Herman Heijermans

OGNIWA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Osoby:

AKT I.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

SCENA IX.

Scena X.

Scena XI.

AKT II.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

AKT III.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Akt IV.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

Scena XI.

Scena XII.

Scena XIII.

Scena XIV.

OGNIWA

Pogodne sceny z życia rodzinnego w czterech aktach.

Heijermans Herman

Osoby:

PANKRACY DUIF

JAN, ajent giełdowy

HENK, dyrektor fabryki jego synowie

TOON, student J

COBA, jego córka

DIRK, przedsiębiorca budowlany, jej mąż

MAŁGORZATA, żona Jana

ELSJE, JEJ CÓRKA

HEIN DUIF, brat Pankracego

GERRITJE, jego żona

MARYANNA, gospodyni u Pankracego

DR. VAN RYN (CZYTAJ REIN)

SALLY, KUPIEC

JÓZEF, buchalter

JAKÓB DULK, robotnik

SŁUŻĄCY w kantorze

SŁUŻĄCA

SIOSTRA miłosierdzia

WOŹNY z telegrafu.

AKT I.

Prywatny kantor w fabryce. W pierwszej kulisie po prawej ręce drzwi do mieszkania. W głębi między dwoma oknami drzwi na ulicę, przed lewem oknem i drzwiami przegroda. W drugiej kulisie po lewej wielka kasa. Na przodzie sceny w środku wielkie biurko i telefon. Południe.

Scena I.

BUCHALTER. DULK, robotnik. SŁUŻĄCY. SALLY.

DULK.

siedzi na krześle przed przegrodą.

Ależ to długo trwa!

Pauza.

Odługo trwa, powtarzam.

Pauza.

SŁUŻĄCY.

przez drzwi na prawo.

Panie Józefie... Buchalter przerywając rachowanie. Cóż tam znowu!

SŁUŻĄCY.

Weksel Weimana dziś płatny!

Buchalter.

niecierpliwie.

Ile wynosi?

SŁUŻĄCY.

Siedmnaście tysięcy trzysta pięćdziesiąt guldenów.

BUCHALTER.

Agenda!

SŁUŻĄCY.

podając książkę ze sąsiedniego stołu.

Proszę.

BUCHALTER.

spoglądając na zegarek.

Pięć minut po pierwszej. Jakimżeż sposobem przychodzi taka sprawa po zamknięciu kasy?

SŁUŻĄCY.

On mówił...

BUCHALTER.

On mówił... On mówił! Niech poczeka do jutra. Niema pana Duifa —

Wołając służącego

albo nie! Zapukaj i zapytaj się czy można...

SŁUŻĄCY.

Puka do drzwi na prawo.

Glos. Proszę wejść! Służący odchodzi.

DULK.

(wstaje)

Czy długo jeszcze mam czekać...

BUCHALTER.

Już niebawem,

Słychać dzwonek telefonu.

Czy tak? Dobrze! Pana Duifa niema w tej chwili... Co pan mówi? Tak? Dobrze! Za sto ośmdziesiąt tysięcy sprzedano? Budowę podkładów! Tak? Roboty żelazne dziewięć tysięcy więcej? Tak! Tak! Załatwi się. Dziękuję,

Oddzwania.

Siedemnaście... czterdzieści trzy, pięćdziesiąt sześć.

SŁUŻĄCY.

Już załatwione. Może pan będzie tak łaskaw i zawiadomi go przez telefon.

BUCHALTER.

dzwoni gniewnie

Tak? Czy to pani?

Dzwoni ponownie.

Czy tak? Że też zawsze muszę trzy razy dzwonić do pani! Tak trzy razy... Nie... ale gdzież tam! Sto trzydzieści sześć.

Krzyczy.

Sto trzydzieści sześć! Jeden, trzy, sześć.

Dzwoni.

Czy mówie z główną filią? Tu Towarzystwo Akcyjne "Łańcuch." Tak. Mamy tu weksel Weimana i spółki powtarzając Weiman, Weiman! Wallor, Eisen, Iltis, Moses, Affe, Null. Tak. Weiman ma wykazane do wypłaty siedmnaście tysięcy trzysta pięćdziesiąt guldenów... po zamknięciu kasy, tak. Trzeba w tym razie uwzględnić. A jutro oprócz zwykłego wykazu, potrzebować będziemy jeszcze dwudziestu tysięcy — najlepiej czekiem... Dziękuję... Moje uszanowanie.

Oddzwania. Na cóż jeszcze czekasz?

Służący odchodzi.

SALLY.

Wchodzi drzwiami od ulicy.

Dzień dobry.

Pauza.

Dobre południe. Psia pogoda.

Pauza.

Dzień dobry, powtarzam. Dobre południe mówię, psia pogoda mówię... Buchalter bębni niecierpliwie po pulpicie. Sally patrzy przez chwilę ogłupiałym wzrokiem przed siebie, potem zaczyna bębnie palcami po przegrodzie, wreszcie otwiera drzwiczki od haryery i siada na krześle. Uff!

BUCHALTER.

Naśladając głosem i gestami żyda.

Czy tu jest może synagoga! Że tak sobie wpadacie...

SALLY.

Nie wiedziałem, że pan jest także żydkiem.

BUCHALTER.

Pytam się, czy tu jest bożnica?

SALLY.

No, gdzież mam siedzieć, abym miał spokój ?

BUCHALTER.

Niecierpliwie.

Kantor jest obok.

SALLY.

Musi mnie pan o tem objaśnić. Jestem tu dziś pierwszy raz! No dość żartów!... Zamelduj mnie pan. Jestem tu zamówiony.

BUCHALTER.

Zamówiony? Przyjdź pan później. Tam jest ktoś.

SALLY.

Po co mam zdzierać buty? Tutaj mi bardzo Wygodnie,

Pauza. Buchalter pracuje z zaciekłością mówiąc pod nosem cyfry. Sally z filozoficznym spokojem nabija fajkę, obraca sio na krześle i przemawia do robotnika.

Czy pan także Czeka?

Robotnik kiwa głową.

Psi Czas!

Robotnik potakuje.

Wczoraj było tak samo.

BUCHALTER.

Zamknij pan łaskawie gębę! Ja mam tu robotę.

SALLY.

Zamelduj mnie pan. Jestem zamówiony.

BUCHALTER.

Wściekły, uderza o stół.

Nie! Czekać!

SALLY.

Co? Czekać? Pauza. Bierze do ręki książeczkę rachunkową i liczy. Do robotnika podając idu cygaro.

Czy pan pali? Robotnik wzdraga się No, zapal pan! Mam ich dosyć — całą kieszeń wyładowaną.

Scena II.

Poprzedni. HENK.

HENK.

Wchodzi przez drzwi z prawej.

Oto poczta.

Kładzie duży stos papierów na biurko.

Czy Ci ludzie mają interes?

Naciska dzwonek elektryczny.

BUCHALTER.

Ten musi poczekać — on tu wszedł nieproszony za baryerę.

SALLY.

Nieproszony! Nieproszony! Ja tu przychodzę z ważnymi interesami! Pański ojciec mnie wezwał.

HENK.

Tak? to dobrze!

(Wskazując gestem baryerę)

Proszę bardzo.

SALLY.

Pański ojciec...

HENK.

Powtarzając gest.

Proszę! Nie mam zamiaru wdawać się z panem w rozmowę,

Wchodzi służący.

Poczta południowa. List pilny,

Służący odchodzi.

SALLY.

Wychodzi po za baryerę, grzeczniej.

Ojciec pana kazał mnie wezwać.

HENK.

Być może...

Pokazuje ponownie drzwi.

Poczekalnia jest w kantorze, trzecie drzwi na lewo.

SALLY.

Dziękuję. A zatem będę czekać,

Odchodzi na lewo.

HENK.

Gniewnie.

Musimy tu raz porządek zaprowadzić. Tak albo tak. Jeżeli znowu kiedy jaki weksel przyniosą po zamknięciu kasy, odeślij go pan z powrotem.

BUCHALTER.

Ten był awizowany, panie Duif.

HENK.

To mi wszystko jedno.

Dzwoni.

BUCHALTER.

Otrzymaliśmy przebudowę kolei lokalnej. Sto ośmdziesiąt tysięcy guldenów. Roboty żelazne były o dziewięć tysięcy wyższe.

HENK.

Dobrze! Doskonale!

Zacierając ręce.

A ci nie chcieli kartelu! haha!

Do służącego.

Powiedz korespondentowi, że poczta musi być o godzinę wcześniej gotową, rozumiesz — godzinę wcześniej — po trzeciej wychodzę.

Służący odchodzi.

Dziwnie głupia fizyognomia. Sto ośmdziesiąt tysięcy! No, no! W takim razie trzeba złożyć ośmnaście tysięcy guldenów kaucyi. Zadzwoń pan raz jeszcze do zarządu.

BUCHALTER.

Już zrobione, panie Duif.

HENK.

Na pana można się spuścić.

Wychodzi przez drzwi na lewo.

Scena III.

DULK. BUCHALTER. PANKRACY. SIOSTRA MIŁOSIERDZIA. POSŁANIEC Z TELEGRAFU.

POSŁANIEC.

Proszę...

BUCHALTER.

Telegram? Drugie drzwi w kantorze.

POSŁANIEC.

Pankracy Duif — osobisty.

BUCHALTER.

Ach tak! Podpisuje. Proszę. Posłaniec

Odchodzi.

DULK.

Wstaje.

Ja chyba...

PANKRACY.

Wchodzi drzwiami z lewej; siostra miłosierdzia idzie przodem ku drzwiom bocznym.

A teraz jeszcze raz przyjmij dzięki serdeczne, siostro... ściska jej rękę. Nie tędy...... proszę przez baryerę. Będzie bliżej. A gdybyś mnie pani kiedykolwiek potrzebowała...

SIOSTRA MIŁOSIERDZIA.

Dziękuję panu.

PANKRACY.

Gdydybyś mnie pani potrzebowała...

SIOSTRA MIŁOSIERDZIA.

Biedni zawsze są w potrzebie. Do widzenia, panie Duif.

Odchodzi.

PANKRACY.

Do widzenia, siostro.

Do buchaltera.

To jest anioł, prawdziwy anioł. Dla niej możnaby w ogień wskoczyć. Ona... Ktoś tutaj czeka?

BUCHALTER.

Ten jegomość czeka tu na pana już od godziny.

PANKRACY.

Na mnie? Wiesz pan przecież...

BUCHALTER.

Powiedziałeś pan, aby przyszedł...

PANKRACY.

Ja? ja? Ja to powiedziałem?

Dulk powstaje.

Panie, panu się coś przywidziało chyba. —

DULK.

Pankracy, czy ty mnie nie poznajesz?

PANKRACY

Z naciskiem.

Ty — Pankracy!... Kto pana upoważnił!...

DULK.

Czy ty mnie naprawdę nie poznajesz? Stary Jakób — Jakób Dulk...

PANKRACY.

Namyślając się.

Jakób Dulk... Czy to pan? Tak, tak... Nie byłbym cię poznał.

DULK.

Ja ciebie również.

PANKRACY.

Tak, tak, tak. Jakób Dulk. No i cóż cię tu sprowadza, Jakóbie?

DULK.

Chciałbym z tobą pomówić.

PANKRACY.

A więc zaczynaj. Ale spraw sit; krótko — bo dziś i tak wszystko wali się na moją głowę.

Siada naprzeciw buchaltera.

No? Słucham.

DULK.

Potrząsając głową.

Chciałbym mówić z tobą samym.

PANKRACY.

Ze mną samym? Ależ ja przed tym panem nie mam żadnych tajemnic.

DULK.

Ale ja mam.

PANKRACY.

Do buchaltera.

A więc. pozwól pan na chwilkę.

BUCHALTER.

Wzruszając ramionami.

Pan Henk czeka na zestawienie, które kończę.

PANKRACY.

Aha!

Do Dulka.

Czy nie możnaby tego odłożyć do jutra albo do poniedziałku?

DULK.

Nie można, Pankracy. Jutro byłoby za późno.

PANKRACY.

Daje znak buchalterowi ręką.

Na pięćminut.

BUCHALTER.

Ruszając ramionami.

Dobrze, panie Duif. Telegram. Odchodzi.

Scena IV.

PANKRACY. DUIF.

PANKRACY.

Otwiera telegram i czyta go zdradzając wyrazem twarzy, że nie rozumie.

Po francusku... Nie rozumiem... No, no! zaczynaj!

DULK.

Gdyby nie głos, który pozostał tyra samym, nigdybym nie uwierzył, Pankracy, że to ty siedzisz przedemną...

PANKRACY.

Ha — to się często zdarza — nieprawdaż? Palisz?

DULK.

Nie, dziękuję.

PANKRACY.

Ależ, ono jest dobre.

DULK.

Nie, dziękuję.

PANKRACY.

No, to weź do kieszeni...

DULK.

Dziękuję.

Pauza. Chowa cygaro.

Pankracy — czy ty wiesz o moim synu?

PANKRACY.

O twoim synu?

DULK.

O moim synu Gerricie, który jest u ciebie kotlarzem ?

PANKRACY.

Z uśmiechem.

Gerrit? Jakże ja mogę znać go, kochanku. W fabryce pracuje pięciuset. A więc syn twój jest w kotlarni? Na imię mu Gerrit?

DULK.

(potakuje).

Jutro wieczór wyrzucą go na bruk. Dostał uwolnienie.

PANKRACY.

Ach tak! Niecierpliwie dzwoni. Pomówię z moim synem...

DULK.

Już nie potrzeba — dziękuję

Idzie ku drzwiom, odwraca się.

Kiedy będziesz dziś w nocy leżał w łóżku, Pankracy Duif, pomyśl o 64-tym, kiedy to byliśmy towarzyszami, jak to wówczas razem siedzieliśmy w górze na wiązaniu dworca kolejowego — ja ciskałem czopy, a ty biłeś młotem — zrobiło ci się niedobrze a ja...

SŁUŻĄCY.

Czy pan dzwonił, panie Duif?

PANKRACY.

Biega niecierpliwie tam i napowrót.

Tak! Nic! Kto cię wołał!

Służący odchodzi.

No, mów dalej!

DULK.

Więcej nic...

PANKRACY.

O głupcze, głupcze! Jakżebym mógł nie wiedzieć, że mnie chwyciłeś za pas i że obaj stoczyliśmy się razem na sam dół.

DULK.

Aż do rynny dachowej...

PANKRACY.

Aż do rynny... Haha! Żeśmy też obaj wtedy nie rozbili się w puch! To prawdziwy cud... Ja z podbiłem okiem...

DULK.

Ja ze złamanym palcem i z powyrywanymi z palców paznogciami.

PANKRACY. A pociąg — pamiętasz — pociąg, który właśnie wjeżdżał na stacyę, tak, że całe rusztowanie drżało. I jak się potem ludzie mordowali, aby nas linami wyciągnąć?

DULK. I jak nas w dodatku majster za to jeszcze zwymyślał...

PANKRACY. O! to był też niegodziwiec! No, siadaj naprzeciwko mnie, siadaj! A jaka to była wysoczyzna! Nic dziwnego, że dostałem zawrotu. A przecież rok w rok siadywaliśmy na rusztowaniach w halach kolejowych.

DULK.

Taki byłeś wtedy rozzłoszczony na ludzi na dole...

PANKRACY.

Całkiem słusznie! Widzę ich jeszcze tych nicponiów, którzy śmiali sio, podczas gdyśmy...

DULK.

Pocili się w śmiertelnym strachu.

PANKRACY.

Było nam wtedy ciepło... upał wściekły, prawda?

DULK.

A ty wywijałeś młotem, i kląłeś, i przepowiadałeś sobie tekst pisma świętego.

PANKRACY.

Hahaha! Pismo święte! W tom byłem zawsze tęgi!

DULK.

Właśnie cytowałeś słowa Jakóba: "Oto nagroda robotnika."

PANKRACY.

Tak, tak, "który oprawił wasze pole."

DULK.

...Ordynarny motłoch — powiedziałeś i spuściłeś się na dół z zamkniętemi oczyma...

PANKRACY.

Tak jest! Gdyby nie ty, nie siedziałbym dziś tutaj. Dziwnie się to zdarza w życiu! Więc Gerrit, powiadasz... Poczekaj...

Telefonuje.

Hallo! Dobrze. Czy Pieneman jest w kotłarni? W warsztatach jest? Zawołaj go, aby na chwilę przyszedł

Do telefonu.Oddzwania.

Zapal, proszę cię! Ależ zapal! Hm! No i cóż się potem z tobą działo? Straciliśmy się sobie nawzajem z oczu?

DULK.

Syn mój mnie utrzymuje.

PANKRACY.

Utrzymuje? Ja mam pięćdziesiąt siedm lat. Ty byłeś przecież młodszym.

DULK.

Od czterdziestego roku życia już nic pracuję. Zdarzyło się nieszczęście. Ścisnęły mnie belki i klamry. Popsuło się coś w środku — plułem krwią — niekiedy zdarza się to i teraz jeszcze.

PANKRACY.

Gdybyś był słowem się odezwał.

Robotnik potrząsa głową.

Ale dlaczegożby nie? Tam do licha — w takiem nieszczęściu!

DULK.

potrząsając głową.

Miałem syna. Wystarczało nam na utrzymanie. Teraz owdowiał a ja mu prowadzę gospodarstwo.

PANKRACY.

Ty prowadzisz gospodarstwo?

DULK.

Jest troje dzieci w domu.

PANKRACY.

Troje? To dobrze!

DULK.

Nie tak to łatwo! Najmłodsze jeszcze w pieluszkach.

PANKRACY.

Hahaha! A ty musisz je przewijać!

DULK.

Potakuje ze śmiechem.

Robiłem już gorsze

rzeczy. Tego lata starsze chorowały na szkarlatynę — a przecież wszystko trzeba było utrzymać w porządku — kartofle skrobać — ubrania naprawiać...

PANKRACY.

Lekko wzruszony.

Tam do licha, człowieku, ty jesteś...

Scena V.

Poprzedni. MARYANNA.

MARYANNA.

Pański bulion, panie Duif.

PANKRACY.

Oto moja gospodyni, Jakóbie. Dulk wstaje. Ten skrobie kartofle, Maryanno — łata sukienki, przewija dzieci. Hahaha!

Do Maryanny.

Proszę mu podać bulion.

MARYANNA.

Doktor polecił mi pilnować, aby pan wypił.

PANKRACY.

W takim razie proszę przynieść dla niego jeszcze jednę filiżankę.

Odwołując ją.

Co tam stoi w tym francuskim telegramie?

MARYANNA.

Śmiejąc się.

Od pańskiego syna, studenta: "Suis court d'argent. Envoyer moi deux cent florins. Antoine."

PANKRACY.

Czegoż chce?

MARYANNA.

"Potrzebuję pieniędzy — przyślij mi dwieście guldenów. Antoni."

PANKRACY.

Antoine — Antoine! Jak gdyby nie mógł powiedzieć po prostu Toon! A potem ta przeklęta francuzczyzna!

MARYANNA.

Chciał zapewne uniknąć niedyskretnych oczów.

PANKRACY.

Zapewne! Zapewne! My mu już odpowiemy. Napisz pani po francusku: "Ani złamanego szeląga."

MARYANNA.

Pisząc.

Pas le sou...

PANKRACY.

Co pani telegrafuje?

MARYANNA.

Pas le sou. Ani szeląga.

PANKRACY.

Dodaj pani koniecznie: "złamanego."

MARYANNA.

To się nie da przetłómaczyć, a przynajmniej ja nie umiem.

PANKRACY.

Po coś się pani uczyła francuskiego do dyabła! Co znaczy Duif?

MARYANNA.

Duif znaczy gołąb, czyli po francusku "pigeon."

PANKRACY.

No to napisz pani "Pallesu piżon." Nie pozwolę sobie dłużej ściągać skóry z grzbietu! Antoine! Antoine! Pallesu! Pallesu! A teraz jeszcze jednę filiżankę bulionu...

Słychać telefon.

Idź pani! Słucha. Czy to pan, panie Pienemann? Co to za historya z niejakim Grerritern Dulkiem?... Ależ nie krzycz pan tak głośno!... wszczynał kłótnie? O co? o co?... podżegacz — mówisz pan —.... ależ głupstwo to całe podżeganie! On zostanie! Nie!

Gniewnie.

Co pan mówisz?... nie możebyć inaczej ?... Ależ powiadam panu, że on zostanie!... Co? mój syn tak zarządził? Dobrze — w takim razie pomówię z moim synem... no — nie mów pan tak dużo z łaski swojej... resztę już panu daruję.

Zawiesza słuchawki.

Niesforną, gębę ma ten szelma! Dzwoni. A więc twój syn jest podżegaczem? Tak mi powiadają!

Wchodzi Maryanna z drugą filiżanką bulionu.

Proszę cię, pij!... Może pozwolisz pieprzu albo soli?

DULK.

Zaambarasowany.

Czy to trzeba wsypać?

PANKRACY.

Do służącego, który wchodzi.

Telegram. Trzeba natychmiast odnieść. Pallesu! Pallesu! Hahaha!

Służący odchodzi.

Ten bulion mógłby umarłego wskrzesić!

Pauza. Wstaje.

Byłem chory, Jakóbie, bardzo chory. O włos tylko nie spadłem z innego rusztowania. Ta, i tamta druga siostra miłosierdzia, która przed chwilą wyszła, uratowały moje życie. Bez pani oczu — Maryanno...

MARYANNA.

Ależ panie Duif, nie mów pan takich niedorzeczności!

PANKRACY.

Niedorzeczności! No, powiedz sam, Jakóbie, czy ona nie ma dwojga oczu w głowie?

MARYANNA.

Widzę, że nie pozostaje mi jak tylko

wyjść.

Odchodzi.

PANKRACY.

Hahaha! Do stu katów! Czuję się jak młody kogut.

Dulk wstaje.

Siedź, Jakóbie! Dziś u mnie małe święto, z okazyi, że się nareszcie wygramoliłem z biedy!

Wyciąga portmonetkę.

Sądzę, że nie...

DULK.

Nie, Pankracy, pieniędzy nie przyjmę.

PANKRACY. 

Terefere! Głupstwa! Tobie nie powiem "Pallesu. " Teraz szczególniej., gdy cię po tak długiem niewidzeniu zobaczyłem.

Odchodzi przez drzwi na prawo.

Scena VI.

DULK. HENK.

HENK.

Józefie!

Zdziwiony spostrzega Dulka.

Co tu robisz?

DULK.

Nieśmiało.

Pankracy mówi mi "panie..."

HENK.

Pankracy, Pankracy! A co to pijesz?

DULK.

Nieśmiało.

Nie wiem, panie... Wstaje.

HENK.

Bulion! No, no!

Scena VII.

Ciż sami. PANKRACY.

PANKRACY.

Jakóbie...

Do Henka.

Henku, oto mój...

HENK.

Ze złością.

Już dobrze, papo.

Odchodzi.

Scena VIII.

PANKRACY. DULK. BUCHALTER.

PANKRACY.

Hm... hm! Mój syn.

DULK.

Czy ten pan, to twój syn?

PANKRACY.

Tak. Dyrektor. Ja jestem od kilku miesięcy — ale ale...

Do buchaltera, który wchodzi.

Czem ja jestem u licha, panie Józefie?

BUCHALTER.

Czem pan jesteś?

PANKRACY.

No tak, czem jestem z ramienia spółki u was? No?!

BUCHALTER.

Opryskliwie.

Delegowanym komisarzem!

PANKRACY.

Daj no mi pan, panie Józefie, dwadzieścia pięć guldenów — doprawdy nie mam przy sobie ani talara! Buchalter dzwoni.

Co pan robi?

BUCHALTER.

Muszę zapytać w kasie, panie Duif.

PANKRACY.

Cóż za nowe ceregiele! Czy pan nie masz bieżącego rachunku?

BUCHALTER.

Nie mam. Teraz idzie wszystko przez małą kasę.

PANKRACY.

Mała kasa, duża kasa!

BUCHALTER.

Spółka zaprowadziła włoską buchalteryę.

PANKRACY.

Włoska buchalterya! Ja bez tego wszystkiego doprowadziłem do czegoś.

BUCHALTER.

Do służącego.

Przynieś z kasy 25 guldenów... zapisać tymczasem na rachunek pana

Pankracego Duifa.

PANKRACY.

Tymczasem?!

BUCHALTER.

Śmiejąc się.

Tak, panie Duif. W księgach spółki nie ma pańskiego prywatnego konta. To pochodzi stąd...

PANKRACY.

Idź pan do wszystkich dyabłów! Gwałtownie do służącego Przynieść w tej chwili z kasy 25 guldenów, Służący odchodzi.

Siadajże, Jakóbie.

Biega niecierpliwie tam i z powrotem.

Panie Józefie, takich żartów proszę mi na przyszłość oszczędzić.

SCENA IX.

Ci sami. JAN. DIRK.

DIRK.

Smacznego!

JAN.

Papa nie w humorze — i to właśnie dziś!

PANKRACY.

Czy wy macie u siebie także małą kasę? Do stu piorunów, wszystko przewraca się dziś do góry nogami. Twój brat Henk zaprowadził w interesie prawdziwy teatr maryonetek.

Do wchodzącego służącego, który chce oddać pieniądze buchalterowi.

Dawaj tutaj' Dziękuję!

Służący odchodzi.

To dla ciebie, Jakóbie.

DULK.

Z obawą.

Pankracy, ty nie weźmiesz mi przecież.

(Powstają obaj).

PANKRACY.

Kochanku, nie rób ceregieli! To dla ciebie. Ja przyjdę kiedy do ciebie. Gdzie mieszkasz?

DULK.

Nieśmiało.

Na ulicy Klasztornej.

PANKRACY.

U zakonnic! Hahaha! Ty zbereżniku! słuchaj, ja przyjdę także do zakonniczek! Dulk odchodzi.

Pankracy zaciera głośno ręce.

Cóż tak stoicie i gapicie się... czy wam się to dziwnem wydaje? A wiecie wy, kto jest ten człowiek? Co? Naturalnie, że nie wiecie. On uratował mi życie w 64-ym roku... tak jest, uratował mi życie! O włos a bylibyśmy spadli razem z kopuły dworca kolejowego. Dwa milimetry dalej a nie bylibyście wcale oglądali światła dziennego, ani Henk, ani Toon, ani do Dirka twoja żona.

Do Jana.

Ty miałeś wtedy dwa lata i doiłeś jeszcze własną pięść. Robiłeś to zresztą do piątego czy szóstego roku... hahaha!

Jan mruganiem zwraca mu uwagę na obecność buchaltera.

Ach, prawda, nie wolno! Czy sądzicie, że ten huncwot postarał się o jaką przyjemność dla mnie? A przecież to niemała uroczystość, którą się rozpoczyna żartobliwemi wspomnieniami.

DIRK.

Prawdę powiedziawszy, ojcze — oczywiście mnie to nic ni? obchodzi, — ale znajduję, że byłeś zanadto wspaniałomyślnym. Pięćdziesiąt guldenów napiwku, to w istocie hojnie.

PANKRACY.

W 64-tym uratował mi...

JAN.

Śmiejąc się.

To już twoja sprawa. Ja nigdy o tej historyi nie słyszałem.

PANKRACY.

To dowodzi tylko, że jestem baranią głową — przeklętą baranią głową. Jakże mogłem zapomnieć O Jakóbie Dulku...

Rzuca mu telegram.

Oto ostatni znak życiu od twego braciszka Toona.

A co, nieźle! Antoine... Ale ja mu pokazałem, co to znaczy brać mnie na kawał. Dopiero on otworzy oczy jak przeczyta "Pallesu piżon."

Do Dirka.

No cóż tam u ciebie? czy znowu była w domu burza?

DIRK.

Z uśmiechem.

Nie, na szczęście nie. Ale przychodzę z interesem, a tyś się tak rozgadał, że nie widzę możności przyjścia do słowa.

PANKRACY.

Z interesem?

JAN.

Możeby pan Józef był tak łaskaw na momencik...

PANKRACY.

Do Józefa.

Dziś pan stanowczo tutaj zbyteczny...

BUCHALTER.

Wzdychając.

W takim razie muszę swoją, robotę Zabrać Ze sobą.

Bierze grubą księgę pod pachę. Pankracy śmiejąc się.

Dasz jej pan sam radę? Ja, kiedy zaczynałem mój zawód, spisywałem moje "ma" i "winien" na listwach szafy. Teraz służą do tego wspaniałe biblie pisane po włosku!

BUCHALTER.

Wystawia głowę z poza drzwi.

A proszę uważać na telefon!

PANKRACY.

Dobrze, dobrze! Idźże pan już ze swym ciężarem. No, jestem na wasze usługi.

DIRK.

Słuchaj, ojcze — Jan i ja mamy na myśli pewien interes, wspaniały interes!

PANKRACY.

No no! Wy obydwaj! To przecież nie będzie jednego dnia bez kłótni.

DIRK.

Śmiejąc się.

Spróbujemy...

JAN.

Śmiejąc się.

To jest też jedynem ryzykiem w tym interesie.

PANKRACY.

Świat widocznie odmienił się podczas tych dwóch miesięcy, które przeleżałem chory. Jesteście teraz parą gołąbków, a zazwyczaj...

DIRK.

Szorstko.

Co zazwyczaj?

JAN.

Podrażniony.

Tak, co zazwyczaj!

DIRK.

Zazwyczaj nic.

PANKRACY.

Zazwyczaj byliście...

DIRK.

Nic, absolutnie nic.

JAN.

Me myślimy wcale o tem.

PANKRACY.

Śmiejąc się.

Chciałem powiedzieć, że dawniej...

DIRK.

Tego nie potrzebujesz nam mówić — nie masz do togo żadnej podstawy.

JAN.

Niema celu, papo, odgrzewać dawne nieporozumienia. Jesteśmy tutaj przecież po to, aby sobie wzajemnie życie uprzyjemniać.

PANKRACY.

Bardzo słusznie! No teraz przynajmniej cię poznaję. Hahaha!

Telefon.

Co? Tutaj "Łańcuch. " Kursa londyńskie. Już notuję. Cyna na dostawę. 118. 15 termin trzymiesięczny 117. Tak. Dziękuję.

Wchodzi buchalter, aby wdać papiery, słucha.

Powiedz mi pan, jaka jest różnica pomiędzy młodą dziewczyną a okrętem stojącym na kotwicy? Nie wiesz pan?

Śmiejąc się głośno.

Naprawdę nie wiesz? No to mi przykro hahaha! W takim razie lepiej zrobisz, jak się nie ożenisz. Hahaha!

Śmiejąc się oddzwania. Buchalter z papierami odchodzi.

Do piorunia! Cyna znowu w górę. Z tego Henka prawdziwy dyabeł! Zwęszy każdą zwyżkę. Zupełnie jak ja.

Zaciera ręce

DIRK.

A zatem masz chwilę czasu dla nas?

PANKRACY.

Służę ci, zaczynaj.

DIRK.

Ale przedewszystkiem to sprawa poufna i poważna. Wiadomo ci, że oddawna była o tem mowa, aby linię kolejową przełożyć poza miasto.

PANKRACY.

Tak, tak.

DIRK.

Wszystko, co leży poza linią, jest martwo i odcięte od ruchu.

PANHRACY.

Tak, tak.

DIRK.

Tych kilka nieszczęśliwych domów, które tam stoją oddawna, teraz nic już prawie nie są warte. Czekać co pół godziny na otwarcie baryery, nie należy do przyjemności.

PANKRACY.

Nie, nie.

JAN.

A teraz wiemy...

DIRK.

Słuchaj! Teraz wiem...

JAN.

Aha! Teraz to on sam jeden wic...

DIRK.

No, daruj, ale to za ostro. Czy ja przyszedłem do ciebie, czy ty do mnie?

JAN.

Czy ty myślisz, że ja jako makler giełdowy nic nie widzę?

DIRK.

Czerwony ze wzburzenia.

Ależ to bezczelność!

To naprawdę można ze skóry wyskoczyć! Dziś rano mówił jeszcze...

JAN.

Dobitnie.Co mówiłem rano?

DIRK.

Mówiłeś do pioruna: "Dirk... "

JAN.

Tak, ale nie przekręcaj słów!

DIRK.

Ja przekręcam? Na to musiałbym być chyba tobą!

JAN.

Nie warto doprawdy zwracać uwagi na twoje grubiaństwa.

PANKRACY.

Wpadając.

Stanęliśmy przed baryerą.

DIRK.

Wściekły do Jana.

Czy chcesz?...

JAN.

Nie, dziękuję. Ty przecież sam jeden wiesz... wszystko.

DIRK

Rusza ramionami wzburzony.

Błazeństwo! A zatem dowiedzieliśmy się, ojcze, że komisya rady w tajnem sprawozdaniu proponuje'..

PANKRACY.

Kolej przełożyć...

DIRK.

Strapiony.

A ty skąd wiesz o tem?

PANKRACY.

Zadowolony.

Tja! tja! A widzisz, że jeszcze nie jestem całkiem głupim. Haha!

DIRK.

Czy rozmawiałeś z kim o tem?

PANKRACY.

Ja? Ale skądże! Wszak to jest całkiem logiczne. Nieprawdaż? Kiedy gorset za ciasny, to się go rozpina.

DIRK.

Wracając do rzeczy — czy chcesz należeć do tego interesu? Mamy cały ten pas ziemi aż do kościoła w naszych rękach. Pojutrze rozstrzygnięcie. Tak albo nie. Można zarobić co najmniej ćwierć miliona...

PANKRACY.

Gotówką?

JAN.

Gwałtownie.

Gotówką! Do tego ciebie właśnie potrzebujemy.

DIRK.

Niepotrzebnie się tak unosisz! Czy chcesz może, żeby ojciec odrazu uchwycił interes zębami, jak chleb z masłem? Powiadam tylko: rozważ to sobie. Ponętniejszego interesu od wieków nie było! Ośm guldenów metr kwadratowy — toż to kpiny.

JAN.

Tak, to prawie darmo!

PANKRACY.

A jeżeli rada się nie zgodzi?

DIRK.

Za to ja już odpowiadam do licha! Tam są przecież... ale ojcze, odezwijże się nareszcie z jakiem słowem.

JAN.

Koniec końcem musisz w tym wypadku pożyczyć 50 tysięcy. Mógłbym wprawdzie dostać od bankiera i sto tysięcy, ale w takim razie wypadałoby takiego jegomościa wtajemniczyć w interes. A gdyby tak skorzystał z tego sam i ubiegł nas, jakbyśmy wyglądali!

PANKRACY.

A jeżeli się nie uda?

JAN.

Chybaby się niebo zwaliło na ziemię! Tego nawet przypuszczać nie podobna, Pierwejby mi wszystkie włosy stanęły na głowie.

PANKRACY.

Tobie, jak sądzę, nie trudno dać takie zapewnienie.

DIRK.

Śmiejąc się głupkowato.

hahaha! włosy na jego głowie.

JAN.

Z przekąsem.

W istocie — to bardzo dowcipne !

DIRK.

A więc, ojcze? Zgadzasz się? Kiedy otworzymy ulicę i oddamy ją gminie, otrzyma ona nazwę ulicy Pankracego Duifa. Czegoś podobnego nigdy się chyba nie spodziewałeś — nieprawdaż?

PANKRACY.

Niechby się nazywała i Pankracego Dyabła — ja się w ten interes nie wdam.

DIRK.

Nie chcesz?

JAN.

A dlaczego, jeśli wolno spytać?

PANKRACY.

Bo się z zasady nie wdaję w interesy, o których nie mam pojęcia, bo nie mani ochoty rzucić na przepadłe 50 tysięcy...

DIRK.

Na przepadłe?

JAN.

Któż mówi o czemś podobnem?

PANKRACY.

Tak, tak! Już ja to znam! Z początku złote góry i raj, a na końcu: kupa błota.

JAN.

Gwałtownie.

Innemi słowy: chcemy cię podejść?

PANKRACY.

Lekko wzburzony.

Czego wy chcecie, nie wiem i nic mnie to nie obchodzi, no Jana. Dałem ci w rękę interes i zaliczyłem ci sporą sumę pieniędzy. Przed 10 laty poręczyłem za ciebie dziesięć tysięcy i wpadłem...

JAN.

Słyszę o tem już po raz dziesiąty!

PANKRACY.

Wszystko ma przecież swoje granice!

Do Dirka, który mu chce przerwać.

A tak, tak! Kiedy ci się nie wiodło z twojemi budowlami, przyszedłem ci z pomocą. Pożyczyłem ci około 60. 000 guldenówna weksle i na słowo honoru.

Z naciskiem do Dirka, który mu chce ponownie przerwać.

Tak jest! Ja Ci tego nie wymawiam. Jest zapisane w książkach i na tem basta! Ale do tego wszystkiego jeszcze pięćdziesiąt tysięcy dla was obu...

JAN.

Dla nas? Towarzystwo składa się.

PANKRACY.

To mnie nic nie obchodzi...

JAN.

Gwałtownie.

Jeżeli cię nie obchodzi...

DIRK.

Porywa się.

PANKRACY.

Z mocą.

Nic a nic.

DIRK.

Poprostu jesteś śmieszny. Proponujemy ci interes a ty traktujesz to jako sprawę osobistą. W każdym razie rozważ to sobie raz jeszcze. Pojutrze musimy się zdecydować.

PANKRACY.

Nie widzę potrzeby zastanawiać się nad sprawą niejasną i niepewną.

JAN.

A gdyby nawet była niepewna jak myślisz i gdybyś utonął ze swojemi pięćdziesięciu tysiącami, gdyby nawet?

PANKRACY.

A zatem co?

JAN.

W takim razie odpisałbyś całkiem poprostu po 25 tysięcy każdemu z nas ze schedy. — Boże kochany, wszak to nie taka znowu suma! Jesteś najbogatszym człowiekiem w mieście. Masz wszystkiego czworo dzieci...

PANKRACY.

Bezwątpienia. Szkoda, że nie jestem węgorzem. Ściągnęlibyście ze mnie żywcem skórę przez głowę.

JAN.

A więc nie zgadzasz się?

PANKRACY.

Ależ nie chcę, nie chcę! Słyszę tylko ciągłe żądania pieniędzy i nic poza tem. W dniu mojego święta znowu się powtarza ta sama śpiewka: pieniędzy i pieniędzy. Twój brat Toon, który już prawie dziesiąty rok jest na studyach...

JAN.

To także zaszczyt niemały dla rodziny, leniwego bałwana gwałtem kierować na doktora!

PANKRACY.

To już moja rzecz. Jedynym, który jest do czegoś, jest Henk.

JAN.

Oczywiście, Henk, który cię traktuje jak żaka.

PANKRACY.

On to robi w najlepszej intencyi. Nie, ja nie chcę, nie chcę.

Ociągając się.

A choćbym nawet chciał, nie moge. Interes przeobraził się w towarzystwo akcyjne. Moje własne udziały sątutaj.

Uderza dłonią o kasę.

DIRK.

Sprytny ten Henk. Kto siedzi najbliżej ognia...

PANKRACY.

Powstając, gniewnie.

Tam do dyabła, a po cóż ja przed dwoma miesiącami, kiedy myślałem o wypoczynku dla siebie, zgodziłem się na projekt Henka?

Ciszej.

Dlaczegoż zrobiliśmy z naszego "Łańcucha" towarzystwo akcyjne? Czy wolelibyście, aby fabryka, która pochłonęła tyle krwi i potu mego, ta fabryka, którą założyłem jako czeladnik kowalski, ta fabryka, w której życie moje spędziłem, została przez was rozszarpaną po mojej śmierci?

JAN.

O! aż tak dalece...

PANKRACY.

O tak! tak! Ja mam 57 lat i nie mam bynajmniej ochoty na resztę dni swoich iść do was na chleb łaskawy.

DIRK.

Odchodzę. Wiemy już jak stoimy.

JAN.

Moje uszanowanie! W wybornem jesteś dziś usposobieniu!

DIRK.

W takiem już tutaj przyszedłem.

JAN.

Obcym zupełnie żebrakom rzuca się banknoty a my...

PANKRACY.

A wy jesteście uciśnionemi ofiarami.

DIRK.

Pierwszy i ostatni raz.

PANKRACY.

A moi złoci, tylko nie nazywajcie tej ulicy mojem imieniem!

JAN.

Śmiej się, śmiej! Zapamiętamy sobie to wyróżnienie Henka, który notabene jest sześć lat młodszy odemnie. Potrafimy mu, gdy tego zajdzie potrzeba, nogę podstawić. Jesteśmy na równych prawach. Ale ty robisz zawsze to tylko, co tobie dogadza.

DIRK.

Oczywiście, że to tylko.

PANKRACY.

Znowu zadowolony.

Hahaha! Jesteście durnie!

DIRK.

Czy mamy jutro...

PANKRACY.

Ociągając się.

Ja... ja... pomówię z Henkiem.

DIRK.

Chłodno.

Adieu.

JAN.

Papo, zachowujesz się tak dziwnie, że doprawdy...

PANKRACY.

Że - że. — Adieu... baranie głowy!

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Akt IV.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej