Karol Dickens

OLIWER TWIST

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

ROZDZIAŁ SZESNASTY

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY TRZECI

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY CZWARTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIĄTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SZÓSTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SIÓDMY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY ÓSMY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY DRUGI

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY TRZECI

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY CZWARTY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY PIĄTY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY SZÓSTY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY SIÓDMY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY ÓSMY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY DRUGI

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY TRZECI

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY CZWARTY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY PIĄTY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY SZÓSTY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY SIÓDMY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY ÓSMY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY DRUGI

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY TRZECI

OLIWER TWIST

Karol Dickens

ROZDZIAŁ PIERWSZY

W KTÓRYM JEST MOWA O MIEJSCU, GDZIE PRZYSZEDŁ NA ŚWIAT OLIWER TWIST, I O OKOLICZNOŚCIACH TOWARZYSZĄCYCH JEGO NARODZENIU

W pewnym mieście, którego z wielu powodów przezorniej będzie nie wymieniać i któremu nie zamierzam nadawać żadnej zmyślonej nazwy, jest wśród innych publicznych gmachów jeden budynek, z dawien dawna spotykany we wszystkich niemal miastach, dużych czy małych, mianowicie przytułek. W przytułku tym, w dniu, którego daty przytaczać nie potrzebuję, gdyż nie może  ona — przynajmniej w obecnym stadium całej sprawy — mieć dla czytelnika żadnego zgoła znaczenia, urodziła się istota śmiertelna, której imię i nazwisko znalazło się w nagłówku niniejszego rozdziału.

Odkąd lekarz gminny wprowadził je na ten świat smutku i troski, przez dłuższą jeszcze chwilę było nader wątpliwe, czy dziecko dożyje momentu, gdy potrzebne mu będzie jakiekolwiek imię i nazwisko. Gdyby nie dożyło, jest rzeczą więcej niż prawdopodobną, że niniejsza kronika nigdy by się nie ukazała, a gdyby się ukazała, obejmowałaby co najwyżej dwie strony i miałaby tę nieocenioną zaletę, że byłaby najbardziej zwięzłą i wierną biografią w literaturze wszystkich epok i krajów.

Choć bynajmniej nie jestem skłonny utrzymywać, że przyjście na świat w przytułku jest samo przez się najszczęśliwszą i najbardziej godną zazdrości okolicznością, jaka może się przytrafić istocie ludzkiej, to jednak chcę twierdzić, że w tym szczególnym wypadku była to dla Oliwera Twista najlepsza rzecz, która mogła mu się zdarzyć. Faktem jest, że było bardzo trudno nakłonić Oliwera, by podjął trud oddychania — trud istotnie ciężki, lecz będący zwyczajowo nieodzownym warunkiem naszego lekkiego skądinąd istnienia. Przez pewien czas leżał dusząc się na materacyku i ważył się pomiędzy tym światem a tamtym, przy czym równowaga była raczej zachwiana: szala przechylała się zdecydowanie na stronę tego ostatniego. Otóż gdyby w owym krótkim okresie otaczały Oliwera troskliwe babcie, niespokojne ciotki, doświadczone pielęgniarki i wielce uczeni lekarze, byliby go nieuchronnie i niewątpliwie zabili w mgnieniu oka. Ponieważ jednak nie było przy nim nikogo prócz starej nędzarki, nieco zamroczonej większą niż zazwyczaj porcją piwa, i lekarza gminnego, który z urzędu załatwiał tego rodzaju sprawy, Oliwer i natura musieli sami rozstrzygnąć kwestię pomiędzy sobą. Skończyło się tym, że po paru chwilach walki Oliwer odetchnął, kichnął i jął obwieszczać mieszkańcom przytułku, że oto na barki gminy spadł nowy ciężar. Czynił to zaś najgłośniejszym wrzaskiem, jakiego można było w granicach rozsądku oczekiwać od niemowlęcia płci męskiej, władającego ową wielce pożyteczną bronią, którą jest głos, zaledwie od trzech i jednej czwartej minuty.

Podczas gdy Oliwer dawał ów pierwszy dowód swobodnej i prawidłowej działalności pluć, poruszyła się zeszyta z gałganów kołdra, narzucona niedbale na żelazne łóżko. Znad poduszki uniosła się z trudem blada twarz młodej kobiety i słaby glos niewyraźnie wymówił te słowa:

— Pokażcie mi dziecko, a potem już umrę.

Lekarz siedział z twarzą zwróconą do kominka, na przemian rozcierając ręce i grzejąc je przy ogniu. Gdy młoda kobieta przemówiła, podniósł się i podchodząc do wezgłowia, rzekł tonem dobrotliwszym, niż można się było po nim spodziewać:

— No, no, nie trzeba jeszcze mówić o umieraniu.

— Daj jej, Boże, zdrowie, pewno, że nie! — wtrąciła babka, spiesznie wkładając do kieszeni butelkę z zielonego szkła, której zawartości próbowała przedtem w kącie z widocznym zadowoleniem. — Daj jej, Boże, zdrowie, kochaneczce, kiedy pożyje tyle co ja, panie doktorze, i urodzi trzynaścioro dzieci, i wszystkie umrą oprócz tych dwojga, co są ze mną w przytułku, wtedy zmądrzeje i nie będzie się tak przejmować, daj jej, Boże, zdrowie, kochaneczce. Pomyśl, co to jest być matką, moje jagniątko, pomyśl tylko.

Najwidoczniej jednak owa pocieszająca wizja macierzyństwa nie osiągnęła pożądanego skutku. Chora potrząsnęła głową i wyciągnęła rękę w kierunku dziecka.

Lekarz złożył je w jej ramiona. Matka namiętnie przycisnęła zimne, zbielałe wargi do jego czółka, przesunęła dłońmi po swojej twarzy, rozejrzała się nieprzytomnie, wzdrygnęła się opadła na poduszkę — i umarła. Rozcierali jej pierś, ręce i skronie, lecz krew przestała krążyć na zawsze. Mówili słowa nadziei i pociechy. Ale nadzieja i pociecha od nazbyt dawna były jej obce.

— Już po wszystkim, moja pani! — rzekł w końcu lekarz.

— Tak, tak, biedactwo! — odparła babka podnosząc korek od zielonej butelki, który wypadł na poduszkę, gdy pochyliła się, by zabrać dziecko. — Biedactwo!

— Jeżeli dziecko będzie płakać, to naturalnie, babciu, proszę przysłać po mnie na górę — rzekł lekarz nakładając z wielkim namaszczeniem rękawiczki. — Bardzo być może, że będzie z nim kłopot. Jeśli tak, proszę mu dać trochę kleiku. — Włożył kapelusz i kierując się ku drzwiom zatrzymał się po drodze przy łóżku. — A ładna z niej była dziewczyna — dodał. — Skąd ona się wzięła?

— Przywieźli ją tu wczoraj wieczorem — odrzekła stara — z rozkazu kierownika opieki gminnej.  Ktoś ją znalazł, jak leżała na ulicy. Szła widać z daleka, bo trzewiki podarte miała na strzępy; ale skąd szła i dokąd, tego nikt nie wie.

Lekarz pochylił się nad ciałem i podniósł lewą dłoń umarłej.

— Zawsze ta sama historia — powiedział kiwając głową — obrączki, jak widzę, nie ma. No! Dobranoc!

I pan doktor poszedł na obiad; babka zaś zaznajomiła się raz jeszcze z zawartością zielonej butelki; usiadła na niskim stołku przy kominku i zabrała się do ubierania noworodka.

Jakimże znakomitym przykładem potęgi ubioru był mały Oliwer Twist! Zawinięty w kołderkę, która stanowiła do tej pory całe jego odzienie, mógł uchodzić za dziecko szlachcica lub żebraka. Człowiekowi niewtajemniczonemu, choćby nie wiedzieć jak dumnemu, trudno by było określić jego stanowisko społeczne. Ale teraz, gdy nałożono mu stare perkalowe sukienki, pożółkłe od ciągłego używania, był już napiętnowany i opatrzony etykietą i natychmiast zajął właściwe sobie miejsce, jako dziecko na opiece gminy — sierota z przytułku — nędzne, na pół zagłodzone popychadło, które spotka się na świecie tylko z razami i szturchańcami, od wszystkich doznając wzgardy, od nikogo litości.

Oliwer krzyczał z całej siły. Gdyby mógł wiedzieć, że jest sierotą zdanym na łaskę litościwych członków rady kościelnej i zarządu dobroczynności gminnej, zapewne płakałby jeszcze głośniej.

ROZDZIAŁ DRUGI

W KTÓRYM JEST MOWA O WYCHOWANIU, WYKSZTAŁCENIU I WIKCIE OLIWERA TWISTA

Przez następne osiem czy dziesięć miesięcy Oliwer był ofiarą systematycznego wyzysku i oszustwa. Karmiony był sztucznie. Władze przytułku we właściwym czasie doniosły władzom gminnym, w jak żałosnej sytuacji znajduje się osierocone niemowlę, głodne i opuszczone. Władze gminne z godnością poinformowały się u władz przytułku, czy nie ma w obecnej chwili w „zakładzie” żadnej niewiasty, która byłaby w stanie udzielić Oliwerowi Twistowi potrzebnej mu opieki i pożywienia. Władze przytułku odpowiedziały pokornie, że nie ma. Na to władze gminne powzięły wielkoduszne i humanitarne postanowienie, że Oliwer ma być oddany „na fermę”, czyli innymi słowy, że należy go wysłać do filii przytułku oddalonej o jakieś trzy mile, gdzie dwadzieścioro czy trzydzieścioro innych młodocianych przestępców przeciw prawu o ubogich przez cały dzień tarzało się swobodnie po podłodze, bez krępującego obciążenia nadmiarem jadła i odzienia, pod macierzyńskim nadzorem pewnej starszej niewiasty, która przyjmowała tych winowajców za wynagrodzeniem — i dla wynagrodzenia — siedmiu i pół  pensa tygodniowo od główki. Ekwiwalent siedmiu i pół pensa na tydzień stanowi dla dziecka wikt nader obfity; czego się to nie dostanie za siedem i pół pensa! Wystarczy tego, by przeciążyć dziecinny żołądek i zaszkodzić mu. Starsza niewiasta była kobietą mądrą i doświadczoną; wiedziała, co dzieciom wychodzi na dobre, a nade wszystko miała nadzwyczaj dokładne wyobrażenie o tym, co wychodzi na dobre jej samej. Toteż większą część tygodniowej opłaty przywłaszczała sobie na własny użytek i skazywała wzrastające pokolenie wychowanków gminy na porcje mniejsze nawet od tych, które im pierwotnie wyznaczono. W ten sposób potrafiła znaleźć coś, co było jeszcze niżej niż samo dno nędzy, okazując się eksperymentalną filozofką niepośledniej miary.

Wszyscy znają historię innego eksperymentalnego filozofa, który wymyślił wspaniałą teorię głoszącą, że koń może żyć bez jedzenia, i który znakomicie zademonstrował jej słuszność przyzwyczaiwszy swego własnego konia do poprzestawania na jednym źdźble słomy dziennie. Byłby też niewątpliwie doprowadził do tego, by koń, nie jedząc nic zupełnie, pozostał żwawym i brykającym wesoło zwierzęciem, gdyby ów nie był zdechł na dwadzieścia cztery godziny przed tym, zanim miał otrzymać pierwszą ponętną i wystarczającą rację swej powietrznej paszy. Na nieszczęście dla eksperymentalnej filozofii niewiasty, pod której troskliwą opiekę przekazano Oliwera Twista, działaniu wymyślonego przez nią systemu towarzyszył zwykle podobny skutek, gdyż właśnie w chwili gdy jakiemuś dziecku udawało się pozostawać przy życiu na możliwie najmniejszej porcji możliwie najmniej posilnej strawy, zdarzało się jak na złość w ośmiu i pół wypadkach na dziesięć, że albo nabawiało się choroby z niedostatku i zimna, albo wpadało do ognia wskutek niedopatrzenia, albo przypadkowo coś go przygniatało. Wszystkie te wypadki kończyły się przeważnie przeniesieniem się nieszczęśliwego maleństwa na tamten świat, gdzie mogła wreszcie połączyć się z przodkami, których na tym świecie nigdy nie znało.

Niekiedy zdarzało się jakieś szczególnie ciekawe śledztwo w sprawie wychowanka gminy, który przez nieuwagę przygnieciony został ciężkim łóżkiem lub przypadkowo doznał śmiertelnych oparzeń gorącą wodą przy praniu — ten ostatni wypadek nie przytrafiał się wprawdzie często, gdyż wszelkie czynności przypominające pranie były na fermie wielką rzadkością. Wówczas przysięgłym przychodziło czasem do głowy zadawać kłopotliwe pytania albo ożywieni duchem buntu obywatele gminy kładli swe podpisy pod jakąś naganą. Tym bezczelnym poczynaniom stawiało jednak niebawem kres świadectwo lekarza oraz zeznania woźnego. Pierwszy dokonywał sekcji zwłok i nigdy nic w nich nie znajdował (co było rzeczywiście bardzo prawdopodobne), a drugi nieodmiennie zaprzysięgał wszystko, czego gmina sobie życzyła, składając tym dowód wielkiego samozaparcia. Poza tym członkowie zarządu odbywali od czasu do czasu pielgrzymki na fermę i zawsze wysyłali poprzedniego dnia woźnego, by zapowiedział ich przybycie. Toteż gdy oni nadchodzili, dzieci wyglądały zawsze czysto i schludnie, a czegoż więcej można było wymagać?

Trudno oczekiwać, by ten system chowania dzieci mógł wydawać jakieś bardzo niezwykłe i bujne plony. Dziewiąta rocznica urodzenia Oliwera Twista zastała go bladym i chudym chłopczyną o nieco za małym wzroście i zdecydowanie za małym obwodzie ciała. Ale natura czy też prawa dziedziczności umieściły w piersi Oliwera niezwykle mocnego ducha. Dzięki mizernemu wiktowi zakładowemu miał on pod dostatkiem miejsca do rozwoju i może właśnie tej okoliczności przypisać należy fakt, że chłopiec w ogóle doczekał dziewiątych urodzin. W każdym razie były to jego dziewiąte urodziny. Obchodził je w piwnicy na węgiel w doborowym towarzystwie dwóch innych młodzieńców; właśnie sprawiwszy wszystkim trzem solidne lanie zamknięto ich za to, iż wręcz bezczelnie twierdzili, że są głodni, gdy nagle zacną kierowniczkę zakładu, panią Mann, zaskoczył niespodziany widok woźnego, pana Bumble, mocującego się z furtką od ogrodu.

— Boże miłosierny! To pan, panie Bumble? — rzekła pani Mann wysuwając głowę przez okno w dobrze udanej ekstazie radości. — (Zuzanno, zabierz Oliwera i tamte dwa bachory na górę i umyj ich w tej chwili!) A to dopiero, panie Bumble, jakże się cieszę, że pana widzę, jak mi Bóg miły!

Pan Bumble był człowiekiem otyłym i cholerykiem, więc zamiast w podobnym duchu odpowiedzieć na to serdeczne powitanie, potrząsnął z całej siły furtką, po czym obdarzył ją kopniakiem, godnym zaiste nogi woźnego.

— Jej, pomyśleć tylko — mówiła pani Mann wybiegając przed dom (gdyż do tego czasu chłopców zabrano już z piwnicy) — pomyśleć tylko, że mogło wylecieć mi z głowy, że furtka jest zaryglowana od wewnątrz przez wzgląd na te kochane dzieciątka! Proszę pana, niech pan wejdzie; niech pan wejdzie do środka, panie Bumble, proszę pana bardzo.

Chociaż zaproszeniu temu towarzyszył dyg, który mógł zmiękczyć serce członka rady kościelnej, nie ugłaskał on bynajmniej woźnego.

— Czy pani uważa to za godziwe i świadczące o należytym respekcie zachowanie, pani Mann — spytał pan Bumble zaciskając pięść na swej lasce — żeby trzymać pod furtką urzędników gminy, kiedy przychodzą do pani w interesie gminy, w sprawie gminnych sierot? Czy pani zdaje sobie sprawę, że pani jest, można powiedzieć, uosobieniem gminy i jej funkcjonariuszką?

— Zapewniam pana, panie Bumble, że chciałam tylko powiedzieć tym dzieciątkom, które tak pana kochają, że to pan nadchodzi — odpowiedziała z wielką pokorą pani Mann.

Pan Bumble miał bardzo wysokie wyobrażenie o swych oratorskich zdolnościach i o swej ważności. Zademonstrował już pierwsze i podkreślił drugą. Teraz więc złagodniał.

— No, no, pani Mann — odparł spokojniejszym tonem. — Może tak i jest, jak pani mówi; może tak i jest. Prowadź mnie pani do domu, bo przychodzę w interesie i mam pani coś do powiedzenia.

Pani Mann wpuściła woźnego do niewielkiej bawialni o podłodze z cegły. Wysunęła dla niego krzesło i ceremonialnie złożyła stosowany kapelusz i laskę na stole. Pan Bumble otarł z czoła pot wywołany marszem, spojrzał ze spokojną dumą na swój stosowany kapelusz i uśmiechnął się. Tak, uśmiechnął się. Woźni są tylko ludźmi i pan Bumble uśmiechnął się.

— A teraz niechże się pan nie obraża za to, co powiem — zauważyła pani Mann z ujmującą słodyczą. — Jest pan po długim marszu, inaczej nie wspomniałabym o tym. Chce się pan napić kropelkę czegoś, panie Bumble?

— Ani kropli. Ani kropelki — rzekł pan Bumble machając ręką z godnością, lecz niezbyt energicznie.

— A ja myślę, że owszem — odrzekła pani Mann, która zwróciła uwagę na ton odmowy i towarzyszący jej gest. — Tylko tycią kropeleczkę, z odrobiną zimnej wody i kawałkiem cukru.

Pan Bumble zakaszlał.

— No, tylko tyciusieńką kropeleczkę — ciągnęła pani Mann przekonywająco.

— A co to jest? — spytał woźny.

— Ależ to, czego muszę trochę w domu trzymać, żeby dolewać do miksturki tym najmilszym dzieciątkom, kiedy są chore, panie Bumble — odparła pani Mann otwierając stojący w rogu kredens i wyjmując zeń butelkę i szklankę. — To gin. Nie oszukam pana, panie Bumble. To gin.

— Daje pani dzieciom miksturkę, pani Mann? — spyta! Bumble śledząc oczami interesujący proces mieszania.

— Ach, niech je Pan Bóg błogosławi, daję im, daję, choć to takie drogie — odrzekła opiekunka. — Nie mogłabym patrzeć, jak cierpią na moich oczach, wie pan o tym dobrze, proszę pana.

— Nie — rzekł pan Bumble tonem aprobaty — rzeczywiście, nie mogłaby pani. Ludzka z pani kobieta, pani Mann. — (Przy tych słowach postawiła przed nim szklankę.) — Skorzystam z pierwszej okazji, żeby wspomnieć o tym zarządowi. — (Przysunął szklankę do siebie.) — Ma pani serce matki, pani Mann. — (Zamieszał napój.) — Z przyjemnością, z przyjemnością piję pani zdrowie, pani Mann — i wypił połowę zawartości szklanki.

— A teraz interesy — rzekł woźny wyjmując skórzany portfel. — To pół ochrzczone dziecko, Oliwer Twist, skończyło dziś dziewięć lat.

— Niech go Pan Bóg błogosławi! — wtrąciła pani Mann pocierając do czerwoności lewe oko rogiem fartucha.

— I pomimo zaofiarowanej nagrody dziesięciu funtów, następnie zwiększonej do dwudziestu funtów, pomimo największych i można powiedzieć, nadludzkich wysiłków ze strony naszej gminy — rzekł Bumble — nie zdołaliśmy się nigdy dowiedzieć, kto był jego ojcem, ani jakie było pochodzenie, nazwisko i sta... stanowisko jego matki.

Pani Mann wzniosła ręce w zadziwieniu, ale po chwili namysłu spytała:

— Więc jak to się stało, że on ma w ogóle jakieś nazwisko? Woźny wyprostował się na krześle z wielką dumą i powiedział:

— Ja je wymyśliłem.

— Pan, panie Bumble!

— Ja, pani Mann. Nazywamy nasze znajdy według alfabetu. Poprzedni był na S — nazwałem go Swubble. Ten był na T — nazwałem go Twist. Następny będzie Unwin, a jeszcze następny Vilkins. Mam naszykowane nazwiska do końca alfabetu i — kiedy dojdziemy do Z — jeszcze raz przez cały alfabet.

— Ależ to z pana cały literat! — powiedziała pani Mann. — No, no, no — rzekł woźny, najwidoczniej mile połechtany komplementem — może i tak, pani Mann, może i tak. — Wychylił resztę ginu z wodą i dodał: — Ponieważ Oliwer jest już za duży, żeby tu pozostać, więc zarząd zadecydował zabrać go z powrotem do przytułku. Przyszedłem sam, żeby go zabrać. Proszę mi go więc natychmiast sprowadzić.

— Zaraz to zrobię — rzekła pani Mann i wyszła w tym celu z pokoju. Po chwili Oliwer, z którego twarzy i rąk zdjęto tymczasem tyle zewnętrznej powłoki brudu, ile dało się zeskrobać przy jednym myciu, pojawi! się, prowadzony za rękę przez swą życzliwą opiekunkę.

— Ukłoń się panu, Oliwerze — rzekła pani Mann.

Oliwer spełnił polecenie, dzieląc ukłon pomiędzy woźnego siedzącego na krześle a leżący na stole stosowany kapelusz.

— Pójdziesz ze mną, Oliwerze? — spytał pan Bumble majestatycznym głosem.

Oliwer już miał odrzec, że z największą chęcią pójdzie stąd z kimkolwiek, gdy podnosząc wzrok ujrzał panią Mann, która stanęła za krzesłem woźnego i groziła pięścią z wyrazem wściekłości na twarzy. Natychmiast pojął, o co chodzi, gdyż pięść owa zbyt często spadała na jego ciało, by wspomnienie jej nie utkwiło głęboko w pamięci chłopca.

— A czy ona pójdzie ze mną? — zapytał biedny Oliwer.

— Nie, ona nie może — odrzekł pan Bumble. — Ale będzie czasem przychodziła cię odwiedzać.

Nie było to dla dziecka wielką pociechą. Choć mały, miał jednakże dość rozumu, by udać wielki żal na wiadomość, że ma odejść. Nie trudno było chłopcu przywołać łzy do oczu. Głód i niedawno doznane krzywdy są wielką pomocą, jeśli chce się płakać, toteż Oliwer rozpłakał się doprawdy bardzo naturalnie. Pani Mann obdarzyła go tysiącem uścisków i — czego Oliwer potrzebował znaczniej bardziej — kromką chleba z masłem, w obawie, by przybywając do przytułku nie wydał się zbytnio wygłodniały. Z kawałkiem chleba w ręku i gminną czapeczką z brunatnego sukna na głowie, Oliwer wyruszył tedy pod przewodnictwem pana Bumble z nieszczęsnego domu, w którym ani jedno dobre słowo czy spojrzenie nie rozświetliło nigdy ponurego smutku jego dziecięcych lat. A jednak gdy furtka zamknęła się za nim, wybuchnął szlochem dziecinnego żalu. Jakkolwiek niewiele warci byli mali towarzysze niedoli, których pozostawiał za sobą, przecież byli to jedyni jego przyjaciele, i po raz pierwszy w sercu dziecka zrodziło się poczucie, jak bardzo jest samotne na wielkim, szerokim świecie.

Pan Bumble szedł naprzód wielkimi krokami. Mały Oliwer trzymał się mocno jego złociście szamerowanego mankietu i dreptał obok niego, pytając co ćwierć mili, czy są już „prawie na miejscu”. Na te pytania pan Bumble odpowiadał bardzo krótko i burkliwie, gdyż chwilowy dobry humor, który mieszanina ginu z wodą wzbudza w niektórych sercach, ulotnił się i pan Bumble był już znowu woźnym.

Oliwer przebywał w murach przytułku zaledwie kwadrans i zdążył właśnie połknąć drugi kawałek chleba, gdy wrócił pan Bumble, który oddał go był pod opiekę jakiejś starej kobiety. Powiedział, że dziś zbiera się zarząd i że ów zarząd nakazuje mu natychmiast stawić się przed sobą.

Nie mając ściśle określonego pojęcia o tym, co to jest żywy zarząd Oliwer zdumiał się nieco tą wiadomością i nie bardzo wiedział, czy powinien śmiać się, czy płakać. Nie miał jednak czasu rozmyślać nad tym zagadnieniem, bowiem pan Bumble uderzył go laską po głowie, aby go rozbudzić, a drugi raz po plecach, żeby go rozruszać, po czym kazał mu iść za sobą i zaprowadził go do dużego wybielonego pokoju, w którym siedziało wokoło stołu ośmiu czy dziesięciu tłustych panów. Na prezydialnym miejscu, w fotelu nieco wyższym od pozostałych, siedział szczególnie gruby pan o okrągłej, bardzo czerwonej twarzy.

— Ukłoń się zarządowi — rzekł Bumble. Oliwer starł parę łez, które wisiały jeszcze na jego rzęsach, i nie widząc żadnej deski prócz stołu szczęśliwie ukłonił się temu ostatniemu.

— Jak się nazywasz, chłopcze? — zapytał pan w wysokim fotelu.

Oliwer przestraszył się na widok tylu panów; strach ten przyprawił go o drżenie, a woźny uderzył go jeszcze raz w plecy, co przyprawiło go o płacz. Dwie te przyczyny spowodowały, że odpowiedział bardzo cichym i zalęknionym głosem, na co pewien pan w białej kamizelce orzekł, że chłopiec jest głupi. Był to znakomity sposób podniesienia go na duchu i ośmielenia go

— Chłopcze — rzekł pan w wysokim fotelu — posłuchaj mnie. Przypuszczam, że wiesz, iż jesteś sierotą?

— A co to takiego jest, proszę pana? — zapytał biedny Oliwer.

— Ten chłopak naprawdę jest głupi; tak mi się też od razu zdawało — powiedział pan w białej kamizelce.

— Cicho! — rzekł ten pan, który odezwał się pierwszy. — Wiesz, że nie masz ojca ani matki i że wychowała cię gmina, prawda?

— Tak, proszę pana — odparł Oliwer płacząc gorzko.

— Czego płaczesz? — spytał pan w białej kamizelce. I rzeczywiście bardzo to było niezwykłe. Dlaczegoż ten chłopiec mógł płakać?

— Mam nadzieję, że odmawiasz pacierz co wieczór — rzekł jeszcze inny pan ochrypłym głosem — i jak przystało na chrześcijanina, modlisz się za tych, którzy cię żywią i opiekują się tobą.

— Tak, proszę pana — wyjąkał chłopiec. Pan, który przemówił ostatni, miał nieświadomie rację. Oliwer byłby naprawdę chrześcijaninem, i to wyjątkowo dobrym chrześcijaninem, gdyby się modlił za tych, którzy go żywili i darzyli swą opieką. Ale nie modlił się, ponieważ nikt go tego nie nauczył.

— No, więc przybyłeś tu, żeby otrzymać wykształcenie i nauczyć się pożytecznego rzemiosła — rzekł rumiany pan w wysokim fotelu.

— I zaczniesz jutro o szóstej rano skubać pakuły — dodał ten ponury w białej kamizelce.

Za oba te dobrodziejstwa, zespolone w jednym prostym procesie skubania pakuł, Oliwer według wskazówki woźnego podziękował niskim ukłonem, po czym zapędzono go do dużej sypialnej sali, gdzie na twardym, nieprzytulnym łóżku póty gorzko płakał, aż usnął. Cóż za szlachetna ilustracja dobrotliwych praw angielskich! Pozwalają nędzarzowi usnąć!

Biedny Oliwer! Ani się domyślał leżąc uśpiony w błogiej nieświadomości wszystkiego, co go otaczało, że tegoż dnia zarząd powziął decyzję, która miała wywrzeć zasadniczy wpływ na dalsze jego losy. Tak jednak było. A oto ona:

Członkowie zarządu byli to bardzo mądrzy, głębocy filozofowie i kiedy skierowali swą uwagę na przytułek, odkryli natychmiast coś, czego zwykli ludzie nigdy by nie dostrzegli — oto nędzarzom było w nim dobrze! Było to zgoła miejsce publicznej rozrywki dla biedniejszych klas społecznych; gospoda, w której nic nie trzeba było płacić; śniadanie, obiad, podwieczorek i kolacja za publiczne pieniądze przez cały okrągły rok; istny raj, w którym można było nieustannie się bawić i nic nie robić. — Oho! — rzekł zarząd z bardzo mądrą miną — już my tu zrobimy porządek; raz dwa położymy kres temu wszystkiemu. — Wprowadzili więc zasadę, że wszystkim nędzarzom należy dać wybór (zmuszać bowiem nikogo nie będą, broń Boże!) pomiędzy stopniową śmiercią głodową w przytułku a szybką — poza jego murami. W tym celu zawarli umowę z zakładami wodociągowymi o nieograniczoną dostawę wody, a z kupcem zbożowym o dostarczanie od czasu do czasu niewielkiej ilości płatków owsianych i jęli wydawać trzy razy dziennie posiłki z cienkiego kleiku. Dwa razy na tydzień dodawano po jednej cebuli, a w niedzielę — pól bułki. Ustanowili też wiele innych mądrych i humanitarnych przepisów odnośnie dam, których tu przytaczać nie potrzeba. Podjęli się łaskawie rozwodzenia nędzarzy żyjących w związku małżeńskim a to przez wzgląd na wielkie koszty rozprawy sądowej w Kolegium Doktorów. Zamiast więc zmuszać mężczyznę do utrzymywania rodziny, jak to robili dotychczas, rodzinę mu zabierali i czynili zeń kawalera! Trudno przewidzieć, ilu kandydatów do opieki społecznej mogło się zacząć zgłaszać ze wszystkich klas społecznych z uwagi na te dwa ostatnie zarządzenia, gdyby warunkiem do korzystania z nich nie był przytułek. Ale członkowie zarządu mieli głowy nie od parady i przewidzieli tę okoliczność. Opieka społeczna była nierozerwalnie związana z przytułkiem i kleikiem, a to odstraszało ludzi.

W ciągu sześciu pierwszych miesięcy po przeniesieniu Oliwera system ten znajdował się w pełnym rozkwicie. Z początku okazał się nader kosztowny z uwagi na coraz większą ilość rachunków wystawianych przez przedsiębiorcę pogrzebowego oraz na konieczność zwężania wszystkim nędzarzom ubrań, które po paru tygodniach kleiku trzepotały luźno na ich wynędzniałych, pochudłych postaciach. Ale równocześnie ze szczupleniem nędzarzy szczuplała również liczba mieszkańców przytułku, toteż zarząd nie posiadał się z radości.

Izba, w której dawano jeść chłopcom, była to duża kamienna sala z kotłem w jednym końcu, z którego to kotła w godzinach posiłku kierownik zakładu, przyodziany do tego celu w fartuch, z pomocą jednej lub dwu kobiet wydzielał chochlą kleik. Znakomitej tej strawy każdy chłopiec otrzymywał jedną miseczkę, nie więcej — oprócz dni wielkich świąt publicznych, kiedy to dostawał jeszcze dwie i ćwierć uncji chleba. Naczyń myć nigdy nie było trzeba. Chłopcy wyskrobywali je łyżkami aż do połysku, a skończywszy tę operację (która nigdy zbyt długo nie trwała, ponieważ naczynia były prawie tej samej wielkości co łyżki) siedzieli wpatrzeni w kocioł tak głodnymi oczyma, jakby chcieli pożreć same cegły, którymi był obmurowany. Jednocześnie pracowicie obsysali sobie palce, chcąc zlizać każdą kropelkę kleiku, która przypadkiem mogła na nie upaść. Chłopcy mają przeważnie doskonały apetyt. Oliwer Twist i jego towarzysze przez trzy miesiące cierpieli męki powolnego zagłodzenia. W końcu stali się pod wpływem głodu tak żarłoczni i zdziczali, że jeden chłopiec, duży na swój wiek i nieprzyzwyczajony do takiego wiktu (ojciec jego prowadził kiedyś małą garkuchnię), napomknął złowieszczo towarzyszom, że jeśli nie dostanie jeszcze jednej miski kleiku per diem, nie ręczy, czy którejś nocy nie zje chłopca, który spał obok niego i — tak się akurat składało — był słabowitym, małym jeszcze dzieckiem. Wzrok jego, gdy to mówił, był dziki i zgłodniały, toteż uwierzyli mu bez zastrzeżeń. Urządzono naradę; rzucono losy, kto ma tegoż wieczoru podejść po kolacji do kierownika i poprosić o więcej. Los padł na Oliwera Twista.

Wieczór nadszedł i chłopcy zajęli miejsca. Kierownik w swym uniformie kucharza zajął miejsce przy kotle; jego pomocnicenędzarki stanęły za nim; wydzielono kleik i przed krótkim posiłkiem odmówiono długą modlitwę. Kleik zniknął; chłopcy poszeptali między sobą i zaczęli mrugać na Oliwera, a najbliżsi jego sąsiedzi zaczęli go poszturchiwać. Oliwer był jeszcze dzieckiem, ale — doprowadzony głodem do ostateczności — był tak nieszczęśliwy, że nie dbał już o nic. Wstał od stołu, podszedł z miską i łyżką w ręce do kierownika i rzekł, nieco przerażony własnym zuchwalstwem:

— Proszę pana, ja proszę więcej.

Kierownik był zdrowym, tęgim mężczyzną, lecz zrobił się bardzo blady. Przez parę sekund, osłupiały ze zdumienia, wytrzeszczał oczy na małego buntownika, potem — dla utrzymania równowagi — całym ciężarem oparł się o kocioł. Pomocnice zdrętwiały z zadziwienia, a chłopcy ze strachu.

— Co?! — wykrztusił wreszcie kierownik słabym głosem.

— Proszę pana — powtórzył Oliwer — ja proszę więcej. Kierownik uderzył Oliwera w głowę chochlą, chwycił go za ramiona jak w kleszcze i wrzasnął z całych sił, wzywając woźnego.

Zarząd odbywał właśnie uroczyste conclave, kiedy wbiegł do pokoju ogromnie wzburzony pan Bumble i powiedział zwracając się do pana w wysokim fotelu:

— Panie Limbkins, przepraszam wielmożnego pana. Oliwer Twist poprosił o więcej!

Nastąpiło ogólne poruszenie. Zgroza odmalowała się na wszystkich obliczach.

— O więcej! — rzekł pan Limbkins. — Uspokój się pan, Bumble, i odpowiedz mi wyraźnie. Czy mam rozumieć, że poprosił o więcej zjadłszy kolację wyznaczoną mu według receptury?

— Tak jest, wielmożny panie.

— Ten chłopak będzie wisiał — rzekł pan w białej kamizelce. — Już ja wiem, że ten chłopak będzie kiedyś wisiał!

Nikt nie sprzeciwił się tej proroczej opinii. Wszczęto ożywioną dyskusję. Wydano nakaz natychmiastowego zamknięcia Oliwera; a następnego ranka przylepiono na bramie ogłoszenie oferujące nagrodę w wysokości pięciu funtów temu, kto zechce uwolnić gminę od Oliwera Twista. Innymi słowy, proponowano pięć funtów oraz Oliwera Twista każdemu mężczyźnie czy kobiecie, którzy by potrzebowali terminatora do jakiegokolwiek zajęcia, rzemiosła czy zawodu.

— Nigdy w życiu o niczym nie byłem tak przekonany — rzekł pan w białej kamizelce, kiedy następnego ranka stukając do bramy przeczytał ogłoszenie — nigdy w życiu o niczym nie byłem tak przekonany, jak o tym, że ten chłopak będzie kiedyś wisiał.

Ponieważ zamierzam w dalszym ciągu wykazać, czy pan w białej kamizelce miał słuszność, czy się mylił, więc może osłabiłbym zainteresowanie niniejszą opowieścią (jeśli je ona w ogóle budzi), mówiąc już teraz, czy życie Oliwera Twista doczekało się takiego gwałtownego końca, czy też nie.

ROZDZIAŁ TRZECI

OPOWIADA, JAK OLIVER TWIST OMAL NIE DOSTAŁ ZAJĘCIA, KTÓRE NIE BYŁOBY SYNEKURĄ

Przez tydzień od chwili bezbożnej i świętokradczej zbrodni, jaką popełnił upominając się o więcej, Oliwer pozostawał uwięziony w ciemnym i pustym pokoju, w którym go zamknięto z mądrego i łaskawego rozkazu zarządu. Na pierwszy rzut oka zdawać by się mogło całkiem rozsądnym przypuszczenie, że gdyby żywił należyty szacunek dla przepowiedni pana w białej kamizelce, raz na zawsze wsławiłby go jako proroka, przywiązując jeden koniec swej chustki do nosa do haka w ścianie, a do drugiego końca przymocowując własną osobę. Czynowi temu wszakże stanął na przeszkodzie pewien fakt, a mianowicie, że ponieważ chustki są niewątpliwie artykułem zbytku, nosy nędzarzy zostały ich pozbawione po wszystkie czasy na mocy specjalnego rozkazu wydanego uroczyście i opatrzonego własnoręcznymi podpisami oraz pieczęciami przez obradujący zarząd. Jeszcze większą przeszkodą była młodość Oliwera i jego dziecinne usposobienie. Płakał więc tylko gorzko przez dzień cały, a kiedy nastała długa, posępna noc, zasłonił sobie oczy rączkami, by ukryć się przed ciemnością, i skuliwszy się w kącie, próbował zasnąć. Budził się jednak ciągle, zrywał z drżeniem i przytulał coraz bliżej do ściany, jak gdyby dotknięcie nawet tej zimnej, twardej powierzchni było mu ochroną w tym ponurym, pustym miejscu.

Niechże wrogowie „systemu” nie przypuszczają ani na chwilę, że w okresie samotnego uwięzienia pozbawiono Oliwera zdrowego ruchu, przyjemnego towarzystwa i zbawiennych pociech religijnych. Jeśli chodzi o ruch, pogoda była rozkosznie zimna i co rano pozwalano mu dokonać ablucji pod pompą na kamiennym podwórku w obecności pana Bumble, który częstym użyciem laski chronił go przed przeziębieniem i sprawiał, że ciało jego przenikał przejmujący dreszcz. Co się tyczy towarzystwa, co drugi dzień sprowadzano go do sali, w której chłopcy spożywali posiłki, i tam chłostano publicznie dla powszechnej przestrogi i przykładu. A pociechy religijnej nie tylko go nie pozbawiono, lecz przeciwnie, co wieczór w porze pacierza wpędzano go przy pomocy kopniaków do tejże sali, gdzie wolno mu było wysłuchać — gwoli pociechy —— wspólnej modlitwy chłopców. Do modlitwy tej z woli zarządu włączono specjalny dodatek, w którym chłopcy błagali o to, by Bóg uczynił ich dobrymi, cnotliwymi, zadowolonymi z losu i posłusznymi tudzież ustrzegł ich przed grzechami i występkami Oliwera Twista. Z tekstu modlitwy okazywało się jasno, że Oliwer cieszy się szczególną protekcją i opieką nieczystych mocy i jest towarem pochodzącym wprost z diabelskiej manufaktury.

Zdarzyło się pewnego ranka, podczas gdy sprawy Oliwera znajdowały się w tym miłym, rokującym najlepsze nadzieje stanie, że pan Gamfield, kominiarz, szedł sobie główną ulicą, rozmyślając głęboko nad sposobami i możliwościami spłacenia pewnych zaległości komornego, o które gospodarz dość natarczywie się ostatnio upominał. Nawet przy najróżowszej ocenie swej sytuacji finansowej pan Gamfield zmuszony był stwierdzić, że do potrzebnej sumy brakuje mu całych pięciu funtów. Wpadłszy w pewnego rodzaju arytmetyczną rozpacz, na przemian to łamał sobie głowę, to walił swego osła, gdy wtem, mijając przytułek, zauważył ogłoszenie na bramie.

— Prrr! — zawołał pan Gamfield na osła. Osioł znajdował się w stanie całkowitego oderwania od rzeczywistości; zastanawiał się prawdopodobnie, czy po pozbyciu się z wózka ładunku w postaci dwóch worków sadzy, dane mu będzie uraczyć się paroma głąbami kapusty, toteż nie zwracając uwagi na rozkaz pana, poczłapał dalej.

Pan Gamfield wymamrotał grube przekleństwo pod adresem osła w ogóle, a jego oczu w szczególności, i pobiegłszy za nim wymierzył mu w głowę cios, którym byłby niewątpliwie rozwalił każdą czaszkę prócz oślej. Następnie schwycił za uzdę i mocno szarpnął osła za szczękę, by mu delikatnie przypomnieć, że nie jest sam sobie panem; i tymi to sposobami zmusił go do zawrócenia. Potem zdzielił go raz jeszcze po łbie, ot, po to tylko, żeby go ogłuszyć do chwili swego powrotu, i zakończywszy te czynności podszedł do bramy, chcąc przeczytać ogłoszenie.

Pan w białej kamizelce, założywszy ręce do tyłu, stał właśnie przy bramie. Przed chwilą w sali zebrań zarządu wyraził cały szereg głębokich poglądów. Teraz, zauważywszy małe nieporozumienie między panem Gamfieldem a osłem, uśmiechnął się radośnie, gdy ten pierwszy podszedł przeczytać ogłoszenie, bowiem zorientował się od razu, że pan Gamfield był właśnie takim pracodawcą, jakiego trzeba było dla Oliwera Twista. Pan Gamfield uśmiechał się również, czytając pilnie ogłoszenie, gdyż pięć funtów była to właśnie owa upragniona przezeń suma, a co do chłopca, którym była obciążona, to pan Gamfield, znając recepturę, posiłków w przytułku, był pewien, że będzie to dobry, mały wymiar, w sam raz do wąskich kominów. Toteż przesylabizował raz jeszcze ogłoszenie od początku do końca, po czym dotykając futrzanej czapki na znak pokory, zaczepił pana w białej kamizelce.

— Ja o tego chłopca, proszę pana, co to go gmina chce oddać do terminu — rzekł pan Gamfield.

— A tak, mój człowieku — powiedział z łaskawym uśmiechem pan w białej kamizelce. — No i cóż o tym powiecie?

— Jeżeli gmina chciałaby, żeby się nauczył dobrego, przyjemnego fachu w porządnej kominiarskiej firmie — odrzekł pan Gamfield — to ja potrzebuję terminatora i mogę go wziąć.

— Wejdźcie do środka — rzekł pan w białej kamizelce. Pan Gamfield pozostał chwilę przed progiem, by raz jeszcze zdzielić osła po łbie i raz jeszcze szarpnąć go za szczękę dla przestrogi, aby zwierzę nie uciekło w czasie jego nieobecności, po czym udał się za panem w białej kamizelce do pokoju, w którym Oliwer Twist zobaczył tego ostatniego po raz pierwszy.

— To paskudny fach — powiedział pan Limbkins, gdy Gamfield ponownie wyraził swoje życzenie.

— Zdarzało się już nieraz, że mali chłopcy dusili się w kominach — rzekł inny pan.

— To przez  to, że się podpala w kominie wilgotną słomą, jak się chce sprowadzić ich z powrotem na dół — odparł pan Gamfield. — Z tego jest tylko sam dym, nic żaru, a dym jest do niczego, jak się chce sprowadzić chłopaka na dół, bo go tylko usypia, a chłopakowi w to graj. Chłopaki są strasznie uparte i straszne leniuchy, wielmożni panowie, i nie ma to, jak dobry, gorący żar, żeby ich raz-dwa-trzy sprowadzić na dół. I ludzkie to też jest, wielmożni panowie, bo jeżeli wypadkiem utknęli w kominie, to jak im się stopy podpieką, lepiej starają się wydostać.

Pan w białej kamizelce zdawał, się ogromnie ubawiony tym wyjaśnieniem, lecz spojrzenie pana Limbkinsa szybko uśmierzyło jego wesołość. Następnie cały zarząd jął przez parę minut naradzać się między sobą, ale tak cicho, że usłyszeć było można tylko słowa „zaoszczędzenie wydatków”, „dobrze rozejrzeć się w rachunkach” i „kazać ogłosić drukiem sprawozdanie”. A i te tylko dlatego przypadkiem słyszeć się dały, że powtarzano je bardzo często i z wielkim naciskiem.

Na koniec szepty ustały, członkowie zarządu wrócili do swych foteli i uroczystej powagi, a pan Limbkins powiedział:

— Rozważyliśmy waszą propozycję i nie zgadzamy się na nią.

— Absolutnie — potwierdził pan w białej kamizelce.

— Stanowczo nie — dorzucili inni członkowie.

Ponieważ tak się składało, że o panu Gamfieldzie chodziły rzeczywiście głuchy, iż zatłukł już na śmierć trzech czy czterech chłopców, przyszło mu do głowy, że może zarząd, wiedziony jakimś niewytłumaczonym kaprysem, pozwolił tej nie mającej nic do rzeczy okoliczności wpłynąć na swoją decyzję. Jeśli tak, byłoby to bardzo niepodobne do ogólnie przezeń przyjętej procedury załatwiania interesów, ale ponieważ panu Gamfieldowi nie zależało specjalnie na wznowieniu tych pogłosek, zmiął czapkę w rękach i powoli oddalił się od stołu.

— Więc nie dacie mi go, wielmożni panowie? — spytał zatrzymując się przy drzwiach.

— Nie — odparł pan Limbkins — a przynajmniej, z uwagi na to, że to taki paskudny fach, sądzimy, żeście powinni otrzymać coś niecoś mniej niż nagrodę, którąśmy ofiarowali.

Oblicze pana Gamfielda rozjaśniło się. Szybkim krokiem wrócił do stołu i powiedział:

— Ą co dacie, panowie? No? Nie bądźcie tacy zawzięci na biednego człowieka. Ile dacie?

— Według mnie, trzy funty i dziesięć szylingów byłoby aż nadto — rzekł pan Limbkins.

— 0 dziesięć szylingów za dużo — rzekł pan w białej kamizelce.

— Panowie! — nalegał Gamfield — powiedzcie cztery funty. Cztery funty i pozbędziecie się go raz na zawsze. No?!

— Trzy funty i dziesięć szylingów — powtórzył pan Limbkins stanowczo.

— Podzielcież różnicę na połowę, wielmożni panowie — nastawał Gamfield. — Trzy funty piętnaście.

— Ani pensa więcej — brzmiała stanowcza odpowiedź pana Limbkinsa.

— Strasznie zawzięliście się na mnie, wielmożni panowie — rzekł Gamfield z wahaniem.

— Ech, ech! głupstwo! — powiedział pan w białej kamizelce. — I bez żadnej nagrody tanio by wam wypadło. Bierzcież go, głupi człowieku! To w sam raz dla was chłopak. Przyda mu się kij od czasu do czasu; dobrze mu to zrobi, a jego wikt niepowinien was dużo kosztować, bo nie przejadał się od urodzenia. Ha, ha, ha!

Pan Gamfield rozejrzał się chytrze po twarzach otaczających stół, a widząc na wszystkich uśmiechy, powoli sam wykrzywił usta w uśmiechu. Dobito targu. Powiadomiono natychmiast pana Bumble, że tegoż popołudnia należy Oliwera oraz jego dokumenty dostarczyć urzędnikowi sądowemu, który musi przejrzeć i podpisać kontrakt.

W następstwie tego postanowienia małego Oliwera ku wielkiemu jego zdziwieniu wypuszczono z zamknięcia i kazano mu włożyć czystą koszulę. Ledwo zdążył wykonać to zupełnie niezwykłe ćwiczenie gimnastyczne, kiedy pan Bumble przyniósł mu własnoręcznie miskę kaszy i świąteczny przydział chleba: dwie i ćwierć uncji. Na widok tych wspaniałości Oliwer zaczął bardzo żałośnie płakać, myślał bowiem — co było dość naturalne — że zarząd najwidoczniej postanowił zabić go w jakimś pożytecznym celu. Inaczej nigdy nie zaczynaliby tak go tuczyć.

— Nie psuj sobie oczu bekiem, Oliwerze, tylko zjadaj i bądź wdzięczny — rzekł pan Bumble tonem imponująco pompatycznym. — Zrobi się z ciebie terminatora, Oliwerze.

— Terminatora, proszę pana! — powiedział chłopczyk drżąc cały.

— Tak, mój Oliwerze — rzekł pan Bumble. — Ci dobrzy, święci panowie, którzy wszyscy razem zastępują ci rodziców, skoro nie masz własnych, ci panowie oddają cię do terminu. Dadzą ci stanowisko w życiu i zrobią z ciebie człowieka, chociaż kosztuje to gminę trzy funty i dziesięć szylingów! Trzy i pół funta, Oliwerze! — siedemdziesiąt szylingów — sto czterdzieści sześciopensówek! I to wszystko dla niegrzecznego sieroty, którego nikt nie może kochać.

Wygłosiwszy to przemówienie groźnym głosem, pan Bumble zatrzymał się dla zaczerpnięci tchu, a biednemu dziecku Izy jęły spływać po twarzy i rozszlochał się gorzko.

— No, no — rzekł pan Bumble nieco mniej pompatycznie, gdyż czuł się mile połechtany efektem, który wywarła jego wymowa. — No, no, Oliwerze! Wytrzyj oczy mankietem kurtki i nie płacz sobie w kaszę. To bardzo głupio tak robić, Oliwerze. — Była to święta prawda, gdyż wody i bez tego było w kaszy dosyć.

Po drodze do urzędnika pan Bumble pouczył Oliwera, że powinien tylko mieć bardzo uradowaną minę i kiedy ten pan spyta go, czy chce iść do terminu, odpowiedzieć, że ogromnie sobie tego życzy. Obu tym nakazom Oliwer obiecał byrzć posłuszny, tym bardziej że pan Bumble dorzucił w formie delikatnego napomknienia, że jeśliby źle się spisał, to lepiej nie mówić o tym, co go czeka. Kiedy przybyli do urzędu, zamknięto go samego w małym pokoiku, a pan Bumble nakazał mu tam czekać, aż wróci po niego.

Tam też chłopiec czekał z bijącym sercem przez całe pół godziny. Po upływie tego czasu pan Bumble wsunął przez drzwi głowę, tym razem nie strojną w stosowany kapelusz, i powiedział głośno:

— No, Oliwerze, mój kochany, chodź teraz do pana. — Po tych słowach przybrał groźny wyraz twarzy i dodał po cichu: — Pamiętaj, co ci mówiłem, ty mały łotrze!

Oliwer, słysząc ten nieco sprzeczny styl obu wypowiedzi, naiwnie wytrzeszczył oczy, patrząc ze zdziwieniem na twarz pana Bumble, lecz ów zapobiegł wszelkim ustnym komentarzom ze strony chłopca, gdyż wyprowadził go natychmiast do przyległego pokoju, do którego drzwi były otwarte. Pokój był duży, z wielkim oknem. Za biurkiem siedziało dwu starych panów z upudrowanymi głowami. Jeden czytał gazetę, a drugi przy pomocy w szylkret oprawnych okularów studiował pilnie leżący przed nim niewielki arkusik pergaminu. Przy biurku po jednej stronie stał pan Limbkins, a po drugiej pan Gamfield z twarzą częściowo umytą. Prócz tego w pokoju znajdowało się jeszcze paru ludzi o rubasznym wyglądzie, odzianych w buty z cholewami.

Stary pan w okularach stopniowo zapadł w drzemkę nad skrawkiem pergaminu; pan Bumble ustawił Oliwera przed biurkiem, po czym nastąpiła krótka przerwa.

— To jest ten chłopiec, wasza dostojność — rzekł pan Bumble.

Stary pan czytający gazetę podniósł na chwilę głowę i pociągnął drugiego starego pana za rękaw, na co drugi stary pan ocknął się.

— A więc to jest ten chłopiec? — spytał stary pan.

— To on, proszę pana — odparł pan Rumbie. — Ukłoń się panu urzędnikowi, mój drogi.

Oliwer poderwał się i ukłonił najpiękniej, jak umiał. Wlepiwszy oczy w pudrowane peruki urzędników zastanawiał się, czy każdy zarząd przychodzi na świat z czymś takim białym na głowie i dlatego właśnie zostaje zarządem.

— No cóż — rzekł stary pan. — Myślę, że podoba mu się czyszczenie kominów?

— Szalenie, wasza dostojność — odrzekł Bumble uszczypnąwszy ukradkiem Oliwera, by ten nie ważył się czasem zaprzeczyć.

— I chce być kominiarzem, tak? — zapytał stary pan.

— Gdybyśmy go mieli jutro zmusić do pracy w jakimkolwiek innym fachu, uciekłby w jednej chwili, wasza dostojność — odrzekł Bumble.

— A ten człowiek, który ma być jego majstrem — wy, mój panie — będziecie go traktować dobrze, żywić go i tam dalej, tak? — ciągnął stary pan.

— Kiedy mówię, że będę, to będę — odrzekł zuchwale pan Gamfield.

— Gburowato się wyrażacie, przyjacielu, ale wyglądacie na uczciwego, zacnego człowieka — powiedział stary pan zwracając okulary w kierunku kandydata do nagrody za wzięcie Oliwera. Niegodziwe oblicze pana Gamfielda było tak pewną gwarancją okrucieństwa, jak pewną gwarancją jest należycie ostemplowany kwit. Ale urzędnik był na pół ślepy i na pół zdziecinniały, więc trudno było odeń wymagać, by zauważył to, co dla innych było jasne.

— Bo też taki jestem, wielmożny panie — rzekł pan Gamfield z brzydkim uśmiechem.

— Nie wątpię o tym, przyjacielu — odrzekł stary pan poprawiając na nosie okulary i rozglądając się za kałamarzem.

Była to w losach Oliwera krytyczna chwila. Gdyby kałamarz znajdował się tam, gdzie stary pan spodziewał się go znaleźć, byłby umoczył w nim pióro i podpisał kontrakt, a Oliwera szybko wyprowadzono by z pokoju. Ale ponieważ kałamarz stał akurat tuż pod jego nosem, staruszek oczywiście zaczął go szukać daremnie po całym biurku, a kiedy w trakcie swych poszukiwań spojrzał przypadkiem prosto przed siebie, spostrzegł bladą i wystraszoną twarz Oliwera, który mimo wszystkich karcących spojrzeń i szczypań Bumble'a wpatrywał się w odrażające oblicze swego przyszłego pana z wyrazem zgrozy i lęku zbyt widocznym, by nawet pół ślepy urzędnik mógł go nie zauważyć.

Stary pan przerwał poszukiwania, położył pióro i spoglądał na przemian na Oliwera i na pana Limbkinsa, który usiłował zażywać tabakę z pogodną i niezmieszaną miną.

— Moje dziecko! — rzekł stary pan przechylając się przez biurko. Na dźwięk tych słów Oliwer drgnął cały. Łatwo mu to można wybaczyć, gdyż powiedziane były z dobrocią, a nieznane dźwięki zawsze wywołują przestrach. Zaczął drżeć gwałtownie i wybuchnął płaczem.

— Moje dziecko! — rzekł stary pan — wyglądasz blady i przerażony. Co ci jest?

 — Odsuńcie się trochę od niego — rzekł drugi urzędnik do woźnego, odkładając gazetę i pochylając się naprzód z wyrazem zainteresowania. — No, chłopcze, powiedz nam, co ci jest. Nie bój się.

Oliwer upadł na kolana i splótłszy dłonie błagał, by zamknęli go z powrotem w ciemnym pokoju, by go głodzili, bili, zabili, jeśli zechcą, byle mu nie kazali iść z tym okropnym człowiekiem.

— No wiecie państwo! — zawołał pan Bumble wznosząc ręce i oczy ku górze z imponującym dostojeństwem. — Ze wszystkich przewrotnych i podłych sierot, jakie kiedykolwiek widziałem, Oliwerze, ty jesteś naj-bez-wstyd-niej-szy.

— Cicho bądźcie, proszę — rzekł do woźnego drugi stary pan, gdy pan Bumble uporał się z tym trudnym słowem.

— Przepraszam, wasza dostojność — rzekł pan Bumble nie dowierzając własnym uszom. — Czy wasza dostojność zwracał się do mnie?

— Tak. Bądźcie cicho.

Pan Bumble osłupiał ze zdumienia. Woźny, któremu każą być cicho! Toż to rewolucja obyczajowa!

Stary pan w szylkretowych okularach spojrzał na towarzysza. Kiwnął głową znacząco.

— Odmawiamy podpisania tego kontraktu — rzekł stary pan i odrzucił na bok arkusz pergaminu.

— Mam nadzieję — wyjąkał pan Limbkins — mam nadzieję, że panowie urzędnicy na podstawie niczym nie popartych słów małego dziecka nie nabędą przekonania, że władze przytułku w czymkolwiek postąpiły niewłaściwie.

— Panowie urzędnicy nie są powołani do wyrażania jakiejkolwiek opinii w tym względzie — rzekł drugi stary pan ostro. — Zabierzcie chłopca z powrotem do przytułku i bądźcie dobrzy dla niego. Wygląda, jakby bardzo tego potrzebował.

Tegoż wieczoru pan w białej kamizelce z całym przekonaniem i stanowczością stwierdził, że Oliwer nie tylko skończy na szubienicy, ale w dodatku będzie włóczony końmi i rozćwiartowany. Pan Bumble potrząsał głową posępnie i tajemniczo i mówił, że życzy chłopcu, aby wybrał dobrą drogę; na co pan Gamfield odparł, że chciałby, aby ta droga zaprowadziła go do niego. Choć więc na ogół on i woźny zgadzali się we wszystkim, tym razem życzenia ich wydawały się zgoła rozbieżne.

Następnego ranka poinformowano raz jeszcze szeroki ogól, że Oliwer Twist jest znowu „do wynajęcia” i że pięć funtów wypłacone zostanie temu, kto zechce objąć go w posiadanie.

ROZDZIAŁ CZWARTY

W KTÓRYM OLIWER OTRZYMAWSZY INNE ZAJĘCIE WSTĘPUJE NA ARENĘ ŻYCIA PUBLICZNEGO

Kiedy dorastający młodzian wielkiego rodu nie może w żaden sposób uzyskać korzystnego stanowiska ani przez posiadanie, ani przez dziedziczenie, ani przez zapis, ani nawet nie może się go spodziewać w przyszłości — wówczas najczęściej wysyła się go na morze. Idąc za tak mądrym i zbawiennym przykładem zarząd przytułku jął obradować nad koniecznością załadowania Oliwera Twista na któryś mały statek handlowy wybierający się do jakiegoś dobrego, niezdrowego portu. Nasuwało się to jako najlepsza rzecz, którą można z nim było zrobić; istniało bowiem duże prawdopodobieństwo, że szyper zatłucze go na śmierć będąc któregoś dnia po obiedzie w żartobliwym nastroju lub też rozwali mu głowę żelazną sztabą; obie te czynności stanowią bowiem, jak dość powszechnie wiadomo, wielce ulubioną i często uprawianą rozrywkę dżentelmenów tego zawodu. Im głębiej zarząd rozważał sprawę w tym świetle, tym więcej różnorakich korzyści zdawało się wiązać z takim krokiem. Członkowie zarządu przyszli tedy do wniosku, że jedynym sposobem skutecznego zabezpieczenia losu Oliwera było niezwłoczne wysłanie go na morze.

Polecono panu Bumble, aby zebrał różne wstępne informacje mające na celu wynalezienie jakiegoś kapitana, który by potrzebował chłopca okrętowego nie posiadającego rodziny ani przyjaciół. Pan Bumble wracał właśnie do przytułku, by zakomunikować zarządowi o wynikach swej misji, gdy przy bramie spotkał ni mniej, ni więcej tylko pana Sowerberry, przedsiębiorcę pogrzebowego na usługach gminy.

Pan Sowerberry był to mężczyzna wysoki, kościsty, o wielkich kończynach, odziany w czarny wyświechtany garnitur, pocerowane skarpetki tejże barwy i odpowiednio dobrane buty. Natura nie przeznaczyła jego rysów do tego, by gościł na nich pogodny wyraz, mimo to pan Sowerberry skłonny był na ogół do pewnej zawodowej żartobliwości. Podszedł sprężystym krokiem do pana Bumble, a kiedy serdecznie ściskał mu rękę, na jego twarzy odbijało się wewnętrzne zadowolenie.

— Wziąłem miarę z tych dwóch kobiet, które umarły zeszłej nocy, panie Bumble — rzekł przedsiębiorca.

— Majątek pan zbijesz, panie Sowerberry — powiedział woźny wtykając kciuk i palec wskazujący do zaofiarowanej mu tabakierki przedsiębiorcy, która była misternym modelikiem standartowej trumny. — Powiadam, że majątek pan zbijesz, panie Sowerberry — powtórzył pan Bumble klepiąc przyjacielsko przedsiębiorcę pogrzebowego laską po ramieniu.

— Tak pan myśli? — rzekł przedsiębiorca tonem, który na pół potwierdzał, na pół zaś podawał w wątpienie możliwość takiego faktu. — Ceny, które zarząd płaci, są bardzo niewielkie, panie Bumble.

— I pańskie trumny także — odparł woźny wydając z siebie coś na tyle zbliżonego do śmiechu, na ile mogła pozwolić jego godność urzędowa.

Oczywiście pana Sowerberry ubawiło to ogromnie, wybuchnął też, jak należało, długim, nieprzerwanym śmiechem.

— No, no, panie Bumble — powiedział w końcu — nie można zaprzeczyć, że odkąd wprowadzono nowy system odżywiania, trumny są nieco węższe i płytsze niż dawniej, ale jakiś zysk mieć przecież trzeba. Dobrze wysuszone drzewo to kosztowny artykuł, a wszystkie żelazne uchwyty sprowadza się kanałem z Birmingham.

— No, no — powiedział pan Bumble — każdy fach ma swoje minusy. Uczciwy zysk jest oczywiście dopuszczalny.

— Oczywiście, oczywiście — odrzekł przedsiębiorca pogrzebowy — i jeżeli nie zarobię na tym czy owym poszczególnym artykule, odbijam to sobie na dalszą metę, rozumie pan — hi, hi, hi!

— Właśnie — potwierdził pan Bumble.

— Chociaż muszę powiedzieć — ciągnął dalej przedsiębiorca podejmując tok uwag, które woźny mu przerwał — chociaż muszę panu powiedzieć, panie Bumble, że zmuszony jestem walczyć z jedną bardzo poważną trudnością, tą mianowicie, że wszyscy otyli ludzie najprędzej umierają. Ludzie, którym się kiedyś lepiej wiodło, którzy przez długie lata byli płatnikami podatków — ci wykańczają się najpierwsi, kiedy się znajdą w przytułku. I powiem panu, panie Bumble, że te trzy czy cztery cale ponad zwykłą kalkulację robią ogromną wyrwę w zyskach, zwłaszcza kiedy się ma rodzinę na utrzymaniu, proszę pana.

Pan Sowerberry powiedział to z oburzeniem, jak przystało człowiekowi pokrzywdzonemu, a pan Bumble czując, że może to rzucać pewien cień na honor gminy, uznał za stosowne zmienić temat rozmowy. Ponieważ zaś umysł jego był zaprzątnięty sprawą Oliwera Twista, zwrócił rozmowę właśnie na ten przedmiot.

— Ale, ale — rzekł więc pan Bumble — nie wie pan czasem o kimś, komu byłby potrzebny chłopiec? Terminator, wychowanek gminy, który w tej chwili jest ciężarem, kamieniem, można powiedzieć, uwiązanym u gminnej szyi. Warunki dobre, panie Sowerberry, warunki dobre! — Mówiąc te słowa pan Bumble wzniósł laskę ku wiszącemu nad nim ogłoszeniu i z namaszczeniem uderzył trzykrotnie w wyrazy „pięć funtów”, wypisane drukowanymi literami gigantycznych rozmiarów.

— Dalibóg! — odparł przedsiębiorca ujmując pana Bumble za złotem lamowaną klapę jego urzędowego surduta. — Właśnie o tym chciałem z panem porozmawiać. Wie pan — ach, cóż to za elegancki guzik, panie Bumble! Nigdy go przedtem nie zauważyłem.

— Tak, mnie się też zdaje, że jest dosyć ładny — rzekł woźny spoglądając z dumą na wielkie mosiężne guzy zdobiące jego surdut. — Wzór jest taki sam jak na pieczęci gminy: Dobry Samarytanin ratujący chorego i pobitego człowieka. Zarząd podarował mi ten surdut w dzień Nowego Roku, panie Sowerberry. Włożyłem go po raz pierwszy, pamiętam, na śledztwo w sprawie tego zubożałego sklepikarza, który umarł pewnej nocy w jakiejś bramie.

— Przypominam sobie — rzekł przedsiębiorca. — Przysięgli zawyrokowali: „Zmarł na skutek zimna i braku tego, co niezbędne do życia”, prawda?

Pan Bumble kiwnął głową potakująco.

— I zrobili z tego specjalne orzeczenie, jak mi się zdaje — mówił dalej przedsiębiorca — dodając coś w tym sensie, że gdyby urzędnik opieki społecznej był...

— Ech! Bzdura! — przerwał woźny. — Gdyby zarząd zwracał uwagę na wszystkie głupstwa, które wygadują nieświadomi rzeczy przysięgli, miałby ręce pełne roboty.

— Święta prawda — rzekł przedsiębiorca — na pewno by tak było.

— Przysięgli — ciągnął pan Humble ściskając mocno laskę, jak to miał we zwyczaju, kiedy wpadał w pasję — przysięgli to ciemna, ordynarna, podła hołota.

— Tak jest — zgodził się przedsiębiorca pogrzebowy.

— Pojęcia o filozofii, o ekonomii politycznej mają, o, tyle! — rzekł woźny prztykając pogardliwie palcami.

— Ani odrobiny więcej — przytaknął przedsiębiorca.

— Pogardzam nimi — rzekł woźny czerwieniejąc na twarzy.

— I ja tak samo — powiedział przedsiębiorca.

— I chciałbym tylko, żeby tacy przysięgli z gatunku niezależnych pomieszkali w przytułku z tydzień albo ze dwa — rzekł woźny. — Przepisy i regulaminy zarządu wnet by przytarły im rogów.

— Z wszelką pewnością — odparł przedsiębiorca. Mówiąc to uśmiechnął się z  aprobatą, by uśmierzyć rosnący gniew oburzonego funkcjonariusza gminy.

Pan Bumble uchylił stosowanego kapelusza, wydobył z niego chustkę, otarł z czoła pot, którym zrosiła je wściekłość, po czym nasadził z powrotem kapelusz i zwracając się do przedsiębiorcy pogrzebowego powiedział spokojniejszym głosem:

— No i cóż z tym chłopakiem?

— A! — odrzekł przedsiębiorca. — Wie pan, panie Bumble, ja płacę sporo podatku na ubogich.

— Hm! — rzekł pan Bumble. — No i co?

— No i — odparł przedsiębiorca — myślałem sobie, że jeśli tyle na nich płacę, mam prawo Wyciągnąć z nich, ile tylko mogę, i wobec tego, panie Bumble — wobec tego — zdaje mi się, że ja sam wezmę tego chłopaka.

Pan Bumble schwycił przedsiębiorcę za ramię i wprowadził go do wnętrza budynku. Pan Sowerberry konferował z zarządem przez pięć minut, w ciągu których postanowiono, że Oliwer ma tegoż wieczoru udać się do niego i pozostać tam „wedle woli”, które to wyrażenie w wypadku wychowanka gminy oddawanego do terminu oznacza, iż jeżeli pracodawca jego po krótkim okresie próbnym przekona się, że może wydobyć zeń dosyć pracy nie pakując weń zbyt wiele jedzenia — dostanie go na pewną liczbę lat, by robić z nim, co mu się będzie podobało.

Kiedy wieczorem zaprowadzono małego Oliwera przed oblicze „panów z zarządu”, kiedy powiedziano mu, że ma natychmiast udać się do trumniarza i zostać jego chłopcem do wszystkiego i że jeśliby się skarżył na swój los lub kiedykolwiek wrócił do gminy, wyślą go na morze, by się utopił albo zmarł pod kijami, zależnie od okoliczności — chłopiec objawił tak mało wzruszenia, że panowie jednogłośnie uznali go za zatwardziałego małego nicponia i kazali panu Bumble natychmiast go wyprowadzić.

Było rzeczą całkiem naturalną, że kto jak kto, ale panowie z zarządu musieli zapałać wielkim a cnotliwym oburzeniem i zgrozą, zauważywszy u kogokolwiek bądź najmniejszą oznakę nieczułości. Tym niemniej w tym szczególnym wypadku strzelili, jak to się mówi, kulą w płot. Rzecz miała się po prostu tak, że Oliwer, zamiast cierpieć na brak uczuć, miał ich nieco za wiele i był na najlepszej drodze do pozostania na cale życie w stanie zwierzęcego ogłupienia i tępoty na skutek doznanych krzywd. Wysłuchał wiadomości o swym przyszłym losie w zupełnym milczeniu, a kiedy dano mu do ręki jego bagaż, który nie trudno było unieść, albowiem mieścił się cały w papierowym zawiniątku o rozmiarach pół stopy kwadratowej na trzy cale wysokości — nasunął czapeczkę na oczy i raz jeszcze uczepiwszy się mankietu pana Bumble dał się prowadzić temu dygnitarzowi na nowe miejsce udręki.

Przez jakiś czas pan Bumble ciągnął za sobą Oliwera nic nie mówiąc i nie zwracając nań uwagi. Trzymał bowiem głowę bardzo prosto, jak na woźnego przystało, a że dzień był wietrzny, mały Oliwer zniknął całkiem w fałdach woźnieńskiego płaszcza, które rozwiewały się ukazując w wielce efektowny sposób długopołą kamizelkę i tabaczkowe aksamitne hajdawery pana Bumble. Gdy wszakże zbliżyli 6ię do miejsca przeznaczenia, woźny uznał za stosowne spojrzeć w dół i sprawdzić, czy chłopiec był w odpowiednim stanie, by pokazać się nowemu pracodawcy. Tak też uczynił z łaskawą protekcjonalnością, której okoliczności wymagały.

— Oliwerze! — rzekł pan Bumble.

— Słucham pana — odparł Oliwer cichym, drżącym głosem.

— Zesuń no tę czapkę z oczu i podnieś głowę do góry. Chociaż Oliwer posłuchał natychmiast rozkazu i szybkim ruchem przesunął wierzchem niezajętej dłoni po oczach, przecież pozostała w nich łza, gdy podniósł wzrok na swego przewodnika. A kiedy pan Bumble wpatrzył się weń surowo, łza potoczyła się po policzku. Za nią poszła druga i jeszcze jedna.

Chłopczyk zrobił wielki wysiłek, by się opanować, ale na próżno. Wysunął drogą rękę z dłoni pana Bumbie, ukrył twarz w obydwóch i rozpłakał się, aż łzy zaczęły spływać spomiędzy kościstych paluszków.

— No wiecie państwo! — wykrzyknął pan Bumble stając jak wryty i rzucając małemu podopiecznemu spojrzenie pełne stężonej złości. — No wiecie państwo! Ze wszystkich najniewdzięczniejszych, najgorszych chłopców, jakich widziałem, Oliwerze, ty jesteś naj...

— Nie, nie, proszę pana — wyszlochal Oliwer czepiając się dłoni, która trzymała dobrze znaną mu laskę. — Nie, nie, proszę pana, ja naprawdę będę grzeczny, naprawdę, naprawdę będę, proszę pana! Ja jestem jeszcze bardzo mały i tak mi jest... tak mi jest...

— Jak? — zapytał pan Bumble, zdumiony.

— Tak samotnie, proszę pana! Tak bardzo samotnie! — zawołało dziecko. — Wszyscy mnie nienawidzą. O, proszę pana, proszę, proszę, niech pan się na mnie nie gniewa! — Chłopczyk położył rękę na sercu i ze łzami prawdziwej męki spojrzał w twarz swego towarzysza.

Pan Bumble przez kilka sekund z pewnym zdziwieniem spoglądał na żałosną i bezradną twarzyczkę Oliwera; chrząknął ochryple trzy czy cztery razy, po czym wymamrotawszy coś o „tym nieznośnym kaszlu” kazał Oliwerowi obetrzeć oczy i być grzecznym chłopcem. Następnie ujął znów jego rękę i poszli dalej w milczeniu.

Przedsiębiorca pogrzebowy, który właśnie zamknął był swój zakład, wpisywał coś do księgi rachunkowej przy świetle bardzo stosownej, ponurej świecy, kiedy zjawił się pan Bumble.

— Aha! — rzekł przedsiębiorca podnosząc oczy znad księgi przerywając pisanie w pól słowa. — To pan Bumble?

— We własnej osobie, panie Sowerberry — odparł woźny. — Ma pan! Przyprowadziłem chłopaka. — Oliwer ukłonił się.

— A! to on, tak? — rzekł przedsiębiorca i wzniósł nad głową świecę, by lepiej przyjrzeć się Oliwerowi. — Pani Sowerberry, bądź no tak dobra i przyjdź tu na chwilę, kochanie.

Pani Sowerberry wynurzyła się z małego pokoiku za sklepem. Była to niska, chuda, przygarbiona kobieta o lisim obliczu.

— Kochanie — zwrócił się do niej z uszanowaniem pan Sowerberry — to jest ten chłopiec z przytułku, o którym ci mówiłem. — Oliwer ukłonił się znowu.

— Ojej! — rzekła żona przedsiębiorcy. — Jest bardzo mały.

— Tak, rzeczywiście jest dość mały — odpowiedział pan Bumble patrząc tak na Oliwera, jakby to było jego winą, że nie jest większy. — Jest mały. Nie można zaprzeczyć. Ale wyrośnie, pani Sowe,rberry, wyrośnie.

— A, pewnie, że wyrośnie — odparła dama grymaśnie — na naszym jadle i napitku. Ja tam nie widzę żadnej korzyści w przyjmowaniu gminnych dzieci. Ich utrzymanie zawsze kosztuje więcej, niż są warte. Ale co robić, mężczyznom zawsze sit; zdaje, że najlepiej wszystko wiedzą. No! Zabieraj się na dół. ty mały kościotrupku. — To mówiąc żona przedsiębiorcy pogrzebowego otworzyła boczne drzwi i wypchnęła Oliwera na strome schody prowadzące do kamiennej komórki, wilgotnej i ciemnej, która znajdowała się obok piwnicy na węgiel i nazywała się „kuchnią”. Siedziała tam niechlujna dziewczyna w przydeptanych na pięcie trzewikach i niebieskich pończochach z surowej wełny, bardzo potrzebujących reperacji.

— Słuchaj, Karolka — rzekła pani Sowerberry, która zeszła za Oliwerem — daj temu chłopcu coś ż tych zimnych resztek, któreśmy odłożyli dla Tripa. Nie wrócił od rana, więc może się bez nich obejść. Przypuszczam, że chłopak nie jest za wybredny, żeby je zjeść, co, chłopcze?

Oliwer, któremu oczy zabłysły na wzmiankę o mięsie i który drżał z chęci pożarcia go, odpowiedział przecząco. Postawiono przed nim talerz z resztkami jakiegoś ordynarnego jadła.

Chciałbym, by jakiś dobrze odżywiony filozof, w którym mięso i trunek zmieniają się w żółć, którego krew jest lodowata, a serce z żelaza, mógł ujrzeć Oliwera, jak rzucił się na delikatne mięsiwo, którym pies pogardził. Chciałbym, by mógł być świadkiem straszliwej łapczywości, z jaką Oliwer rozrywał kawałki mięsa w owym zapamiętaniu, które daje głód. Jednej tylko rzeczy pragnąłbym jeszcze goręcej: mianowicie zobaczyć, jak ów filozof sam spożywa podobny posiłek, podobnie się nim delektując.

— No — powiedziała żona przedsiębiorcy, gdy Oliwer skończył kolację, której przyglądała się z milczącą zgrozą i trwożnymi przewidywaniami co do jego przyszłego apetytu. — Skończyłeś już?

Ponieważ w zasięgu jego nie było już nic do zjedzenia, Oliwer odpowiedział twierdząco.

— Wobec tego chodź ze mną — rzekła pani Sowerberry: wzięła ze stołu ciemną i brudną lampę i, zaprowadziła go po schodach na górę. — Twoje posłanie jest pod ladą. Nic ci nie szkodzi spać pomiędzy trumnami, prawda? Zresztą nie ma wielkiego znaczenia, czy ci się to podoba, czy nie, bo nigdzie indziej spać nie możesz. Chodźże, nie każ mi tu czekać na siebie całą noc!

Oliwer nie zwlekał dłużej, lecz potulnie poszedł za swoją nową panią.

ROZDZIAŁ PIĄTY

OLIWER ZAWIERA NOWE ZNAJOMOŚCI. BĘDĄC PO RAZ PIERWSZY NA POGRZEBIE, NABIERA ZŁEGO MNIEMANIA O FACHU SWEGO PANA

Pozostawiony samemu sobie w warsztacie przedsiębiorcy pogrzebowego, Oliwer postawił lampę na zydlu i rozejrzał się nieśmiało, z uczuciem zgrozy i lęku, które zrozumie bez trudu wiele ludzi sporo starszych od niego. Niewykończona trumna, stojąca na czarnych krzyżakach pośrodku izby, miała wygląd tak posępny i śmiertelny, że wstrząsał nim zimny dreszcz, ilekroć oczy jego natrafiły na ten ponury przedmiot: oczekiwał niemal, że podniesie się zeń powoli jakaś straszliwa postać, na której widok przyjdzie mu oszaleć z przerażenia. Pod ścianą ustawiony był w równej linii długi szereg desek przykrojonych w ten sam kształt; w przyćmionym świetle wyglądały jak upiory, które wtuliwszy głowy w ramiona trzymają ręce w kieszeniach spodni. Tabliczki na trumny, wióry, gwoździe o błyszczących główkach i skrawki czarnego sukna leżały porozrzucane po podłodze, a ścianę za ladą zdobiło śmiałe malowidło wyobrażające dwóch żałobników-statystów w bardzo sztywnych halsztukach, którzy tkwili na posterunku przy wielkich wrotach prywatnego domu, podczas gdy w oddali widać było nadjeżdżający karawan zaprzężony w czwórkę karych rumaków. W warsztacie było duszno i gorąco. Powietrze zdawało się przesycone zapachem trumien. Wnęka pod ladą, w której umieszczono posłanie Oliwera, wyglądała jak grób.

Nie były to jedyne posępne uczucia, które przygnębiały chłopca. Był sam w nieznanym miejscu, a wszyscy wiemy, jaki chłód i opuszczenie odczuwa nieraz najtęższy zuch w podobnej sytuacji. Oliwer nie miał żadnego przyjaciela, którego by kochał lub który by jego kochał. Żadne bolesne rozstanie nie było żywe w jego pamięci; żadne wspomnienie nieobecnej a ukochanej twarzy nie ciążyło mu na sercu. Ale mimo to serce miał ciężkie i wpełzając do ciasnego legowiska myślał sobie, że dobrze by było, gdyby to była jego trumna, gdyby go złożono w cichym, wiecznym śnie na przykościelnym cmentarzu, gdzie wysokie trawy chwiałyby się delikatnie nad jego głową, a kojący, głęboki dźwięk starego dzwonu kołysałby go do snu.

Rano obudziło Oliwera głośne kopanie do drzwi prowadzących z ulicy do warsztatu. Nim zdołał narzucić ubranie, dźwięk powtórzył się, gniewny i gwałtowny, ze dwadzieścia pięć razy. Kiedy zaczął odczepiać łańcuch, nogi uspokoiły się, natomiast rozległ się głos.

— Otworzycie wreszcie czy nie? — wołał głos należący do nóg, które kopały we drzwi.

— W tej chwili, proszę pana — odpowiedział Oliwer odczepiając łańcuch i przekręcając klucz.

— Tyś pewno ten nowy chłopak, co? — rzekł głos przez dziurkę od klucza.

— Tak, proszę pana — odrzekł Oliwer.

— Ile masz lat? — zapytał głos.

— Dziesięć, proszę pana — odrzekł Oliwer.

— Wobec tego spuszczę ci lanie, jak tylko wejdę — rzekł głos — przekonasz się, że tak zrobię, ty bachorze z przytułku! — I wypowiedziawszy tę uprzejmą obietnicę głos zaczął gwizdać.

Oliwer zbyt często poddawany był procesowi, który określało przytoczone wyżej dobitne wyrażenie, aby mieć choć najmniejszą wątpliwość, że właściciel głosu, kimkolwiek by był, spełni z honorem swe zobowiązanie. Drżącą ręką odsunął rygiel i otworzył drzwi.

Przez sekundę czy dwie Oliwer patrzył na ulicę w lewo, w prawo i na drugą stronę. Nabrał przekonania, że nieznajomy, który mówił doń przez dziurkę od klucza, odszedł parę kroków, spacerkiem, aby się rozgrzać, nie widział bowiem przed sobą nikogo prócz dużego chłopaka, wychowanka zakładu dobroczynności, który siedział na słupku przed domem jedząc kawałek chleba z masłem; krajał go sobie scyzorykiem na trójkątne kawałki odpowiadające wielkością jego ustom, a potem je zręcznie spożywał.

— Przepraszam pana bardzo — zagadnął wreszcie Oliwer widząc, że nikt inny się nie pojawia. — Czy to pan stukał?

— Ja kopałem — odparł wyrostek.

— Czy potrzebuje pan trumny, proszę pana? - spytał z całą naiwnością Oliwer.

Na to wyrostek przybrał niezmiernie groźny wyraz twarzy i rzekł, że za chwilę potrzebować jej będzie Oliwer, jeśli w ten sposób kpić sobie będzie ze swych przełożonych.

— Nie wiesz pewno, kto ja jestem, znajdo? — mówił w dalszym ciągu wyrostek, z budującą powagą złażąc ze słupka.

— Nie, proszę pana — odpowiedział Oliwer.

— Jestem pan Noe Claypole — rzeki tamten — a ty jesteś mój podwładny. Odemknij okiennice, ty leniuchu, łobuzie! — To mówiąc pan Claypole zaaplikował Oliwerowi kopniaka i wszedł do sklepu z godną miną, która przynosiła mu niemałą chlubę. Trudno jest bowiem wyrostkowi o wielkiej głowie, małych oczkach, niezgrabnej figurze i ospałym obliczu wyglądać godnie w jakichkolwiek okolicznościach, szczególnie zaś wtedy, gdy do tych osobistych wdzięków dołączają się czerwony nos i żółte skórzane kamasze.

Oliwer zdjął tedy okiennice i usiłując dźwignąć jedną z nich, by odnieść ją na małe podwórko przy domu, gdzie je na dzień składano, stłukł szybę. Przy tych czynnościach łaskawie asystował mu Noe, który pocieszywszy go zapewnieniem, że „już on za to oberwie”, raczył w końcu mu pomóc. Wkrótce zeszedł na dół pan Sowerberry, a niedługo potem pojawiła się jego żona. Zgodnie z przepowiednią Noego Oliwer „oberwał”, po czym w ślad za tym młodzieńcem udał się na dół na śniadanie.

— Chodź tu bliżej pieca, Noe — rzekła Karolka. — Schowałam ci ładny kawałeczek boczku ze śniadania naszego pana. Oliwer, zamknij no te drzwi za panem Noe i weź sobie te okrawki, które ci naszykowalam na pokrywce od puszki do chleba. Tu masz herbatę, weź ją sobie na tamtą skrzynkę i wypij ją tam, a prędko, bo będziesz potrzebny do pilnowania sklepu. Słyszysz?

— Słyszysz, znajda? — dorzucił Noe Claypole.

— Rety, Noe! — powiedziała Karolka. — Ale dziwne z ciebie stworzenie. Nie możesz zostawić chłopaka w spokoju?

— Zostawić go w spokoju! — rzekł Noe. — Przecież wszyscy aż zanadto zostawiają go w spokoju, jeżeli o to chodzi. Ani ojciec, ani matka nigdy się do niego nie wtrącają. Wszyscy krewni zostawiają mu zupełnie wolną rękę. Co, Karolka? He, he, he!

— Ach, ty wariacie! — zawołała Karolka wybuchając serdecznym śmiechem, do którego przyłączył się Noe, po czym oboje spojrzeli z pogardą na biednego Oliwera, który siedział drżący na skrzyni w najciemniejszym kącie izby i zjadał niezbyt świeże ochłapy umyślnie dlań pozostawione.

Noe był chłopcem korzystającym z pomocy zakładu dobroczynności, ale nie sierotą z przytułku. Nie był dzieckiem niewiadomego pochodzenia, mógł bowiem odtworzyć swój rodowód wstecz aż do samych rodziców, którzy mieszkali nie opodal. Matka była praczką, a ojciec żołnierzem-pijaczyną, odprawionym z wojska z drewnianą nogą i emeryturą wynoszącą dziennie dwa pensy z jakimś niemożliwym do ustalenia ułamkiem. Chłopcy z okolicznych warsztatów od dawna mieli zwyczaj piętnować Noego na ulicy pogardliwymi epitetami, jak „żebrak”, „dziad” itp., a Noe znosił te przycinki bez odpowiedzi. Teraz jednak, kiedy los rzucił na jego drogę sierotę bez nazwiska, którego nawet najnędzniejszy z ludzi mógł wytknąć pogardliwie palcem, odbijał sobie wszystko z nawiązką. Oto urocza strawa do rozmyślań. Pokazuje nam to, jak piękna- może być natura ludzka w pewien sposób urobiona i jak te same miłe przymioty rozwijają się jednakowo u najpyszniejszego lorda i najbrudniejszego biedaka wychowanego z łaski instytucji charytatywnych.

Oliwer przebywał u przedsiębiorcy pogrzebowego już jakieś trzy czy cztery tygodnie. Państwo Sowerberry po zamknięciu warsztatu jedli właśnie kolację w małym saloniku od podwórka, kiedy pan Sowerberry, rzuciwszy na żonę kilka pełnych respektu spojrzeń, rzekł:

— ...Kochanie — i zamierzał powiedzieć więcej, ale pani Sowerberry spojrzała nań z tak osobliwie nieprzychylnym wyrazem twarzy, że urwał natychmiast.

— No? — zagadnęła pani Sowerberry ostro.

— Nic, kochanie, nic — odparł pan Sowerberry.

— Ach, ty brutalu! — rzekła pani Sowerberry.

— Wcale nie, kochanie — tłumaczył się pan Sowerberry pokornie. — Myślałem, że nie chcesz słuchać, kochanie. Chciałem tylko powiedzieć...

— Ach, nie mów mi, co chciałeś powiedzieć — przerwała mu pani Sowerberry. — Ja się nie liczę; proszę cię, nie zasięgaj mojej rady. Nie chcę się wtrącać do twoich tajemnic. — To mówiąc pani Sowerberry wybuchnęła histerycznym śmiechem, który groził gwałtownymi następstwami.

— Ależ, kochanie —- rzekł Sowerberry — ja właśnie chcę prosić cię o radę.

— Nie, nie, byle nie mnie — odparła pani Sowerberry z afektacją. — Poproś kogo innego. — Tu nastąpił nowy histeryczny wybuch śmiechu, który ogromnie przeraził pana Sowerberry. Jest to bardzo pospolity, cieszący się wielkim uznaniem i często nader skuteczny sposób postępowania w małżeństwie. Sprawił on natychmiast, że pan Sowerberry zaczął błagać jak o szczególniejszą łaskę, by mu wolno było powiedzieć to, czego pani Sowerberry ogromnie była ciekawa. Po krótkiej wymianie zdań trwającej niespełna trzy kwadranse pozwolenie zostało łaskawie udzielone.

— To chodzi tylko o małego Twista, moja kochana — rzekł pan Sowerberry. — Bardzo dobrze ten chłopaczek wygląda, kochanie.

 — Nic dziwnego, je przecież dosyć — zauważyła pani.

— Jest w jego twarzy wyraz melancholii, kochanie — podjął znowu pan Sowerberry — który wygląda bardzo interesująco. Byłby z niego zachwycający niemy żałobnik, moje serce.

Pani Sowerberry podniosła oczy z wyrazem dość silnego zadziwienia. Pan Sowerberry spostrzegł to i nie dając zacnej damie czasu na wypowiedzenie jakiejkolwiek uwagi ciągnął dalej:

— Nie mam na myśli prawdziwego niemego żałobnika dla dorosłych, moja kochana, tylko takiego dla dzieci. Byłoby to coś całkiem nowego mieć niemego żałobnika w odpowiedniej proporcji. Możesz być pewna, że efekt byłby pyszny.

Panią Sowerberry, która miała wiele gustu w rzeczach pogrzebowych, mocno zafrapowała nowość tego pomysłu, lecz ponieważ wypawiedzenie tej opinii w obecnej sytuacji byłoby kompromitujące dla jej godności, zapytała tylko — i to bardzo ostrym tonem — dlaczego tak oczywiste spostrzeżenie nie przyszło wcześniej na myśl jej małżonkowi. Pan Sowerberry słusznie domyślił się w tym przyzwolenia na swą propozycję; postanowiono tedy szybko, że Oliwera należy natychmiast wtajemniczyć w arkana fachu. W tym celu ma on towarzyszyć swemu panu przy pierwszej okazji, kiedy potrzebne będą jego usługi.

Okazja ta nie dała długo na siebie czekać. Następnego ranka, pół godziny po śniadaniu, wszedł do warsztatu pan Bumble, a oparłszy laskę o ladę wyciągnął swój wielki skórzany portfel, z którego wydobył mały skrawek papieru i wręczył go panu Sowerberry.

— Aha! — rzekł przedsiębiorca przebiegając go oczami z wyrazem ożywienia na twarzy. — Zamówienie na trumnę, co?

— Najpierw na trumnę, a potem na urzędowy pogrzeb — odparł pan Bumble zapinając z powrotem rzemienny paseczek przy portfelu, który, jak on sam, był nader korpulentny.

— Bayton — rzekł przedsiębiorca przenosząc wzrok ze skrawka papieru na pana Bumble. — Nie słyszałem nigdy dotąd tego nazwiska.

Bumble odpowiadając potrząsnął głową.

— Uparci ludzie, panie Sowerberry, bardzo uparci. A obawiam się, że również hardzi, mój panie.

— Co, hardzi? — wykrzyknął pan Sowerberry szyderczo. — No, tego już za wiele!

— O, wprost niedobrze się robi na myśl o tym — odrzekł woźny. — Niedobrze jak po senesie, panie Sowerberry!

— Rzeczywiście — przytaknął przedsiębiorca pogrzebowy.

— Dowiedzieliśmy się o tej rodzinie dopiero przedwczoraj wieczór — rzekł woźny — i nadal nic byśmy o niej nie byli wiedzieli, tylko że pewna kobieta, zamieszkała w tym samym domu, wniosła podanie do komitetu gminnego, żeby wysłał gminnego lekarza do jednej kobiety, z którą jest bardzo źle. On był właśnie na obiedzie, ale jego praktykant (bardzo zdolny chłopak) posłał im od razu lekarstwo w butelce od czernidła.

— A, oto szybkość wzorowa — zauważył przedsiębiorca.

— Szybkość, rzeczywiście! — odrzekł woźny. — Ale jaki skutek? Cóż za niewdzięczność tych buntowników, mój panie! Pomyśl pan tylko, mąż każe powiedzieć, że to niewłaściwe lekarstwo na chorobę jego żony, więc ona go nie zażyje. Powiada. że ona go nie zażyje, proszę pana! Dobre, mocne, zdrowe lekarstwo, któreśmy dali z powodzeniem tydzień temu dwóm  irlandzkim robotnikom i jednemu węglarzowi — posłaliśmy darmo, dodając jeszcze do tego butelkę od czernidła — a on każe powiedzieć, że ona tego nie zażyje, mój panie!

I ponieważ potworność owa stanęła z całą mocą przed oczyma duszy pana Bumble, uderzył gwałtownie laską o ladę i poczerwieniał z oburzenia.

— No wiecie państwo — rzekł przedsiębiorca — nigdy nie podobnego nie słyszałem.

— Nigdyś pan nie słyszał, panie! — wykrzyknął woźny. — To mało, nikt nigdy czegoś podobnego nie słyszał; ale ta kobieta umarła, a my musimy ją pochować. Takie jest rozporządzenie, a im prędzej się to zrobi, tym lepiej.

To rzekłszy pan Bumble w gorączce urzędowego podniecenia nasadził swój stosowany kapelusz tyłem do przodu, po czym wypadł z  warsztatu.

— Patrz, taki był zły, Oliwerze, że zapomniał nawet spytać o ciebie! — rzekł pan Sowerberry odprowadzając wzrokiem woźnego idącego wielkimi krokami po ulicy.

— Tak, proszę pana — odpowiedział Oliwer, który w czasie rozmowy starannie trzymał się na uboczu, trzęsąc się od stóp do głów na samo wspomnienie głosu pana Bumble. Niepotrzebnie wszakże starał się ukryć przed spojrzeniem pana Bumble, gdyż funkcjonariusz ten, na którym przepowiednia pana w białej kamizelce wywarła bardzo silne wrażenie, był zdania, że teraz, gdy przedsiębiorca przyjął chłopca na próbę, lepiej będzie unikać tego tematu aż do czasu, gdy zwiąże się Oliwera solidnie na siedem lat i wszelkie niebezpieczeństwo jego ponownego zaciążenia na barkach gminy zostanie w ten sposób efektywnie, i prawnie usunięte.

— No — rzekł pan Sowerberry biorąc do ręki kapelusz — im szybciej się tę sprawę załatwi, tym lepiej. Noe, pilnuj sklepu. Oliwerze, włóż czapkę i chodź ze mną. — Oliwer usłuchał i wyszedł za swym pracodawcą w zawodowej misji.

Szli czas jakiś przez najludniejszą, najgęściej zamieszkałą część miasta, potem skręcili w wąską uliczkę, brudniejszą i nę-dzniejszą od wszystkich, które przewędrowali dotychczas. Wreszcie przystanęli, by odszukać dom, który był celem ich wędrówki. Domy po obu stronach ulicy były wysokie i duże, lecz bardzo stare i zamieszkałe przez ludzi najbiedniejszej klasy. Już sam zaniedbany wygląd owych domów byłby świadczył o tym dostatecznie jasno, bez potwierdzającego dowodu, jakim był nędzny wygląd tych nielicznych mężczyzn i kobiet, którzy snuli się tu niekiedy z założonymi na piersiach rękami, niemal wpół przygięci. Bardzo wiele tych czynszowych kamienic miało od frontu lokale sklepowe, lecz te niszczały, zabite na głucho deskami; tylko izby na górnych piętrach były zamieszkałe. Ponieważ niektóre domy wskutek starości i zaniedbania zaczęły grozić zawaleniem się, powstrzymywano je od runięcia na ulicę podpierając mury ogromnymi belkami, mocno wbitymi w jezdnię. Jednakże nawet i te nędzne nory były najwidoczniej noclegiem jakichś bezdomnych nieszczęśników, gdyż wiele spośród surowych desek zastępujących drzwi i okna wyrwano, by stworzyć otwory, przez które ciało ludzkie mogło się przecisnąć. Zaułek był cuchnący i brudny. Nawet szczury, tu i ówdzie żerujące na nieczystościach, miały ohydny wygląd stworzeń wygłodzonych do ostateczności.

U otwartych drzwi, przy których zatrzymali się Oliwer i jego pan, nie było kołatki ani dzwonka, toteż przedsiębiorca pogrzebowy jął ostrożnie, po omacku posuwać się przez ciemny korytarz, po czym nakazawszy Oliwerowi trzymać się blisko i nie bać się, wszedł schodami na pierwsze piętro. Tam natknął się na jakieś drzwi i zastukał.

Drzwi otworzyła dziewczynka lat trzynastu lub czternastu. Przedsiębiorcy wystarczył jeden szybki rzut oka na to, co znajdowało się w pokoju, by stwierdzić, że było to właśnie mieszkanie, do którego został skierowany. Wszedł tedy do środka, a Oliwer za nim.

Ognia na kominku nie było, ale do pustego paleniska garnął się, silą przyzwyczajenia, jakiś mężczyzna. Obok do tego samego zimnego kominka przyciągnęła sobie niski stołek staruszka. W drugim rogu izby widać było kilkoro dzieci w łachmanach, a w małej wnęce naprzeciw drzwi leżało na ziemi coś okrytego starym kocem. Oliwer wzdrygnął się, kiedy spojrzał w to miejsce, i mimo woli przysunął się bliżej do swego pana, gdyż choć to coś było przykryte, chłopiec domyślił się, że to trup.

Twarz mężczyzny była chuda i bardzo blada, włosy i broda posiwiałe, oczy nabiegłe krwią. Twarz staruszki była pełna zmarszczek; jedyne dwa zęby wystawały ponad dolną wargę, oczy miała błyszczące i przenikliwe. Oliwer bal się patrzeć zarówno na nią jak na mężczyznę. Wydawali się tak podobni do szczurów, które widział na dworze.

— Niech się nikt do niej nie zbliża! — zawołał mężczyzna zrywając się gwałtownie, gdy przedsiębiorca podszedł do wnęki. — Precz stąd! Precz, do wszystkich diabłów, jeżeli ci życie miłe!

— Głupstwo, mój człowieku — odparł przedsiębiorca przyzwyczajony do nieszczęścia we wszystkich jego postaciach. — Głupstwo!

— Mówię ci — krzyczał mężczyzna zaciskając pięści i tupiąc z wściekłością w podłogę — mówię, że nie dam jej złożyć do ziemi! Nie miałaby tam spokoju. Jest taka wychudzona, że robaki nie miałyby co jeść, gryzłyby ją tylko.

Przedsiębiorca pogrzebowy nie odpowiedział na te szalone słowa, lecz wydobywszy taśmę z kieszeni przykląkł na chwilę obok ciała.

— Aa! — krzyknął mężczyzna wybuchając łzami i padając na kolana u stóp zmarłej kobiety. — Klękajcie, klękajcie, klękajcie koło niej wszyscy i słuchajcie tego, co mówię! Powiadam, że zagłodzili ją na śmierć. Ani się domyślałem, jak z nią jest źle, póki nie przyszła na nią gorączka, a wtedy już kości sterczały jej przez skórę. Nie było ani ognia, ani świecy; po ciemku umarła — po ciemku! Nie mogła nawet zobaczyć twarzy dzieci, choć słyszeliśmy, jak ledwo dysząc wołała je po imieniu. Żebrałem dla niej po ulicach, to posłali mnie do więzienia. Kiedym wrócił, konała i krew mi zakrzepła w żyłach — bo oni zagłodzili ją na śmierć. Klnę się na tego Boga, który na to patrzał! Zagłodzili ją! — Wpił palce we włosy i z głośnym krzykiem zaczął tarzać się po podłodze. Oczy stanęły mu w słup, a wargi okryła piana.

Przerażone dzieci zaczęły gorzko płakać, lecz staruszka, która do tej pory zachowywała się tak cicho, jakby była całkiem głucha na to wszystko, co się działo dokoła, uciszyła je groźnym gestem. Rozluźniła krawat mężczyzny wciąż leżącego na ziemi, po czym chwiejnym krokiem zbliżyła się do przedsiębiorcy.

— To była moja córka — rzekła staruszka kiwając głową i wskazując trupa. Mówiła z jakimś idiotycznym grymasem czy uśmiechem, który straszniejszy był nawet niż śmierć nawiedzająca takie miejsce. — Boże, Boże! No i nie dziwne to, że ja, com ją urodziła, a już wtedy nie byłam młódką, teraz jestem żywa i żwawa, a ona tu leży, taka zimna i sztywna! Boże, Boże! Pomyśleć tylko! To ci heca, to ci heca!

Podczas gdy nieszczęsna istota mamrotała i chichotała w swej ohydnej uciesze, przedsiębiorca skierował się ku wyjściu.

— Stój, stój! — powiedziała staruszka głośnym szeptem. — Czy pogrzeb będzie jutro, czy pojutrze, czy dzisiaj? Ja ją ubrałam do trumny i muszę pójść za pogrzebem, rozumiecie? Przyślijcie mi szeroki płaszcz, taki dobry, ciepły, bo jest bardzo zimno. Powinniśmy też dostać ciasta i wina, nim wyruszymy! Mniejsza z tym, przyślijcie chleba — tylko bochenek chleba i kubek wody. Dostaniemy chleba, kochanie? — spytała z przejęciem, chwytając przedsiębiorcę za płaszcz, gdy ponownie ruszał ku drzwiom.

— Tak, tak — odparł przedsiębiorca — oczywiście. Wszystko, co będziecie chcieli! — Uwolnił się od niej i ciągnąc za sobą Oliwera, pośpiesznie wyszedł.

Następnego dnia (biednej rodzinie udzielono tymczasem pomocy w postaci dwufuntowego bochenka chleba i kawałka sera, które zaniósł jej sam pan Bumble) Oliwer i jego pan wrócili do nędznego domostwa, gdzie bawił już pan Bumble w towarzystwie czterech ludzi z przytułku, którzy mieli występować w charakterze karawaniarzy. Na łachmany staruszki i mężczyzny narzucono stare czarne okrycia, zaśrubowano nagą trumnę, po czym ludzie z przytułku dźwignęli ją na ramiona i wynieśli na ulicę.

— No, teraz musicie raźno maszerować, paniusiu! — szepnął pan Sowerberry do ucha staruszki. — Jesteśmy dosyć spóźnieni, a nie wypada, żeby pastor na nas czekał. Ruszajcie, ludzie — im prędzej, tym lepiej!

Na takie wezwanie ludzie z przytułku ruszyli wyciągniętym krokiem, niosąc lekkie swe brzemię, a oboje żałobnicy pośpieszyli w ślad za nimi najprędzej jak mogli. Pan Bumble i Sowerberry żwawo szli naprzód, a Oliwer, którego nogi nie były tak długie jak jego pana, biegł u ich boku.

Okazało się wszakże, że nie było potrzeby tak bardzo się śpieszyć, jak to przewidywał pan Sowerberry, kiedy bowiem doszli do owego odległego, zarośniętego pokrzywami zakątka cmentarza, w którym na koszt gminy chowano zmarłych, duchownego jeszcze nie było, a pisarz parafialny, który siedział przy kominku w zakrystii, wyraził zdanie, że i godzina może upłynąć, nim nadejdzie. Złożono więc trumnę nad krawędzią grobu, a oboje żałobnicy czekali cierpliwie, stojąc w mokrej glinie, na zimnym siąpiącym deszczu, podczas gdy obdarci chłopcy, których to widowisko przyciągnęło na cmentarz, grali hałaśliwie w chowanego wśród nagrobków lub na odmianę zabawiali się skacząc tam i z powrotem przez trumnę. Panowie Sowerberry i Bumble, jako osobiści znajomi pisarza,. siedzieli wraz z nim przy kominku i czytali gazetę.

Na koniec, po upływie przeszło godziny, ujrzano panów Sowerberry i Bumble biegnących wraz z pisarzem w kierunku grobu. Zaraz potem ukazał się pastor nakładający po drodze komżę. Następnie pan Bumble dla utrzymania pozorów obił paru chłopaków, po czym wielebny jegomość, odczytawszy tyle tekstu nabożeństwa żałobnego, ile dało się zmieścić w czterech minutach, oddał komżę urzędnikowi i poszedł.

— Dalej, Bill! — rzekł Sowerberry do grabarza. — Zakopuj! Zadanie nie było trudne, gdyż grób był tak pełny, że najwyżej

leżąca trumna była zaledwie o parę stóp od powierzchni. Grabarz zebrał łopatą odrzuconą ziemię, przydeptał ją lekko nogami, zarzucił łopatę na ramię i odszedł, a za nim chłopcy, głośno się skarżąc, że zabawa tak prędko się skończyła.

— Chodźcie, człowieku — powiedział Bumble szturchając męak czyznę w plecy. — Chcą zamykać cmentarz.

Mężczyzna, który ani razu się nie ruszył, odkąd stanął przy mogile, drgnął teraz, podniósł głowę, utkwił oczy w tym, który doń przemówił, postąpił parę kroków naprzód i upadł zemdlony. Obłąkana staruszka zbyt była zajęta opłakiwaniem utraty płaszcza (który zdjął z niej przedsiębiorca), by się nim zająć. Wylano więc na niego konewkę zimnej wody, a gdy przyszedł do siebie, wyprowadzono go troskliwie poza cmentarz, zamknięto bramę, po czym wszyscy rozeszli się, każdy w swoją stronę.

— No, Oliwerze — zagadnął Sowerberry w drodze do domu. — Jakże ci się podobało?

— Owszem, dziękuję panu — odparł Oliwer ze sporą dozą wahania. — Nie bardzo, proszę pana.

— E, przyzwyczaisz się z czasem, Oliwerze — rzekł Sowerberry. — To nic nie jest, jak się człowiek raz przyzwyczai, mój chłopcze.

Oliwer ciekaw był w głębi duszy, czy długo trwało, nim przyzwyczaił się pan Sowerberry. Osądził jednak, że lepiej nie zadawać tego pytania, i wracając do zakładu rozmyślał nad tym wszystkim, co widział i słyszał.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

OLIWER POD WPŁYWEM DOCINKÓW NOEGO PORYWA SIĘ DO CZYNU I SPRAWIA NOEMU NADER WIELKĄ NIESPODZIANKĄ

Po upływie miesiąca próby Oliwer został formalnie przyjęty na terminatora. Była to właśnie owa sympatyczna, niezdrowa pora roku. Mówiąc językiem handlowym trumny „szły” i w ciągu paru tygodni Oliwer nabrał dużego doświadczenia. Powodzenie sprytnego pomysłu pana Sowerberry przeszło nawet jego najśmielsze oczekiwania. Najstarsi mieszkańcy nie pamiętali okresu, w którym tak panoszyłaby się odra i tak zgubna była dla życia małych dzieci. Toteż liczne były żałobne pochody, na których czele kroczył mały Oliwer, z  żałobną wstążką na kapeluszu zwisającą mu aż do kolan, ku nieopisanemu podziwowi i wzruszeniu wszystkich matek w całym mieście. A ponieważ Oliwer towarzyszył również swemu panu na większość pogrzebów ludzi dorosłych, by nabyć ową równowagę ducha i pełne opanowanie nerwów, które są konieczne dla dobrego przedsiębiorcy pogrzebowego, miał wiele sposobności do zaobserwowania pięknej rezygnacji i męstwa, z jakimi niektórzy mocni ludzie znoszą doznawane ciosy i straty.

Tak było na przykład, kiedy Sowerberry otrzymywał zamówienie na pogrzeb jakiegoś bogatego starego pana lub pani z mnóstwem siostrzeńców i siostrzenic, którzy w ciągu przedśmiertnej choroby byli wprost niepocieszeni i nie umieli opanować swej żałości nawet przy najbardziej publicznych wystąpieniach; teraz byli oni w najlepszym humorze, całkiem pogodni i zadowoleni, i rozmawiali ze sobą tak swobodnie i wesoło, jakby nie zdarzyło się absolutnie nic, co mogłoby zamącić ich szczęście. Także i mężowie znosili stratę swych żon z heroicznym zgoła spokojem. Żony znów wdziewały po śmierci mężów wdowie welony, tak jakby zamiast w żałobnym stroju oddawać się rozpaczy, postanowiły raczej uczynić go jak najbardziej twarzowym i pociągającym. Można było również zauważyć, że różne panie i panowie, którzy odchodzili od zmysłów w czasie ceremonii pogrzebowej, odzyskiwali równowagę prawie natychmiast po powrocie do domu i zanim dopito tradycyjnej herbaty, byli już całkiem spokojni. Wszystko to stanowiło bardzo przyjemny i budujący widok, któremu Oliwer przyglądał się z wielkim podziwem.

Że to przykład tych zacnych ludzi skłonił Oliwera do rezygnacji, tego, mimo iż jestem jego biografem, stwierdzić się nie ważę; mogę jednak zupełnie wyraźnie powiedzieć, że przez długie miesiące poddawał się potulnie rządom i znęcaniu Noego Claypole, który dokuczał mu teraz znacznie bardziej niż dawniej, zazdrosny b to, że nowy chłopiec awansował już do czarnej laski i żałobnej wstążki na kapeluszu, podczas gdy on, ten dawny, tkwił ciągle w okrawngłej czapce i skórzanych portkach. Karolka dokuczała Oliwerowi dlatego, że robił to Noe, a pani Sowerberry była mu zdecydowanie wroga, ponieważ pan Sowerberry skłonny był traktować go po przyjacielsku. Mając tedy przeciw sobie tych troje z jednej, a orgię pogrzebów z drugiej strony, Oliwer, wszystko razem wziąwszy, nie miał się bynajmniej tak dobrze jak owo głodne prosię, które zamknięto przez pomyłkę w składzie ziarna przy browarze.

A teraz zbliżam się do bardzo ważnego momentu w dziejach Oliwera. Muszę bowiem opisać czyn, z pozoru może błahy i nieważny, lecz który pośrednio wywołał doniosłą zmianę w kolejach jego losu i perspektywach na przyszłość.

Pewnego dnia Oliwer i Noe zeszli do kuchni o zwykłej obiadowej porze, by spożyć ucztę w postaci małego kawałka baraniny — półtora funta najgorszego mięsa od karku. Karolkę dokądś wywołano, skutkiem czego nastąpił krótki okres wyczekiwania, a Noe, głodny i zły, uznał, iż go najszlachetniej wykorzysta dręcząc i drażniąc małego Oliwera Twista.

Przykładając się pilnie do tej niewinnej zabawy, Noe położył nogi na obrusie, po czym pociągnął Oliwera za włosy, uszczypnął go w ucho, wyraził opinię, że jest „lizusem”, a następnie obwieścił zamiar przyglądania się, jak będą go wieszać, skoro tylko pożądane to wydarzenie nastąpi. Potem poruszył cały szereg innych błahych a dokuczliwych tematów, jak przystało na złośliwego, nieznośnego wychowanka zakładu dobroczynności. Lecz ponieważ żaden z tych sposobów nie wywołał pożądanego skutku, jakim było zmuszenie Oliwera do płaczu, Noe wysilił się na jeszcze dowcipniejszy pomysł i zrobił to, co wielu ludzi pośledniejszego umysłu, znacznie bardziej sławnych niż Noe, robi niekiedy do dziś dnia, gdy chcą być dowcipni. Użył mianowicie wycieczek osobistych.

— Znajda — zaczął Noe — jak tam twoja matka?

— Umarła — odpowiedział Oliwer — a ty się nawet nie waż mówić czegoś na nią!

Mówiąc to Oliwer zarumienił się mocno, zaczął oddychać szybko, a usta i nozdrza jęły mu dziwnie drgać, co zdało się panu Claypole zapowiedzią bardzo bliskiego gwałtownego wybuchu płaczu. W tym przekonaniu podjął znów atak.

— A na co ona umarła, znajdo? — pytał Noe.

— Serce jej pękło — tak mi mówiły niektóre z naszych starych opiekunek — odrzekł Oliwer raczej sam do siebie niż w odpowiedzi Noemu. — Zdaje mi się, że ja wiem, jak to musi być, kiedy się na to umiera!

— Baj-baju, będziesz w raju, znajda — rzekł Noe widząc łzę toczącą się po policzku Oliwera. — A dlaczegoż ty znów beczysz?

— Nie przez ciebie — odrzekł Oliwer pośpiesznie, ocierając łzę. — Nie wyobrażaj sobie tego.

— A, nie przeze mnie, co? — szydził Noe.

— Nie, nie przez ciebie — odparł Oliwer ostro. — A teraz już dosyć. Przestań mówić o niej; ani słowa więcej, bo zobaczysz!

— Zobaczę! — wykrzyknął Noe. — No wiecie państwo! Ja zobaczę! Znajda, nie bądź bezczelny. Twoja matka, rzeczywiście! Ładny z niej był numer, nie ma co. O jejku! — Tu Noe wymownie pokiwał głową i tak zmarszczył swój nieduży czerwony nos, jak tylko na to pozwoliły mięśnie jego twarzy.

— Wiesz co, znajda — ciągnął Noe, rozzuchwalony milczeniem Oliwera, przemawiając kpiącym tonem udanej litości, najbardziej dokuczliwym ze wszystkich tonów — wiesz co, znajda, teraz już nie można nic na to poradzić i oczywiście wtedy tyś też nie mógł nic na to poradzić, i naprawdę mnie jest bardzo przykro, i zapewne wszystkim innym także, i bardzo cię wszyscy żałujemy. Ale musisz wiedzieć, znajda, że twoja matka była zupełne ladaco.

— Coś ty powiedział? — zapytał Oliwer, błyskawicznie podnosząc na niego oczy.

— Zupełne ladaco, znajdo — odparł Noe z całym spokojem. — I znacznie lepiej, znajdo, że umarła wtedy, kiedy umarła, bo inaczej byłaby teraz na ciężkich robotach w Bridewell albo deportowana, albo powieszona. To ostatnie jest najbardziej prawdopodobne, no nie?

Purpurowy z wściekłości, Oliwer zerwał się, przewrócił krzesło i stół, schwycił Noego za gardło, potrząsnął nim w pasji, aż mu zęby zaszczekały, i włożywszy całą swą siłę w jedno straszne uderzenie, cisnął nim o ziemię.

Przed chwilą jeszcze chłopiec wyglądał na spokojne, potulne, nieszczęsne stworzenie, którym go uczyniło złe traktowanie. Lecz teraz nareszcie zbudziło się w nim męstwo. Okrutna zniewaga pod adresem zmarłej matki wlała mu ogień do krwi. Dyszał ciężko, stal wyprostowany, oczy paliły mu się jasno. Cala jego postać uległa przemianie, gdy tak stał, wpatrzony z wściekłością w tchórzliwego dręczyciela, który teraz leżał skulony u jego stóp. Oliwer grozi! mu z nieznaną do tej pory energią.

— On mnie zamorduje! — chlipał Noe. — Karolka! Proszę pani! Ten nowy chłopak mnie morduje! Ratunku! Ratunku! Oliwer oszalał! Karolkaaa!

W odpowiedzi na krzyki Noego rozległ się głośny wrzask Ka rolki i jeszcze głośniejszy — pani Sowerberry. Pierwsza wpadła do kuchni przez boczne drzwi, podczas gdy druga zatrzymała się na schodach, póki nie nabrała pewności, że zejście na dół nie było sprzeczne z wskazaniami instynktu samozachowawczego.

— Ach, ty mały szkaradniku! — wrzasnęła Karolka chwytając Oliwera z całej swej siły, równej mniej więcej sile przeciętnego mężczyzny będącego w szczególnie dobrej formie. — Ach, ty nie-wdzię-czny, wstrę-tny, pa-sku-dny ma-ły mor-der co! — I po każdej sylabie Karolka z całej siły wymierzała Oli werowi ciosy, którym towarzyszył wrzask przeznaczony dla uszu szerszej publiczności.

Kułak Karolki nie był bynajmniej lekki, ale na wypadek, gdyby się okazał niewystarczający do uśmierzenia szału Oliwera, wtargnęła do kuchni pani Sowerberry i jedną ręką pomogła go przytrzymać, drugą zaś drapała go po twarzy. Wobec tak sprzyjającego stanu rzeczy Noe podniósł się z ziemi i zaczął walić Oliwera od tyłu.

Te ćwiczenia cielesne zbyt były gwałtowne, aby mogły trwać długo. Gdy wszyscy się już pomęczyli i nie mogli dłużej szarpać i bić, powlekli Oliwera, broniącego się i krzyczącego, lecz nieustraszonego, do piwnicy na węgiel i tam go zamknęli. Skoro tego dokonano, pani Sowerberry padła na krzesło i zalała się łzami.

— Ojej, już ją chwyta! — krzyknęła Karolka. — Podaj szklankę wody, Noe, kochanie. Prędko!

— Och, Karolko — rzekła pani Sowerberry tak wyraźnie, jak jej na to pozwalał brak tchu i obfitość zimnej wody, którą Noe wylał na jej głowę i ramiona. — Och, Karolko, co za łaska boska, żeśmy wszyscy nie zginęli pomordowani w łóżkach!

— O, łaska boska, doprawdy, proszę pani — brzmiała odpowiedź. — Spodziewam się, że to nauczy naszego pana nie brać więcej tych okropnych stworzeń, co to, od samej kołyski są mordercami i bandytami. Biedny Noe! Już prawie był zabity, kiedy weszłam do kuchni.

— Biedaczysko! — rzekła pani Sowerberry patrząc litośnie na wychowanka zakładu dobroczynności.

Noe, którego górny guzik od kamizelki mógł być mniej więcej na poziomie czubka głowy Oliwera, w chwili gdy kierowano doń te wyrazy współczucia, zaczął trzeć oczy wnętrzem dłoni i zdobył się na kilka sztucznych łkań i pociągań nosem.

— Co robić? — wykrzyknęła pani Sowerberry. — Pan wyszedł; nie ma w domu żadnego mężczyzny, a on wyłamie te drzwi za dziesięć minut. — Gwałtowne uderzenia Oliwera w wymienioną przegrodę z drzewa czyniły tę ewentualność wielce prawdopodobną.

— Jej, jej! Sama nie wiem, proszę pani — rzekła Karolka. — Może by posłać po policję?

— Albo po wojsko — zaproponował pan Claypole.

— Nie, nie — powiedziała pani Sowerberry, która przypomniała sobie o starym znajomym Oliwera. — Biegnij do pana Bumble, Noe, i powiedz mu, żeby zaraz tu przyszedł nie tracąc ani minuty. Mniejsza o twoją czapkę! Spiesz się! Możesz sobie w biegu przyłożyć nóż do tego podbitego oka. Mniej ci za puchnie.

Noe nie tracił czasu na odpowiedź, lecz puścił się przed siebie najszybciej, jak tylko potrafił: i ludzie na ulicy zdziwili się bardzo widząc wychowanka zakładu dobroczynności pędzącego nieprzytomnie, bez czapki, ze scyzorykiem przyłożonym do oka.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

OLIWER W DALSZYM CIĄGU ZBUNTOWANY

Noe Claypole biegł ulicami, jak mógł najprędzej, i ani razu nie zatrzymał się dla nabrania tchu, póki nie dotarł do bramy przytułku. Tu wypoczął wreszcie minutę czy dwie, by przygotować się do pięknego wybuchu łkań i imponującej komedii łez i przerażenia, po czym głośno zastukał do furtki i staremu nędzarzowi, który mu ją otworzył, zaprezentował tak żałosne oblicze, że nawet on, który widział wkoło siebie w najlepszych nawet czasach same żałosne twarze, cofnął się zdumiony.

— Dlaboga, co się temu chłopakowi stało? — spytał stary nędzarz.

— Panie Bumble! Panie Bumble! — wołał Noe z dobrze udaną rozpaczą, tak głośno i tak podnieconym głosem, że słowa jego nie tylko doszły do uszu samego pana Bumble, który akurat był niedaleko, ale tak go przestraszyły, że wypadł na podwórko bez stosowanego kapelusza, co było okolicznością nader ciekawą i osobliwą, dowodzącą, że nawet woźny pod wpływem nagłego a potężnego impulsu może zostać dotknięty chwilową utratą panowania nad sobą i zapomnieć o godności osobistej.

— O, proszę pana, panie Bumble! — dyszał Noe. — Oliwer, proszę pana, Oliwer...

— Co? Co? — przerwał mu pan Bumble z błyskiem satysfakcji w swych twardych jak metal oczach. — Nie uciekł chyba? Przecież nie uciekł, co, Noe?

— Nie, proszę pana, nie. Nie uciekł, proszę pana, ale się wściekł — odrzekł Noe. — Chciał mnie zamordować, proszę pana, a potem próbował zamordować Karolkę, a potem naszą panią. Och, cóż to za okropny ból! Co za męka, proszę pana! — To mówiąc Noe jął wić się jak piskorz i skręcać swe ciało w najprzeróżniejsze sposoby, dając tym do zrozumienia panu Bumble, że na skutek gwałtownej a krewkiej napaści Oliwera Twista poniósł ciężkie wewnętrzne obrażenia i uszkodzenia, które sprawiają mu do tej pory najdotkliwsze męczarnie.

Gdy Noe spostrzegł, że zakomunikowana przezeń wiadomość jak gromem poraziła pana Bumble, postarał się o wywołanie dodatkowego efektu opłakując swe straszliwe rany jeszcze dziesięć razy głośniej. Kiedy zaś zobaczył, że jakiś pan w białej kamizelce przechodzi przez podwórko, stał się w lamentach swych tragiczniejszy niż kiedykolwiek, uważając słusznie, iż należy zwrócić na siebie uwagę i wzniecić oburzenie w wyżej wymienionym panu.

Uwagę tego pana zwrócił w bardzo krótkim czasie; nie uszedł on bowiem trzech kroków, a już odwrócił się gniewnie i zapytał, czego ten szczeniak tak ryczy i dlaczego pan Bumble nie zaszczyca go czymś, co uczyniłoby określone w ten sposób popisy wokalne procesem mimowolnym.

— To biedny chłopiec z darmowej szkoły, wielmożny panie — odrzekł pan Bumble. — Omal nie został zamordowany... zamordowany, proszę pana... przez małego Twista.

— Wielkie nieba! — wykrzyknął pan w białej kamizelce stając jak wryty. — Wiedziałem! Miałem od samego początku dziwne przeczucie, że ten zuchwały dzikus skończy na stryczku!

— Usiłował również, łaskawy panie, zamordować służącą — ciągnął pan Bumble z ziemisto bladą twarzą.

— I naszą panią — wtrącił pan Claypole.

— I pana także, mówiłeś, zdaje się, Noe? — dodał pan Bumble.

— Nie! Nie ma go w domu, inaczej byłby go zamordował — odparł Noe. — Mówił, że chce to zrobić.

— A! Mówił, że chce, tak, mój chłopcze? — spytał pan w białej kamizelce.

— Tak, proszę pana — odrzekł Noe. — I, proszę pana, nasza pani się pyta, czy pan Bumble znajdzie chwilę, żeby tam zaraz wpaść i obić go, bo naszego pana nie ma w domu.

— Oczywiście, mój chłopcze, oczywiście — rzekł pan w białej kamizelce, z dobrotliwym uśmiechem klepiąc Noego po głowie, która znajdowała się o jakieś trzy cale wyżej niż jego własna. — Dobry z ciebie chłopak, bardzo dobry chłopak. Masz tu pensa. Bumble, pójdźcie no do Sowerberrych z laską i zobaczcie, co tam trzeba zrobić. Nie oszczędzajcie go, Bumble.

— Nie będę, proszę pana — odrzekł woźny odwiązując w celach urzędowej chłosty rzemień owinięty dokoła laski.

— Powiedzcie też Sowerberry'emu, żeby go nie oszczędzał. Nigdy z niego nic nie zrobią bez pręg na grzbiecie i siniaków — dodał pan w białej kamizelce.

— Postaram się, proszę pana — odrzekł woźny. A ponieważ stosowany kapelusz i laska ku zadowoleniu ich właściciela znalazły się już do tego czasu na właściwym miejscu, pan Bumble i Noe pośpieszyli do warsztatu przedsiębiorcy pogrzebowego.

Tam sytuacja bynajmniej nie uległa poprawie. Sowerberry dotąd nie wrócił, a Oliwer kopał w dalszym ciągu, z niezmniejszoną siłą, w drzwi piwnicy. Sprawozdanie o jego rozbestwieniu, przedstawione przez panią Sowerberry i Karolkę, było tak przerażające, że pan Bumble przed otwarciem drzwi uznał za przezorne parlamentować. W tym celu w formie preludium kopnął drzwi od zewnątrz, po czym przyłożywszy usta do dziurki od klucza, rzekł głębokim, namaszczonym głosem:

— Oliwerze!

— Hej tam, wypuśćcie mnie! — krzyknął Oliwer ze środka. — Czy poznajesz mój głos, Oliwerze? — spytał pan Bumble.

— Tak — odparł Oliwer.

— I nie boisz się? Nie drżysz, gdy mówię?

— Nie! — odrzekł Oliwer zuchwale.

Odpowiedź tak różna od tej,. którą spodziewał się otrzymać i którą zwykł był otrzymywać, wstrząsnęła panem Bumble niemało. Odstąpił od dziurki od klucza, wyprostował się na całą wysokość i oniemiały ze zdumienia, spoglądał kolejno na troje obecnych.

— O, wie pan, panie Bumble, on musiał zwariować — powiedziała pani Sowerberry. — Żaden chłopiec przy jako tako zdrowych zmysłach nie ważyłby się mówić w ten sposób do pana.

— To nie wariactwo, proszę pani — odrzekł pan Bumble po chwili głębokiego namysłu. — To mięso.

— Co takiego? — wykrzyknęła pani Sowerberry.

— Mięso, proszę pani, mięso —  odparł Bumble surowo i z na ciskiem. — Przekarmiła go pani. Rozbudziła w nim pani ducha i animusz, sprzeczne z naturą i nie przystojące osobie jego stanu. Panowie z zarządu, którzy są praktycznymi filozofami, potwierdzą to pani. Na cóż potrzebny nędzarzom duch albo animusz? Zupełnie wystarcza, że pozwalamy im zachować żywe ciała. Gdyby pani trzymała chłopca na kaszy, moja pani, to wszystko nigdy by się nie stało.

— Jej, jej! — wykrzyknęła pani Sowerberry, nabożnie wznosząc oczy do kuchennego sufitu. — Takie to są skutki szczodrobliwości!

Szczodrobliwość pani Sowerberry względem Oliwera polegała na hojnym obdarowywaniu go wszelkimi brudnymi ochłapami, których nikt inny nie chciał jeść, toteż dała dowód wielkiej pokory i poświęcenia pozostając dobrowolnie pod ciężkim zarzutem pana Bumble; trzeba bowiem oddać jej sprawiedliwość, iż nigdy ani myślą, ani mową, ani uczynkiem zarzucanego jej grzechu nie popełniła.

— A — rzekł pan Bumble, gdy wzrok damy wrócił na ziemię — jedyne, co teraz można zrobić, jak mi się zdaje, to zostawić go w piwnicy przez dzień albo dwa, póki trochę nie zgłodnieje, a potem wypuścić go i trzymać na kaszy przez cały czas terminatorstwa. On pochodzi ze złej rodziny. Takie natury łatwo się podniecają, pani Sowerberry! I doktor, i położna powiedzieli, że ta jego matka przywlokła się tutaj mimo trudności i cierpień, które byłyby zabiły każdą porządną kobietę o wiele tygodni wcześniej.

W tym miejscu przemówienia pana Bumble Oliwer, który posłyszał dosyć, by wiedzieć, że pada jakaś nowa aluzja do jego matki, zaczął na nowo kopać tak gwałtownie, że zagłuszyło to wszelkie inne dźwięki. Właśnie wtedy wrócił Sowerberry. Opowiedziano mu o przewinieniu Oliwera z całą przesadą, którą obie panie uznały za właściwe zastosować dla rozbudzenia jego gniewu. W mgnieniu oka otworzył piwnicę i wyciągnął za kołnierz zbuntowanego terminatora.

Podczas bicia, które otrzymał Oliwer, podarło się jego ubranie; twarz miał posiniaczoną i podrapaną, a włosy rozsypały mu się po czole. Jednakże gniewny rumieniec nie zniknął z jego twarzy. Gdy wyciągnięto Oliwera z jego więzienia, wpatrzył się śmiało i z gniewem w Noego i wyglądał zupełnie niespeszony.

— No, ładny z ciebie numer, ani słowa — rzekł Sowerberry trzęsąc Oliwerem i dając mu kuksańca w ucho.

— On ubliżał mojej matce — odparł Oliwer.

— No to i cóż, jeśli nawet tak było, ty nieszczęsny mały niewdzięczniku — rzekła pani Sowerberry. — Zasługiwała na to, co o niej mówił, i na więcej jeszcze.

— Nieprawda — odrzekł Oliwer.

— Owszem — rzekła pani Sowerberry.

— To kłamstwo — powtórzył Oliwer. Pani Sowerberry zalała się łzami.

Ten potok łez nie pozostawił panu Sowerberry żadnego wyboru. Gdyby się był zawahał choć na mgnienie oka przed wymierzeniem Oliwerowi najsurowszej kary, to każdy doświadczony czytelnik zrozumie jasno, że według wszelkich precedensów ustalonych w małżeńskich sporach byłby uznany za brutala, wyrodnego małżonka, kreaturę dopuszczającą się najgorszej zniewagi, nędzną imitację mężczyzny oraz za cały szereg innych przyjemnych postaci nazbyt licznych, aby można było je wyszczególnić w ramach niniejszego rozdziału. Trzeba oddać mu sprawiedliwość, że o ile go na to stać było — a stać go było na niezbyt wiele — był względem chłopca dobrotliwie usposobiony; może dlatego, że leżało to w jego własnym interesie, a może dlatego, że żona nie lubiła Oliwera. Jednakże powódź łez postawiła go w sytuacji bez wyjścia, toteż natychmiast spuścił chłopcu lanie, które zadowoliło nawet samą panią Sowerberry i wobec którego urzędowa laska zaaplikowana następnie przez pana Bumble była już raczej zbędna. Na całą resztę dnia zamknięto Oliwera w piwnicy za kuchnią w towarzystwie pompy i kawałka chleba. Wieczorem zaś pani Sowerberry, poczyniwszy przedtem przed drzwiami szereg uwag bynajmniej nie pochlebnych dla jego matki, zajrzała do komórki i wśród drwin i przytyków Noego i Karolki kazała chłopcu iść na górę do jego smutnego legowiska.

Dopiero gdy pozostał sam w ciszy i spokoju ponurego warsztatu trumniarza, Oliwer poddał się uczuciom, które, jak łatwo przypuścić, przeżycia tego dnia musiały wzbudzić w małym jeszcze dziecku. Wysłuchał urągań z pogardliwą miną; zniósł cięgi bez jednego krzyku, gdyż czuł, jak wzbiera mu w sercu taka duma, która zdławiłaby w nim każdy jęk aż do ostatka, choćby piekli go żywcem, Teraz jednak, kiedy nie było komu patrzeć i słuchać, upadł na kolana i kryjąc twarz w dłoniach, rozszlochał się serdecznie. Oby Bóg dał — w imię dobrej sławy natury ludzkiej — by jak najmniej tak młodych istot miało powód wylewać przed nim podobne łzy!

Przez długi czas Oliwer trwał bez ruchu w takiej postawie. Gdy podniósł się, świeca dopalała się w lichtarzu. Obejrzał się ostrożnie wokoło, wytężył słuch, po czym . delikatnie odsunął rygle na drzwiach i wyjrzał na dwór.

Była zimna, ciemna noc. Zdawało się oczom chłopca, że gwiazdy były bardziej niż kiedykolwiek odległe od ziemi. Wiatru nie było, a głębokie cienie rzucane przez drzewa na ziemię wyglądały jakoś grobowo i śmiertelnie, tak były nieruchome. Cichutko zamknął z powrotem drzwi. Skorzystał z zamierającego płomyka świecy, by zawiązać w chustkę skąpą ilość odzieży, którą posiadał, po czym usiadł na ławce, by oczekiwać świtu.

Skoro tylko pierwszy promień światła przesączył się przez szpary w okiennicach, Oliwer wstał i na nowo odryglował drzwi. Jedno nieśmiałe spojrzenie dokoła — jedna chwila wahania — a już zamknął je za sobą i znalazł się na ulicy.

Spojrzał na lewo i na prawo, nie wiedząc, dokąd uciekać. Przypomniał sobie, że widział kiedyś wozy, jak wyjeżdżając z miasteczka mozolnie wpełzały na wzgórze. Poszedł więc w tym kierunku i doszedł do ścieżki wiodącej przez pola, o której wiedział, że po pewnym czasie wyprowadzi go na powrót na drogę. Skręcił w nią zatem i poszedł szybko naprzód.

Pamiętał dobrze, że tą samą ścieżką dreptał kiedyś u boku pana Bumble, gdy ten po raz pierwszy prowadził go z fermy do przytułku. Droga jego wiodła tuż koło tego domku, w którym niegdyś przebywał. Serce zabiło mu żywo, gdy sobie to uprzytomnił, i niemal postanowił się cofnąć. Ale uszedł już był duży kawał drogi, a cofając się straciłby wiele czasu. Poza tym było tak wcześnie, że mała była obawa, iż ktoś go dostrzeże, poszedł więc dalej.

Doszedł do domku. Nic nie wskazywało, by ktoś z mieszkańców był na nogach o tak wczesnej porze. Oliwer zatrzymał się i zajrzał do ogrodu. Jakieś dziecko pełło jedną z grządek; kiedy na chwilę przerwało pracę, podniosło bladą twarzyczkę i Oliwer poznał jednego ze swych dawnych towarzyszy. Ucieszył się, że zobaczył go przed odejściem, gdyż chłopiec, choć młodszy, był jego przyjacielem i towarzyszem zabaw. Wiele, wiele razy byli razem bici, głodzeni i zamykani.

— Cicho, Dick! — rzekł Oliwer, gdy chłopczyk podbiegł do furtki i wysunął chude rączki pomiędzy żelaznymi prętami, by go powitać. — Czy ktoś już wstał?

  — Nikt oprócz mnie — odpowiedziało dziecko.

— Nie mów nikomu, żeś mnie widział, Dicku — rzekł Oliwer. — Ja uciekam. Biją mnie i znęcają się nade mną, Dicku, więc idę szukać szczęścia gdzieś daleko stąd. Nie wiem, gdzie. Jakiś ty blady!

— Słyszałem, jak doktor mówił, że jestem umierający — odrzekło dziecko uśmiechając się słabo. — Cieszę się bardzo, że cię widzę, mój kochany. Ale nie zatrzymuj się, nie zatrzymuj!

— Owszem, owszem, zatrzymam się, żeby się z tobą pożegnać — odparł Oliwer. — Zobaczę cię jeszcze kiedyś, Dicku, wiem, że zobaczę! Będziesz zdrów i szczęśliwy!

— Mam nadzieję, że będę — odrzekło dziecko. — Po śmierci, ale nie wcześniej. Wiem, że doktor na pewno ma rację, Oliwerze, bo tak często mi się śni niebo i aniołowie, i dobre twarze, których nigdy na jawie nie widzę. Pocałuj mnie — rzekło dziecko wspinając się po niskiej furtce i zarzucając Oliwerowi rączki na szyję. — Do widzenia, mój kochany! Niech cię Pan Bóg błogosławi!

Błogosławieństwo to wyszło z ust małego dziecka, lecz było pierwszym, jakie kiedykolwiek spłynęło na głowę Oliwera. Toteż wśród wszystkich walk i cierpień, kłopotów i zmiennych losów swego późniejszego życia nie zapomniał o nim ani na chwilę.

ROZDZIAŁ ÓSMY

OLIWER UDAJE SIĘ DO LONDYNU I SPOTYKA PO DRODZE PEWNEGO DZIWNEGO MŁODZIEŃCA

Oliwer dotarł do płotu, przy którym kończyła się ścieżyna, i znalazł się znów na gościńcu. Była teraz ósma. Choć uszedł już prawie pięć mil od miasta, biegł aż do południa, chowając się od czasu do czasu za żywopłoty w obawie, że ktoś go może ścigać i dogonić. Na koniec usiadł przy kamieniu milowym, aby wypocząć, i po raz pierwszy zaczął się zastanawiać, dokąd ma iść i gdzie próbować się urządzicza.

Na kamieniu, przy którym siedział, widniał wielki napis głoszący, że od tego miejsca do Londynu jest akurat siedemdziesiąt mil. Nazwa ta nadała nowy kierunek myślom chłopca. Londyn! To wielkie, ogromne miasto! Nikt — nawet pan Bumble — nie mógłby go tam odnaleźć! Nieraz też słyszał od starych ludzi w przytułku, że w Londynie żaden sprytny chłopiec nie potrzebuje cierpieć biedy i że w tym wielkim mieście są takie sposoby zarobkowania, o których ludzie wychowani na wsi nie mają pojęcia. Było to właściwe miejsce dla bezdomnego chłopca, który musi zemrzeć na ulicy, jeśli ktoś mu nie pomoże. Gdy tylko wszystko to przyszło mu na myśl, zerwał się na równe nogi i znów ruszył naprzód.

Zmniejszył już odległość między sobą a Londynem o całe cztery dalsze mile, gdy nagle uprzytomnił sobie, ile to jeszcze czeka go trudów, nim zdoła dotrzeć do miejsca przeznaczenia. A ponieważ myśl ta nie dawała mu spokoju, zwolnił trochę kroku i zaczął rozmyślać nad sposobami dostania się do Londynu. W zawiniątku swym miał kromkę chleba, zgrzebną koszulę i dwie pary pończoch. Miał także w kieszeni pensa — dar pana Sowerberry po jakimś pogrzebie, na którym spisał się lepiej niż zazwyczaj. „Czysta koszula — pomyślał Oliwer — to bardzo dobra rzecz, tak samo dwie pary pocerowanych pończoch, tak samo pens. Ale wszystko to niewiele pomaga, gdy się chce zimą przejść piechotą sześćdziesiąt pięć mil.” Lecz myśli Oliwera, podobnie jak to bywa u większości innych ludzi, choć bardzo chętnie i gorliwie ukazywały mu piętrzące się przed nim trudności, zupełnie zawodziły, gdy chodziło o podsunięcie mu jakiegokolwiek realnego sposobu przezwyciężenia ich. Toteż przemyślawszy długą chwilę i nie doszedłszy do żadnej praktycznej konkluzji przerzucił w końcu węzełek na drugie ramię i poczłapał dalej.

Oliwer uszedł dnia tego dwadzieścia mil i przez cały czas nie miał nic w ustach oprócz owej kromki suchego chleba i kilku łyków wody, które wyprosił u drzwi domów znajdujących się przy drodze. Kiedy zapadła noc, skręcił na jakąś łąkę i podpełznąwszy pod stóg siana postanowił przeleżeć tam do świtu. Z początku było mu straszno, gdyż wiatr jęczał posępnie na pustych polach, a on był zziębnięty i głodny, i bardziej samotny niż kiedykolwiek. Ponieważ jednak był bardzo zmęczony drogą, wkrótce zasnął i zapomniał o swych troskach.

Gdy wstał nazajutrz rano, zziębnięty i zesztywniały, poczuł taki głód, że w pierwszej napotkanej wiosce był zmuszony wymienić swego pensa na mały bochenek chleba. Nie uszedł więcej niż dwanaście mil, a już ponownie zapadła noc. Stopy miał obolałe, a nogi tak słabe, że drżały pod nim. Druga noc spędzona na ostrym wilgotnym powietrzu pogorszyła jego stan; gdy następnego ranka wyruszył w drogę, ledwo się wlókł.

U stóp stromego pagórka poczekał na przejazd dyliżansu i zaczął żebrać u pasażerów siedzących na miejscach odkrytych, lecz niewielu tylko zwróciło na niego uwagę, a i ci kazali mu poczekać, aż wyjadą pod górę, i tam pokazać im, jak daleko potrafi biec za półpensówkę. Biedny Oliwer starał się przez kawałek drogi dotrzymać kroku dyliżansowi, lecz nie udało mu się to ze względu na zmęczenie i bolące stopy. Gdy pasażerowie to spostrzegli, wsadzili swe półpensówki z powrotem do kieszeni i oświadczyli, że jest leniuchem, który na nic nie zasługuje, po czym dyliżans potoczył się dalej, pozostawiając za sobą tylko tuman kurzu.

W niektórych wsiach wisiały duże malowane tablice z ostrzeżeniem, że wszelkie osoby dopuszczające się w tym okręgu żebraniny karane będą więzieniem. Przeraziło to bardzo Oliwera i sprawiło, że rad był jak najszybciej opuścić takie wioski. W  innych przystawał na podwórkach gospód i wpatrywał się żałośnie we wszystkich przechodniów, co zazwyczaj kończyło się tym, że gospodyni wydawała rozkaz jednemu z pętających się tam pocztylionów, by wypędził tego obcego chłopaka, który na pewno przyszedł tu coś ukraść. Jeśli żebrał w zagrodzie fermera, w dziewięciu wypadkach na dziesięć grożono mu, że go psem poszczują, a gdy odważył się pokazać w jakim sklepie, mówiono o wezwaniu woźnego gminnego. Na dźwięk tego słowa serce Oliwera stawało w przełyku — i było najczęściej jedyną rzeczą, która tam gościła na przestrzeni wielu godzin.

I doprawdy, gdyby nie pewien dobrotliwy człowiek pilnujący kołowrotu u rogatki i pewna poczciwa staruszka, kłopoty Ołiwera zakończyłyby się dzięki temu samemu procesowi, który położył kres kłopotom jego matki. Innymi słowy, byłby z całą pewnością padł trupem na gościńcu Jego Królewskiej Mości. Lecz człowiek przy kołowrocie dał mu chleba z serem, a staruszka, której wnuk uratowawszy się z rozbicia okrętu wędrował boso gdzieś w jakimi dalekim kraju, zlitowała się nad biednym sierotą i dala mu wszystko, na co tylko stać ją było — i więcej jeszcze — z tak dobrym i ciepłym słowem, z takimi łzami współczucia i litości, że zapadły one głębiej w serce Oliwera niż wszystkie cierpienia, których kiedykolwiek doświadczył.

Wczesnym rankiem siódmego dnia po opuszczeniu rodzinnego miasta Oliwer przykuśtykał powoli do małego miasteczka Bar net. Okiennice były pozamykane, ulica pusta — ani żywej duszy: nikt nie obudził się jeszcze i nie rozpoczął swych dziennych zajęć. Słońce wschodziło w całej swej wspaniałości i krasie, lecz światło jego mocniej tylko dawało chłopcu odczuwać samotność i opuszczenie, kiedy tak siedział na jakimś progu, z nogami pokrwawionymi i okrytymi pyłem.

Stopniowo poczęto odmykać okiennice, podnosić rolety i ludzie zaczęli kręcić się po ulicach. Niektórzy zatrzymywali się chwilę, by popatrzeć na Oliwera, lub idąc śpiesznie, odwracali się, by rzucić nań zdziwione spojrzenie, lecz nikt mu nie pomógł ani nie zadał sobie trudu zapytać go, skąd się wziął. Żebrać nie miał odwagi. Więc siedział dalej.

Pozostał tak skulony na owym progu przez dłuższy czas, dziwiąc się wielkiej ilości gospód (co drugi dom w Barnet był karczmą, dużą lub małą), patrząc apatycznie na przejeżdżające dyliżanse i myśląc sobie, jakie to dziwne, że im tak łatwo w ciągu paru godzin przychodzi to, co jego kosztowało cały tydzień trudów znoszonych z odwagą i wytrwałością przerastającą jego lata. Nagle zauważył chłopca, który minął go był obojętnie przed chwilą, ale wrócił i teraz przyglądał mu się bacznie z przeciwległego chodnika. Z początku nie zwrócił na to wielkiej uwagi, ale chłopiec tak długo trwał w tej samej postawie bacznego obserwatora, że Oliwer podniósł wreszcie głowę i także spojrzał nań badawczo. Na to chłopiec przeszedł przez ulicę i podszedłszy blisko do Oliwera, zagadnął:

— Hallo, gołąbku! Co za bieda?

Chłopiec, który zadał to pytanie małemu podróżnikowi, był mniej więcej w jego wieku, lecz wyglądał najdziwniej ze wszystkich chłopców, jakich Oliwer kiedykolwiek w życiu widział. Miał zadarty nosek, płaskie czoło i dość pospolitą twarz, trudno też było wyobrazić sobie większego brudasa; miał jednak przy tym minę i sposób bycia dorosłego mężczyzny. Był mały jak na swój wiek, o nieco pałąkowatych nogach i małych, bystrych, brzydkich ślepkach. Kapelusz jego był tak lekko nasadzony na czubek głowy, że wydawało się, iż lada chwila spadnie — i byłby rzeczywiście spadał nader często, gdyby nie to, że jego właściciel miał zwyczaj od czasu do czasu nagle podrzucać głowę, skutkiem czego kapelusz powracał na dawne miejsce. Chłopak miał na sobie męską kurtkę, która sięgała mu niemal do pięt. Rękawy jej podwinął do połowy, aby wydobyć z nich ręce, najwidoczniej w tym ostatecznym celu, by je zagłębić w kieszeniach swych sztuczkowych spodni, gdyż tam je właśnie trzymał. Wszystko razem wziąwszy, nie było chyba nigdy bardziej zawadiackiego i pewnego siebie młodzieńca, mierzącego w wysokich do pół łydki kamaszach cztery i pół stopy wzrostu, jeżeli nie mniej.

— Hallo, gołąbku! Co za bieda?— zagadnął ów dziwny młodzieniec Oliwera.

— Jestem bardzo głodny i zmęczony — odrzekł Oliwer, a łzy stanęły mu w oczach, gdy to mówił. — Szedłem bardzo długo. Już od siedmiu dni idę.

— Siedem dni idziesz! — rzekł młodzieniec. — Aa, rozumiem. Rozkaz dzioba, co? Ale — dodał widząc zdziwioną minę Oliwera — zdaje mi się, że ty nawet nie wiesz, co to takiego dziób, mój ty koleżko?

Oliwer odparł nieśmiało, że zawsze słyszał, iż określa się tym terminem usta ptaka.

— O babciu, jaki zielony! — wykrzyknął młodociany dżentelmen. — Przecież dziób to sędzia, a kiedy człowiek idzie na rozkaz dzioba, to nie prosto przed siebie, tam, gdzie chce, ale zawsze pod górę, nigdy w dół. Nigdyś nie był w klatce?

— W jakiej klatce? — zapytał Oliwer.

— W jakiej klatce? No, wiadomo — w takiej klatce, w której tym ciaśniej, im bardziej zły wiatr ludziom w oczy dmucha: bo kiedy dobry — nikt tam nie chce iść. Ale chodź no — rzekł młodociany dżentelmen. — Chcesz żarcia, to dostaniesz. U mnie samego dziury w kieszeniach — tylko parę dytków; ale na ile tego starczy — stawiam i funduję. No, wstawaj, panie szanowny. Jazda! Wio, Gniady!

Młodociany dżentelmen pomógł Oliwerowi wstać, po czym zabrał go do pobliskiego sklepiku, gdzie zakupił sporą porcję pokrojonej szynki i dwufuntowy bochenek, czyli jak sam go nazwał, ”otrębów za cztery pensy”. Następnie przemyślnie zabezpieczył szynkę przed zakurzeniem, mianowicie wydłubał palcami część miąższu z bochenka i wepchnął szynkę do utworzonej w ten sposób dziury. Wziąwszy chleb pod pachę młody frant wszedł do małej karczmy i powiódł Oliwera do szynkwasu w głębi lokalu. Tu na rozkaz tajemniczego młodziana przyniesiono im dzbanek piwa i Oliwer na zaproszenie swego nowego przyjaciela zabrał się do jedzenia i picia. Podczas gdy się pożywiał długo i z apetytem, nieznajomy chłopiec rzucał na niego od czasu do czasu bystre, badawcze spojrzenie.

— Do Londynu? — zapytał nieznajomy, gdy Oliwer nareszcie skończył.

— Tak.

— Masz jakie mieszkanie?

— Nie.

— Pieniądze?

— Nie.

Nieznajomy chłopiec gwizdnął i wsadził ręce do kieszeni tak głęboko, jak mu na to pozwalały długie rękawy.

— A ty mieszkasz w Londynie? — spytał Oliwer.

— Tak, mieszkam, kiedy jestem w domu — odparł chłopiec. — Pewno chciałbyś mieć jakieś miejsce do spania na tę noc, co?

— O, tak — odpowiedział Oliwer. — Nie spałem pod dachem, odkąd wyruszyłem.

— Już o to niech cię głowa nie boli — rzekł młodociany dżentelmen. — Muszę dziś wieczór być w Londynie i znam tam jednego szanownego starszego pana, który ci da mieszkanie za darmo i nawet nie poprosi o resztę — oczywiście, o ile cię przedstawi ktoś, kogo on zna. A czy on mnie zna? O, nie! Ani trochę! Bynajmniej. Skądże?

Młody człowiek uśmiechnął się, jakby chciał dać do zrozumienia, że ostatnie fragmenty jego przemówienia były żartobliwie ironiczne. Jednocześnie wychylił resztę piwa.

Ta niespodziana oferta noclegu była zbyt nęcąca, aby jej się oprzeć, zwłaszcza że zaraz poi niej nastąpiło zapewnienie, iż wspomniany starszy pan niewątpliwie bez zwłoki znajdzie Oliwerowi dobrą posadę. To doprowadziło do bardziej przyjacielskiego i poufnego dialogu, z którego Oliwer dowiedział się, że jego przyjaciel nazywa się Jack Dawkins i jest szczególnym faworytem i protegowanym starszego pana, o którym uprzednio była mowa.

Wygląd pana Dawkinsa nie świadczył zbyt znakomicie o wygodach, którymi jego protektor otaczał swych podopiecznych, lecz ponieważ miał on zwyczaj mówić żartobliwie i bezładnie, a nadto przyznał się, że najbliższe grono przyjaciół znało go lepiej pod pseudonimem „Przemyślny Krętacz”, Oliwer doszedł do wniosku, że był to widocznie niedbały lekkoduch,

o którego nauki moralne jego dobroczyńcy musiały się dotąd obijać jak groch o ścianę. Pod wrażeniem tej myśli postanowił w duchu wyrobić sobie jak najprędzej dobrą opinię u starego pana i gdyby Krętacz okazywał się niepoprawny (a był już tego prawie pewny), zrzec się zaszczytu dalszej z nim komitywy.

Ponieważ Jack Dawkins nie chciał pojawić się w Londynie, przed zapadnięciem nocy, była już prawie jedenasta, gdy znaleźli się przy rogatce Islington. Minęli gospodę „Pod Aniołem" , przeszli na St. John's Road, skręcili w małą uliczkę kończącą się przy teatrze Sadler's Wells, potem przez Exmouth Street

 Coppice Row, przez mały dziedziniec koło przytułku, przez dzielnicę o starych tradycjach, noszącą kiedyś miano Hockley in-the-Hole; stamtąd na Mały Saffron Hill, a potem na Duży Saffron Hill, przez który Krętacz pomknął szybko, każąc Oliwerowi trzymać się tuż za sobą.

Chociaż Oliwer musiał wytężać   całą uwagę, by nie stracić z oczu swego przewodnika, to jednak nie mógł się powstrzymać od rzucenia w biegu kilku pośpiesznych spojrzeń na obie strony drogi. Brudniejszej i nędzniejszej okolicy nigdy nie widział. Ulica była niezmiernie wąska i pełna błota, a powietrze przesycone obrzydłymi zapachami. Małych sklepików było sporo, ale jedynym towarem zdawały się być kupy dzieci, które nawet o tej późnej porze raczkowały koło drzwi i na progach albo też wrzeszczały w domach. Jedyne lokale, które wśród całej okolicznej nędzy zdawały się prosperować, były to karczmy. W nich Irlandczycy najgorszego rzędu kłócili się ze sobą ile sił. Poprzez kryte pasaże i podwórka, które ta i ówdzie odchodziły w bok od głównej ulicy, widać było ciasno stłoczone domki, w których pijani mężczyźni i kobiety dosłownie tarzali się w brudzie; tu i tam z drzwi wymykał się ostrożnie jakiś wielki, podejrzanie wyglądający drab, wybierający się najwidoczniej na wędrówkę w niezbyt godziwych i niewinnych celach.

Oliwer namyślał się właśnie, czy powinien by raczej uciec, gdy dotarli do stóp wzgórza. Przewodnik jego chwycił go za ramię, pchnął drzwi prowadzące do pewnego domu przy Field Lane i zamknąwszy je za sobą, pociągnął go w głąb sieni.

— No, co tam? — krzyknął jakiś głos z głębi domu w odpowiedzi na gwizd Krętacza.

— Śliwka i kompot! — brzmiała odpowiedź.

Było to widocznie jakieś umówione hasło czy sygnał, oznajmiające, że wszystko w porządku, gdyż w samym końcu długiej sieni zamigotało na ścianie światło słabej świeczki i znad starych schodów kuchennych z odłamaną poręczą wyjrzała twarz jakiegoś mężczyzny.

— Dwóch was jest — rzekł mężczyzna wyciągając świecę dalej przed siebie, a drugą dłonią osłaniając oczy. — Kto jest ten drugi?

— Nowy kamrat — odparł Jack Dawkins wypychając naprzód Oliwera.

— Skąd on się wziął?

— Z kraju zielonych. Fagin na górze?

— Tak, sortuje chustki. Jazda na górę! — Świeczkę cofnięto twarz znikła.

Macając przed sobą drogę jedną ręką, z drugą uwięzioną w mocnym uścisku towarzysza, Oliwer z wielkim trudem wspiął się po ciemnych i połamanych schodach, po których przewodnik jego wdrapał się z łatwością i szybkością świadczącą o tym, że dobrze mu były znajome. Otworzył na oścież drzwi do jakiej izby i wciągnął Oliwera za sobą.

Ściany i sufit pokoju były całkiem czarne od starości i brudu. Przed kominem stał stół z 6urowego drzewa, a na nim świeca zatknięta we flaszkę od piwa, dwa czy trzy cynowe kubki, talerz, bochenek chleba i masło. Na patelni, która stała na ogniu a przymocowana była sznurkiem do gzymsu nad kominkiem, smażyły się parówki; a nad nimi stał z długim kuchennym widelcem w ręku bardzo stary, zgarbiony Żyd, którego złowrogą, odrażającą twarz przesłaniały splątane kosmyki rudych włosów. Ubrany był w luźny flanelowy chałat, który odsłaniał mu szyję. Uwaga starca zdawała się być podzielona między patelnię a wieszak na ubranie, na którym wisiało mnóstwo jedwabnych chustek do nosa. Na podłodze leżało ciasno jeden obok drugiego kilka starych sienników służących jako legowiska. Wokoło stołu siedziało czterech czy pięciu chłopców nie starszych od Krętacza. Palili oni długie gliniane fajki i pili jakiś alkohol z minami mężczyzn w średnim wieku. Wszyscy obstąpili kolegę, podczas gdy ten szeptał coś do starca, po czym odwrócili się w stronę Oliwera uśmiechając się do niego krzywo. To samo uczynił Żyd, wciąż z widelcem w dłoni.

— Oto on, Fagin — rzekł Jack Dawkins — mój przyjaciel Oliwer Twist.

Staruch wykrzywił się znowu w uśmiechu i złożywszy Oliwerowi głęboki ukłon ujął go za rękę i wyraził nadzieję, że dostąpi zaszczytu bliższej z nim znajomości. Na to młodzi panowie z fajkami obstąpili go i bardzo serdecznie jęli potrząsać obydwiema jego dłońmi, a szczególniej tą, w której trzymał swoje małe zawiniątko. Jeden młodzieniec okazał chęć powieszenia jego czapki na wieszaku, inny był aż tak usłużny, że włożył ręce do jego kieszeni, aby Oliwer, skoro tak był zmęczony, idąc spać nie potrzebował sam ich opróżniać. Uprzejmości te posunęłyby się zapewne znacznie dalej, gdyby staruch nie zaczął hojnie okładać widelcem głów i ramion uprzejmych młodzieńców.

— Bardzo się cieszymy z twego przybycia, Oliwerze, bardzo — rzekł staruch. — Krętacz, zdejm z ognia te parówki i przyciągnij do kominka stołek dla Oliwera. A, przyglądasz się tym chustkom do nosa, mój drogi! Dużo ich, prawda? Właśnie przeglądamy je przed oddaniem do prania; całkiem po prostu, Oliwerze, całkiem po prostu. Ha! ha! ha!

Ostatnią  część tej przemowy powitał gromki śmiech wszystkich  obiecujących pupilków wesołego staruszka. Wśród tej wrzawy zasiedli do kolacji.

Oliwer zjadł swą porcję, po czym Żyd przyrządził mu szklankę gorącego ginu z wodą i kazał wypić ją duszkiem, ponieważ inny kawaler czeka na naczynie. Oliwer uczynił, jak mu kazano. Zaraz potem uczuł, że go przenoszą na jeden z sienników, i zapadł w głęboki sen.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ZAWIERA DALSZE SZCZEGÓŁY DOTYCZĄCE WESOŁEGO STARUSZKA I JEGO OBIECUJĄCYCH WYCHOWANKÓW

Późno już było, gdy następnego dnia Oliwer przebudził się z głębokiego, długiego snu. W izbie nie było nikogo poza starym Żydem, który gotował w rondelku kawę na śniadanie i pogwizdywał cicho sam do siebie, mieszając ją zawzięcie żelazną łyżką. Od czasu do czasu przerywał i nasłuchiwał, czy z dołu nie dochodzi najlżejszy bodaj szmer, a gdy nabrał pewności, że nic nie słychać, mieszał i gwizdał po dawnemu.

Chociaż Oliwer już nie spał, nie był jeszcze całkiem rozbudzony. Jest taki stan półsnu między snem a jawą, kiedy przez pięć minut, w ciągu których oczy masz półotwarte i jesteś na pół świadomy tego, co się koło ciebie dzieje, przyśni ci się więcej niż w ciągu pięciu nocy, kiedy masz oczy mocno zamknięte, a zmysły spoczywają w błogiej nieświadomości. W takich chwilach człowiek akurat na tyle zdaje sobie sprawę z tego, co robi jego duch, by nabrać mglistego wyobrażenia o jego potężnych możliwościach, o tym, że uwolniony z więzów swego cielesnego współtowarzysza, zdolen jest oderwać się od ziemi i wzgardzić czasem i przestrzenią.

Oliwer znajdował się właśnie w takim stanie. Widział starca przez półzamknięte powieki, słyszał jego ciche gwizdanie i rozpoznawał dźwięk łyżki uderzającej o ścianki rondelka, a jednak w głębi duszy też same władze jego umysłu zajęte były równocześnie rozważaniem wszystkiego niemal, czego w życiu zaznał.

Kiedy kawa była gotowa, Żyd wstawił rondelek we wnękę kominka, po czym postał chwil kilka, niezdecydowany, jak gdyby nie bardzo wiedział, czym się zająć. Odwrócił się i spojrzał na Oliwera wołając go po imieniu. Chłopiec jednak nie odpowiedział i wszystko wskazywało na to, że śpi.

Uspokoiwszy się co do tego, starzec podszedł cicho do drzwi i zaryglował je. Następnie wyciągnął — Oliwerowi zdawało się, że z jakiejś skrytki w podłodze — małą skrzyneczkę, którą postawił ostrożnie na stole. Oczy zabłysły mu, gdy odkrył wieczko i zajrzał do środka. Przysunął stare krzesło do stołu i usiadł, po czym wyjął ze skrzynki wspaniały złoty zegarek, cały lśniący od klejnotów.

— Aha! — rzekł chowając szyję w ramiona i wykrzywiając twarz w ohydnym uśmiechu. — Sprytne draby! Sprytne draby! Wierne do ostatka! Nie powiedzieli staremu klesze, gdzie byli! Nic zakapowali starego Fagina. I po co by mieli zakapować? Nie rozluźniłoby to pętli ani nie powstrzymało spustu szubienicy nawet na chwilę. Nie, nie, nie! Zuchy chłopy! Zuchy chłopy!

Mamrocąc te i inne podobne refleksje złożył z powrotem zegarek do skrzyneczki. Następnie wyciągnął z niej jeden po drugim jeszcze przynajmniej z pół tuzina innych i obejrzał je z taką samą rozkoszą; prócz tego pierścionki, broszki, bransoletki i inne okazy biżuterii z tak cennego materiału i tak misternej roboty, że Oliwer nie miał nawet pojęcia, jak się nazywają.

Włożywszy te klejnoty z powrotem do skrzynki Fagin wyjął jeszcze jeden, tak mały, że mieścił się w zagłębieniu jego dłoni. Był na nim widocznie jakiś maleńki napis, gdyż położył go na stole i ocieniając ręką, długo i intensywnie się w niego wpatrywał. Wreszcie odłożył go, jakby zwątpiwszy o powodzeniu swoich wysiłków, i przechylając się w tył na krześle mruknął:

— Jaka to dobra rzecz kara śmierci! Umarli nigdy nie żałują za winy; umarli nigdy nie wyciągają kłopotliwych historii na światło dzienne. A, dobra to rzecz  dla naszego fachu! Pięciu ich zadyndało jeden koło drugiego i nie został żaden, co by mógł sypnąć przez zemstę albo stchórzyć!

Gdy Fagin wymawiał te słowa, jego przenikliwe ciemne oczy, które patrzyły do tej pory jakby w jakąś pustkę przed siebie, spoczęły na twarzy Oliwera. Oczy chłopca utkwione były w jego oczach z niemym zaciekawieniem. I choć była to tylko chwila — najkrótszy ułamek czasu, jaki można sobie wyobrazić — przecież wystarczył, by przekonać starca, że został podpatrzony. Zatrzasnął z głośnym hukiem wieko skrzyneczki i kładąc dłoń na nożu do chleba, który leżał na stole, zerwał się wściekły. Drżał jednak mocno, gdyż mimo całego swego przerażenia Oliwer dostrzegł, że nóż drga w powietrzu.

— Co to? — krzykną! Fagin. — Dlaczego mi się przyglądasz? Dlaczego nie śpisz? Coś ty widział? Gadaj, chłopaku! Prędko, prędko! Jeśli ci życie miłe!

— Nie mogłem już dłużej spać, proszę pana — odrzekł Oliwer potulnie. — Bardzo przepraszam, jeżeli panu przeszkodziłem.

— Nie przebudziłeś się już godzinę temu? — spytał staruch patrząc na chłopca z groźnym i gniewnym grymasem.

— Nie! Naprawdę nie! — odrzekł Oliwer.

— Czy aby na pewno? — zawołał staruch patrząc jeszcze ostrzej i przybierając groźną postawę.

— Słowo daję, że nie, proszę pana — odpowiedział Oliwer z powagą. — Naprawdę spałem jeszcze, proszę pana.

— Głupstwo, głupstwo, mój drogi — rzekł starzec, raptownie wracając do dawnego sposobu bycia. Pobawił się trochę nożem, nim go położył na stole, jakby dla wzbudzenia przekonania, że chwycił go jedynie dla zabawy. — Naturalnie, wiem o tym, mój drogi. Próbowałem cię tylko nastraszyć. Dzielny chłopiec z ciebie. Ha, ha! Dzielny chłopiec jesteś, Oliwerze! — Żyd zatarł ręce śmiejąc się cicho, ale mimo to zerknął z niepokojem na skrzyneczkę.

— Widziałeś coś z tych ładnych rzeczy, mój drogi? — spytał po chwili, kładąc dłoń na skrzynce.

— Tak, proszę pana — odparł Oliwer.

— A! — rzekł Żyd blednąc silnie. — To — to moje, Oliwerze; mój skromny mająteczek. Z tego tylko mam żyć na stare lata. Ludzie nazywają mnie skąpcem, mój drogi. Zwyczajnym skąpcem, ot co.

Oliwer pomyślał, że staruszek musi być rzeczywiście skąpcem, skoro mieszka w takiej brudnej dziurze mając tyle zegarków. Lecz ponieważ przyszło mu na myśl, że przywiązanie do Krętacza i pozostałych chłopców kosztuje go z pewnością dużo pieniędzy, rzucił tylko na Żyda spojrzenie pełne uszanowania i zapytał, czy może wstać.

— Oczywiście, mój drogi, oczywiście — odrzekł staruch. — Czekaj. Tam w rogu przy drzwiach stoi dzbanek z wodą. Przynieś go tutaj, a ja dam ci miednicę, żebyś mógł się umyć, mój drogi.

Oliwer wstał, przeszedł przez pokój, schylił się na chwilkę, by podnieść dzbanek. Gdy odwrócił głowę, skrzynki już nie było.

Ledwo zdążył się umyć i zrobić po sobie porządek, co polegało na wylaniu wody z miednicy przez okno, zgodnie ze wskazówkami starca, gdy już powrócił Krętacz w towarzystwie bardzo chwackiego młodego człowieka, którego Oliwer widział palącego fajkę poprzedniego wieczoru, a który teraz został mu formalnie przedstawiony jako Karolek Bates. Cała czwórka zasiadła do śniadania składającego się z kawy oraz gorących bułeczek z szynką, które Krętacz przyniósł w główce swego kapelusza.

— No — rzekł starzec rzucając chytre spojrzenie na Oliwera i zwracając się do Krętacza — mam nadzieję,, żeście ładnie dziś pracowali, moi drodzy?

— Bardzo — odrzekł Krętacz.

— Jak nie wiem co — dodał Karolek Bates.

— Poczciwe chłopaki, poczciwe chłopaki! — powiedział Fagin. — Cóż ty przyniosłeś, Krętaczu?

— Dwa portfele — odrzekł ów młodzian.

— Wypchane? — spytał Żyd skwapliwie.

— Dosyć — odparł Krętacz dobywając dwa portfele: jeden zielony, drugi czerwony.

— Nie tak pełne, jakby być mogły — zauważył staruch przejrzawszy starannie zawartość — ale bardzo porządne i ładnie zrobione. Zręczny pracownik, co, Oliwerze?

— Naprawdę bardzo, proszę pana — powiedział Oliwer. Na co imć pan Karol Bates roześmiał się gromko ku wielkiemu zdumieniu chłopca, który nie zauważył nic śmiesznego w tym, co zaszło.

— A co ty masz, mój drogi? — spytał Fagin Karolka.

— Wycieraczki — odrzekł imć pan Bates pokazując cztery chustki do nosa.

— No — rzekł Fagin przyglądając im się pilnie — wcale ładne, wcale, wcale. Tylko nie wyznaczyłeś ich dobrze, Karolku, więc znaki trzeba będzie wydłubać igłą. Nauczymy Oliwera, jak to robić. Co, Oliwerze? Ha, ha, ha!

— Doskonale, proszę pana — rzekł Oliwer.

— Chciałbyś umieć robić chustki do nosa tak szybko jak Karolek, prawda, mój drogi? — zapytał Fagin.

— Bardzo, proszę pana, gdyby pan tylko zechciał mnie nauczyć.

Imć Bates dojrzał w tej odpowiedzi coś tak niesłychanie zabawnego, że ponownie wybuchnął śmiechem; śmiech ten, napotkawszy po drodze łykaną właśnie kawę i skierowawszy ją w jakiś nieodpowiedni kanał, omal go nie zadusił i nie zakończył w ten sposób przedwcześnie jego kariery.

— On jest tak cudownie zielony! — rzekł Karolek, kiedy przyszedł do siebie, usprawiedliwiając w ten sposób przed towarzystwem swoje niewytworne zachowanie.

Krętacz nie odpowiedział na to nic, tylko pogładził Oliwera po włosach i orzekł, że pomału zmądrzeje, na co staruszek widząc, że krew uderza do twarzy Oliwera, zmienił temat i zapytał, czy tego ranka było dużo ludzi na egzekucji. To zadziwiło Oliwera jeszcze więcej, gdyż z odpowiedzi obu chłopców wynikało jasno, że oni obaj tam byli, więc naturalnie Oliwer w prostocie ducha zachodził w głowę, skąd znaleźli jeszcze czas, żeby tak owocnie pracować?

Gdy sprzątnięto po śniadaniu, wesoły staruszek i obaj chłopcy jęli się bawić w bardzo ciekawą i niezwykłą grę, która miała przebieg następujący: wesoły staruszek kładł tabakierkę do jednej kieszeni spodni, portfel do drugiej, a do kieszonki od kamizelki zegarek, przymocowany dla bezpieczeństwa do zawieszonego na szyi łańcuszka. Wpinał jeszcze szpilkę z fałszywym brylantem w gors koszuli, po czym zapinał starannie surdut, wkładał do kieszeni futerał do okularów i chustkę i dreptał po pokoju wspierając się na lasce, tak jak to zwykle czynią starsi panowie, których się widzi na ulicy o każdej porze dnia. Niekiedy zatrzymywał się przy kominku, a niekiedy koło drzwi, udając, że przygląda się z całą uwagą wystawom sklepowym. W takich razach oglądał się ustawicznie poza siebie w obawie przed złodziejami i kolejno klepał się po wszystkich kieszeniach, by sprawdzić, czy nic mu nie zginęło. Robił to wszystko w tak śmieszny i naturalny sposób, że Oliwer zaśmiewał się, aż łzy spływały mu po twarzy. Przez cały ten czas obaj chłopcy szli za nim krok w krok, gdy jednak się odwracał, niknęli mu z oczu tak zwinnie, że niesposób było zauważyć ich manewry. Wreszcie Krętacz nadeptywał mu na nogę lub przypadkowo potykał się o jego but, podczas gdy Karolek Bates wpadał na niego od tyłu; i w tej jednej chwili z nadzwyczajną szybkością zabierali mu tabakierkę, portfel, zegarek, łańcuszek, szpilkę, chustkę do nosa i nawet futerał do okularów. Jeśli stary pan czuł czyjąś rękę w którejkolwiek ze swoich kieszeni, mówił o tym i cała zabawa zaczynała się od początku.

Gdy grę tę powtórzono już bardzo wiele razy, przyszły w odwiedziny do młodzieńców dwie panienki. Jedna z nich miała na imię Bet, a druga Nancy. Miały bujne czupryny, niezbyt starannie upięte z tyłu, a ich buty i pończochy w nielepszym były porządku. Nie były może, ściśle mówiąc, ładne, ale miały świeże kolory i wyglądały hożo i wesoło. Ponieważ zachowywały się bardzo swobodnie i serdecznie, Oliwer uznał, że  są to bardzo miłe dziewczęta. I niewątpliwie tak było.

Coście siedzieli długo. Wydobyto alkohol, ponieważ jedna z panienek poskarżyła się, że ją „ziębi”, po czym rozmowa stała się bardzo ożywiona i budująca. Na koniec Karolek Bates wyraził pogląd, że czas już „odknać”. Oliwerowi przyszło na myśl, że musi to być francuskie słowo oznaczające „wyjść”, gdyż zaraz potem Krętacz, Karolek i obie panienki wyszli razem, otrzymawszy od poczciwego starego Żyda pieniądze na wydatki.

— Widzisz, mój drogi — rzeki Fagin. — Przyjemne życie, prawda? Wyszli teraz na cały dzień.

— Czy już odrobili swoją pracę, proszę pana? — zapytał Oliwer.

— Tak — odparł Żyd — chyba żeby niespodzianie natrafili na jaką robotę chodząc po mieście. Wtedy nie ominą jej, mój drogi, tego możesz być pewny. Wzoruj się na nich, mój drogi. Wzoruj się na nich! — Tu zastukał szufelką od węgli w palenisko, by dodać wagi swym słowom. — Rób wszystko, co ci każą, i korzystaj z ich rady we wszystkich sprawach — szczególnie z rad Krętacza, mój drogi. On sam będzie kiedyś wielkim człowiekiem i z ciebie takiego zrobi, jeśli będziesz się na nim wzorował. Powiedz mi, mój drogi — zagadnął nagle Fagin — czy chustka wygląda mi z kieszeni?

— Tak, proszę pana — odrzekł Oliwer.

— Zobacz, czy potrafisz ją wyjąć tak, żebym tego nie poczuł. Widziałeś, jak oni to robią, kiedyśmy się bawili dziś rano.

Oliwer jedną ręką przytrzymał kieszeń od dołu, tak jak widział, że czynił to Krętacz, a drugą wyciągnął lekko chustkę.

— Czy już jej nie ma? — spytał Fagin.

— Oto ona, proszę pana — rzekł Oliwer pokazując trzymaną w dłoni chustkę.

— Zdolny z ciebie chłopiec, mój drogi — powiedział wesoły staruszek, z uznaniem klepiąc Oliwera po głowie. — Nigdy nie widziałem bystrzejszego chłopaka. Masz tu szylinga. Jeśli tak dalej pójdzie, będziesz największym człowiekiem swoich czasów. A teraz chodź tu, a ja ci pokażę, jak wypruwać znaki z chustek.

Oliwer zastanawiał się, co okradanie dla zabawy kieszeni starego pana mogło mieć wspólnego z szansami zostania wielkim człowiekiem. Ponieważ jednak pomyślał sobie, że Żyd o tyle lat od niego starszy, musi wiedzieć, co mówi, poszedł za nim spokojnie do stołu i wkrótce zagłębił się w tej nowej dla siebie nauce.

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

OLIWER POZNAJE LEPIEJ CHARAKTERY SWYCH NOWYCH TOWARZYSZY I DROGO OKUPUJE NABYTE DOŚWIADCZENIE. ROZDZIAŁ KRÓTKI, LECZ BARDZO WAŻNĄ GRAJĄCY ROLĘ W NINIEJSZYM OPOWIADANIU

Przez wiele dni Oliwer pozostawał w pokoju Żyda wypruwając znaki z chustek (których ogromną ilość zniesiono do domu) i niekiedy biorąc udział w opisanej już grze, w którą obaj chłopcy i starzec bawili się regularnie co rano. Na koniec zaczął tęsknić za świeżym powietrzem i jął przy każdej sposobności prosić staruszka, by pozwolił mu pójść z obydwoma towarzyszami do pracy.

Oliwer tym bardziej płonął chęcią czynnego udziału w ich zajęciach, że przekonał się o surowości zasad moralnych, właściwej charakterowi staruszka. Kiedy tylko Krętaczowi lub Karolkowi zdarzyło się wrócić do domu wieczorem z pustymi rękoma, Fagin z wielkim uniesieniem prawił, jak niegodną rzeczą jest nieróbstwo i lenistwo i wbijał im do głowy konieczność prowadzenia pracowitego życia posyłając ich spać bez kolacji. Raz nawet posunął się tak daleko, że zrzucił ich obu ze schodów, lecz tak mocne wpajanie przepisów cnoty należało raczej do wyjątków.

Jednego ranka Oliwer otrzymał wreszcie upragnione zezwolenie. Przez dwa czy trzy dni nie było chustek, nad którymi mógłby pracować, i obiady stały się nieco skąpe. Może to były powody, które skłoniły starego pana do wyrażenia zgody, dość, że powiedział Oliwerowi, iż może iść, i powierzył go łącznej opiece Karolka Batesa i jego przyjaciela Krętacza.

Chłopcy wyruszyli tedy w trójkę: Krętacz, jak zwykle, z zawiniętymi rękawami i kapeluszem na bakier; imć pan Bates kroczący niedbale z rękami w kieszeniach, a między nimi Oliwer, zaciekawiony, dokąd idą i której branży rękodzielnictwa wypadnie mu najpierw się uczyć.

Tempo ich marszu było tak leniwe i opieszałe, że Oliwer wkrótce jął myśleć, iż jego towarzysze mają zamiar oszukać staruszka i wcale nie iść do roboty. Krętacz miał ponadto złośliwy zwyczaj zdzierać czapki z głowy małym chłopcom i wrzucać je do rynsztoka, podczas gdy Karolek Bates dał dowód bardzo luźnych pojęć odnośnie prawa własności, podkradając jabłka i cebule ze stojących z brzega straganów i wtykając je do kieszeni, które okazały się tak zdumiewająco przepaściste, że zdawały się rozsadzać jego garnitur we wszystkich kierunkach. Wszystko to przedstawiało się tak nieprzyjemnie, iż Olwer miał już oświadczyć zamiar poszukania sobie w jakikolwiek sposób drogi do domu, gdy raptem myśli jego zwróciły się na inne tory wskutek wielce tajemniczej zmiany, jaka zaszła w zachowaniu Krętacza.

Wychodzili właśnie z pewnego wąskiego dziedzińca niedaleko placu w Clarkenwell, zwanego dotąd, dzięki jakiejś dziwnej przewrotności nazw, „Zieleńcem”, gdy nagle Krętacz przystanął i kładąc palec na ustach, z zachowaniem wszelkich ostrożności i oglądając się na wszystkie strony, pociągnął swych towarzyszy z powrotem do tyłu.

— Co się stało? — zapytał Oliwer.

— Sza! — odrzekł Krętacz. — Widzisz tego starego grzyba przy straganie z książkami?

żkamcn Tego starszego pana po drugiej stronie ulicy? — rzekł Oliwer. — Tak, widzę.

— On się nada w sam raz — powiedział Krętacz.

— Pierwszorzędny obiekt — zauważył imć pan Karol Bates. Oliwer patrzył z wielkim zdziwieniem to na jednego, to na drugiego, lecz nie pozwolono mu zadawać żadnych pytań, a obaj chłopcy przeszli chyłkiem przez ulicę i przysunęli się tuż do starego pana, którego mu przedtem pokazali. Oliwer poszedł za nimi parę kroków i nie wiedząc, czy iść dalej, czy się cofnąć, stał i patrzył w niemym zdumieniu.

Stary pan z upudrowaną głową i okularami w złotej oprawie wyglądał bardzo godnie. Ubrany był w ciemnozielony frak z czarnym aksamitnym kołnierzem oraz białe spodnie, a pod ręką trzymał elegancką bambusową laseczkę. Wziął ze straganu książkę i stał tak zaczytany, jak gdyby siedział w wygodnym fotelu w swym własnym gabinecie. Bardzo możliwe, iż zdawało mu się, że tam się istotnie znajduje, gdyż tak był pochłonięty lekturą, że — oczywiste było — nie widział ani straganu, ani ulicy, ani chłopców, krótko mówiąc, nic zgoła poza samą książką, którą wertował od deski do deski, przewracając kartkę, gdy dochodził do końca stronicy, i zaczynając od pierwszego wiersza stronicy następnej. I czytał tak w dalszym ciągu systematycznie, z wielkim zajęciem i skwapliwością.

Jakież było przerażenie i zgroza Oliwera, gdy stojąc w odległości paru kroków, oczyma tak szeroko otwartymi, jak to tylko było możliwe, ujrzał, jak Krętacz zapuszcza dłoń w kieszeń starego pana i wyciąga stamtąd chustkę do nosa! Jak podaje ją Karolkowi i wreszcie jak obaj uciekają pędem za róg ulicy.

W jednej chwili cała tajemnica chustek, zegarków, klejnotów i Fagina stała się chłopcu zupełnie jasna. Stal chwilę wstrząśnięty, a krew pod wpływem przerażenia tak żywo tętniła w jego żyłach, że poczuł się jakby objęty płomieniem. Następnie, zmieszany i przerażony, wziął nogi za pas i nie bardzo wiedząc, co robi, zaczął uciekać tak szybko, jak tylko mógł.

Wszystko to stało się w przeciągu minuty. W tej samej chwili gdy Oliwer zaczął biec, stary pan włożył rękę do kieszeni i zauważywszy brak chustki, raptownie się odwrócił. Widząc chłopca tak szybko dającego drapaka, bardzo naturalnie wywnioskował, że to on dopuścił się kradzieży, i krzycząc ze wszystkich sił: „Trzymaj złodzieja!” — puścił się za nim z książką w ręku.

Ale stary pan nie był jedynym, który wszczął nagonkę. Krętacz i Karolek Bates, nie chcąc zwracać na siebie uwagi ucieczką wprost po ulicy, schowali się tylko do pierwszej bramy za rogiem. Ledwo usłyszeli krzyk i zobaczyli biegnącego Oliwera, domyślili się dokładnie, jak sprawa stoi, natychmiast wybiegli i krzycząc także: „Trzymaj złodzieja!” — jak prawdziwi dobrzy obywatele dołączyli się do pogoni.

Choć Oliwer był wychowany przez filozofów, jednakże nie zapoznał się teoretycznie z pięknym aksjomatem głoszącym, że instynkt samozachowawczy jest pierwszym prawem natury. Gdyby się był z nim zapoznał, może byłby przygotowany do obecnej sytuacji. Ponieważ jednak przygotowany nie był, tym więcej go ona przeraziła. Toteż pędził jak wiatr, a stary pan i obaj chłopcy z krzykiem i wrzaskiem za nim.

„Trzymaj złodzieja! Trzymaj złodzieja!” — Jest w dźwięku tych słów szczególny czar. Sklepikarz rzuca ladę, woźnica wóz, rzeźnik upuszcza niesioną tacę, piekarz zostawia swój koszyk, mleczarz — bańkę, posłaniec — pakunki, uczniak porzuca grę w guziki, kamieniarz — kilof, dziecko — zabawkę. Wszyscy biegną jeden przez drugiego, łap, cap, na złamanie karku. Lecą, wrzeszczą, piszczą, przewracają przechodniów na zakrętach, pociągają za sobą psy, straszą ptactwo domowe. I wszystkie ulice, place i dziedzińce rozbrzmiewają tym jednym okrzykiem.

„Trzymaj złodzieja! Trzymaj złodzieja!” — Sto głosów podej muje okrzyk i tłum zwiększa się z każdym zakrętem. Lecą rozbryzgując błoto i tupocąc po chodnikach. Okna otwierają się, ludzie wybiegają, motłoch wali naprzód, wszyscy widzowie opuszczają widowisko Puncha w najbardziej podniecającym momencie akcji i łącząc się z biegnącą ciżbą wrzeszczą z nią razem. Z coraz większą siłą rozbrzmiewa okrzyk: „Trzymaj złodzieja! Trzymaj złodzieja!”

„Trzymaj złodzieja! Trzymaj złodzieja!” — W piersi ludzkiej tkwi zakorzeniona namiętność do polowania. Jedno nieszczęsne zdyszane dziecko, ledwie żywe z wyczerpania; wzrok pełen przerażenia, w oczach męka, po twarzy ciekną wielkie krople potu. Dziecko wytęża wszystkie siły, by zostawić w tyle ścigających, a oni biegną za nim trop w trop i z każdą chwilą zbliżają się do niego, witając jego utratę sił jeszcze głośniejszym krzykiem, hukając i piszcząc z uciechy. „Trzymaj złodzieja!” O tak, zatrzymajcie go, na Boga, choćby tylko przez litość!

Nareszcie! Zręczny cios i już leży, powalony, na chodniku, a wokół niego pośpiesznie zbiera się tłum. Każdy nowy przybysz przeciska się i przepycha przed innych, by samemu coś zobaczyć. — Odsuńcie się! — Dajcie mu trochę powietrza. — Głupstwo! Nie zasługuje na to. — Gdzie ten pan? — Oto on, biegnie ulicą. — Zróbcie miejsce dla pana! — Czy to ten chłopiec, proszę pana? — Tak, to ten.

Oliwer leżał zabłocony i zakurzony, z krwią na ustach, i patrzył błędnie na tłum otaczających go twarzy, gdy awangarda pościgu ceremonialnie wciągnęła i wepchnęła starego pana do koła.

— Tak — rzeki pan. — Obawiam się, że to ten chłopiec.

— Obawia się! — zaszemrał tłum. — A to dobre!

— Biedaczek! — rzekł pan. — Zrobił sobie coś złego.

— To j a zrobiłem — powiedział jakiś wielki, ciężki drab wysuwając się naprzód. — I nawet rozciąłem sobie pięść o jego zęby. J a go zatrzymałem, proszę pana. — Drab szczerząc zęby uchylił kapelusza w oczekiwaniu jakiejś nagrody za swoje trudy, ale starszy pan spojrzał nań z wyrazem niechęci, po czym rozejrzał się niespokojnie, jakby sam nosił się z zamiarem ucieczki. Bardzo możliwe, że byłby się starał urzeczywistnić ten zamiar i dał w ten sposób okazję do nowej pogoni, gdyby nie to, że w tej samej chwili policjant (który w takich razach najczęściej pojawia się ostatni) przedarł się przez tłum i schwycił Oliwera za kołnierz.

— No, chodź, podnieś się — rzekł ostro.

— To nie ja byłem, naprawdę, proszę pana. Naprawdę, naprawdę, to byli dwaj inni chłopcy — mówił Oliwer, błagalnie składając ręce i rozglądając się wokoło. — Oni muszą tu gdzieś być.

— O nie, nie ma ich tu — powiedział policjant. Miało to być ironią, ale było i prawdą zarazem, gdyż Krętacz i Karolek umknęli w pierwsze odpowiednie podwórko, które napotkali po drodze. — Chodź, wstawaj!

— Proszę nie zrobić mu nic złego — rzekł starszy pan ze współczuciem.

— O nie, już ja mu nic złego nie zrobię — odparł policjant, na potwierdzenie swych słów zdzierając Oliwerowi kurtkę do połowy pleców. — Chodź, już ja cię znam; nic z tego. Staniesz wreszcie na nogi czy nie, ty mały diable?

Oliwer, który ledwo mógł ustać, z wysiłkiem podniósł się z ziemi, a policjant, chwyciwszy chłopca za kołnierz, powiódł go od razu szybkim krokiem przez ulicę. Stary pan szedł obok policjanta, a ci z tłumu, którzy potrafili zdobyć się na ten wyczyn, wyprzedzili ich nieco i od czasu do czasu odwracali się, by pogapić się na Oliwera. Chłopcy krzyczeli triumfalnie i pochód posuwał się naprzód.

ROZDZIAŁ JEDENASTY

OPOWIADA O SĘDZI ŚLEDCZYM PANU FANGU I PODAJE DROBNY PRZYKŁAD JEGO SPOSOBU WYMIERZANIA SPRAWIEDLIWOŚCI

Przestępstwo popełnione zostało w obwodzie, a nawet w bezpośrednim sąsiedztwie pewnego stołecznego komisariatu policji o zdecydowanie złej sławie. Toteż tłum poprzestać musiał na satysfakcji odprowadzenia Oliwera przez dwie czy trzy ulice i przez teren zwany Mutton Hill, po czym chłopca przeprowadzono pod niskim podcieniem i przez brudny dziedziniec wiodący do tylnych drzwi owego przybytku doraźnego wymiaru sprawiedliwości. Na małym wybrukowanym podwórku napotkali otyłego człowieka z kępami faworytów na twarzy i pękiem kluczy w dłoni.

— O cóż tam znowu chodzi? — zapytał niedbale ów człowiek.

— Mały złodziej chustek — odrzekł policjant, który miał Oliwera pod opieką.

— A pan jest stroną okradzioną? — zapytał człowiek z kluczami.

— Owszem — odparł starszy pan — ale nie jestem pewien, czy to rzeczywiście ten chłopiec ukradł moją chustkę. Ja... wolałbym umorzyć całą sprawę.

— Teraz już musi iść przed sędziego, proszę pana — odrzekł tamten. — Jego wysokość będzie wolny za minutę. No, młody obwiesiu!

Było to zaproszenie dla Oliwera, aby wszedł we drzwi, które tamten tymczasem otworzył, a które wiodły do kamiennej celi. Tu przeszukano go, a nie znalazłszy przy nim nic, zamknięto.

Pod względem kształtu i wielkości cela ta przypominała kanał ściekowy, tylko nie była tak widna. Brudna była okropnie, gdyż był to ranek poniedziałkowy, a od soboty wieczór lokatorami jej było sześcioro pijanych, których teraz zamknięto gdzie indziej. Ale to mało. W naszych komisariatach zamyka się co wieczór, pod najbardziej błahymi zarzutami — słowo to warto zapamiętać — mężczyzn i kobiety w norach, w porównaniu z którymi cele więzienia w Newgate, gdzie więzi się, sądzi i skazuje na śmierć najpotworniejszych przestępców, są istnymi pałacami. Ktokolwiek o tym wątpi, niech porówna jedne z drugimi.

Gdy klucz zazgrzytał w zamku, stary pan przybrał minę prawie równie żałosną jak Oliwer. Z westchnieniem zwrócił oczy na książkę, niewinną przyczynę całego zamieszania.

— Jest coś w twarzy tego chłopca — rzekł stary pan do siebie, oddalając się zwolna i w zamyśleniu stukając się po brodzie okładką książki — coś, co mnie wzrusza i zaciekawia zarazem. Czy możliwe, aby był niewinny? Na to zdawałby się wskazywać jego wygląd. Ale, ale! — wykrzyknął starszy pan, zatrzymał się nagle i wlepił oczy w niebo. — Boże drogi! Gdzież to ja widziałem kogoś, kto miał takie samo spojrzenie jak on?

Stary pan podumał chwil kilka, po czym z tym samym wciąż wyrazem zamyślenia wszedł do poczekalni od podwórka i tam, usadowiwszy się w kącie, przywołał przed oczy duszy wielką galerię twarzy, które od wielu lat przesłaniała gęsta, ciemna zasłona. — Nie — rzekł starszy pan potrząsając głową — to musi być urojenie.

Jeszcze raz przeszedł w pamięci wszystkie twarze. Gdy już raz przywołał je przed oczy, nie łatwo było zawiesić ponownie całun, który tak długo je ukrywał. Z tłumu wyzierały natrętne twarze przyjaciół i wrogów, i tych, którzy byli dlań prawie zupełnie obcy; twarze młodych, kwitnących dziewcząt, które dziś były już staruszkami; twarze, które grób w sobie zamknął i zniekształcił, lecz które duch, większą obdarzony potęgą, stroił wciąż jeszcze w dawną świeżość i piękno, przywracając im blask oczu, ciepło uśmiechu, promieniowanie duszy przez cielesną powłokę, i szepcząc o piękności pozagrobowej, odmiennej, ale tym potężniejszej, która z ziemi została zabrana jedynie po to, by jak lampa rzucała delikatną czarowną światłość na ścieżkę wiodącą do nieba.

Ale stary pan nie mógł sobie przypomnieć ani jednej twarzy, której by rysy Oliwera były odbiciem. Westchnął tedy nad wspomnieniami, które rozbudził, a ponieważ szczęściem dla siebie był staruszkiem roztargnionym, zagrzebał je ponownie w kartkach zakurzonej starej książki.

Przerwał lekturę, gdy ktoś dotknął jego ramienia. Człowiek z kluczami polecił mu wejść za sobą do sali. Pośpiesznie zamknął książkę i natychmiast wpuszczony został przed imponujące oblicze osławionego pana Fanga.

Była to frontowa sala, o ścianach pokrytych boazeriami. Pan Fang siedział w jej końcu za balustradą, a z boku stało coś w rodzaju drewnianego kojca, gdzie umieszczono zawczasu biednego małego Oliwera, który drżał na całym ciele, przejęty grozą tej sytuacji.

Pan Fang był chudym, średniego wzrostu mężczyzną o długich plecach i sztywnym karku. Włosów miał niewiele, a te, które miał, rosły z tylu i po bokach głowy. Twarz jego nosiła wyraz surowy i była mocno zaczerwieniona. Gdyby istotnie nie miał zwyczaju pić nieco więcej, niż mu wychodziło na zdrowie, mógłby wytoczyć przeciwko swemu obliczu skargę o oszczerstwo i śmiało liczyć na przysądzenie wysokiego odszkodowania.

Starszy pan ukłonił się z uszanowaniem i zbliżywszy się do biurka sędziego śledczego rzekł, czynem popierając swe słowa:

— Oto moje nazwisko i adres, proszę pana. — Następnie cofnął się o parę kroków i z nowym uprzejmym i dwornym skinieniem głowy czekał na zapytania.

Przypadek zrządził, że właśnie w tej chwili pan Fang studiował pilnie wstępny artykuł w porannej gazecie, dotyczący któregoś z jego niedawnych wyroków i polecający go — pana Fanga — po raz trzechsetny pięćdziesiąty specjalnej a bacznej uwadze ministra spraw wewnętrznych. Był przeto w złym humorze i podniósł wzrok z gniewnym grymasem.

— Kto jesteście? — zapytał pan Fang.

Starszy pan z pewnym zdziwieniem wskazał ręką na swój bilet wizytowy.

— Konstabl! — rzekł pan Fang odsuwając pogardliwie bilet wizytowy razem z gazetą. — Co to za jeden?

— Nazwisko moje — odparł starszy pan głosem prawdziwego dżentelmena — nazwisko moje, proszę pana, brzmi Brownlow. Niech mi będzie wolno zapytać z kolei o nazwisko sędziego, który wykorzystując swój urząd wyrządza porządnemu człowiekowi bezpodstawną i niczym nie sprowokowaną zniewagę. — To mówiąc pan Brownlow rozejrzał się po sali, jakby w poszukiwaniu kogoś, kto by mu dostarczył żądanej informacji.

— Konstabl! — powiedział pan Fang odrzucając gazetę na bok. — O co ten człowiek jest obwiniony?

— On nie jest wcale obwiniony, wasza wysokość — odrzekł policjant. — On skarży tego chłopca.

Jego wysokość wiedział o tym bardzo dobrze, ale był to dobry sposób dokuczenia, a przy tym bezpieczny.

— Skarży chłopca, hę? — powiedział Fang obrzucając pana Brownlow od stóp do głów pogardliwym wzrokiem. — Zaprzysięgnijcie go!

— Zanim zostanę zaprzysiężony, muszę powiedzieć parę słów — rzekł pan Brownlow — a mianowicie, że gdybym nie widział na własne oczy, nigdy bym nie uwierzył...

— Milcz pan! — rzekł pan Fang rozkazującym tonem. — O nie, mój panie! — odrzekł stary pan.

— Milcz pan w tej chwili, bo każę pana wyrzucić za drzwi! — krzyknął pan Fang. — Cóż za zuchwałe, bezczelne indywiduum! Jak pan śmiesz terroryzować sędziego?

— Co?! — wykrzyknął starszy pan czerwieniejąc.

— Zaprzysięgnijcie tego człowieka! — rzekł Fang do kancelisty. — Nie chcę słyszeć ani słowa więcej. Zaprzysięgnijcie go.

Pan Brownlow kipiał oburzeniem, lecz zreflektował się, że dając mu upust może tylko zaszkodzić chłopcu, pohamował więc swe uczucia i dał się zaprzysiąc.

— A teraz — rzekł Fang — o co ten chłopiec jest oskarżony? Co pan ma do powiedzenia, panie?

— Stałem właśnie przy straganie z książkami... — zaczął pan Brownlow.

— Cicho pan bądź — przerwał mu pan Fang. — Konstabl! Gdzież jest ten konstabl? Hej tam, zaprzysięgnijcie konstabla. No, a teraz mówcie, o co chodzi?

Policjant z należytą pokorą jął opowiadać, jak wysłuchał oskarżenia, jak obszukał Oliwera i nic przy nim nie znalazł i wreszcie, że nic więcej w tej sprawie nie wie.

— Czy są jacy świadkowie? — zapytał pan Fang.

— Nie, wasza wysokość — odrzekł policjant.

Pan Fang siedział przez kilka minut w milczeniu, po czym zwracając się do powoda rzekł głosem nabrzmiałym wściekłością:

— Powie pan wreszcie, człowieku, co pan ma za skargę na tego chłopca, czy nie? Zaprzysiężono pana. Jeśli pan będzie dalej odmawiał zeznań, ukarzę pana za brak uszanowania dla władzy sądowej. Zrobię to, na...

Na kogo czy na co, nikt nie wie, gdyż kancelista i dozorca zakaszlali głośno akurat w tej chwili; pierwszy upuścił ponadto na podłogę ciężką księgę, dzięki czemu nikt owego słowa nie posłyszał. Oczywiście stało się to wszystko zupełnie przypadkowo.

Wśród ciągłych przerywań i powtarzających się obelg pan Brownlow zdołał wreszcie przedstawić sprawę. Opowiedział, jak zaskoczony wypadkiem, pobiegł za chłopcem, ponieważ widział, że ten ostatni porwał się do ucieczki. Wyraził przy tym nadzieję, że o ile nawet sędzia uzna go, jeśli nie za winnego kradzieży, to za kogoś w tę kradzież wplątanego, zechce postąpić z nim tak łagodnie, jak tylko na to sprawiedliwość pozwala.

— Już mu zrobiono coś złego — rzekł starszy pan na zakończenie — a obawiam się — dodał bardzo energicznie, spoglądając w kierunku balustrady — naprawdę obawiam się, że on jest chory.

— O tak, z pewnością — rzeki pan Fang drwiąco. — No, tylko bez żadnych komedii, ty mały włóczęgo, to się na nic nie przyda. Jak się nazywasz?

Oliwer próbował odpowiedzieć, ale język odmówił mu posłuszeństwa. Blady był śmiertelnie i zdawało mu się, że cały pokój wiruje dokoła niego.

— Jak się nazywasz, ty zatwardziały łajdaku? — zapytał pan Fang. — Konstabl, jak on się nazywa?

Pytanie to skierowane było do dobrodusznego starszego człowieka w pasiastej kamizelce, który stal koło balustrady. Ten pochylił się nad Oliwerem i powtórzył pytanie, lecz widząc, że chłopiec naprawdę niezdolny jest zrozumieć, o co chodzi, a wiedząc, że brak odpowiedzi jeszcze bardziej rozwścieczy sędziego i wywoła tym surowszy wyrok, zaryzykował domysł.

— On powiada, że się nazywa Tom White, wasza wysokość — rzekł poczciwy łapacz złodziejów.

— A, nie chce gadać, tak? — rzekł Fang. — Bardzo pięknie, bardzo pięknie. Gdzie mieszka?

— Gdzie może, wasza wysokość — odparł policjant znów udając, że otrzymał odpowiedź od Oliwera.

 — Ma rodziców? — zapytał pan Fang.

 — Powiada, że odumarli go we wczesnym dzieciństwie — odpowiedział policjant ryzykując najczęściej spotykaną odpowiedź.

W tym miejscu śledztwa Oliwer podniósł głowę i spoglądając wkoło błagalnymi oczyma, słabym głosem poprosił o łyk wody.

— Bzdura! Głupstwo! — rzekł pan Fang. — Nie próbuj mnie nabierać.

— Ja myślę, wasza wysokość, że on naprawdę jest chory — zaoponował policjant.

— Już ja wiem lepiej — odparł pan Fang.

— Niech pan uważa na niego, panie konstablu — rzekł stary pan instynktownie podnosząc ręce. — On zaraz upadnie.

 — Nie zbliżajcie się, konstablu! — krzyknął Fang. — Niech sobie pada, jeżeli chce.

Oliwer skorzystał z tego łaskawego zezwolenia i upadł na podłogę, zemdlony. Obecni spojrzeli po sobie, ale nikt nie śmiał się poruszyć.

— Wiedziałem, że symuluje — rzekł Fang, jak gdyby to było niezbitym dowodem prawdziwości jego przypuszczenia. — Niech tam leży. Niedługo mu się to sprzykrzy.

— Jak pan zamierza postąpić w tej sprawie, proszę pana? — spytał po cichu kancelista.

— Rozprawię się z nim szybko — odrzekł pan Fang. — Skazuję go na trzy miesiące — ciężkich robót, oczywiście. Proszę opróżnić salę.

Otworzono w tym celu drzwi i dwóch ludzi miało wławaśnie przenieść nieprzytomnego chłopca do celi, kiedy starszy mężczyzna o wyglądzie przyzwoitym, choć biednym, odziany w stary, czarny garnitur, wbiegł pośpiesznie na salę i zbliżył się ku balustradzie.

— Stójcie, stójcie! Nie zabierajcie go! Na miłość boską, zaczekajcie chwilę! — wolał przybyły, zadyszany z pośpiechu.

Choć geniusze, królujący w urzędach takich jak ten, sprawują doraźną i samowolną władzę nad swobodami obywatelskimi, dobrym imieniem, sławą i niemal że życiem poddanych Jej Królewskiej Mości, zwłaszcza należących do biedniejszej klasy, i choć w takich murach wyrządza się co dzień dosyć fantastycznych wręcz krzywd na to, by aniołowie oślepli od płaczu — lokale te zamknięte są dla publiczności, która poznać je może jedynie za pośrednictwem prasy codziennej. Pan Fang był zatem niemało oburzony wtargnięciem nieproszonego gościa i brakiem respektu z jego strony.

— Co to znaczy? Kto to jest? Wyrzućcie tego człowieka! Opróżnić salę! — krzyczał pan Fang.

— Będę mówił — zawołał nowoprzybyły. —. Nie dam się wyrzucić. Ja wszystko widziałem. To ja jestem właścicielem tego kramu z książkami. Żądam, żeby mnie zaprzysiężono. Nie ustąpię. Panie Fang, musi mnie pan wysłuchać. Nie może mi pan odmówić.

Człowiek ten miał słuszność za sobą. Postępował z determinacją i sprawa przybierała obrót zbyt poważny, by można ją było zatuszować.

— Zaprzysięgnijcie go — warknął pan Fang bardzo niechętnie. — No, człowieku, co macie do powiedzenia.

— Mam do powiedzenia, co następuje — rzeki przybysz. —' Widziałem trzech chłopców: dwóch innych i tego tutaj. Szwendali się po przeciwnej stronie ulicy, podczas gdy ten pan czytał. Kradzieży dokonał inny chłopiec. Widziałem to na własne oczy. Widziałem też, że ten tutaj był tym wszystkim zupełnie zaskoczony i oszołomiony. — Odzyskawszy nieco tchu, zacny kramarz jął opowiadać w sposób bardziej systematyczny wszystkie okoliczności kradzieży.

— Dlaczegoście nie przyszli tu wcześniej? — spytał Fang po chwili milczenia.

— Nie było żywej duszy do przypilnowania kramu — odrzekł kramarz. — Wszyscy, którzy mogliby mi pomóc, przyłączyli się do pościgu. Zdołałem kogoś znaleźć dopiero pięć minut temu i całą drogę tu biegłem.

— Powód czytał, tak? — zapytał Fang po nowej chwili milczenia.

— Tak — odrzekł kramarz. — Tę samą książkę, którą trzyma w ręku.

— A, to ta książka — ciągnął Fang. — Czy zapłacił za nią?

— Nie, nie zapłacił — odparł kramarz z uśmiechem.

— Ach, Boże, zupełnie o tym zapomniałem! — wykrzyknął naiwnie roztargniony starszy pan.

— Ładna mi osoba, która wnosi skargę przeciwko biednemu chłopcu! — rzekł Fang, w komiczny sposób wysilając się na humanitaryzm. — Uważani, mój panie, że doszliście do posiadania tej książki w okolicznościach nader podejrzanych i niewłaściwych i możecie się uważać za bardzo szczęśliwego, że właściciel wstrzymuje się od wytoczenia wam sprawy. Niech to będzie dla was nauką, człowieku, inaczej sprawiedliwość jeszcze się z wami kiedyś rozprawi. Chłopiec jest zwolniony. Proszę opuścić salę.

— Do diabła! — zawołał stary pan wybuchając długo tłumioną wściekłością. — Do diabła! Ja was...

— Opróżnić salę! — rzekł sędzia. — Policja? Słyszycie? Opróżnić salę!

Rozkaz został wykonany i wyprowadzono oburzonego pana Brownlow w istnym szale bojowym, wściekłego, z książką w jednej, a bambusową laską w drugiej ręce. Znalazł się wreszcie na podwórku, gdzie pasja jego zgasła w jednej chwili. Na bruku leżał na wznak mały Oliwer Twist w rozpiętej koszuli nie, ze skrońmi polanymi wodą. Twarz miał śmiertelnie bladą, a zimny dreszcz wstrząsał jego ciałem.

— Biedny chłopaczek, biedny chłopaczek — rzekł pan Brownlow pochylając się nad nim. — Proszę, niech ktoś zawoła dorożkę. Prędko!

Znaleziono zamkniętą dorożkę, ułożono Oliwera ostrożnie na jednym siedzeniu, a stary pan wszedł i usadowił się na drugim.

— Czy mogę towarzyszyć panu? — spytał kramarz zaglądając przez okno do wnętrza.

— Ach, Boże, oczywiście, drogi panie — rzekł pan Brownlow szybko. — Zapomniałem o panu. Boże, Boże! Mam przecie jeszcze tę nieszczęsną książkę. Niechże pan wsiada. Biedaczyna! Nie ma czasu do stracenia.

Kramarz wsiadł do dorożki i odjechali.

ROZDZIAŁ DWUNASTY

W KTÓRYM OLIWER DOZNAJE LEPSZEJ OPIEKI NIŻ KIEDYKOLWIEK W ŻYCIU. I W KTÓRYM WRACAMY DO WESOŁEGO STARUSZKA I JEGO MŁODOCIANYCH PRZYJACIÓŁ

Dorożka jechała, turkocząc, po tej samej niemal trasie, którą szedł Oliwer, gdy po raz pierwszy wraz z Krętaczem wchodził do Londynu. Dopiero dojechawszy do Islington skręciła z niej i wreszcie zatrzymała się przed porządnym domem przy spokojnej, zacienionej ulicy w pobliżu Pentonville. Tutaj bez zwłoki przygotowano łóżko, w którym pod okiem pana Brownlow troskliwie i wygodnie ułożono Oliwera. Tutaj też był on pielęgnowany z bezgraniczną dobrocią i pieczołowitością.

Jednakże przez długi szereg dni Oliwer leżał nieświadomy dobroci swych nowych przyjaciół. Słońce wstawało i zachodziło, znów wstawało i znów zachodziło wiele, wiele razy, a chłopiec wciąż leżał na swym łożu boleści, coraz to słabszy, palony trawiącą gorączką. Nawet robak pewniej nie dokonuje dzieła zniszczenia na trupie, niż ów powolny, pełzający ogień na ciele żywego człowieka.

Słaby, wychudzony i blady, zbudził się wreszcie z tego, co zdało mu się długim, niespokojnym snem. Bezsilnie dźwigając się na łóżku, z głową wspartą na drżącej dłoni, rozejrzał się z niepokojem dokoła.

— Co to za pokój? Gdzie ja jestem? — powiedział Oliwer. — To nie jest to miejsce, w którym zasnąłem.

Wyrzekł te słowa ledwo dosłyszalnym głosem, ponieważ był bardzo osłabiony i bliski omdlenia; jednakże usłyszano je natychmiast. Ktoś odsunął pośpiesznie firankę u wezgłowia i bardzo schludnie i starannie ubrana staruszka o macierzyńskim obliczu wstała z pobliskiego fotela, w którym dotychczas siedziała z robótką w ręku.

— Cicho, kochanie — rzekła staruszka miękkim głosem. — Musisz zachowywać się bardzo spokojnie, bo inaczej znowu będziesz chory, a było z tobą bardzo źle, tak źle, jak tylko być może. Połóż się na powrót, jak prawdziwy grzeczny chłopczyk! — Mówiąc to starsza pani bardzo delikatnie ułożyła głowę Oliwera na poduszce, odgarnęła mu włosy z czoła i z taką dobrocią, z taką miłością spojrzała mu w twarz, że mimo woli wsunął swą wymizerowaną rączkę w jej rękę i przyciągnął ją do siebie.

— Boże wszechmogący! — rzekła staruszka ze łzami w oczach. — Cóż to za wdzięczne stworzonko. A jaki ładniutki! Co by czuła jego mamusia, gdyby siedziała przy nim, tak jak ja siedziałam, i gdyby mogła teraz go zobaczyć!

— Może mnie ona i widzi — szepnął Oliwer składając ręce. — Może i przy mnie siedziała. Zdaje mi się nawet, że tak było.

— To tylko gorączka, kochanie — rzekła staruszka łagodnie.

— I ja tak myślę — odparł Oliwer — bo niebo jest bardzo daleko i ludzie są tam zbyt szczęśliwi, żeby przychodzić do łóżka biednego chłopca. Ale jeżeli ona wiedziała, że jestem chory, musiało jej być mnie żal nawet tam, bo sama bardzo chorowała przed śmiercią. Tylko że ona widocznie nic o mnie nie wie — dodał po chwili milczenia. — Gdyby widziała, jak mnie krzywdzą, byłaby się martwiła, a tymczasem, jej twarz, kiedy mi się śniła, zawsze wydawała mi się słodka i szczęśliwa. .

Staruszka nic na to nie odpowiedziała, tylko otarła naprzód oczy, a następnie leżące na kapie okulary, jak gdyby były one nieodłączną częścią tych pierwszych. Przyniosła potem Oliwerowi coś chłodnego do picia, a następnie pogłaskawszy go po policzku, kazała mu leżeć bardzo spokojnie, bo inaczej na nowo się rozchoruje.

Oliwer leżał więc spokojniutko, częściowo dlatego, że chciał być we wszystkim posłuszny dobrej staruszce, a częściowo — prawdę powiedziawszy — dlatego, że to, co już powiedział, całkowicie go wyczerpało. Wkrótce zapadł w przyjemną drzemkę, z której zbudziło go światło świecy zbliżające się do łóżka. W jego blasku ujrzał pana z ogromnym i bardzo głośno tykającym złotym zegarkiem w dłoni. Pan ten zmierzył Oliwerowi puls i powiedział, że jest znacznie lepiej.

— Jest ci znaczniej lepiej, prawda, mój kochany? — spytał ów pan.

— Tak, dziękuję panu bardzo — odparł Oliwer.

— No tak, wiedziałem, że tak jest — rzekł pan. — Jeść ci się także chce, prawda?

— Nie, proszę pana — odpowiedział Oliwer.

— Hm! — rzekł pan. — No tak, wiedziałem, że nie. Nie chce mu się jeść, pani Bedwin — rzekł pan robiąc bardzo mądrą minę.

Staruszka z uszanowaniem pochyliła głowę, jakby chciała rzec, że doktor jest bardzo mądrym człowiekiem. Sam doktor zdawał się jak najbardziej podzielać to zdanie.

— Ale chce ci się spać, prawda, mój kochany? — pytał dalej lekarz.

— Nie, proszę pana — odrzekł Oliwer.

— Nie — powtórzył doktor przybierając ogromnie bystrą i zadowoloną minę. — Nie chce ci się spać. Ani pić. Prawda?

— Owszem, proszę pana, chce mi się trochę pić.

 — Właśnie tego się spodziewałem, pani Bedwin — rzekł lekarz. — Bardzo naturalne, że mu się chce pić. Może mu pani dać trochę herbatki, szanowna pani, i suchych grzanek bez masła. I niech go pani nie przegrzewa; ale proszę też uważać, żeby się nie przeziębił. Będzie pani tak łaskawa?

Staruszka dygnęła. Doktor spróbował owego chłodnego napoju, po czym wyraziwszy się o nim bardzo pochlebnie, wyszedł spiesznie. Gdy schodził po schodach, buty jego skrzypiały bardzo dostojnie i dostatnio.

Wkrótce potem Oliwer znowu zapadł w drzemkę, a kiedy się zbudził, była już prawie dwunasta. Niedługo potem starsza pani czule powiedziała mu dobranoc i zostawiła go pod opieką tłustej starej kobiety, która na chwilę przedtem weszła do pokoju, przyniósłszy ze sobą w zawiniątku małą książeczkę do nabożeństwa i ogromny nocny czepiec. Kładąc ten ostatni na głowę, a tę pierwszą na stole, babulka oznajmiła Oliwerowi, że przyszła czuwać przy nim, po czym przysunęła fotel do kominka i ucięła sobie serię krótkich drzemek, przerywanych często gęsto gwałtownymi kiwnięciami się do przodu oraz wszelkiego rodzaju jękami i odgłosami, jakie zazwyczaj towarzyszą duszeniu się. Nie miały one wszakże żadnych gorszych skutków prócz tych, że pocierała sobie wtedy bardzo mocno nos i zaraz potem ponownie zasypiała.

I tak powoli wlokła się noc. Oliwer leżał czas jakiś nie śpiąc i liczył kręgi światła, które rzucał na sufit ażurowy abażur, lub też leniwie śledził oczyma zawiłe wzory na tapecie. Ciemność i głęboka cisza panujące w pokoju nastrajały chłopca bardzo uroczyście: przypominały mu, że przez wiele dni i nocy czaiła się tu śmierć i że może ona jeszcze napełnić ten pokój grozą swej ponurej, straszliwej obecności. Toteż wtuliwszy twarz w poduszkę zaczął żarliwie się modlić.

Stopniowo zapadł w ów głęboki, spokojny sen, który przynosi polepszenie po dopiero co przebytej chorobie; ów niezmącony niczym spoczynek, z którego przykro jest się ocknąć. Gdyby taką była śmierć, któż chciałby zbudzić się na nowo do wszystkich walk i burz życia, do trosk związanych z teraźniejszością, niepokoju o przyszłość, a nade wszystko — dręczących wspomnień przeszłości!

Dawno już był biały dzień, kiedy Oliwer otworzył nareszcie oczy; czuł się rześki i szczęśliwy. Kryzys minął, niebezpieczeństwo minęło. Oliwer należał znów do świata.

Po trzech dniach mógł już siedzieć w fotelu, dobrze podparty poduszkami, a ponieważ był jeszcze za słaby, by chodzić, pani Bedwin zniosła go na dół do małego pokoiku, który zamieszkiwała jako gospodyni. Tam zacna staruszka usadowiła go przy kominku i sama usiadła obok, a że była wielce uradowana widząc Oliwera o tyle zdrowszym, zaczęła nagle gwałtownie płakać.

— Nie zwracaj na mnie uwagi, kochanie — rzekła staruszka. — Muszę się tylko porządnie wybeczeć. O, już teraz przeszło i jest mi zupełnie dobrze.

— Pani jest bardzo, bardzo dobra dla mnie — powiedział Oliwer.

— E, to głupstwo, doprawdy głupstwo, kochanie — rzekła staruszka. — Nie ma to nic wspólnego z twoim rosołkiem, a już wielki czas, żebyś go dostał. Doktor mówi, że pan Brownlow może dziś przyjść cię odwiedzić, i musimy wobec tego jak najlepiej wyglądać, bo im lepiej będziemy wyglądali, tym bardziej on będzie rad. — To powiedziawszy staruszka zakrzątnęła się i podgrzała w rondelku pełną ważkę rosołu tak esencjonalnego, że Oliwer pomyślał, iż gdyby go rozcieńczyć do przepisowej mocy, starczyłoby go na obiad najskromniej licząc dla trzystu pięćdziesięciu nędzarzy w przytułku.

— Czy lubisz obrazy, kochanie? — zapytała staruszka widząc, że Oliwer z największym natężeniem utkwił wzrok w portrecie, który wisiał na ścianie akurat na wprost jego fotela.

— Nie bardzo wiem, proszę pani — rzekł Oliwer nie odrywając oczu od płótna. — Tak niewiele ich widziałem, że doprawdy nie bardzo mogę wiedzieć. Jaką śliczną, łagodną twarz ma ta pani!

— Ach! — powiedziała staruszka. — Malarze zawsze tak robią, żeby panie wychodziły ładniejsze, niż są, inaczej nie mieliby żadnej klienteli, moje dziecko. Człowiek, który wymyślił maszynę do robienia podobizn, powinien był wiedzieć, że t o nigdy nie będzie miało powodzenia. Jest o wiele za uczciwe. O wiele! — rzekła starsza pani śmiejąc się serdecznie z własnej przenikliwości.

— Czy... czy to jest czyjaś podobizna, proszę pani? — zapytał Oliwer.

— Tak — rzekła staruszka podnosząc na chwilę wzrok znad rosołu. — To jest portret.

— Czyj, proszę pani? — spytał Oliwer.

— Doprawdy, kochanie, nie wiem — odrzekła starsza pani dobrodusznie. — Przypuszczani, że ani ty, ani ja nie znamy osoby, którą przedstawia. Spodobał ci się, jak widzę, kochanie.

— Jest bardzo ładny — odrzekł Oliwer.

— No, ale przecież chyba się go nie boisz? — zagadnęła staruszka widząc z niemałym zdziwieniem nabożny lęk, z jakim chłopiec spoglądał na malowidło.

— O, nie, nie — odrzekł Oliwer szybko — ale oczy patrzą, tak smutno, a stąd, gdzie siedzę, wydaje się, że utkwione są we mnie. Serce mi od tego bije — dodał Oliwer cicho. — Zdaje mi się, że ten obraz jest żywy i chce przemówić do mnie, ale nie może.

— Panie, zmiłuj się nad nami! — wykrzyknęła staruszka wzdrygając się. — Nie mówże tak, dziecko. Jesteś słaby i zdenerwowany po chorobie. Pozwól, przesunę ci fotel na drugą stronę, wtedy nie będziesz go widział. O! — rzekła staruszka postępując zgodnie ze słowami. — Teraz przynajmniej nie widzisz go.

Ale Oliwer widział go oczyma duszy równie wyraźnie, jak gdyby wcale nie zmienił pozycji. Pomyślał jednak, że lepiej nie niepokoić dobrej staruszki, więc uśmiechnął się łagodnie, kiedy spojrzała na niego, a pani Bedwin zadowolona, że tak mu wygodniej, posoliła rosół i z całym namaszczeniem, które przystoi kobiecie czyniącej tak uroczyste przygotowania, wdrobiła do niego nieco grzanek. Oliwer uporał się z posiłkiem z zadziwiającą  szybkością. Ledwo przełknął ostatnią łyżkę, rozległo się ciche pukanie do drzwi. — Proszę — rzekła staruszka i do pokoju wszedł pan Brownlow.

Stary pan wszedł żwawy i wesoły, lecz skoro tylko podniósł okulary na czoło i założył ręce w tył pod poły szlafroka, by dobrze przyjrzeć się Oliwerowi, oblicze jego jęło się dziwnie jakoś wykrzywiać. Oliwer na skutek choroby wyglądał bardzo wynędzniały i wątły. Przez uszanowanie dla swego dobroczyńcy zrobił bezowocny wysiłek, by wstać, zakończony ponownym opadnięciem na fotel. I faktem jest — jeśli już trzeba powiedzieć prawdę — że serce pana Brownlow, które było tak wielkie, iż wystarczyłoby dla sześciu przeciętnych starszych panów o dobrotliwym usposobieniu, wycisnęło z jego oczu porcję łez na zasadzie jakiegoś hydraulicznego procesu, którego — nie mając dostatecznego filozoficznego przygotowania — wyjaśnić nie umiemy.

— Biedny chłopaczek! Biedny chłopaczek! — rzekł pan Brownlow chrząkając. — Jestem dzisiaj jakiś zachrypnięty, pani Bedwin. Boję się, że się przeziębiłem.

— Mam nadzieję, że nie, proszę pana — powiedziała pani Bedwin. — Wszystko, co pan miał na sobie, było przedtem dobrze przewietrzone.

— Nie wiem, Bedwinko, nie wiem — rzekł pan Brownlow. — Coś mi się zdaje, że wczoraj przy obiedzie serwetka była wilgotna, ale mniejsza z tym. Jakże się czujesz, mój kochany?

— Bardzo mi dobrze, proszę pana — odparł Oliwer. — bardzo jestem wdzięczny za pańską dobroć dla mnie.

— Zuch chłopiec — rzekł pan Brownlow energicznie. — Dała mu pani coś do jedzenia, Bedwinko? Jakieś pomyjki, co?

— Właśnie wypił całą ważkę pysznego mocnego rosołku, proszę pana — odrzekła pani Bedwin prostując się nieco i kładąc nacisk na ostatnim wyrazie, co miało oznaczać, że pomiędzy pomyjami a esencjonalnym rosołem nie istnieje żaden związek ani pokrewieństwo.

— Pfe! — wstrząsnął się lekko pan Brownlow. — Dwa kieliszki portweinu byłyby mu znacznie bardziej posłużyły. Prawda, Tomie White, co?

— Ja mam na imię Oliwer, proszę pana — odrzekł mały pacjent z bardzo zdziwioną miną.

— Oliwer — powtórzył pan Brownlow — i co dalej? Oliwer White, tak?

— Nie, proszę pana, Twist, Oliwer Twist.

— Dziwaczne nazwisko! — rzekł stary pan. — Dlaczego powiedziałeś sędziemu śledczemu, że nazywasz się Tom White?

— Nigdy mu tego nie powiedziałem, proszę pana — odparł Oliwer zdumiony.

To tak bardzo wyglądało na kłamstwo, że stary pan spojrzał nieco surowo w twarz Oliwera. Niemożliwe było jednak mu nie wierzyć: z jego wychudłej, o zaostrzonych rysach twarzyczki biła prawda.

— Jakaś pomyłka — powiedział pan Brownlow, lecz choć nie było już powodu, by patrzeć tak bystro na Oliwera, dawna myśl o podobieństwie jego rysów do jakiejś dobrze znajomej twarzy wróciła z taką mocą, że stary pan nie był w stanie oderwać od chłopca spojrzenia.

— Mam nadzieję, że pan się na mnie nie gniewa, proszę pana? — spytał Oliwer podnosząc oczy błagalnie.

— Nie, nie — odparł starszy pan. — Ale co to, Bedwinko, niech no pani tu spojrzy!

To mówiąc wskazał pośpiesznie na obraz wiszący nad głową Oliwera, a następnie na twarzyczkę chłopca. Była to żywa kopia portretu. Oczy, kształt głowy, usta, wszystkie rysy były takie same. I wyraz twarzy był w tej chwili tak łudząco podobny, że najdrobniejszy szczegół zdawał się skopiowany z zadziwiającą dokładnością.

Oliwer nie poznał przyczyny tego nagłego okrzyku, gdyż nie będąc dość silnym, aby znieść wywołany nim wstrząs, zemdlał. To jego zasłabnięcie pozwala opowiadaniu zaspokoić ciekawość czytelnika odnośnie dwóch młodych uczniów wesołego staruszka i podania do wiadomości...

Że kiedy Krętacz i jego utalentowany kolega imć pan Bates dołączyli się do pogoni, która ruszyła za Oliwerem w następstwie bezprawnego przywłaszczenia sobie przez nich przedmiotu będącego osobistą własnością pana Brownlow, kierował nimi wielce chwalebny i przystojny wzgląd na własne osoby; a zważywszy, iż swoboda obywatela i wolność jednostki należą do najpierwszych tytułów do dumy prawdziwego Anglika, nie potrzebuję chyba zwracać uwagi czytelnika, że czyn taki winien przyczynić się niemało do wsławienia ich w opinii wszystkich działaczy i patriotów. Wymowny ten dowód ich dbałości o własne bezpieczeństwo i spokój stanowi w niemniejszej mierze potwierdzenie i sprawdzenie owego kodeksu praw, który pewni głębocy i dobrze myślący filozofowie uznali za sprężynę wszelkich poczynań i działań Natury. Tym samym rzeczeni filozofowie bardzo mądrze sprowadzili poczynania owej zacnej damy do dziedziny maksym i teorii i składając tak zgrabny i ładny komplement jej niezwykłej mądrości i rozumowi, całkowicie pominęli wszelkie względy na serce, wielkoduszny impuls czy uczucie. Są to bowiem sprawy zupełnie niegodne owej niewiasty powszechnie uznanej za wyższą ponad liczne słabostki i niedomagania swej pici.

Gdybym potrzebował dalszych dowodów wysoce filozoficznego postępowania wymienionych dwóch młodzieńców w tej nader delikatnej sytuacji, w jakiej się znajdowali, znalazłbym je natychmiast w tym (co zostało również podane do wiadomości na wcześniejszych stronach niniejszego opowiadania), że porzucili pościg, skoro tylko uwaga ogółu skupiła się na Oliwerze, i że skierowali się od razu najkrótszą drogą do domu. Nie myślę bynajmniej twierdzić, iż wszyscy sławni i uczeni mędrcy mają zawsze zwyczaj skracania sobie drogi do wielkich konkluzji. Przeciwnie, dążą oni raczej do zwiększenia odległości za pomocą różnych omówień i zygzakowatego toku wywodów, podobnego temu, na który często skłonni są sobie pozwalać pijani pod wpływem zbyt potężnego nawału myśli. Chcę jednak twierdzić i w samej rzeczy twierdzę całkiem wyraźnie, że wielu potężnych filozofów wprowadzając w czyn swoje teorie ma niezmienny zwyczaj okazywać wielką mądrość i przewidywanie w zabezpieczaniu się przed wszelką ewentualnością, która mogłaby przynieść im szkodę. Tak więc, by zrobić coś wielkiego a dobrego, można wyrządzić małe zło; można też użyć wszelkich środków, które uświęca zamierzony cel, przy czym ustalenie ilości dobra oraz ilości zła czy zgoła rozróżnienie pomiędzy dobrem a złem pozostawia się całkowicie do uznania danego filozofa, licząc na jego jasny, wszechstronny i bezstronny sąd o swym własnym szczególnym przypadku.

Dopiero gdy obaj chłopcy przemknęli w bardzo szybkim tempie przez zawiły labirynt wąskich uliczek i dziedzińców, zaryzykowali odpoczynek w niskim i ciemnym sklepionym pasażu. Pozostali tam milcząc akurat tyle czasu, ile trzeba było, by odzyskać oddech i móc mówić, po czym imć pan Bates wydał okrzyk uciechy i zachwytu i wybuchając niepowstrzymanym śmiechem rzucił się na pierwszy lepszy próg i jął tarzać się po nim w napadzie wesołości.

— Co się stało? — zapytał Krętacz.

— Ha! ha! ha! — ryczał Karolek Bates.

— Przestań się drzeć — upomniał go Krętacz oglądając się ostrożnie dokoła. — Chcesz, żeby cię capnęli, idioto?

— Nie mogę — rzekł Karolek — nie mogę! Tam on leci jak szalony, obija się na zakrętach, wpada na latarnie i pędzi dalej, jak gdyby też zrobiony był z żelaza, a ja, z tą chustką w kieszeni, huzia za nim! To ci heca! — Bujna wyobraźnia młodego pana Batesa odmalowała mu tę scenę w nazbyt żywych barwach. Doszedłszy do ostatniej apostrofy znów zaczął tarzać się po progu, śmiejąc się głośniej niż dotychczas.

— Co powie Fagin? — spytał Krętacz korzystając z pierwszej przerwy spowodowanej brakiem tchu u przyjaciela.

— Co? — powtórzył Karolek.

— Właśnie: co? — rzekł Krętacz.

— A cóż by miał powiedzieć? — zapytał Karolek i dość raptownie przestał się śmiać, ponieważ ton Krętacza był nader sugestywny. — Cóż może powiedzieć?

Pan Dawkins gwizdał przez parę chwil, po czym zdjął kapelusz, podrapał się po głowie i kiwnął nią po trzykroć.

— Co to ma znaczyć? — spytał Karolek.

— Tru-lu-lu-lu, entliczki pentliczki, trumf, trum i kuku-rykuuu! — rzekł Krętacz z lekkim grymasem pogardy na swym obliczu intelektualisty.

Wyjaśniało to wiele, ale nie wszystko. Tak przynajmniej zdawało się imć panu Batesowi, który zapytał ponownie:

— Co to ma znaczyć?

Krętacz nie odpowiedział, lecz włożył z powrotem kapelusz i zgarniając pod pachę długie poły swego surduta, wypchał językiem policzek, spłaszczył sobie nos palcem z pól tuzina razy w sposób znany, lecz pełen wyrazu, i odwróciwszy się na pięcie, ruszył chyłkiem w głąb dziedzińca. Karolek Bates ruszył za nim z zachmurzonym obliczem.

Parę minut po tej rozmowie odgłos kroków, na trzeszczących schodach doszedł do uszu wesołego staruszka, który siedział przy ogniu, trzymając w lewej ręce suszoną kiełbasę i mały bochenek chleba, a w prawej scyzoryk. Na trójnożnym stoliku stał cynowy dzbanek do piwa. Łotrowski uśmiech igrał na bladej twarzy starucha, gdy się odwrócił i patrząc bystro spod gęstych rudych brwi, zwrócił ucho ku drzwiom i jął nasłuchiwać.

— A to co takiego? — wymamrotał, a twarz mu się zmieniła. — Tylko dwóch? A gdzie trzeci? Chyba przecież nie dostali się w jakąś chryję? Sza!

Kroki zbliżyły się; już były na podeście. Drzwi otworzyły się zwolna. Krętacz i Karolek Bates weszli, po czym zamknęli je za sobą.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZESNASTY

OPOWIADA, CO DZIAŁO SIĘ Z OLIWEREM PO PORWANIU GO PRZEZ NANCY

Wąskie uliczki i podwórka skończyły się wreszcie i ukazał się obszerny plac, na którym tu i ówdzie stały stoiska dla bydląt; wszystko wskazywało, że było to targowisko. Gdy doszli do tego miejsca, Sikes zwolnił kroku, ponieważ dziewczyna nie była w stanie wytrzymać dłużej dotychczasowego szybkiego tempa. Zwracając się do Oliwera ostrym głosem kazał mu ująć Nancy za rękę.

— Słyszysz? — warknął Sikes, gdy Oliwer zawahał się i rozejrzał się wkoło.

Znajdowali się w ciemnym zakątku, całkiem na uboczu od drogi, którą przechodzili ludzie. Oliwer zrozumiał aż nazbyt jasno, że opór na nic się nie przyda. Wyciągnął rękę, którą Nancy mocno ujęła w swoją.

— Daj mi drugą — rzekł Sikes i pochwycił wolną rękę Oliwera. — Karmelek, do nogi!

Pies podniósł wzrok i zawarczał.

— Słuchaj, ty bydlaku! — powiedział Sikes przykładając dłoń do gardła Oliwera. — Jak chłopak tylko piśnie słówka bierz go! Rozumiesz?

Pies zawarczał ponownie i oblizując wargi przyglądał się Oliwerowi z takim wyrazem, jakby miał wielką ochotę wpić mu się w gardło bez zwłoki.

— Gorliwy jak chrześcijanin; niech mnie piorun trzaśnie, jeżeli tak nie jest! — powiedział Sikes patrząc na psa z pewnego rodzaju ponurym i dzikim uznaniem. — No, paniczyku, teraz, skoro już wiesz, czego się spodziewać, krzycz sobie, ile tylko chcesz; pies raz dwa przerwie ci tę zabawę. Dalej, mały!

Karmelek zamerdał ogonem na to niezwykle czułe odezwanie i warknąwszy raz jeszcze ostrzegawczo pod adresem Oliwera, ruszył naprzód.

Szli przez dzielnicę Smithfield, ale dla Oliwera — choć o tym wiedział — mógł to być równie dobrze Grosvenor Square. Noc była ciemna i mglista. Odblask światła ze sklepów ledwo przedzierał się przez gęstą mgłę, która z każdą chwilą stawała się bardziej nieprzenikniona i otulała ulice i domy posępnym całunem. Nieznajoma okolica nabierała dzięki temu w  oczach Oliwera jeszcze bardziej obcego wyglądu, a w jego niepewności coraz więcej było smutku i przygnębienia.

Przeszli szybko kilka kroków, gdy wtem rozległ się głęboki dźwięk dzwonu kościelnego wybijającego godzinę. Na odgłos pierwszego uderzenia przeciwnicy Oliwera stanęli i zwrócili głowy w kierunku, skąd dźwięk dochodził.

— Ósma, Bill — rzekła Nancy, gdy zegar przestał bić.

— Po co mi to mówić, słyszę przecież, nie? — odparł Sikes.

— Ciekawam, czy oni słyszą to bicie — powiedziała Nancy.

— Pewnie, że tak — odparł Sikes. — Kiedy mnie capnęli akurat na świętego Bartłomieja, słyszałem każdą groszową trąbkę piszczącą na kiermaszu. Kiedy zamknęli mnie na noc już na dobre, to w porównaniu z harmidrem i rwetesem na dworze, w tej przeklętej ciupie było tak cicho, że miałem ochotę tłuc łbem o żelazne drzwi, dopóki mózg nie wyleci.

— Biedacy! — rzekła Nancy z twarzą wciąż jeszcze zwróconą w stronę, skąd rozległ się dzwon. — Och, Bill, takie dzielne, młode chłopaki!

— Tak, wy baby tylko o tym myślicie — odrzekł Sikes. — Dzielne, młode chłopaki! No cóż, oni już tak jakby umarli, więc to i tak nieważne.

Przy pomocy tej pocieszającej uwagi panu Sikesowi udało się widocznie zwalczyć wzbierające w nim uczucie zazdrości i ująwszy mocniej dłoń Oliwera kazał mu iść dalej.

— Poczekaj chwilę! — powiedziała dziewczyna. — Gdyby to ciebie mieli wieszać za następnym wybiciem godziny ósmej, Bill, nie minęłabym tego miejsca tak szybko. Tłukłabym się po placu tam i z powrotem, ażbym padła, choćby śnieg leżał na ziemi, a ja bym nie miała nawet chustki na sobie.

— I co by z tego była za korzyść? — zapytał pan Sikes, który nie był sentymentalny. — Gdybyś mogła rzucić mi pilnik i dwadzieścia jardów mocnego sznura, to co innego, ale jeżeli nie, to mogłabyś równie dobrze spacerować sobie o pięćdziesiąt mil stąd albo i wcale, bo cóż by mi z tego przyszło? Chodźże już, zamiast stać tu i wygłaszać kazania.

Dziewczyna wybuchnęła śmiechem, otuliła się mocniej chustką i poszli dalej. Ale Oliwer poczuł, że ręka jej drży, a spojrzawszy na jej twarz w świetle mijanej właśnie latarni gazowej zobaczył, że zbladła śmiertelnie.

Szli dalej przez całe pół godziny mało uczęszczanymi i brudnymi ulicami. Ludzi spotykali niewielu, a ci, których mijali, zajmowali prawdopodobnie w społeczeństwie taką samą pozycję jak pan Sikes. Na koniec skręcili w bardzo brudną, wąską ulicę, pełną sklepów ze starzyzną. Pies biegł przodem, jak gdyby wiedział, że czujność już niepotrzebna, aż zatrzymał się przed wejściem do jakiegoś sklepu, zamkniętego i na pozór opustoszałego. Dom był walącą się ruderą, a na drzwiach przybita była tabliczka z napisem „Do wynajęcia”. Wyglądała, jakby wisiała tam już od wielu lat.

— W porządku! — zawołał Sikes rozglądając się ostrożnie naokoło.

Nancy sięgnęła pod okiennicę i Oliwer posłyszał odgłos dzwonka. Przeszli na drugą stronę ulicy i stali tam przez kilka chwil pod latarnią. Dał się słyszeć dźwięk, jakby ktoś ostrożnie podniósł spuszczane okno, a wkrótce potem drzwi otworzyły się cicho. Wtedy pan Sikes bez większych ceremonii chwycił przerażonego chłopca za kołnierz i wszyscy troje w mig znaleźli się w domu.

W sieni było zupełnie ciemno. Poczekali, aż ten, który ich wpuścił, zamknie drzwi na łańcuch i zasunie rygle.

— Jest tam kto? — spytał Sikes.

— Nie — odparł jakiś głos, który Oliwer, jak mu się zdawało, już kiedyś słyszał.

— Stary jest? — zapytał bandyta.

— Jest — odrzekł głos. — A był w porządnie złym humorze. Czy ucieszy się, jak was zobaczy? Ach, nie, gdzie tam!

Podobnie jak głos, który ją wyrzekł, tak i styl tej odpowiedzi zdawały się Oliwerowi znajome, lecz niemożliwe było rozpoznać w ciemnościach nawet postaci mówiącego.

— Zapal światło — rzekł Sikes — inaczej połamiemy sobie karki nadepniemy na psa. A wtedy uwaga na nogi!

— Stójcie chwilę spokojnie, to przyniosę wam światło — odrzekł głos. Dały się słyszeć oddalające się kroki mówiącego, a po krótkiej chwili ukazała się postać pana Jacka Dawkinsa, alias Przemyślnego Krętacza. W prawej dłoni niósł łojówkę zatkniętą w rozszczepiony kawałek drewna.

Młody ów kawaler raczył tylko ubawionym uśmiechem okazać Oliwerowi, że go poznaje, po czym odwrócił się na pięcie i skinął na gości, by zeszli za nim po schodach. Przeszli przez pustą kuchnię, a następnie otworzyli drzwi do niskiej izby, którą czuć było piwnicą i która zdawała się wychodzić na jakieś tylne podwórko. Powitał ich tu głośny wybuch śmiechu.

— Oj, nie mogę, nie mogę! — wołał imć pan Karol Bates, z którego gardzieli wydobył się ów śmiech. — Toć to on! O babciu, toć to on! Ach, Fagin, popatrz na niego! Fagin, po patrzże na niego! Nie wytrzymam, to taka heca, że nie wytrzymam. Niech mnie ktoś potrzyma, aż się wyśmieję.

Dając w ten sposób upust niepohamowanej wesołości Karolek Bates rzucił się jak długi na podłogę i wierzgał konwulsyjnie przez jakieś pięć minut w szale radosnego uniesienia. Następnie skoczył na nogi i wyrwał drewno ze świecą z rąk Krętacza, po czym zbliżywszy się do Oliwera obejrzał go dokładnie ze wszystkich stron. Fagin zaś zdjął myckę i złożył przed oszołomionym chłopcem kilkanaście niskich ukłonów. Tymczasem Przemyślny, który był raczej flegmatycznego usposobienia i rzadko puszczał wodze wesołości, gdy kolidowała ona z interesem, pilnie i wytrwale rewidował kieszenie Oliwera.

— Spójrz na jego łaszki, Fagin! — rzekł Karolek przysuwając świecę tak blisko do nowej kurtki Oliwera, że omal jej nie podpalił. — Spójrz na jego łaszki! Pierwszorzędne sukno, a co za elegancki krój! Ojej, to ci heca! A te książki! To ci elegant!

— Ogromnie się cieszę, że tak dobrze wyglądasz, mój drogi — rzekł Fagin kłaniając się z ironiczną uniżonością. — Przemyślny da ci inne ubranie, mój drogi, żebyś czasem nie zniszczy! tego odświętnego garnituru. Czemuż nie napisałeś, mój drogi, żeby uprzedzić nas o swoim przybyciu? Przygotowalibyśmy coś ciepłego na kolację.

Na to Karolek Bates ryknął znowu tak głośno, że aż sam Fagin zdawał się ubawiony i nawet Krętacz się uśmiechnął. Lecz ponieważ właśnie w tej chwili wydobył na jaw pięciofuntowy banknot — nie wiadomo, czy dowcip, czy to ostatnie odkrycie było powodem jego wesołości.

— Hej, a to co? — spyta! Sikes rzucając się Wprzód w chwili, gdy staruch schwycił banknot. — To moje, Fagin.

— Nie, nie, mój drogi — powiedział Żyd. — Moje, Bill, moje. Ty dostaniesz książki.

— No, jeżeli to nie moje! — rzekł Bili Sikes nakładając zdecydowanym gestem kapelusz — to jest, chciałem powiedzieć, moje i Nancy. Jeśli nie — odprowadzę chłopaka z powrotem.

Fagin drgnął. Oliwer drgnął także, choć z zupełnie innego powodu: nabrał bowiem nadziei, że spór może się naprawdę skończyć odprowadzeniem go do domu.

— No! Dajesz wreszcie czy nie? — rzekł Sikes.

— To nie bardzo sprawiedliwe, Bill, nie bardzo sprawiedliwe, prawda, Nancy? — zapytał Fagin.

— Sprawiedliwe czy niesprawiedliwe — odpalił Sikes — dawaj, mówię ci! Czy myślisz, że Nancy i ja nie mamy nic lepszego do roboty, jak tylko tracić cenny czas na tropienie i porywanie każdego malca, który da się złapać z twojej winy? Dawaj to tutaj, ty chciwy stary kościotrupie, dawaj w tej chwili!

Z tym łagodnym upomnieniem pan Sikes wyrwał banknot spomiędzy palców Fagina, po czym, patrząc starcowi w twarz, z  zimną krwią złożył papierek w kilkoro i zawiązał go w róg swojej chustki.

— To za nasz udział w tej całej robocie — rzekł Sikes. — I jest to przynajmniej o połowę za mało. Książki możesz zatrzymać, jeżeli lubisz czytać. Jeżeli nie, to je sprzedaj.

— Są bardzo ładne — rzekł Karolek Bates, który krzywiąc twarz w różne grymasy udawał, że czyta jeden z tomów. — Pięknie napisane, prawda, Oliwerze? — Na widok zgnębionego spojrzenia, jakim Oliwer wodził po swych dręczycielach, imć Bates, który był obdarzony żywym poczuciem humoru, wpadł w nowy szał wesołości, jeszcze bardziej hałaśliwy od poprzedniego.

— One należą do jego pana — rzekł Oliwer załamując ręce — do tego zacnego, dobrego starego pana, który mnie wziął do swego domu i kazał mnie pielęgnować, kiedy prawie że umierałem na febrę. O, proszę, odeślijcie je z powrotem, odeślijcie mu książki i pieniądze! Trzymajcie mnie tu przez całe życie, ale proszę, odeślijcie mu te rzeczy! On pomyśli, że ja je ukradłem, i ta staruszka, i oni wszyscy, którzy byli tacy dla mnie dobrzy, pomyślą, że ja je ukradłem. Och, zlitujcie się nade mną i odeślijcie je!

Wypowiedziawszy te słowa z całą siłą swego wielkiego zmartwienia Oliwer padł na kolana u stóp Fagina i splótł dłonie w ostatniej rozpaczy.

— Chłopiec ma słuszność — zauważył Fagin spoglądając spod oka i marszcząc krzaczaste brwi, tak że się zbiegły w jedną linię. — Masz rację, Oliwerze. Oni naprawdę pomyślą, żeś je ukradł. Ha, ha! — zachichotał Żyd zacierając ręce. — Nie mogło wypaść lepiej, gdybyśmy sami z rozmysłem wybrali moment!

— Pewnie, że nie mogło — odrzekł Sikes. — Wiedziałem o tym, jak tylko zobaczyłem go idącego przez Clerkenwell z tymi książkami pod pachą. Wszystko się dobrze układa. To są ludzie z miękkim sercem, z takich, co to psalmy śpiewają, inaczej nie byliby go wcale wzięli do siebie. Teraz nie będą też wcale go szukać, bo będą się bali, że byliby zmuszeni wytoczyć mu sprawę i wsadzić go do ciupy. Już on jest całkiem bezpieczny.

Słuchając tych słów Oliwer wodził oczami od jednego do drugiego, jak gdyby, oszołomiony, nie bardzo rozumiał, co  się dzieje. Ale kiedy Bill Sikes skończył, skoczył nagle na równe nogi i jak szalony wybiegł z pokoju wołając głośno o pomoc. Cały pusty, stary dom aż pod dach rozbrzmiewał echem jego krzyków.

— Przytrzymaj psa, Bill! — zawołała Nancy rzucając się do drzwi i zamykając je za Faginem i jego dwoma uczniami, którzy wybiegli za Oliwerem. — Przytrzymaj psa, bo rozedrze chłopca na kawałki!

— Dobrze mu tak! — krzyknął Sikes szamocąc się z dziewczyną. — Puść mnie albo rozwalę ci łeb o ścianę!

— Wszystko mi jedno, Bill, wszystko mi jedno! — krzyczała dziewczyna walcząc z całych sil z mężczyzną. — Nie dam psu rozszarpać dzieciaka, chyba że mnie przedtem zabijesz.

— Doprawdy? — warknął Sikes przez zaciśnięte zęby. — Zrobię to zaraz, jeżeli mnie nie puścisz!

Włamywacz odepchnął od siebie dziewczynę na drugi koniec pokoju właśnie w chwili, gdy Fagin i obaj chłopcy powrócili wlokąc za sobą Oliwera.

— Co się tu dzieje? — spytał Fagin rozglądając się po pokoju.

— Zdaje mi. się, że ta dziewczyna zwariowała — odrzekł Sikes z wściekłością.

— Nie, nie zwariowała! — krzyknęła Nancy, blada i zdyszana od walki. — Nie zwariowała, Fagin, niech ci się to nie zdaje!

— No, to bądź cicho, dobrze? — powiedział staruch z groźnym spojrzeniem.

— Ani myślę — odparła Nancy bardzo głośno. — No! I co ty na to?

Pan Fagin był dostatecznie obeznany ze zwyczajami i sposobem bycia tego szczególnego gatunku osób, do których należała Nancy, by wiedzieć, że wdawanie się z nią w dalszą rozmowę byłoby w obecnej chwili niebezpieczne. Chcąc skierować uwagę towarzystwa w inną stronę, zwrócił się do Oliwera.

— Więc chciałeś uciec, mój drogi, tak? — rzekł, po czym wziął do ręki gruby, sękaty kij, który leżał w kącie kominka.

Oliwer nie odpowiedział, ale śledził oczyma ruchy starego i dyszał szybko.

— Chciałeś wezwać pomocy, wołałeś policję, tak? — szydził Fagin chwytając chłopca za ramię. — Wyleczymy cię z tego, mój młody paniczu.

Stary silnie uderzył Oliwera w plecy i już podnosił kij, by zadać następne uderzenie, kiedy dziewczyna rzuciła się naprzód i wydarła mu kij z ręki. Cisnęła go w ogień z taką siłą, że część rozżarzonych węgli rozprysnęła się po pokoju.

— Nie będę stać i patrzeć na to, Fagin! — zawołała. — Masz chłopca i czego jeszcze chcesz? Zostaw go! Zostaw go albo niektórym z was takiego zadam bobu, że jeszcze przed czasem pójdę na szubienicę!

Wypowiadając tę pogróżkę dziewczyna tupnęła gwałtownie nogą, po czym z zagryzionymi wargami i zaciśniętymi pięściami spoglądała kolejno to na Żyda, to na bandytę. Twarz jej pobladła zupełnie od szalonej wściekłości, do której się stopniowo doprowadziła.

— Ależ, Nancy! — powiedział Fagin uspokajającym tonem po chwili milczenia, w czasie której on i pan Sikes patrzyli na siebie stropieni. — Ty... Ty jesteś dziś wieczór jeszcze lepsza niż zwykle. Ha, ha! Moja droga, grasz świetnie.

— Gram? — rzekła dziewczyna. — Uważajcie, żebym nie przeszła samej siebie, bo ty na tym wyjdziesz najgorzej, Fagin. Więc mówię ci, póki czas, zejdź mi z drogi!

We wzburzonej kobiecie jest coś szczególnego, zwłaszcza jeżeli do wszystkich innych jej namiętności dojdzie groźny bodziec rozpaczliwej, nie liczącej się z niczym odwagi. Niewielu mężczyzn lubi prowokować takie wzburzenie. Starzec zrozumiał, że na nic się nie zda udawać powątpiewanie, czy wściekłość panny Nancy jest prawdziwa. Toteż mimo woli cofnął się o parę kroków i rzucił na pól proszące, na pół trwożliwe spojrzenie na Sikesa, jakby chcąc mu dać do zrozumienia, że on właśnie jest osobą najbardziej powołaną do dalszego prowadzenia rozmowy.

Pan Sikes, do którego się w wyżej opisany sposób milcząco odwołano, uznał zapewne, że jego osobista godność i powaga zainteresowane są w natychmiastowym przyprowadzeniu do rozumu panny Nancy. Wyrzekł zatem ze dwa tuziny gróźb i przekleństw z szybkością, która świadczyła chlubnie o płodności jego wyobraźni. Ponieważ jednak nie wywarły one widocznego wrażenia na osobie, do której były skierowane, chwycił się bardziej namacalnych argumentów.

— Co ty sobie myślisz? — rzekł i poparł to zapytanie bardzo pospolitym przekleństwem dotyczącym . najpiękniejszego szczegółu ludzkiej twarzy. Gdyby znajdowało ono w niebie posłuch choć raz na pięćdziesiąt tysięcy wypadków, w których wypowiada się je na ziemi, ślepota byłaby dolegliwością równie częstą jak odrą. — Co ty sobie myślisz? Niech mnie piorun trzaśnie! Czy ty wiesz, kim jesteś i czym jesteś?

— O tak, wiem to doskonale — odparła dziewczyna z histerycznym śmiechem, trzęsąc głową w obie strony ze źle udaną obojętnością.

— No, to w takim razie bądź cicho — rzekł na to Sikes warkliwym głosem, którym zwykle zwracał się do psa — inaczej uspokoję cię na dłuższy czas.

Dziewczyna zaśmiała się ponownie, jeszcze bardziej nerwowo niż przedtem, i rzuciwszy szybkie spojrzenie na Sikesa odwróciła twarz i zagryzła wargi, aż ukazała się na nich krew.

— Akurat nadajesz się do tego — dodał Sikes patrząc na nią z pogardliwą miną — żeby raptem zgrywać się na litościwą i szlachetną! Ładna z ciebie przyjaciółka dla tego dziecka, jak go nazywasz!

zywasa Owszem, na Boga wszechmogącego, jestem jego przyjaciółką! — zawołała dziewczyna namiętnie. — I żałuję, że nie padłam trupem na ulicy albo nie zamieniłam się na miejsce z tymi, obok których przeszliśmy dziś tak blisko, zanim przyłożyłam ręki do sprowadzenia go tu z powrotem. Od dzisiejszego wieczora będzie złodziejem, kłamcą, diabłem, wszystkim, co najgorsze! Czy to nie dosyć dla tego starego potwora? Czy musi jeszcze go bić?

— No, no, uspokój się, Sikes — rzekł Fagin strofującym tonem, wskazując na chłopców, którzy słuchali pilnie wszystkiego, co się działo. — Trzeba używać grzecznych słów. Grzecznych słów, Billu.

— Grzecznych słów! — krzyknęła dziewczyna, na której wściekłość strach było patrzeć. — Grzecznych słów, ty nikczemniku! Tak, należą ci się one ode mnie! Kradłam dla ciebie, kiedy byłam dzieckiem o połowę młodszym od tego tutaj! — wskazała na Oliwera. — Przez dwanaście lat potem robiłam wciąż to samo i wciąż w twojej służbie. Czy nie wiesz o tym? Gadaj! Nie wiesz o tym?

— No, no — mówił Fagin próbując ją uspokoić. — A jeżeli nawet tak było, to przecież żyjesz z tego!

— Tak, żyję z tego! — odparła dziewczyna nie mówiąc już, lecz wyrzucając z siebie słowa w jednym ciągłym i gniewnym wrzasku. — Z tego żyję, a zimne, mokre, brudne ulice są moim domem! A ty jesteś tym łotrem, który mnie tam wypędził już dawno temu i który będzie mnie na nich trzymał dzień i noc, dzień i noc, póki nie umrę!

— A uważaj, bo jeżeli powiesz jeszcze więcej, spotka cię coś złego — wtrącił Fagin, którego rozdrażniły te wymówki — coś jeszcze dużo gorszego niż to.

Dziewczyna nie powiedziała nic więcej, lecz wyrywając sobie włosy i drąc na sobie ubranie, w uniesieniu furii z taką siłą rzuciła się na starca, że zostawiłaby niezawodnie trwałe ślady swej zemsty, gdyby Sikes w odpowiedniej chwili nie był chwycił jej za przeguby rąk. Wówczas kilka razy szarpnęła się bezskutecznie, po czym zemdlała.

— Teraz już będzie spokojna — powiedział Sikes układając ją w kącie. — Ma porządną siłę w rękach, kiedy się tak rozzłości.

Stary otarł czoło i uśmiechnął się, jak gdyby czuł ulgę, że zamieszanie minęło. Ale i on, i Sikes, i pies, i chłopcy zdawali się uważać całą scenę za zwykłe wydarzenie, z którym trzeba się niekiedy spotkać, kiedy się uprawia tego rodzaju fach.

— To jest najgorsze, kiedy się ma do czynienia z kobietami — rzekł Fagin odkładając kij na miejsce. — Ale są sprytne i w naszym fachu nie można się bez nich obejść. Karolku, zaprowadź Oliwera do łóżka.

— Chyba lepiej, żeby jutro nie wkładał swego najlepszego ubrania, prawda, Fagin? — spytał Karolek Bates.

— Oczywiście — odparł staruch odwzajemniając szyderczy uśmiech, z którym Karolek zadał to pytanie.

Imć pan Bates, najwidoczniej bardzo zadowolony z otrzymanego zlecenia, wziął rozszczepiony kawałek drewna ze świecą i poprowadził Oliwera do przyległej kuchni, gdzie mieściły się dwa czy trzy legowiska, na których on dawniej sypiał. Tutaj wśród wielu niepowstrzymanych wybuchów śmiechu Karolek wydobył to samo stare ubranie, które Oliwer z taką radością zdjął z siebie u pana Brownlow. Kiedy handlarz, który je wtedy kupił, sprzedał je przypadkowo Faginowi, uzyskano pierwszą wskazówkę o miejscu pobytu Oliwera.

— Ściągaj to eleganckie — rzekł Karolek. — Oddam je Faginowi na przechowanie. A to ci heca!

Biedny Oliwer usłuchał niechętnie. Imć pan Bates zwinął ubranie, wziął je i wyszedł z pokoju pozostawiając Oliwera w ciemności i zamykając za sobą drzwi na klucz.

Hałaśliwy śmiech Karolka oraz głos panny Betsy, która zjawiła się w samą porę, by skropić wodą przyjaciółkę i różnymi innymi kobiecymi sposobami przywrócić ją do przytomności, byłyby przeszkodziły zasną>Ha wielu ludziom w szczęśliwszych okolicznościach niż te, w których znajdował się Oliwer. Lecz on był chory i znużony, toteż wkrótce zapada id="filepos291012"> w głęboki sen.

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY

OPOWIADA, JAKIE WRAŻENIE SPRAWIŁ OLIWER NA SWYCH GOŚCIACH

Wśród wielu wymownych zapewnień, że widok zbrodniarza sprawi im miłą niespodziankę, doktor wziął młodą panienkę pod ramię, wolną rękę ofiarował pani Maylie i z wielkimi ceremoniami i bardzo dostojnie powiódł obie panie na górę.

— No, a teraz — rzekł lekarz szeptem, cichutko naciskając klamkę u drzwi sypialni — ciekaw jestem bardzo, co panie o nim pomyślą. Nie jest co prawda świeżo ogolony, ale mimo to nie wygląda wcale złowrogo. Ale poczekajcie. Niech lepiej sprawdzę naprzód, czy jest w odpowiednim stanie na przyjęcie gości.

Wyprzedził je i zajrzał do pokoju. Następnie gestem zaprosił je do wejścia, a kiedy już znalazły się w sypialni, zamknął za nimi drzwi, po czym delikatnie odsunął firanki zasłaniające łóżko. Zamiast groźnego, zatwardziałego zbója, którego spodziewały się ujrzeć, na pościeli leżało dziecko, wymizerowane z bólu i wyczerpania i pogrążone w głębokim śnie. Raniona ręka, zabandażowana i ujęta w łupki, leżała zgięta na jego piersi; głowa spoczywała na drugiej ręce, na pół zakrytej długimi włosami, które rozsypały się na poduszce.

Zacny doktor przytrzymywał ręką firankę i przez minutę czy dwie przyglądał się chłopcu w milczeniu. Podczas gdy tak obserwował chorego, młodsza z pań delikatnie przesunęła się obok niego i usiadłszy na krześle u wezgłowia, odgarnęła Oliwerowi włosy z twarzy. Kiedy pochyliła się nad nim, łzy jej padły na jego czoło.

Chłopiec drgnął i uśmiechnął się przez sen, jak gdyby te oznaki litości i współczucia zbudziły w nim błogie marzenia o miłości i czułości nigdy nie zaznanej. Tak niekiedy jakiś urywek cichej melodii, jakiś plusk wody wśród ciszy, zapach jakiegoś kwiatu, dźwięk dobrze znajomego słowa — budzą nagle mgliste przypomnienia scen, których nigdy w tym życiu nie zdarzyło się nam widzieć. Zdawać by się mogło, że jakieś ulotne wspomnienie minionego, szczęśliwego bytu zbudziło je do życia, ale rozwiewają się jak tchnienie i żaden kierowany wolą wysiłek mózgu nie potrafi przywołać ich z powrotem.

— Co to może znaczyć? — wykrzyknęła starsza pani. — To biedne dziecko nie mogło przecież w żaden sposób być wychowankiem bandytów.

— Występek — westchnął lekarz zasuwając z powrotem firankę — obiera sobie mieszkanie w niejednej świątyni i któż ośmieli się twierdzić, że piękna powierzchowność nie może go skrywać?

— Ale w tak młodym wieku... — nastawała Róża.

— Droga pani — odparł lekarz, smutnie potrząsając głową. — Zbrodnia, podobnie jak śmierć, nie bywa wyłącznie udziałem starych i zgrzybiałych. Najmłodsi i najpowabniejsi aż nazbyt często bywają jej wybranymi ofiarami.

— Ale czy może pan... Och! Czy pan może naprawdę uwierzyć, że ten delikatny chłopczyk był dobrowolnym wspólnikiem najgorszych wyrzutków społeczeństwa? — spytała Róża.

Lekarz pokiwał głową dając w ten sposób do zrozumienia, iż obawia się, że to bardzo możliwe, po czym zwrócił uwagę, że mogą zakłócić spokój chorego, i wyprowadził obie panie do sąsiedniego pokoju.

— Ale nawet jeżeli był kiedyś zły — ciągnęła dalej Róża — pomyślcie, jaki jest młody! Pomyślcie, że może nigdy nie zaznał miłości matczynej ani radości rodzinnego domu, że złe traktowanie i bicie albo brak chleba mogły zaprowadzić go w towarzystwo ludzi, którzy zmusili go do przestępstwa. Ciociu, kochana ciociu, przez litość, pomyśl o tym wszystkim, nim pozwolisz zawlec to chore dziecko do więzienia, które w każdym razie musi stać się grobem wszelkich możliwości poprawy. O! jeśli mnie kochasz — a wiesz, że twoja dobroć i przywiązanie nigdy nie pozwoliły mi odczuć braku rodziców, ale że mogłam brak ten odczuć i być równie pozbawiona opieki i pomocy jak to biedne dziecko — ulituj się nad nim, zanim nie będzie za późno!

— Kochanie moje — rzekła starsza pani tuląc zapłakane dziewczę do piersi — czy myślisz, że chciałabym tknąć jeden bodaj włos na jego głowie?

— Och, nie! — odparła gorąco Róża.

— Nie, z pewnością nie — powiedziała staruszka. — Dni moje zbliżają się do końca i oby miłosierdzie było mi okazane w tej samej mierze, w jakiej ja okazuję je innym. Co mogę zrobić, aby go ocalić, panie doktorze?

— Proszę mi pozwolić pomyśleć, droga pani — rzeki doktor. — Niech się namyślę.

Pan Losberne zagłębił ręce w kieszeniach i kilka razy przeszedł się po pokoju, przy czym często przystawał, kołysał się na palcach i groźnie marszczył brwi. Po serii wykrzykników: „Już mam!” i „Nie, to na nic!” — po których za każdym razem rozpoczynał na nowo spacery i na nowo przybierał groźne miny, zatrzymał się wreszcie na dobre i przemówił w te słowa:

— Sądzę, że jeżeli da mi pani pełne i nieograniczone pełnomocnictwo do sterroryzowania Gilesa i tego smarkacza Brittlesa, to dam sobie z tą sprawą radę. Giles jest wiernym poczciwcem i dawnym sługą pani, wiem o tym. Ale będzie mu pani mogła na tysiąc sposobów wyrównać tę krzywdę, a ponadto jeszcze wynagrodzić go za to, że tak dobrze strzela. Nie ma więc pani nic przeciwko temu?

— Jeżeli nie ma innej drogi uratowania dziecka — odrzekła pani Maylie.

— Nie ma innej — powiedział doktor. — Nie ma innej, proszę wierzyć memu słowu.

— Wobec tego ciotka moja daje panu pełną władzę — rzekła Róża uśmiechając się przez łzy — ale proszę, niech pan nie będzie dla tych biedaków surowszy, niż koniecznie potrzeba.

— Sądzi pani najwidoczniej — odciął się doktor — że dziś wszyscy prócz pani jednej skłonni są postępować bezlitośnie, panno Różo. Ufam tylko — w interesie dorastającej młodzieży męskiej — że nastrój podobnej wrażliwości i równie miękkie serce zastanie u pani pierwszy godny wyboru młodzieniec, który odwoła się do pani współczucia. I sam chciałbym być młodzieńcem, aby móc na miejscu skorzystać z tak szczęśliwej sposobności jak obecna.

— Taki sam z pana dzieciak jak z biednego Brittlesa — odparła zapłoniona Róża.

— No — rzekł doktor śmiejąc się serdecznie — to znów nie taka wielka sztuka. Ale wróćmy do tego chłopca. Do najważniejszego punktu naszej umowy jeszcze nie doszedłem. On zbudzi się zapewne za jakąś godzinkę, a choć powiedziałem temu tępemu konstablowi na dole, że przeniesienie chorego lub rozmowa z nim grozi mu śmiercią, to w istocie uważam, że możemy z nim porozmawiać bez niebezpieczeństwa. A więc proponuję, że wybadam go w obecności pań i jeśli z tego, co nam powie, wywnioskujemy, a ja zgodnie ze zdrowym rozsądkiem zdołam wykazać paniom, że chłopiec jest naprawdę i do gruntu zły (co jest więcej niż możliwe), wówczas pozostawimy go jego losowi. Przynajmniej ja więcej się do tego nie będę wtrącał.

— Ach, nie, ciociu! — powiedziała Róża błagalnie.

— Ach, tak, ciociu — powiedział lekarz. — Umowa stoi?

— On nie może być zatwardziałym złoczyńcą — powiedziała Róża. — To niemożliwe.

— Świetnie — odparł doktor. — Tym lepszy powód, aby zgodzić się na moją propozycję.

Na koniec traktat zawarto i strony zasiadły czekając z dużą dozą niecierpliwości na ocknięcie się Oliwera.

Cierpliwości obu pań sądzone było przejść dłuższą próbę, niż się tego spodziewały na podstawie zapowiedzi pana Losberne. Godzina za godziną mijała, a Oliwer wciąż jeszcze trwał w ciężkim śnie. Wieczór już był, gdy poczciwy doktor przyniósł im wiadomość, że chory wreszcie na tyle przyszedł do siebie, by można było z nim porozmawiać. Chłopiec — jak mówił — był poważnie chory i osłabiony na skutek utraty krwi, lecz zdradzał tak wielki niepokój, tak wielką chęć wyjaśnienia czegoś, że zdaniem lekarza lepiej było dać mu do tego sposobność, niż upierać się przy pozostawieniu go w spokoju do następnego ranka, co w innym wypadku uważałby za stosowne uczynić.

Rozmowa była bardzo długa. Oliwer opowiedział im całe swe proste dzieje, a ból i osłabienie nieraz mu przerywały. Słaby głos chorego dziecka, wyliczającego smutną listę krzywd i cierpień, których doznał, słyszany w tym przyciemnionym pokoju, miał w sobie jakieś dostojeństwo grozy. O! gdybyśmy uciskając i dręcząc naszych bliźnich choć raz pomyśleli o tych mrocznych świadectwach ludzkich złości, co choć powoli, to prawda, ale tak niezawodnie wznoszą się do nieba jak gęste i ciężkie chmury, z których kiedyś późna zemsta spadnie na nasze głowy; gdybyśmy choć przez jedną chwilę mocą wyobraźni usłyszeli przejmujące świadectwo głosów ludzi umarłych, głosów, których żadna siła nie zdławi, od których nikt się pychą odgrodzić nie zdoła — gdzież wówczas byłyby krzywdy i niesprawiedliwości, cierpienie, nędza, okrucieństwo i zło, które każdy dzień życia przynosi ze sobą!

Poduszkę Oliwera wygładziły tej nocy delikatne ręce, a piękność i cnota czuwały nad jego snem. On zaś czuł się spokojny i szczęśliwy, gotów umrzeć w tej chwili bez słowa skargi.

Gdy tylko zakończyła się owa doniosła rozmowa, a Oliwer uspokoił się i ułożył na nowo do snu, doktor wytarł oczy i wyraziwszy pod ich adresem swe oburzenie, że tak nagle osłabły, podążył na dół, by zabrać się do pana Gilesa. Ponieważ zaś w pokojach nie zastał nikogo, przyszło mu na myśl, że może z lepszym skutkiem uda mu się wszcząć sprawę w kuchni, i tam też co prędzej się udał.

W owej niższej izbie domowego parlamentu zgromadzeni byli: służba kobieca, pan Brittles, pan Giles, blacharz (którego w uznaniu jego zasług zaproszono specjalnie, aby przez cały dzień raczył się smakołykami) oraz konstabl. Ten ostatni miał wielką laskę, wielką głowę, wielką twarz i wielkie sznurowane buty, wyglądał też, jak gdyby niedawno wypił odpowiednio wielką porcję piwa — co istotnie było prawdą.

Wciąż jeszcze widocznie omawiano przygody ubiegłej nocy, gdyż kiedy wszedł doktor, pan Giles rozwodził się właśnie nad swą przytomnością umysłu. Pan Brittles, z kuflem piwa w dłoni, z góry przytakiwał wszystkiemu, cokolwiek miał powiedzieć jego zwierzchnik.

— Nie wstawajcie! — rzekł doktor machając ręką.

— Dziękujemy, panie doktorze — odrzekł pan Giles. — Pani kazała wydać piwa, proszę pana, a że nie byłem usposobiony do siedzenia w moim pokoiku i miałem ochotę na towarzystwo, więc piję swoją porcję tu ze wszystkimi.

Brittles zapoczątkował cichy szmer, przy pomocy którego panie i panowie dali do zrozumienia, jak bardzo są radzi z łaskawości pana Gilesa. Pan Giles powiódł wkoło protekcjonalnym wzrokiem, jak gdyby chciał powiedzieć, że dopóki będą właściwie się zachowywać, nigdy ich nie opuści.

— Jak się miewa pacjent, panie doktorze? — spytał Giles.

— Tak sobie — odparł doktor. — Obawiam się, żeście sobie napytali kłopotu tą całą sprawą, Giles.

— Mam nadzieję, że nie chce pan doktor przez to powiedzieć, iż on umrze — rzekł Giles drżąc cały. — Gdyby tak miało być, nigdy już nie zaznałbym spokoju. Za nic na świecie nie przysłużyłbym się tak żadnemu chłopcu, nie, nawet temu oto Brittlesowi, nawet gdyby chodziło o wszystkie srebra w całym hrabstwie.

— Nie w tym rzecz — powiedział doktor tajemniczo. — Panie Giles, czy jesteś protestantem?

— Tak, panie doktorze, mam nadzieję, że jestem — bąknął pan Giles mocno pobladły.

— A ty czym jesteś, chłopcze? — rzeki doktor zwracając się ostro do Brittlesa.

— Niech mnie Bóg ma w swojej opiece! — drgnąwszy gwałtownie, odpowiedział Brittles. — Ja... ja tak samo jak pan Giles.

— Wobec tego powiedzcie mi jedno — rzekł doktor — wy obaj. Obaj! Czy przyjmiecie na siebie odpowiedzialność za przysięgę, że ten chłopiec na górze jest tym chłopcem, którego ubiegłej nocy wpuszczono tu przez okienko? Jazda! mówcie! Czekamy.

Doktor, którego uważano powszechnie za jednego z najdobroduszniejszych ludzi pod słońcem, wypowiedział to żądanie tonem tak straszliwego gniewu, że Giles i Brittles, którym wyraźnie kręciło się w głowie od piwa i podniecenia, spojrzeli po sobie w osłupieniu.

— Zwróć pan uwagę na ich odpowiedź, panie konstablu — powiedział doktor trzęsąc z wielką powagą wskazującym palcem i postukując nim o garb swego nosa, co  miało oznaczać zachętę, by ów zacny jegomość wytężył całą bystrość umysłu. — A niebawem coś z tego może wyniknąć.

Konstabl przybrał najmędrszą minę, na jaką go było stać, i ujął w garść swą urzędową laskę, która dotychczas spoczywała leniwie, oparta o ścianę w kącie koło komina.

— To po prostu kwestia tożsamości, uważasz pan — powiedział doktor.

— Tak jest, rzeczywiście, panie doktorze — odrzekł konstabl kaszląc gwałtownie, gdyż dopił piwa w wielkim pośpiechu, skutkiem czego część płynu dostała się w nieodpowiedni kanał.

— Mamy do czynienia z włamaniem — mówił doktor — dwóch ludzi przez krótką chwilę widzi jakiegoś chłopca wśród dymu po wystrzale i w zamroczeniu wywołanym strachem i ciemnością. Do tego samego domu przychodzi następnego ranka chłopiec i tylko dlatego, że przypadkiem ma przewiązaną rękę, ci ludzie chwytają go przemocą — czym narażają jego życie na wielkie niebezpieczeństwo — i przysięgają, że to on jest złodziejem. Teraz kwestia, czy fakty usprawiedliwiają postępowanie tych ludzi, a jeżeli nie, to w jakim oni stawiają się położeniu?

Konstabl pokiwał głową z głębokim zrozumieniem. Faktycznie, musi stwierdzić, że jest to piękny wywód prawny.

— Pytam was raz jeszcze — grzmiał doktor — czy możecie pod uroczystą przysięgą stwierdzić tożsamość tego chłopca?

Brittles spojrzał niepewnie na pana Gilesa, pan Giles spojrzał niepewnie na Brittlesa, konstabl przyłożył sobie dłoń do ucha, by lepiej posłyszeć odpowiedź, obie kobiety i blacharz pochylili się naprzód w pozie pełnej oczekiwania, doktor ostrym wzrokiem rozejrzał się wokoło. Wtem posłyszano turkot kół i zaraz potem rozległ się dzwonek u furtki.

— To agenci! — zawołał Brittles z widoczną ulgą.

— Kto taki? — wykrzyknął doktor, teraz on z kolei przerażony.

— Agenci z urzędu śledczego na Bow Street — odrzekł Brittlee biorąc do ręki świecę. — Ja i pan Giles posialiśmy po nich dziś rano.

— Co? — zawołał doktor.

— Tak — odrzekł Brittles. — Dałem znać przez woźnicę dyliżansu i dziwię się tylko, że nie przyjechali wcześniej.

— Ach tak, daliście znać? Więc niech diabli wezmą wasze... wasze marudne dyliżanse w tej okolicy, i kwita! — powiedziaa id="filepos537098"> doktor i wyszedł z pokoju.

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY PIERWSZY

OPISUJE KRYTYCZNĄ SYTUACJĄ

— Kto tam? — zapytał Brittles. Uchylił nieco drzwi nie zdejmując łańcucha i wyjrzał na dwór osłaniając świecę dłonią.

— Otwórzcie drzwi — odparł męski głos z dworu. — Tu agenci śledczy z Bow Street, coście po nich dzisiaj przysłali.

Uspokojony tym zapewnieniem, Brittles otworzył drzwi na oścież. Stal przed nim zażywny jegomość w burce, który następnie nie mówiąc słowa więcej wszedł do przedpokoju i wytarł nogi o słomiankę z tak zimną krwią, jak gdyby tu stale mieszkał.

— Poślijcie no kogo, żeby zwolnić mojego kolegę, dobrze, młodzieńcze? — powiedział agent. — Jest na bryczce, pilnuje kobyły. Macie tu jaką wozownię, gdzie moglibyście ją wprowadzić na jakie pięć czy dziesięć minut?

Brittles odpowiedział twierdząco i wskazał ręką budynek. Wówczas zażywny jegomość cofnął się do bramy ogrodowej i pomógł towarzyszowi ulokować bryczkę. Brittles tymczasem przyświecał im przyglądając się z wielkim podziwem. Kiedy skończyli, wrócili do domu, a gdy ich poproszono do bawialni, zdjęli płaszcze i kapelusze i pokazali się w swej prawdziwej postaci.

Ten, który zastukał do drzwi, był otyłym mężczyzną średniego wzrostu, lat około pięćdziesięciu, z błyszczącymi czarnymi włosami przystrzyżonymi tuż przy skórze. Miał krótkie faworyty, okrągłą twarz i bystre oczy. Drugi był rudy i kościsty, nosił wysokie buty, miał nader nieprzyjemne oblicze i zadarty, złowrogi nos.

— Powiedzcie swemu panu, że przyjechali Blathers i Duff, dobrze? — rzekł grubszy mężczyzna przygładzając ręką włosy i kładąc na stole parę kajdanków. — A! Dobry wieczór szanownemu panu. Czy mogę zamienić z panem parę słów na osobności?

Ostatnie słowa zwrócone były do pana Losberne, który w tej chwili się pojawił. Doktor dał znak Brittlesowi, by odszedł, po czym wprowadził do pokoju obie panie i zamknął drzwi.

— Oto jest pani tego domu — rzekł pan Losberne wskazując panią Maylie.

Pan Blathers ukłonił się. Gdy poproszono go, aby usiadł, położył kapelusz na podłodze i zajął miejsce na krześle, po czym gestem nakazał Duffowi uczynić to samo. Ten ostatni, najwidoczniej mniej przyzwyczajony do dobrego towarzystwa lub nie czujący się w nim tak swobodnie — jedno z dwojga — usiadł dopiero po wykonaniu kilku dziwnych ruchów kończyn i z pewną dozą zakłopotania wepchnął sobie główkę laski do ust.

— No, a teraz pomówimy, jak to było z tym rabunkiem, panie szanowny — rzekł Blathers. — Jakie były okoliczności?

Pan Losberne, który najwyraźniej pragnął zyskać na czasie, opowiedział o nich bardzo szeroko i z licznymi omówieniami. Panowie Blathers i Duff przybrali tymczasem bardzo mądre miny i od czasu do czasu porozumiewawczo kiwali do siebie głowami.

— Powiedzieć na pewno nie mogę, ma się rozumieć, nim zobaczę, jak wyglądała ta robota — rzeki Blathers — ale na po. czekaniu jestem zdania, że tego nie zrobił żaden głąb ze wsi, co, Duff?

— Oczywiście, że nie — odparł Duff.

— A chcąc przetłumaczyć na użytek pań wyrażenie „głąb”, domyślam się, iż pan ma na myśli, że tej próby włamania nie dokonał prosty wieśniak? — zapytał pan Losberne z uśmiechem.

— O to, to, panie szanowny — odrzekł Blathers. — To już wszystko o tym rabunku, co?

— Wszystko — przytaknął doktor.

— No, a teraz co to jest takiego z tym chłopakiem, o którym rozpowiada służba? — zapytał Blathers.

— Nic zgoła — odrzekł doktor. — Jednemu z przestraszonych służących spodobało się ubzdurać sobie, że miał on coś wspólnego z tym usiłowanym włamaniem. Ale to nonsens, czysta niedorzeczność.

— Jeżeli tak jest, to bardzo łatwoście się państwo dali o tym przekonać — zauważył Duff.

— To, co on mówi, jest zupełnie słuszne — powiedział Blathers kiwając potwierdzająco głową i bawiąc się niedbale kajdankami, jakby to była para kastanietów. — Kto jest ten chłopak? Co on o sobie opowiada? Skąd się wziął? Nie spadł przecie z nieba, co, szanowny panie?

— Oczywiście, że nie — odrzekł doktor z nerwowym spojrzeniem w kierunku obu pań. — Znam całą jego historię. Ale o tym możemy pomówić za chwilę. Przedtem panowie zapewne zechcą obejrzeć miejsce, w którym złodzieje dokonali próby włamania?

— Oczywiście — rzekł na to pan Blathers. — Najlepiej najpierw obejrzymy teren, a potem będziemy badać służbę. Tak się zwykle prowadzi sprawy.

Postarano się zatem o światło i panowie Blathers i Duff w asyście miejscowego konstabla, Brittlesa, Gilesa i, krótko mówiąc, wszystkich pozostałych udali się do małej komórki na końcu sieni i wyjrzeli przez okienko na dwór. Potem obeszli naokoło trawnikiem i zajrzeli przez okienko do środka. Potem zażądali świecy, by móc obejrzeć okiennicę, a potem latarni, aby wytropić ślady stóp, a potem jeszcze wideł, aby przetrząsnąć krzaki. Uporawszy się z tym wszystkim, wśród niesłychanego zaciekawienia wszystkich obecnych, weszli z powrotem do domu, po czym pan Giles i Brittles musieli w melodramatyczny sposób przedstawić swój udział w wydarzeniach poprzedniej nocy, co też uczynili ze sześć razy w kółko. Za pierwszym razem zeznania ich były sprzeczne ze sobą nie więcej niż pod jednym ważnym względem, a za ostatnim — nie więcej niż pod dwunastoma. Osiągnąwszy ten sukces Blathers i Duff wyprosili wszystkich z pokoju i odbyli długą naradę, w porównaniu z którą — jeśli idzie o tajność i uroczysty nastrój — konsylium wielkich lekarzy na temat najzawilszych tajników medycyny zdawałoby się dziecinną igraszką.

Doktor tymczasem chodził tam i z powrotem po sąsiednim pokoju, bardzo niespokojny, a pani Maylie i Róża przyglądały mu się z zatroskanymi twarzami.

— Słowo daję — rzekł przystanąwszy po bardzo wielu bardzo szybkich okrążeniach — nie wiem zupełnie, co robić.

— Ale przecież — rzekła Róża — opowieść tego biednego chłopca, jeśli ją wiernie powtórzymy tym ludziom, wystarczy, by go oczyścić.

— Bardzo wątpię, moja droga pani — rzekł doktor kręcąc głową. — Nie sądzę, by go ona oczyściła ani w ich oczach, ani w oczach funkcjonariuszy prawa na wyższym szczeblu. Kimże on jest w gruncie rzeczy? — powiedzieliby. Zbiegiem. Jeśli przyjąć właściwy ogółowi tok myśli i rachunek prawdopodobieństwa, opowieść chłopca budzi wiele wątpliwości.

— Ale chyba pan w nią wierzy? — przerwała Róża.

— Ja w nią wierzę, jakkolwiek jest dziwna i choć może czyniąc to jestem starym głupcem — rzekł doktor. — Ale nie uważam, aby to była opowieść odpowiednia dla wytrawnego policjanta.

— Dlaczego nie? — zapytała Róża.

— Dlatego, mój śliczny sędzio śledczy — odrzekł doktor — dlatego, że jeśli spojrzeć na tę historię ich oczami, jest w niej wiele brzydkich momentów. Chłopiec może dowieść tylko tych części, które źle o nim świadczą, a żadnej z tych, które świadczą dobrze. Ci ludzie, niech ich licho, chcą się zawsze dowiedzieć i co, i jak, i dlaczego, i nic nie chcą przyjąć na słowo. Widzi pani, on sam mówi, że od jakiegoś czasu był towarzyszem złodziei. Był wzięty na posterunek policji pod zarzutem okradzenia jakiegoś pana; został porwany przemocą z domu tegoż pana i zaprowadzony w miejsce, którego nie potrafi opisać ani wskazać i o którego położeniu nie ma najmniejszego pojęcia Do Chertsey sprowadzają go ludzie, którzy jak gdyby gwałtownie go sobie upodobali, czy chciał tego, czy nie. Wsadzają go przez okno, aby obrabować dom, i wtedy właśnie, w chwili gdy ma zaalarmować mieszkańców i w ten sposób uczynić to jedno jedyne, co dowiodłoby jego niewinności — wpada jak na złość ten głuptas lokaj, co zawsze pokpi sprawę, i pakuje w niego kulkę. Jakby umyślnie po to, żeby mu przeszkodzić w zrobieniu tego, co było dla niego dobre. Czy nie rozumie pani tego wszystkiego?

— Rozumiem oczywiście — odrzekła uśmiechając się Róża, ubawiona popędliwością doktora — ale wciąż jeszcze nie widzę w tym nic, co by obciążało to biedne dziecko.

— Nie — odparł doktor — naturalnie, że nie. Boże. błogosław bystre oczy kobiece! Czy to w dobrym, czy złym widzą one zawsze tylko jedną stronę każdej sprawy, i to zawsze tę, która im się pierwsza narzuci.

Dając w ten sposób wyraz rezultatom swych doświadczeń życiowych doktor wsadził ręce do kieszeni i jął spacerować po pokoju szybciej jeszcze niż dotychczas.

— Im więcej o tym myślę — powiedział wreszcie — tym lepiej widzę, że jeśli opowiemy tym ludziom prawdziwą historię chłopca, narazimy się na nieskończenie wiele kłopotów i trudności. Pewien jestem, że nie dadzą jej wiary, a nawet jeśli w ostatecznym wyniku nie zdołają chłopcu zrobić nic złego, to samo wyciągnięcie na jaw jego historii, rozgłoszenie wszystkich wątpliwości, które ona budzi — będą musiały w znacznej mierze przeszkodzić waszemu miłosiernemu planowi ocalenia go z niedoli.

— Ach! Co robić? Co robić? — zawołała Róża. — Boże, Boże! Po cóż oni posłali po tych ludzi?

— Rzeczywiście po co? — wykrzyknęła pani Maylie. — Ja za nic w świecie nie byłabym życzyła sobie ich obecności.

— Wiem tylko tyle — rzekł na koniec pan Losberne siadając z jakimś desperackim spokojem — że musimy spróbować wygrać sprawę tupetem. Cel jest dobry i niech to będzie naszym usprawiedliwieniem. Chłopiec ma silne objawy gorączki febrycznej i stan jego nie pozwala więcej z nim rozmawiać — to przynajmniej pociecha. Musimy się postarać to wykorzystać, a jeżeli najlepsze, co uda się nam zdziałać, będzie mimo wszystko niedobre, nie będzie to nasza wina. Proszę wejść.

— No, panie szanowny — rzekł Blathers wchodząc do pokoju w towarzystwie kolegi i zamykając starannie drzwi, nim powiedział coś więcej — to nie była ukartowana robota.

— A co to, u diabła, takiego: ukartowana robota? — zapytał doktor niecierpliwie.

— My nazywamy ukartowanym rabunkiem, moje panie — rzekł Blathers zwracając się do nich, jak gdyby litował się nad ich ignorancją, lecz gardził nieuświadomieniem doktora — kiedy służba jest w zmowie.

— W tym wypadku nikt ich o to nie podejrzewał — rzekła pani Maylie.

— Bardzo możliwe, proszę pani — odrzekł Blathers — ale mimo to mogli maczać w tym palce.

— A raczej tym bardziej — dodał Duff.

— Uważam, że był to ktoś z miasta — Blathers ciągnął dalej swe sprawozdanie — bo jakość roboty jest pierwszorzędna.

—  Rzeczywiście robota jak cacko — zauważył Duff półgłosem.

— Dwóch ich było — mówił dalej Blathers — i mieli ze sobą chłopaka. To widać jasno po rozmiarach okna. To wszystko, co na razie można powiedzieć. Teraz musimy zaraz zobaczyć tego chłopca, co go państwo macie na górze, jeśli łaska.

— Może najpierw ci panowie napiliby się czegoś, proszę pani? — rzekł doktor. Twarz mu się rozjaśniła, jak gdyby przyszedł mu do głowy jakiś nowy pomysł.

— Ach, naturalnie! — wykrzyknęła Róża skwapliwie. — Natychmiast, jeżeli tylko panowie sobie życzą.

— A owszem, bardzo pani dziękujemy! — rzekł Blathers ocierając sobie usta rękawem. — Sucha praca, taka służba jak nasza. Cokolwiek panienka ma pod ręką, proszę sobie nami nie sprawiać kłopotu.

— Co byście panowie chcieli? — spytał doktor idąc za Różą w stronę kredensu.

— Kropelkę wódki, panie szanowny, jeżeliby to nie zrobiło różnicy — odrzekł Blathers. — Zimno było jechać z Londynu, pani szanowna, a ja zawsze mówię, że wódka najlepiej rozgrzewa i przywraca czucie.

Interesujące to twierdzenie skierowane było do pani Maylie, która przyjęła je bardzo mile. Podczas tego doktor wymknął się z pokoju.

Pan Blathers nie ujął swego kieliszka za nóżkę, lecz ściskał go pomiędzy kciukiem a palcem wskazującym lewej ręki i trzymał kieliszek tuż przy piersi. — A! — powiedział — niejedną ja taką sprawę widziałem w swoim czasie, moje panie.

— Tamto włamanie w małej uliczce w Edmonton, Blathers, pamiętasz? — rzekł pan Duff przychodząc w pomoc pamięci kolegi.

— To było coś w tym samym rodzaju, prawda? — odparł pan Blathers. — Sprawcą był nie kto inny jak Nochal Chickweed — Kurzeziele.

— Ty zawsze jemu to przypisujesz — odrzekł Duff. — Mówię ci, że to zrobił Mamin Synek. Nochal miał z tym akurat tyle wspólnego co ja.

— Idźże! — odpalił Blathers. — Już ja wiem lepiej. Ale pamiętasz, jak to wtedy Nochalowi zrabowano pieniądze? To dopiero była historia! Lepsze niż wszystko, co j a przynajmniej wyczytałem kiedykolwiek w jakiejkolwiek powieści.

— A co to było? — zapytała Róża chcąc podsycić wszelkie objawy dobrego humoru u nieproszonych gości.

— To był taki rabunek, proszę pani, którego byle kto by nie wyśledził — rzekł Blathers. — Ten właśnie Nochal Kurzeziele...

— Nochal znaczy Wścibski, paniusiu — wtrącił Duff.

— Naturalnie pani sama to wie, prawda? — zapytał Blathers. — Ty stale przerywasz i przerywasz, kolego! Więc ten właśnie Nochal, proszę pani, prowadził szynk w okolicach Battlebridge i miał piwnicę, do której sporo młodych lordów chodziło oglądać walki kogucie, drażnienie borsuka i różne takie rzeczy. Wszystkie te sporty uprawiane były w bardzo wykształcony sposób. Wiem, bo często sam to oglądałem. W tych czasach Nochal nie należał jeszcze do „rodziny” i pewnego wieczoru ktoś mu ukradł trzysta dwadzieścia siedem gwinei zaszytych w płóciennym woreczku. Wykradł mu je z sypialni wśród ciemnej nocy jakiś wysoki mężczyzna z czarną przepaską na oku, który ukrył się pod łóżkiem, a po dokonaniu rabunku wyskoczył z okna, które było na wysokości tylko jednego piętra od ziemi. Bardzo szybko się z tym załatwił. Ale Nochal też był szybki. Kiedy go hałas obudził, wyskoczył z łóżka, wystrzelił za złodziejem z pistoletu i zaalarmował całe sąsiedztwo. Rozpoczęli natychmiast pościg, a kiedy się rozejrzeli, spostrzegli, że Nochal trafił bandytę, bo były ślady krwi przez całą drogę aż do płotu, który znajdował się dosyć daleko, i dopiero tam się urywały. Jednakże rabuś czmychnął z pieniędzmi, wobec czego nazwisko pana Chickweeda, koncesjonowanego szynkarza, pojawiło się w gazecie razem z nazwiskami innych bankrutów. Urządzono więc różne benefisy i składki i nie wiem co tam jeszcze dla tego biedaka, który był ogromnie przybity stratą i przez trzy czy cztery dni łaził po ulicach rwąc włosy z głowy w tak desperacki sposób, że ludzie bali się, czy on przypadkiem nie ma zamiaru skończyć ze sobą. Jednego dnia przyleciał do naszego urzędu, cały zadyszany, i rozmawiał w cztery oczy z sędzią, który po długim gadaniu dzwoni, woła Jema Spyersa (Jem był wtedy na służbie) i każe mu iść z panem Chickweedem i pomóc mu wytropić człowieka, który go okradł. „Widziałem go, Spyers — mówi Chickweed — jak przechodził wczoraj rano koło mego domu.” — „To dlaczegoś go pan nie capnął?”— powiada Spyers. „Bo tak mnie zatkało, że można by mi było wykałaczką czaszkę rozłupać — mówi na to ten biedak — ale złapiemy go na pewno, bo między dziesiątą a jedenastą wieczór przeszedł jeszcze raz koło mego domu.” Ledwo to Spyers posłyszał, wsadził do kieszeni zmianę bielizny i grzebień na wypadek, gdyby musiał być parę dni poza domem. Idzie i sadowi się przy jednym z okien szynku za czerwoną firaneczką, w kapeluszu, gotów wyskoczyć w jednej chwili. Późnym wieczorem pali tam sobie fajkę, aż tu nagle Nochal w ryk: „Jest! Jest! Trzymajcie złodzieja! Morderstwo!” Jem Spyers wypada na dwór i tu widzi Nochala, jak leci z krzykiem po ulicy. Spyers pędzi, Nochal Kurzeziele pędzi, ludzie się oglądają, wszyscy wrzeszczą „Złodzieje!”, a sam Nochal krzyczy przez cały czas jak szalony. Na jakimś zakręcie Spyers traci go z oczu na minutkę, bierze zakręt, widzi małą kupkę ludzi, wpada pomiędzy nich: „Który to z nich?” — „Diabli nadali! — powiada Kurzeziele — znów go zgubiłem!” Dziwny wypadek, ale że nigdzie złodzieja widać nie było, wrócili do szynku. Następnego ranka Spyers zajął dawne miejsce i zza firanki wypatrywał wysokiego draba z czarną przepaską na oku, aż go jego własne oczy rozbolały. Nareszcie nie mógł się już dłużej powstrzymać od przymknięcia ich na chwilę dla wypoczynku i w tym samym momencie słyszy ryk Nochala „Jest! Jest!” Więc wybiega znowu. Kurzeziele już jest daleko na przedzie; i po dwa razy dłuższym biegu niż poprzedniego dnia złodziej znów gdzieś się zapodziewa! To się powtórzyło jeszcze raz czy dwa razy, aż polowa sąsiadów orzekła, że pana Chickweeda okradł sam diabeł, który teraz jeszcze żarty sobie z niego stroi, a druga połowa — że biedny pan Chickweed zwariował z rozpaczy.

— A co mówił Jem Spyers? — zapytał doktor, który wrócił do pokoju wkrótce po rozpoczęciu opowiadania.

— Jem Spyers — podjął agent — przez długi czas nic w ogóle nie mówił, tylko się przysłuchiwał, i to tak, że nikt na to nie zwrócił uwagi, co dowodzi, że znał się na rzeczy. Ale jednego ranka wchodzi do szynku, wyjmuje tabakierkę i powiada: „Słuchaj, Nochal, już wiem, kto popełnił ten rabunek. — „Naprawdę? — powiada Nochal. — O, mój kochany Spyers, pozwól mi się pan tylko pomścić na nim, a umrę szczęśliwy! O, mój kochany Spyers, gdzie jest ten łotr?” — „No! — mówi Spyers częstując go szczyptą tabaki — dosyś tego zawracania głowy! Tyś to sam zrobił.” Tak też i było. I dobrze na tym zarobił. I nikt by się nie był tego domyślił, gdyby Kurzeziele nie był tak strasznie gorliwy w stwarzaniu pozorów! — rzekł pan Blathers odstawiając kieliszek i pobrzękując kajdankami.

 — Doprawdy, to bardzo ciekawe — zauważył doktor. — No, a teraz, jeśli panowie pozwolą, możemy iść na górę.

— Jeśli pan pozwoli, panie doktorze — odrzekł pan Blathers. Postępując tuż za panem Losberne obaj policjanci poszli na górę do sypialni Oliwera; na czele pochodu kroczył pan Giles z zapaloną świecą w ręku.

Oliwer drzemał przez cały czas, ale wyglądał gorzej i miał większą gorączkę niż dotychczas. Przy pomocy doktora zdołał usiąść w łóżku na chwilę i spojrzał na obcych przybyszów nie rozumiejąc wcale, o co chodzi. Właściwie wydawało się, że nie zdaje sobie sprawy, gdzie się znajduje ani co się dokoła niego dzieje.

— To — rzekł pan Losberne cichym, ale mimo to pełnym oburzenia głosem — jest chłopaczek, który został przypadkowo ranny ze sprężynówki podczas jakichś chłopięcych figli na terenie posiadłości pana Jak mu tam, zaraz za ogrodem, i przyszedł do tego domu dziś rano prosić o pomoc, na co ten oto pomysłowy jegomość, który stoi tu ze świecą w ręku, natychmiast złapał go za kark i zaczął poniewierać narażając tym samym jego życie na poważne niebezpieczeństwo, co mogę stwierdzić jako lekarz.

Panowie Blathers i Duff spojrzeli na pana Gilesa, którego w ten sposób polecono ich uwadze. Oszołomiony lokaj przeniósł szeroko rozwarte oczy z nich na Oliwera, a z Oliwera na pana Losberne, z bardzo zabawną mieszaniną trwogi i zakłopotania.

— Nie zamierzacie chyba zaprzeczać temu? — powiedział doktor układając Oliwera delikatnie z powrotem na łóżku.

— Ja... ia chciałem jak... jak najlepiej, panie doktorze — odparł Giles. — Ja doprawdy myślałem, że to był tamten chłopak, inaczej wcale nie byłbym go dotykał. Nie jestem nieludzki z natury, panie doktorze.

— Myśleliście, że to był jaki chłopak? — zapytał starszy agent.

— Chłopak włamywaczy, proszę pana! — odpowiedział Giles. — Oni... oni na pewno mieli ze sobą chłopca.

— No i co? Czy teraz też tak myślicie? — zapytał Blathers.

— Czy teraz też myślę co? — odparł Giles i popatrzył błędnym wzrokiem na pytającego.

— Czy myślicie, że to jest ten sam chłopiec, tępa głowo! — powiedział Blathers, zniecierpliwiony.

— Nie wiem, doprawdy nie wiem — rzeki Giles z żałosną miną. — Nie mógłbym przysiąc, że to on.

— A jak wam się zdaje? — spytał pan Blathers.

— Sam nie wiem, co myśleć — odrzekł biedny Giles. — Nie sądzę, żeby to był ten chłopiec. Właściwie pewny jestem, że to nie on. Przecież to nie może być ten sam.

— Czy ten człowiek sobie podpił, proszę pana? — zapytał Blathers zwracając się do doktora.

— A cóż z was za pomyleniec! — rzekł Duff do pana Gilesa z najwyższą pogardą.

Pan Losberne w czasie tej krótkiej rozmowy badał puls chorego. Teraz jednak powstał z krzesła przy łóżku i powiedział, że jeśli panowie agenci mają jakiekolwiek wątpliwości na ten temat, zechcą może przejść do drugiego pokoju i wezwać Brittlesa.

Zgodnie z tą propozycją przeszli do sąsiedniego pomieszczenia, gdzie zawezwany pan Brittles zaplątał siebie i swego szacownego zwierzchnika w tak niesłychany labirynt nowych sprzeczności i niepodobieństw, że nie zostało wyświetlone nic prócz faktu, iż zeznający sam nic nie wie. Oświadczył między innymi, że nie poznałby prawdziwego chłopca włamywaczy, gdyby go przed nim w tej chwili postawiono; że przypuszczał, iż tym chłopcem jest Oliwer, jedynie dlatego, że tak powiedział pan Giles; wreszcie, że pięć minut temu pan Giles przyznał się w kuchni, iż zaczyna mocno się obawiać, czy nieco się nie zagalopował ze swym sądem.

Wśród innych pomysłowych przypuszczeń zaczęto wówczas roztrząsać kwestię, czy pan Giles rzeczywiście kogokolwiek postrzelił, a kiedy zbadano bliźniaczy pistolet tego, z którego wystrzelił Giles, okazało się, że jedynym jego ładunkiem był proch strzelniczy i papier pakowy. Odkrycie to wywarło duże wrażenie na wszystkich prócz doktora, który mniej więcej dziesięć minut przedtem usunął kulę. Nikt wszakże nie był tym bardziej wstrząśnięty niż sam pan Giles, który dręczony od kilku godzin obawą, że śmiertelnie zranił bliźniego, teraz skwapliwie uczepił się tej nowej myśli i popierał ją jak naj usilniej. Wreszcie agenci, nie troszcząc się zbytnio o Oliwera, pozostawili w domu konstabla z Chertsey i udali się na nocleg do miasteczka, obiecując powrócić nazajutrz rano.

Następnego ranka rozeszła się pogłoska, że w areszcie w Kingston znajdują się dwaj mężczyźni i chłopiec, schwytani tej nocy w podejrzanych okolicznościach. Panowie Blathers i Duff pospieszyli tedy do Kingston. Okazało się wszakże przy bliższym badaniu, że podejrzane okoliczności sprowadzały się do jednego tylko faktu, że znaleziono ich śpiących pod stogiem siana. A chociaż zbrodnia to wielka, jednakże karana bywa tylko więzieniem. W oczach litościwego prawa angielskiego, które otacza miłością wszystkich królewskich poddanych, nie stanowi ona wystarczającego dowodu — jeśli żadnych innych poszlak nie ma — iż śpiący człowiek czy też ludzie popełnili włamanie przy użyciu gwałtu i tym samym zasłużyli sobie na karę śmierci. Panowie Blathers i Duff wrócili tedy niewiele mędrsi, niż wyjechali.

Słowem, po krótkich próbach dalszego śledztwa i długim rozpytywaniu skłoniono wreszcie ku ogólnemu zadowoleniu sędziego z sąsiedztwa, aby przyjął wspólne poręczenie pani Maylie i pana Losberne za stawiennictwo Oliwera, o ile by go kiedykolwiek pozwano. Blathers i Duff, otrzymawszy w nagrodę dwie gwinee, powrócili do stolicy żywiąc odmienne poglądy na przedmiot swej wyprawy: albowiem drugi z tych panów po dojrzałym rozważeniu wszystkich okoliczności skłaniał się ku przekonaniu, że próby włamania dokonał Mamin Synek, pierwszy natomiast był równie skłonny przypisać pełną zasługę sławnemu panu Nochalowi Kurzeziele.

Oliwer tymczasem odzyskiwał siły i rozkwitał dzięki połączonym staraniom pani Maylie, Róży i dobrego pana Losberne. Jeżeli żarliwe modły tryskające z serc przepełnionych wdzięcznością słyszane bywają w niebie — a jakież modły tam docierają, jeśli nie takie? — to błogosławieństwa, o które modlił się dla nich mały sierota, musiały przeniknąć w ich dusze, napełniaja id="filepos562541">c je pokojem i szczęściem.

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY TRZECI

I OSTATNI

Losy ludzi, którzy występowali w niniejszym opowiadaniu, dobiegają już końca. Niewielkie uzupełnienie, które ich historykowi pozostaje jeszcze dodać, da się ująć w kilku prostych słowach.

Nim upłynęły trzy miesiące, Róża Fleming i Harry Maylie wzięli ślub w wiejskim kościółku, który odtąd miał być terenem pracy młodego pastora; tego samego dnia weszli też w posiadanie swego nowego, szczęśliwego domu.

Pani Maylie zamieszkała z synem i synową, aby przez resztę dni zażywać w spokoju największego szczęścia, jakie ludziom starym a zacnym przypaść może w udziale — przyglądania się szczęściu tych, których przez całe dobrze przeżyte życie nieustannie otaczali najgorętszą miłością i najtroskliwszą opieką.

Po dokładnych i starannych badaniach okazało się, że jeśli nędzne resztki majątku pozostałe w zarządzie Monksa (a majątek ten nie prosperował nigdy ani w jego rękach, ani w rękach jego matki) podzielić równo pomiędzy niego a Oliwera, każdy z nich otrzymałby niewiele więcej niż trzy tysiące funtów. Na mocy ojcowskiego testamentu Oliwer miałby prawo do całości, lecz pan Brownlow, nie chcąc pozbawiać starszego syna sposobności do okupienia swych dawnych występków i obrania sobie uczciwego zawodu, zaproponował ten sposób podziału, na który jego młody wychowanek z radością się zgodził.

Monks, wciąż pod tym przybranym nazwiskiem, wyjechał ze swoją częścią majątku do odległego zakątka Nowego Świata, gdzie strwoniwszy go szybko, powrócił do dawnego trybu życia. Po długim pobycie w więzieniu za jakieś nowe oszustwa i łajdactwa, uległ na koniec atakowi dawnej choroby i zmarł w murach więziennych. Równie daleko od ojczystego kraju poumierali pozostali główni członkowie szajki jego przyjaciela Fagina.

Pan Brownlow usynowił Oliwera. Przeniósłszy się wraz z nim i starą gosposią do domu położonego o milę od plebanii, gdzie mieszkali jego drodzy przyjaciele, spełnił jedyne pozostałe życzenie gorącego i oddanego serca Oliwera. Tak więc połączyła się niewielka gromadka ludzi, którzy żyli w stanie tak bliskim doskonałego szczęścia, jak to tylko jest możliwe na tym świecie, gdzie nic nie ma stałego.

Zacny doktor wkrótce po ślubie młodej pary powrócił do Chertsey. Tam, pozbawiony obecności starych przyjaciół, byłby się czuł niezadowolony z losu, gdyby jego temperament dopuszczał takie uczucie, i byłby się stał zgoła zgorzkniały, gdyby wiedział, jak się to robi. Przez dwa czy trzy miesiące poprzestawał na napomykaniu, że powietrze tutejsze najwidoczniej zaczyna mu nie służyć. Potem przekonawszy się, że dotychczasowe miejsce pobytu naprawdę nie jest już dla niego tym, czym było, przekazał praktykę swemu pomocnikowi, wynajął stosowny dla kawalera domek na skraju wioski, w której jego młody przyjaciel był pastorem, i natychmiast ozdrowiał. Oddał się tedy ogrodnictwu, rybołówstwu, stolarce i różnym innym podobnym zajęciom, do których się zabierał z charakterystyczną dla siebie zapalczywością. W każdym z nich zasłynął w całej okolicy jako niezwykle wybitny autorytet.

Jeszcze zanim się przeprowadził, zdążył powziąć uczucie serdecznej przyjaźni do pana Grimwiga, a ów ekscentryczny dżentelmen szczerze mu je odwzajemnił. Toteż pan Grimwig odwiedza go po kilka razy na rok. Przy wszystkich tych okazjach pan Grimwig z wielkim zapałem sadzi kwiatki, łowi ryby i zajmuje się stolarką. Czyni to wszystko w sposób bardzo osobliwy i niespotykany, lecz twierdzi zawsze, popierając to swym ulubionym powiedzeniem, że jego sposób jest najwłaściwszy. W niedziele nie omieszka nigdy krytykować młodego pastora za jego kazania, mówiąc to jemu samemu; zawsze potem zwierza się panu Losberne w ścisłym sekrecie, że uważa kazania za doskonale, lecz mniema, że lepiej jest tego nie mówić. Stałym i wielce ulubionym żarcikiem pana Brownlow jest dokuczanie panu Grimwigowi przypominaniem mu jego dawnego proroctwa tyczącego Oliwera oraz wspominaniem owego wieczoru, kiedy to siedzieli nad zegarkiem i czekali na powrót chłopca. Pan Grimwig utrzymuje jednak, że w zasadzie miał rację, i na dowód tego podkreśla, że przecież Oliwer nie wrócił. Mówiąc to, zawsze się śmieje i wpada w jeszcze lepszy humor.

Pan Noe Claypole otrzymał od Korony przebaczenie, ponieważ  w sprawie Fagina byl świadkiem oskarżenia. Uznawszy, że fach jego nie jest całkiem tak bezpieczny, jakby sobie tego życzył, przez pewien czas nie bardzo wiedział, jak zarobić na utrzymanie w sposób nie pociągający za sobą zbyt wielkiego wysiłku. Po niedługim jednak namyśle poświęcił się zawodowi donosiciela, w którym to zawodzie zdobywa sobie środki na dostatnie życie. Zadaniem jego jest wychodzić raz na tydzień w czasie nabożeństwa w towarzystwie przyzwoicie ubranej Karolki. Dama mdleje przed drzwiami miłosiernych właścicieli gospod; dżentelmen otrzymuje za trzy pensy koniaku na ocucenie jej, po czym następnego dnia składa donos i połowę grzywny chowa do kieszeni. Niekiedy pan Claypole sam mdleje, ale skutek jest ten sam.

Państwo Bumble pozbawieni zostali posad i stopniowo popadli w wielką biedę i nędzę, aż wreszcie znaleźli się jako nędzarze w tymże samym przytułku, w którym niegdyś władali nad innymi. Podobno pan Bumble mawia, że wśród tych przeciwności i poniżenia nie ma nawet siły się cieszyć, że rozdzielono go z żoną.

Co do pana Gilesa i Brittlesa, trwają oni nadal na swych dawnych stanowiskach, choć pierwszy jest łysy, drugi zaś — wciąż zwany „chłopakiem” — zupełnie osiwiał. Sypiają na plebanii, lecz usługi swoje dzielą tak równo pomiędzy jej mieszkańców, Oliwera, pana Brownlow i pana Losberne, że do dziś dnia ludzie z wioski nie zdołali się połapać, do którego gospodarstwa właściwie przynależą.

Młody Karolek Bates, do głębi wstrząśnięty zbrodnią Sikesa, jął się zastanawiać, czy uczciwe życie nie jest mimo wszystko najlepsze. Doszedłszy do wniosku, że niewątpliwie tak jest, zerwał z przeszłością i postanowił ją okupić działając na jakimś nowym polu. Przez pewien czas staczał ciężką walkę i cierpiał wiele, że jednak miał pogodne usposobienie i dobry cel przed sobą, więc w końcu dopiął swego i z farmerskiego popychadła i pomocnika tragarza stał się obecnie jednym z najweselszych młodych hodowców bydła w całym Northamptonshire.

A teraz ręka piszącego te słowa waha się, gdyż zbliża się on do końca swego zadania, a chciałby jeszcze snuć trochę dłużej nić opowiedzianych tu przygód.

Chciałbym pozostać jeszcze trochę z paroma spośród tych, wśród których tak długo się obracałem, i dzielić ich szczęście usiłując je odmalować. Chciałbym ukazać Różę Maylie w całym rozkwicie i wdzięku młodej kobiecości, siejącą na ustronną ścieżkę swego życia łagodne i delikatne światło, które pada na wszystkich kroczących z nią razem i rozjaśnia ich serca. Chciałbym ją odmalować darzącą radością swych bliskich, będącą duszą gromadki zebranej przy kominku lub weselącej się w letnim słońcu. Chciałbym iść za nią w upalne południe przez pola i słyszeć ciche tony jej słodkiego głosu na wieczornej przechadzce przy świetle księżyca. Chciałbym patrzeć na dobroć i miłosierdzie, jakie okazuje poza domem, oraz na opromienione uśmiechem, niezmordowane pełnienie domowych obowiązków wśród swoich. Chciałbym odmalować szczęście, które ona i dziecko jej zmarłej siostry znaleźli w swej wzajemnej miłości, i pokazać, jak spędzają oni razem długie godziny na wyobrażaniu sobie swych najbliższych, których w tak smutny sposób potracili. Chciałbym przywołać raz jeszcze przed oczy obraz radosnych twarzyczek skupionych wokół jej kolan i posłuchać ich wesołego szczebiotu, chciałbym przypomnieć dźwięk tego czystego śmiechu i wywołać wspomnienie współczującej łzy lśniącej w jej łagodnych błękitnych oczach. To wszystko oraz tysiące spojrzeń i uśmiechów, i zwrotów myśli, i mowy — rad bym z całego serca wspominać.

Jak pan Brownlow z dnia na dzień nieustannie napełniał umysł przybranego dziecka zapasem wiedzy i przywiązywał się doń coraz więcej, w miarę jak natura chłopca rozwijała się, jak widomie. kiełkowały w niej zdrowe ziarna tego wszystkiego, co opiekun pragnął w nim widzieć; jak ten ostatni dostrzegał w chłopcu coraz to nowe rysy swego przyjaciela młodości, budzące w nim samym dawne wspomnienia pełne melancholii, a jednak słodkie i kojące; jak dwoje sierot wypróbowanych przez przeciwności losu pamiętało daną im przez los ten lekcję, czyniąc dobrze innym, kochając się wzajemnie i śląc żarliwe dziękczynienia Temu, który ich ochronił i ocalił — wszystko to są sprawy, o których nie potrzeba opowiadać. Rzekłem już, że byli prawdziwie szczęśliwi, a bez mocnych przywiązań, bez serca otwartego dla ludzi, bez wdzięczności dla owej Istoty, której prawem jest miłosierdzie, a wielkim atrybutem łaskawość dla wszystkiego, co żyje — szczęścia w żaden sposób osiągnąć nie można.

W ołtarzu starego wiejskiego kościółka jest wmurowana biała marmurowa tablica z wypisanym na niej jak dotąd jednym tylko słowem: „Agnieszka”. W grobowcu tym nie ma trumny i oby wiele, wiele lat upłynęło, nim na tablicy znajdzie się mowę imię. Lecz jeśli duchy zmarłych wracają kiedykolwiek na ziemię, aby odwiedzić miejsca uświęcone miłością — miłością sięgającą poza grób — tych, których znali za życia, wierzę, że cień Agnieszki unosi się czasem nad tym pełnym dostojeństwa miejscem. Wierzę w to mocno, chociaż miejsce to znajduje się w kościele, a ona była słaba i pobłądziła.