodu, okazującego jak na dłoni, że wszystko zło i wszelka hańba dręcząca ludzkość, pochodząca stamtąd, z tych ciemnych pieczar oligarchii i wstecznictwa, za których sprawą nietylko łamią członki otyli ludzie podeszłego wieku, ale i najdzielniejsze jednostki, sprawy najświętsze idą na marne. Między wierszami piorunującej filipiki dało się bez trudu wyczytać, ie zresztą owo nieposypanie ślizkiego chodnika, po którym stąpa słaby w nogach przeciwnik polityczny, wykracza z granic zwykłego niedbalstwa a pachnie skrytobójczym zamachem na przodownika partyi ludowej, i jako takie, godnie reprezentuje nędzną taktykę Tradycyi.

Sam redaktor odczytał wszystkim na głos celniejsze ustępy elaboratu i rzekł:

— Chłopiec ma nerw!... Rzecz doskonale odczuta. Tak pisać należy!

Mrzonkę oblały dreszcze.

Skoro tylko, upojony sukcesem, zdołał się wymknąć winszującym kolegom — pobiegł natychmiast do administracyi zasięgnąć języka, czy... prenumerata się wzmaga i czy inseraty napływają obficie?... Nie zastał jednak kasy era.

Gdy wrócił do redakcyi, przyjęto go chóralnie nowiną, jak grom niespodzianą, ze jego artykuł, ów świetny artykuł!... drukowany nie będzie.

— A to czemu?!

— Jakto? nie słyszałeś pan najświeższych wiadomości?...

— Cóź takiego?

— Sznaps rzeczywiście złamał rękę, ale nie przed domem Benenata, tylko vis-á-vis, po drugiej stronie ulicy, przed własnym.

Waleryan nie mógł się w pierwszej chwili połapać.

— Więc cóż stąd?... W każdym razie złamał... — bąknął.

Lecz wnet przeniknął fatalny zwrot sytuacyi.

Tak jest! Z chwilą, kiedy teatr złamania przeniósł się na drugą stronę ulicy, przed dom Sznapsa, Sznaps przestawał być ofiarą, a sta wał się ukaranym za błąd własny winowajcą.

Ta drobna okoliczność pozbawiła od jednego zamachu wszelkiej wartości "świetnie odczuty" artykuł, który nietylko przestał obecnie być napisanym "jak należy", ale w ogólności wcale napisanym, odczytywanym, wspominanym być nie powinien.

— Ależ do pioruna! — pomyślał Mrzonka — przecież fakt został faktem: w mieście chodników się nie posypuje i skutkiem tego ludzie łamią ręce, więc obowiązkiem prasy, jako stojącej na straży publicznego dobra, jest zabrać głos w obronie zdrowia i życia ludzkiego.

Tak! i to z całym naciskiem, jeśli zawinił przeciwnik polityczny — lecz milczeć, milczeć jak ryba!... skoro zawinił ktoś z swoich.

Wtem usłyszał szept kasy era:

— Podobno mnie pan szukał?... Pytałeś Pan, jak tam prenumerata i ogłoszenia... Pod Psem, panie; coraz gorzej... O! ja tu popasam ostatni kwartał i radzę panu także, zabieraj się stąd jak najprędzej...

Do dyabła... więc i ta nadzieja odpada... wielkie zgnębienie przygniotło duszę młodego człowieka.

Zasmucony, ujął w rękę swój artykuł i z żalem odczytywał ogniste jego zwroty. Jakże szydziły one z niego!... Były fałszem! fałszem!! śmiesznem głupstwem!... a on tak się przejmował niemi.

Ale nie... nieprawda. Jego artykuł nie stracił wartości, nie był głupstwem ani nieprawdą, postradał tylko racyę bytu na szpaltach Po stepu. Co mu ją mogło przywrócić?... Tradycya!

Istotnie. Dość było zmienić nazwisko bohatera i pociski, wymierzone w arystokracyę, puścić w stronę demokratów, a przez tę drobną Zmianę kilku wyrazów artykuł odzyskiwał cały niedawny swój blask i moc prawdy...

— Czemuż nie jestem współpracownikiem Tradycyi!...

Odbija się ona w 4. 000 egzemplarzy i zamieszczą po pięć kolumn anonsów!

Tradycyi?... ależ to organ koteryi, organ prywaty i fałszu!

A Postęp?... czyliż przed chwilą drobną sprawą, rozegraną w czterech ścianach redakcyi nie zdemaskował się jako organ fałszu i prywaty

Więc błaga?... nic tylko błaga?... tu i tam!... wszędzie! Na ustach dobro ogółu — na myśli interes jednostek i kółek...

— Ach! jeżeli już koniecznie blagować, jeżeli blagujemy wszyscy — ocknął się młodzian z zadumy — dobrze, będę i ja robił to samo! ale przynajmniej za dobre pieniądze.

Przerobiwszy odpowiednio artykuł, posłał go tego samego dnia do Tradycyi a już nazajutrz zaliczono go tam do grona współpraccowników "z tą samą skwapliwością, z jaką Tradycya zawsze przygarniała do siebie i skupiała młode, zdrowe, obiecujące talenty".

NIEPRAWEGO ŁOŻA.

Siedzieli od dwóch godzin wszyscy czworo, obaj bracia zmarłego z żonami, tak jak wrócili z pogrzebu, kobiety w żałobnych kapeluszach na głowie, mężczyźni z krepą na rękawach, wszyscy czarno odziani, w czarnych rękawiczkach, skwaszeni i źli, gdy ksiądz, szwagier nieboszczyka, chodząc po pokoju i rozumując, obracał przed nimi wszystkie kwiaty swej kapłańskiej wymowy i giestykulacyi na cel świecki, aczkolwiek godziwy.

Nie odpowiadali mu, chyba w ostateczności, nie patrzyli na niego, wściekli, ie dali mu się tu zwabić. Bo to była pułapka. Gdyby byli wiedzieli, co ich czeka, nie byliby przyszli. Gdzieindziej rodzina schodzi się, aby się dzieli majątkiem, albo przynajmniej pamiątkami po zmarłym krewnym — to ieszcze ma sens — ale tu? to trzeba było dzielić się ciężarami. Śliczna historya. Jakby nie mieli aż nadto własnych.

Ksiądz, łagodnie, z wzniosłym uporem kwestarza, żebrzącego dla biednych, przekładał im obowiązek zajęcia się sierotami po zmarłym bracie wdowcu, które teraz nie miały już na świecie nikogo z najbliższych. ;

— Wy, pani Karolowa, wzięlibyście jednego, wy Antoniowa drugiego, taki mały chłoptaś dużo miejsca w domu przecie nie zabierze...

— Aha: "mały"!... "nie zabierze"!... Mali wyrastają z czasem na dużych.

— My mamy z własnemi bębnami dosyć! — Co dopiero my!... U was dwoje — u nas czworo!...

— Ale was stać, moi drodzy, jednych i drugich na to!

— Iii!... ten sklepik, co się tam ma!...

— Ta zadłużona chałupa...

— No, moi drodzy! przyznacie jednak, że ktoś dziatwą nieboszczyka zająć się musi. Nie zostawimy przecie drobiazgu na ulicy, ani nic oddamy do podrzutków...

Po długich targach stanęło wreszcie na tem, ie się tymi dwoma chłopcami podzielą. Poddali się tej konieczności z przymusem, jak ciężkiej karze losu za winy niespełnione, z obawy głównie, aby na nich "jeszcze bardziej" psów nie wieszano. Swoją drogą robili przy tem takie miny, jakby spełniali czyn budującego poświęcenia, godzien ozdobić karty dziejów.

Jeden z krewniaków myślał: "Jak bęben podrośnie, oddam do terminu i basta". Drugi pocieszał się: "Napiszę w fasyi, ie chowam sierotę, zniżą mi podatek".

Poczęli wstawać, uważając radę familijną za skończoną, skoro już dzieci zostały "rozebrane", a co ważniejsza, długi zmarłego pokryte policą asekuracyjną. Zwrócili się ku drzwiom, nie spojrzawszy nawet na dzieci, które bawiły się pod opieką sługi po za uchylonemi drzwiami drugiego pokoju, nie wiedząc wcale, że tutaj rozstrzygają się ich losy. Napatrzą się im jeszcze do zbytku.

— Czekajcie-no — zatrzymał ich ksiądz. — A dziewczynka?...

— Jaka dziewczynka? — No ta... najmłodsza...

I wskazał na bielącą się po za progiem kołyskę, w której bawiło się własną nóżką, pakując ją sobie do bezzębnej buzi z gibkością "człowieka węża", kilkomiesięczne bobo, tłusty, różowy, wesoły projekt przyszłego człowieka.

Słowa księdza wywarły piorunujące wrażenie. Przez chwilę bracia i ich żony patrzyli na siebie i na niego, jakby osłupiali. Potem jeden z nich rzekł poważnie:

— Żartujecie, księże szwagrze. Przecież to dziecko nic nas obchodzić nie może.

— Dziecko brata?...

— Dziecko służącej! — odparł tamten z naciskiem, czyniąc na obecnych duże wrażenie jasnem postawieniem drażliwej i przemilczanej dotąd kwestyi.

Ale ksiądz się zapalił. Więc cóż z tego, że służącej?!... ojcem dziewczynki był jednak ich brat. Jego krew, ich krew płynie w żyłach Malutkiej, należy ona do rodziny de facto, choć nie de nomine, należy się nią zająć bez wględu na to, kto jest jej matką, jak, kiedy i dlatego na świat przyszła, należy przez ludzkość. Ta! tal ta!... — obruszył się kupiec. —

To są liberalne fanaberye!. I bardzo doprawdy smutno, ie ksiądz...

— Ależ bójcie się Boga I cóż więc z biedactwem zrobić?!

— Zostawić je matce. Da jej się tam coś...

— Odczepnego! aby znikła, z oczu! A czy nie wiecie, jak się takie historye najczęściej kończą? Do czego matki takie popycha nędza, rozpacz i dobroć ludzka?...

Jako zawodowy rozkruszacz sumień, zapłonął ksiądz żądzą podboju tych dusz zatwardziałych w samolubstwie.

Podszedł do kołyski.

— Patrzcie tylko na to maleństwo, jakie to ładne, spokojne, zdrowe... I mielibyście serce dać temu zmarnieć?... Pani Karolowa! i wy pani Antoniowa!... Bo to z mężczyznami o tem nie warto... nie zrozumieją... Matki!... Pomyślcież, gdyby tak z was która, Boie nie daj, zostawiła na świecie taką sierotkę... Czyliż to wolno odtrącać?... Pisklę się przecie przytula, jak z gniazda wypadnie... Toć Chrystus Pan wszystkie do siebie przygarniał, nie pytając, które jest prawe, a które nie... Poradźcie się tylko serc... Przecie to córeczka ś. p. Mieczysława, brata mężów waszych...

Słowa trochę, trochę suknia, a trochę i to bobo, uśmiechające się słonecznie, bez cienia troski w chwili, kiedy targowano się o to, czy jego nielegalne istnienie, przemycone na świat wbrew etykiecie i moralności, zasługuje na opiekę porządnych ludzi — zachwiały egoizmami, zatrwożonymi o swoją marną, śmieszną sławę na przestrzeni czterech ulic, i o swą kieszeń. Widok tego małego, delikatnego ciałka i tej pogodnej bezradności dziecięcej działał szczególniej na kobiety. Żadna nie miała w tej chwili u siebie w domu takiego maleństwa, ślicznego jak kwiat, rozkosznego jak aniołek.

Cóż!... kiedy aniołka tego trzeba okryć, trzeba mu dać jeść, otoczyć go staraniem, poświęcić mu część swoich pieniędzy, swego czasu, spokoju, wygód i przyjemności...

— Pani Karolowal... Pani Antoniowa!...

— Cóż ja moge!... Niech mąż...

— Ja także sama nie decyduję...

— A więc panowie bracia!... Bylliżbyście bez serca?...

Mężczyźni milczeli. Czekali jeden na drugiego, jak na niezręczność partnera w grze, któremu się pierwej wymknie słowo nieopatrznej gotowości. Ksiądz przenosił z jednego na drugiego serdecznie zachęcające spojrzenie, którem usiłował w nich przelać dobroć swoją.

Nagle jednemu z braci przyszła myśl gienialna:

— Niech ksiądz się zobowiąże dawać miesięcznie na dziecko, to je wezmę... — wyrzekł.

Drugi pospieszył:

— Pod tym warunkiem i ja się dziewczynką mogę zająć...

Ksiądz jednak, połaskotany w kieszeń, odskoczył jak oparzony, tracąc w mgnieniu oka cały dar wymowy, całą ambicyę skruszania sumień.

— Ja?!... W imię Ojca i Syna!... Skądżesz ja?! Ja w żaden sposób nie mogę... Dzisiaj dla złośliwości ludzkiej nic niema świętego... Jeszczeby ktoś kiedyś powiedział, że to moje... A na co mi to?!...

Koniec wersji demonstracyjnej.

SWARLIWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WIELKIE DZIEŁO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W ZACISZU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIEKUN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚWISTKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONFISKATA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PNEUMATYK Nr. 301.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPOTKANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MARYNATA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ANIOŁ I MAŁPA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CUD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYGRANA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OWACYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OSTATNIA WOLA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DEBIUT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HONOR PRASY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BAŚŃ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZYSTE RĘCE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TESTAMENT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POWRÓT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej