Tadeusz Nalepiński

ON IDZIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

NIEŚWIADOMOŚĆ.

NIEŚWIADOMOŚĆ, — BÓL BUDOWANIA,

KRZYK ŚWIADOMOŚCI. — DOSTOJEWSKI.

BOHATEROWIE GAŚNIENIA..

OGIEŃ CZŁOWIEKA-BOGA,

ON IDZIE!

Rzecz o Królu-Duchu Rosyi.

Nalepiński Tadeusz

Wszelkie drzewo, które nie rodzi owocu dobrego,
będzie wycięte i w ogień wrzucone.
A przeto z owoców ich poznacie je.
(Mat. VII, 19-20).

Znam sprawy twoje, iżeś nie jest ani zimny ani gorący: bodajbyś był zimny, albo gorący.:
Ale iżeś letny, a ani zimny, ani gorący: pocznę cię
wyrzucać z ust moich.
(Apok. III, 15 — 16).

Przekonany jestem, że żywioły posiadają moc oczyszczającą, dla tego też chcę do nich powrócić i obcować z niemi.
O. Wilde. De profundis.

Szatan stubarwny rozwiał sztandar nad Rosyą duchową: czerwony śmiech Andrejewa bladym się wydał w morzu czerwieni krwawej, którą ziemia przesiąkła; mętne czarno secinne wyziewy kloaki narodowej, wysadziwszy w powietrze klapę gotującego się społeczeństwa, rozlały się po całym obszarze rzeszy, przedziwnie tworząc czarno-czerwony symbol anarchizmu w parze z terrorystycznymi bojownikami. W pośród brudnej ohydnej mgły wyziewnej i pląsających zmor głodowych centralny bohater lud, jako Ilia Muromiec z czarą "zielonego wina" w potężnej dłoni przytupuje i wyrzuca "kolienca" w takt pijackiej, entuzyastycznej piosenki: "propadaj moja tieliega!". Tam gdzieś — het, wysoko, z najwyższych szczeblów cyrkowo-poplątanej ideologii linoskoczkowie z grona inteligencyi, w białe płaszcze mistyki neochrześcijańskiej przybrani i z gałązkami oliwnemi w dłoni, misterną telepatyą niziny szare ku sobie chcą przykuć. Drabinki te pop fioletowy targa, życząc cudotwórcom historyozofii złamania karku... Wokół ohyda mordu i brudnej, żółtej nienawiści. Oto jeden z ukochanych synów narodu, benjaminek Gorkij, już jako "uświadomiony S-D.", wylądowawszy w "kraju wolności", wzdrygnał się na widok bożka nowego i uciekł z "Miasta Żółtego Dyabła"... A potworna, wszechwładna, szara Nuda, polipowemi obręczami uczepiła się ziemi wrzodnej, robaczej, złotemi kopułami cerkwi nabrzmiałej, kominami barwy mięsa jatkowego strzelistej... Nad chaosem nieprzeliczonych "zbawczych" i bestyalskich prądów myślowych, jak wielki, w rzucie swym zastygły bałwan wzbił się geniusz Andrejewa, szarpnąwszy w odwieczne struny Króla-Ducha, — odwieczne, ale dostępne tylko wybranym, tylko magom wtajemniczonym. I struny te zagrzmiały akordem wszechniszczenią, a zasłuchana brać wyczuła słowo-Czyn, kategorycznie czerwone, płomienne. Sawwa Andrejewa to jeszcze nie Antychryst, ale jego ostatni prorok, strasznym głosem nad nagą ziemią wołający. On idzie!

Krzyk ten słyszymy, żyjąc w Rosyi, bo słyszeć go musi "i ten co uszu niema". Przeraźliwie, niemiłosiernie wrzyna się on w mózg, trzepoce w sercu jakby je młotem miażdżył, szarpie ducha w bezładnej tęsknocie niszczenia, rozsadzającej pierś... Oto zda się, ie i horyzont tęsknoty nagim jest i głucho szklanym dźwiękiem rozsypuje się echo po królestwie Antychrysta.

On idzie!...

Ktoś jest? pytamy w zgrozie i lęku tajemnym nową potęgę, nowy zjaw Króla-Ducha. Skąd przychodzisz, gdzie kiedy się zrodziłeś? Jestąeś fikcya, fantazyą poety mistyka, czy jesteś Widem, na którego czekaliśmy z trwogą i utęsknieniem od wieków, którego nadejście wyczuliśmy w Piotrowym posiewie?

A "On" z uśmiechem pobłażliwym na ustach odpowiada nam:

"Nie jestem bękartem, jakby chciał wasz Nietzsche. Nie zapominajcie, żem jest dziecię Rosyi. Szukajcie mych rodziców z ducha, jeśli już gwałtem o metrykę moją wam chodzi, wśród wszystkich idei wolności, jakie odnajdziecie. Z nich wziąłem życie, czyli wolność — to jedno. Zjaw mój może być ezoterycznie dalszym ciągiem słowianofilów, mesyanistów, zachodowców, nihilistów, narodników, mogę tez być typem nadbosiaka, czarnej sotni, ekspropryatora, anarchisty pokojowego i bombisty. To zagadka dla was do rozwiązania. A skąd jestem? Nie wiecież iż życie to wszech sił ognisko, płomień? Nie krzyczeliścicie postokroć: ex Oriente lux...?

Ale odkryję wam przyłbicę iżbyście w paradoksach umiłowanych reszty "rozsądku" nie stracili, szukając mnie. Zali nie wstrząsnął wami dreszcz na zwiastujący okrzyk: "On idzie!"? A więc czcicie "Jego", skoro się boicie. I słusznie: ten "On" — to Król-Duch Rosyi wyzwolony, a więc Bóg rosyjski.

Oto leżą przed wami dzieje moje, dzieje wolności. Umiejcie czytać. Sprawdzajcie je wy, którzy na zachodzie dawno zdobyliście wolność umierania z głodu. I sprawdźcie słowa moje, zanim ziemię obnażę, a co zostanie, z dymem puszczę. Albowiem jestem nieubłagany".

* * *

Usłuchałem objawionego głosu. — A gdy książkę tę pisałem — tysiące zbrojnej w noże czarnej tłuszczy z okrzykami niszczenia szły po ulicach stolicy Piotrowej a "święty ojciec" z Kronsztatu noże te święcił i na święty bój błogosławił. I słyszałem ludzi mówiących, iż gdyby żył Dostojewski — zionąłby jadem nienawiści kainowej i natchnął te tysiące i wiele innych jeszcze  do bratobójczego czynu. I ujrzałem w zdrętwieniu grozę prawdy życia Króla-Ducha w jej nagości kategorycznej, a więc nie mogącej być zaprzeczoną, ujrzałem krwią nabiegłe oczy i nozdrza rozdęte tego, — który idzie. Poznałem w nim Boga Rosyi.

Książka moja jest nie studyum literackiem, lecz szukaniem Boga tego w literaturze wyzwoleńczej i życiu bojowem..

Petersburg, styczeń 1907.

Idea wyzwolenia, poczęta z protestu przeciw niewoli włościan jeszcze w końcu XVIII w. (Radiszczew), do dziś żyjąca to w pokutniczej skrusze, to w tryumfach efemerycznych w formie walki o wolność ludzką, jaknajszerzej pojętą — jest przewodnią ideą literatury rosyjskiej, która od poczęcia jej początek swój bierze. Ludzie, którzy na barki swe ideę tę podjęli — czynili siebie kapłanami — otwierali oni narodowi, który w słowa ich wierzył, bramy do jego własnej duszy; przeto słowa, którymi przemawiali, wpisane są do literatury ezoterycznej. Kapłan bowiem jest pośrednikiem między ludem a Bogiem; w imieniu ludu składa na wzniesionych przez lud ołtarzach jego ofiary najdroższe: od łzawych modłów aż do ofiar krwawych, całopalczych. Przez nic go przemawia tęsknota milionów cierpiących. Tenże kapłan, natchniony wewnątrz przez Boga swego ludu, zwiastuje mu jego drogi, grzechy i świętość; wtajemniczony w życie Boga ludu, czyli Króla-Ducha Narodu, uświadamia je ludowi, by go przebóstwić, czyli z Bogiem zlać w jedność. W Rosyi tak pojęte Kapłaństwo narodu osiągło najwyższej, bo proroczej mocy wtajemniczenia się w dzieje, czyli w życie Króla-Ducha — dlatego to i w świątyniach weselnych i w lochach podziemnych w słowach kapłanów rosyjskich słyszymy bicie serc milionów. Więc drogą psychologii i intuicyi wyczuć ducha kapłanów tych z ich żywych słów, znaczy wejrzeć i pojąć ezoteryczne tajniki Króla-Ducha Rosyi; do wnętrza jego ciemnych nieprzebitych niczyim kilofem kopalni wszyscy kapłani rzucają światło wyraźne, po którem rozpoznać ich można. Ich twórczość, jako kapłanów-kaznodziejów, nosi charakter zgoła odrębny od twórczości pisarzy zachodnich; jako wyraz protestu, jest ona oskarżającą — gdy falą powrotną bije w kapłanów, ze szlachty pochodzących, czyni ich samooskarżycielami, jest kającą się; gdy szuka ognia wyzwoleńczego na Zachodzie u obcych — ślepą jest na piękno cudzych wzorów i trwożnie chwyta jedynie realną korzyść dla własnej, czyli własnego ludu sprawy; gdy ogradza własny znicz od tchnień obcych, staje się mistyczną, często dwoistą, co podnosi kapłanów i proroków, t.z. mesyanistów, do godności czenników; gdy w jasnowidzeniu wieszczem dysangelię samozagłady i samozaprzeczenia głosi — Golgotha kapłanów stawia Króla-Ducha w obliczu Czynu.

Literatura rosyjska jest szukaniem dróg do wyzwolenia jednostki i masy; z pod jarzma przymusowego milczenia, rodzącego próżnię duchową — gdy walczy o wyzwolenie indywiduum-inteligenta; jest temże szukaniem poomacku wyjścia z gehenny nędzy fizycznej i ciemnoty niewolnictwa — gdy dąży do wyzwolenia ludu. Po za tym dwojakim, świadomym prądem wyzwoleńczym, ledwie dostrzegalnie z początku, czasem tylko szarpiąc falę i grożąc pianą niszczenia, kryje się prąd wyzwoleńczy nieświadomy; żyje życiem nerwu, wyzwala się torowaną mu przez tamte drogą, jak ze snu ciężkiego daje się budzić. Tylko największym kapłanom dostrzedz go było danem, by lękiem wielkim dusze ich struchlały; tylko jeden mag — Dostojewski, groźny potok dojrzawszy, powstrzymać go w imię największych świętości narodowych usiłował — daremnie. Rządziła bowiem owym prądem tak wielka logika, iż "wielcy logicy" docześni zejść z koryta przeznaczeniowego musieli; którzy nie zeszli dobrowolnie — polegli.

Dni nasze są świadkiem królowania w całym przepychu Niszczenia potencyonalnej niegdyś siły owego prądu w którym niepodzielnie tkwi Króla-Ducha życie. O niczem innem, jak o fazach świadomości niszczy cielskiego Boga Rosyi, w książce tej nie będzie mowy.

NIEŚWIADOMOŚĆ.

POCZĄTEK I KONIEC IDEALIZMU.

W r. 1790 wyszła w Rosyi książka na owe czasy niezwykła, bo szlachetna — i dlatego w oczach rządu Katarzyny wielce karygodna: Radiszczewa "Podróż z Petersburga do Moskwy". Autor jej, przejęty świętem oburżeniem, namiętnie wzywał braci swych, szlachtę-agraryuszów, do uczłowieczenia milionów niewolników. Radiszczewa słowa zapadły w sumienia; im dalej, tem silniejszym był okrzyk zgrozy, dopóki nie przeraziwszy tyranów najwyższych, nie wywołał reformy, pozornie wielkiej, w istocie nieudolnej. Skrucha wyświęcała agraryuszy na kapłanów, zbroiła w potęgę wyrazu kazalnicze głosy. "Opamiętajcie się, zbłąkani, zmiękczcie serca, zatwardziali, zniszczcie kajdany braci waszej; otwórzcie ciemnicę niewoli!" wołał Radiszczew. Ewangeliczny głos ten czynił człowieka odpowiedzialnym za zbrodnie dziejowej przeszłości, budził w duszy jego nowy pogląd na życie, jako na problemat moralny, problemat dobrego i złego, i wzywał do rozwiązania przez tryumf oczyszczonego sumienia, tryumf dobrego. Literatura, w osobie kapłanów-idealistów, problemat ów podjęła.

W poszukiwaniu tem, które nazwę wędrówką Króla-Ducha nieświadomą, lub przedświadomą, drogi kapłanów się rozdzieliły jeszcze w epoce powszechnego władania Hegla i Szellinga, których różnie pojęto w tworzących się podówczas w Moskwie i Petersburgu kółkach filozoficznych i literackich. Po sądzie i wyroku na dekabrystach uniwersytet moskiewski zaroił się od gwardzistów, co opuściwszy Petersburg zjechali do serca kraju, gnani pragnieniem nauki bezinteresownem, żądzą wiedzy dla wiedzy. Fakt to znamienny, bowiem dotychczas karyera naukowa znajdowała adeptów wyłącznie w kołach mieszczaństwa, popowiczów i "raznoczyńców", dla których nauka istotnie była środkiem do robienia karyery. Nowy, uspołeczniony, zrewoltowany epoką Napoleona żywioł, poniósłszy klęskę w wybuchu, stwarzał w Moskwie arenę dla walki, przez powzięte zbrojenie ducha. Areną tą mogła jedynie być i stała się literatura, rozkwitająca w życiu towarzyskiem, bogata w poezyę Puszkina, grunt ścieląca dla abstrakcyjnego idealizmu lat 30-ch. Monizm Hegla i Szellinga, czarując najwyższe i najzdolniejsze umysły, po raz pierwszy postawił przed społeczeństwem rosyjskiem ogólną kwestyę całokształtu filozoficznego światopoglądu; monizm ten na gruncie rosyjskim stał się kolebką dualizmu ideowego, którego krwawe żniwo niszczenia dzisiejszy Król-Duch zbiera. Kolebkę tę nieświadomie ciosały kółka ks. Odojewskiego, D. Wenewitinowa, dalej towarzystwa zbierające się w latach 30-ch u heglisty Stankiewicza, skąd wyszedł Bielińskij; pieczołowicie, z tragikomiczną powagą wygrzewali w kołysce dwugłowego dziwoląga, symbol dualizmu duchowego, którego nasienie Car Piotr cisnął przed stu laty, na błotach fińskich wznosząc swój gród wbrew prawom natury. Przez okno, które przerąbał do Europy, w latach 30-ch wśliznęły się zasady filozoficzne, na których dwa nowopowstałe kierunki idealistyczne: zapadników (zachodowców) i słowianofilów poczęły budować dwa różne gmachy przyszłości. Z tezy Hegla, iż każda narodowość historyczna przechowuje w sobie własną ideę, którą winna jest włożyć w ogólny bieg rozwoju ludzkości — pierwsi wyprowadzali myśl, iż narodowość jest indywidualizacyą pojęcia zbiorowego, formą, w której się kształtuje zbiorowa idea ludzkości. Formę tę wyrabia historya, przyroda; dochodzimy do niej po za własną świadomością i dążeniami. A więc niemają sensu pędy narodowościowe w literaturze; przeciwnie, nawet przy usiłować niach pobożnych wyzwolić się z cech narodowości niepodobna (przykładem pseudoklasycyzm francuski XVIII w.); pęd taki byłby dążeniem do formy z pominięciem jej treści. Tę samą tezę Hegla słowianofile rozumieli wręcz przeciwnie, a to, iż hołdowanie ideom i formom narodów obcych jest nietylko bezużytecznem, lecz i szkodliwem, ponieważ uchyla naród od rozwijania idei własnych, które winien jest wnieść do dziejów ogólno-ludzkich.

Oczywiście reforma Piotra, nietyle może przez faktyczną swą doniosłość, ile ideologicznie rozbijała oba obozy wciąż dalej, nęcąc jednych, odstraszając drugich. Pierwsi słowianofile Chomiakow, bracia Kirejewscy i Aksakowie, Szewyrew i inni, z filozoficznych teoryi Hegla wyciągnęli ideę  historycznego przeznaczenia narodu rosyjskiego i prawo jego historycznego życia dojrzeli w wolnym i czystym rozwoju dziedzictwa narodowego, patryarchalnego. Dlatego reforma Piotra pozostawała dla nich zboczeniem z drogi przeznaczeniowego opatrznościowego rozwoju, skażeniem dziejów narodowych, wreszcie zdradą. Nie uznający mistycznego przeznaczenia zapadnicy w osobie Bielińskiego, Granowskiego, Hercena, widzieli w reformie Piotra wielki akt dziejowy, dla Rosyi przełomowy. Pomoc historyozoficzną nieśli słowianofilom współcześni historycy, jak Polewoj, Pogodin, występujacy przeciw "sceptykowi" Kaczenowskiemu. Mesyanizm dziejowy jednak nie długo się utrzymał; pierwotnie za niebezpiecznych liberałów okrzyczani słowianofile przejęli się następnie pod naciskiem żelaznej dłoni Mikołaja szowinizmem, tak zwanym "kwaśnym" patryotyzmem, i chcąc wraz z prof. Szewyrewem ugruntować się na argumentach szelingowskiej filozofii, zostali przedstawicielami teoryi "oficyalnego nacyonalizmu". Gwałceni w idealistycznych swych zapędach, zmuszeni pracować wespół z obrońcami owej oficyalnej teoryi, szlachetniejsi stawiali opór przyznając się jedynie do zewnętrznego powinowactwa z nimi, wkładając w ich formę zgoła inne znaczenie, zastępując "kwas" szowinizmu słodyczą mistyki. "Historya Narodu rosyjskiego" Polewoja, wywodząca, iż "narodowość słowiańska, która osiągnęła górę nad narodowością wariagów, po krótkich usiłowaniach walki z Grecyą uległa jej kulturalnemu wpływowi a w ten sposób "jedynowładztwo" i prawosławie stały się od samego początku kulturalnymi ideałami Wschodu" — w latach rozkwitu słowianofilstwa (początek lat 40-ch) przemawiała bardziej ustępami otwierającymi ujście mesyanizmowi. "Przyszły los ziemi rosyjskiej winien się dokonywać osobno i niezależnie  od losu innych państw europejskich, ponieważ począwszy się współcześnie, ziemia ta odosobniła się od nich wiarą, obyczajami i historyą w ciągu czterech wieków" — głosił Polewoj — "przyszłość Rosyi powinna być wielką; sądzonem jej jest wnieść odrębny żywioł ducha do Europy, a żywioł ten będzie typem wschodnio-europejskiej kultury, przekazanej Rosyi przez umierające Byzancyum". Pogodin zaś twierdząc, iż  "historya każdego państwa jest rozwojem jego zasady (naczała), które na wieki wieków stanowi o jego losie", i wywodząc początek i założenie państwa rosyjskiego od "dobre wolnego przywołania" (wariagów) w przeciwieństwie do podbojów Europy zachodniej, dochodził przy pomocy słowianofilów do formuł: w Rosyi miłość i jedność, w Europie nienawiść i waśnie.

Prześladowania cenzury zzewnątrz oraz wewnętrzne poczucie zbytniej duchowej arystokratyzacyi, uniemożliwiającej ogółowi zrozumienie myśli słowianofilskich, zmusiły Chomiakowa, religijnego mistyka, i Kirejewskiego, który jeszcze w latach 30-ch zapoznał się bliżej z pustelnikami wschodnimi (hezychiastami) do uprzystępnienia, popularyzacyi ich wierzeń, w praktyce do obrony zasad "prawosławia, samodzierźawia, narodowości", choć w teoryi pod prawosławiem pojmowali wolną gminę duchowych chrześcian, na zasadę zaś państwową patrzyli jako na martwą formę, ważną o tyle, iż daje ludowi możność całkowitego poświęcenią się ziszczaniu "prawdy wewnętrznej". Najdonioślejszą stroną ich mistycyzmu jest jednak to, iż nie uznając zasadniczo przemocy fizycznej, widzieli w ludzie wciąż rozwijającą się według praw wewnętrznych siłę aktywną, której wolność może być zgwałconą, nigdy jednak zniszczoną. To klucz do zrozumienia anarchizmu aktywnego mass ludowych w jego potencyalnej formie. Wiara ta czyni messyanistów-słowianofilów dostojnymi kapłanami Króla-Ducha, w fazie jego nieświadomości.

Jednak przewaga sympatyj ogólnych w Moskwie była po stronie "zapadników", Bielińskiego, Hercena, zwłaszcza dzięki wykładom prof. Granowskiego. Gabinetowe i salonowe spory doprowadziły wreszcie do wzajemnego zerwania (r. 1844) walczących stron, a nadchodząca "wiosna ludów" niosła słowianofilom zagładę. W r. 1848 wystąpiła najsłabsza strona słowianofilów rosyjskich: panslawizm, którego pionerem był Pogodin podczas pobytu w Pradze bratający się z Szafarzykiem i Palackim. Chomiakow pisał wówczas: "pada cesarstwo Karola V-go i papiestwo Grzegorza. Pole czyste. W porządku światowym kolej teraz na prawosławie. Nadeszła kolej na plemiona słowiańskie. Chwila wielka, przewidziana, ale nie przygotowana przez nas. Pytanie teraz, czy potrafimy z niej skorzystać?". Konserwatyzm mistyki słowianofilów najdobitniej wyraził naówczas poeta Tiutczew w memoryale do cara p.t. "Rosya i Rewolucya" — "... w Europie władną teraz tylko dwie siły przemożne, dwa prawdziwe mocarstwa: Rewolucya i Rosya. Rosya wy klucza rewolucyę nie ze względów politycznych, lecz religijnych, bowiem rewolucya jest przedewszystkiem ruchem antychrześcijańskśm". K. Aksakow, rozwijając myśl, iż naród rosyjski "nie chce panować" ("gosudarstwowat"), pisał: "Zachód, przechodząc ze stanu niewolnictwa do stanu buntu, przyjmuje bunt za wolność, chełpi się nią i widzi niewolę Rosyi. Rosya zaś wciąż przechowuje w sobie przywołaną przez nią władzę, przechowuje dobrowolnie, swobodnie. Buntować moie tylko niewolnik, wolny człowiek nie buntuje"...

Tymi słowami kapłanów słowianofilstwo, zatopiwszy wzrok mistyczny w "chrystusowość" narodu, wyrzekało się wyzwoleńczego ruchu w rewolucyjnej "antychrystowej" formie. Toteż lata porewolucyjne przyniosły koniec słowianofilom; niewdzięczny rząd zaślepiony w reakcyjnych zakusach, gniótł i wykręcał tę mistyczną byzantyjską prawice za zbytni idealizm teoretyczny; prześladowcze gwałty jego odbijały się echem realnego wstecznictwa (np. Kirejewski był przeciwnikiem uwłaszczenia włościan; Samarin — zwolennikiem rózeg it.d.). Szereg presyj osobistych, konfiskat i t. p. zamyka dzieje "starego" słowianofilstwa. Ortodoksi jego ogłosili jeszcze  drukiem w r. 1852, w Moskwie, skrystalizowane podczas długiej polemiki swe poglądy, poczem zeszli z widowni życia duchowego, niesławni, wyśmiani przez współczesnych.

Granowski na łóżu śmierci żegnał się z wygasającymi przeciwnikami: "... cieszę się niewysłowienie, ie słowianofile założyli pismo*. Teraz chcąc nie chcąc będą musieli wypowiedzieć się do końca, zdjąć z siebie liberalne ozdoby i wystąpić z ostatniem słowem, a mianowicie, że prawosławie i patryarchalność nie godzą się z ruchem postepowym".

Reasumując przed zejściem z areny walki ideowej słowianofilskie pojęcia różnic kulturalnych między Zachodem a Rosyą, Kirejewski pisał (r. 1852): "Chrześcijaństwo przenikało do umysłów narodów zachodnich przez naukę samego tylko Rzymskiego Kościoła; — w Rosyi zapalało się na świecznikach całej Cerkwi Prawosławnej; teologia na Zachodzie przyjęła charakter rozumowej abstrakcyi; — w świecie prawosławnym zachowała wewnętrzny całokształt ducha; tam rozdwojenie władz umysłowych — tu dążenie do ich żywej łączności; tam dążenie rozumu do prawdy drogą logicznego sczepiania pojęć — tu dążenie do niej drogą wewnętrznego wzniesienia świadomości własnej ku szczeremu całokształtowi przy ześrodkowaniu rozumu; tam szukanie zewnętrznej, martwej jedności — tu dążenie do wewnętrznego, żywego; tam Kościół zmieszał się z państwem, połączywszy władzę duchowną ze świecką i zlewając wpływy kościelne i państwowe w jeden ustrój o charakterze mieszanym; — w Rosyi pozostawał on (Kościół) niezmieszanym z celami świata tego i jego ustrojem; tam scholastyczne i prawnicze uniwersytety — w starożytnej Rosyi modlitewne klasztory, ogniskujące w sobie wyższą wiedzę; tam rozumowe i szkolne studya prawd wyższych — tu dążenie do ich żywego i całkowitego poznania; tam wzajemne przerastanie kultur pogańskiej i chrześcijańskiej — tu ciągłe dążenie do oczyszczenia prawdy; tam państwowość wyrosła z gwałtów podbojów — tu z naturalnego rozwoju narodowego istnienia (bytu), pełnego jedności zasadniczych przekonań; tam wroga odosobnioność klas — w starożytnej Rosyi ich jednolita łączność obok różnorodności naturalnej; tam sztuczny związek zamków rycerskich z ich posiadłościami tworzy osobne państwa — tu wspólna zgoda całej ziemi wyraża niepodzielną jedność; tam własność ziemska — pierwszą zasadą stosunków obywatelskich; tu własność przypadkowym wyrazem stosunków osobistych it.d.

Jednem słowem: tam rozdwojenie ducha, rozdwojenie myśli, rozdwojenie nauk, rozdwojenie państwa, rozdwojenie klas. rozdwojenie społeczeństwa, rozdwojenie praw rodzinnych i obowiązków, rozdwojenie świata moralności i uczuć, rozdwojenie całej zbiorowości i wszystkich pojedyńczych objawów życia ludzkiego, społecznego i prywatnego — w Rosyi, przeciwnie, przewazające dążenie  do całości istnienia wewnętrznie i nazewnątrz, w społeczeństwie i życiu  osobistym, w poglądach i w życiu, sztucznie i moralnie"...

I kończy: "jednego tylko pragnę... aby ta całość istnienia, którą widzimy w starej Rosyi, była zawsze własnością prawdziwego i przyszłego życia prawosławnej Rosyi"...

Na gruzach tak pojętego słowianofilstwa rozpoczęły się orgie Katkowa, jako najdzikszy wyraz od czasów rządów bojarskich protestującej przeciw "heretycznemu" Zachodowi duszy rosyjskiej; szowinizm kliki reakeyonistów despotyzmowi w ofierze całopalczej rzucał szczątki mistycyzmu; zaciętość jego przypomina losy protopopa Awwakuma, spalonego na stosie w obronie ortodoksyi, lub fanatyzm "raskołu" rzucający w płomienie tysiące dobrowolnych samopalców. W całej grozie wybuchła rdzenna cecha narodowa: opętańcza skrajność, ekskluzywizm aż do samozniszczenia, tragiczny, bo krzyżujący wielokroć jednym okrzykiem mozolną, wyzwoleńczą pracę.

Podjąwszy na swe barki ideę wyzwoleńczą słowianofile rozwijali ją w etyce, religii — dla polityki miejsca nie było; to najważniejsze w ich ujęciu i wykładzie problemu wolności indywiduum i mass — to tez zasadniczo różniło ich od zachodowców. Co uczynili, jaką rolę odegrali w życiu Króla-Ducha? Czy uciekłszy od "zbutwiałej" Europy do "trzeciego Rzymu" stworzyli państwo prawosławne, chrześciańskie, nie z imienia tylko, lecz w istocie samej — twierdzę przeciw idącej od Zachodu "zarazia bezbożności, materyalizmu, racyonalizmu"? Czy gardząc zewnętrzną martwotą ustroju prawnego, państwowego, obojętni na władzę ziemską, odnaleźli istotnie wolność wewnętrzną? Czy te "duże dzieci", — jak ich nazwał Wł. Sołowiew — którym zresztą nawet Czernyszewski wszystkie grzechy wybacza za odnalezienie "gminy" — w naiwności swej nie czuły, że ezoteryczną ideę wyzwolenia w drodze mistycznego dojrzewania trzeba było odrzucić bezzwłocznie na widok kaska szefa żandarmów Bekkendorfa, lub czerwonych ołówków zgrai cenzorów mikołajewskich? Prostoty patryarchalnej pragnęli, tęsknili do idylicznej gminy chrześciańskiej — dalekiej od tworów rozumu, jego krytyki, konstytucyj ludzkich, ale ogród ten rajski uważali za już stworzony, i do chwastów nie zaliczali rózeg siepaczy agraryuszów, tych "nieopłaconych policmajstrów", a co najgorsza w niewolnictwie, które całej myśli współczesnej i póiniejszej jako źródło pokutniczej skruchy i wyzwoleńczego natchnienia krwawem widmem majaczyło — nie widzieli nic sprzeciwiającego się idealizacyi "ludu — bogonośca".

Pomimo całego chaosu sprzeczności nie można słowianofilom, przynajmiej głównym przedstawicielom ich mistycyzmu, Chomiakowowi i Kirejewskiemu — wykluczywszy "oficyalnych nacyonalistów" — odmówić godności narodowego Kapłaństwa. Byli oni Kapłanami wolności potencyalnej i wierzyli w jej moc mistyczną; narodowi nie wskazywali parlamentu, konstytucyi, drogi do zdobycia praw człowieka, ale chcieli w nim widzieć ezoteryczną, niezależną od zachodu — wolność, równość, braterstwo. I od samego początku, gdy na "lud Chrystusowy" wzrok ich upadł, skarb niezmierny odkryli nietylko dla mistyki własnej, lecz i dla całego ruchu społecznego, a więc i literackiego, jakiem się stało "narodniczestwo". Lud był ogniwem łączącem ich nieustannie z ich przeciwnikami — zachodowcami. Ci ostatni, bijąc się w piersi, wyrzucając ślinę pogardy i goryczy w oczy prawosławiu, biurokracyi, despotyzmowi, rozwijali ideę wyzwoleńczą konkretnie, i ścieląc drogę swą ofiarami mozolnie dokonywali dzieła Radiszczewa. "Narodniczestwo" — pisze jeden z wy bitnych pisarzy dzisiejszych — "to nasza własna religia, naszymi własnymi rękoma zbudowana cerkiewka, na której ubogim ołtarzu najlepsi ludzie naszej literatury składali swą miłość i nienawiść. W ich śmiałych marzeniach jednakże malutka ta cerkiewka rozrastała się w powszechną świątynię, gdzie powinni znaleść sobie schronienie zmęczeni i stroskani z całej ziemi i od wszystkich ludów".

* Efemeryczna "Ruskaja Beseda", r. 1856.

NIEŚWIADOMOŚĆ, — BÓL BUDOWANIA,

Abolicyonistyczne (wyzwoleńcze) idee słowianofilów, organizujących na teoretycznych podstawach hegelianizmu nowy naród, w imię miłości, w praktyce doprowadziły do fiasco kapłanów. Neronowski duch Mikołaja lodowym oddechem zamroził gorące tchnienia prawosławnej mistyki; jej byzantyński ekskluzywizm opasał zaślepionych kapłanów chińskim murem od wyzwoleńczych idei indywidualistycznych, które podjęli zachodowcy. Źródło ich filozofii dziejowej tkwi również w niezrównanie elastycznym systemie Hegla, tak w jego metodzie, jak treści; kult dla horyzontów, jakie otwierała idea rozumnego rozwoju i uświadamiającego się absolutu, czynił nowopowstających kapłan nów rosyjskich ślepymi na pominięcie przez Hegla słowian przy rozdaniu roli dziejowych. Przeszczepiony przez Stankiewicza do jego kółka, z którego wyszedł i Bakunin i Hercen i Ogarew, hegelianizm opętał przyszłych anarchistów najbardziej odpychającą swą stroną: godzeniem się z rozumem dziejów, konserwatyzmem politycznym. I oto w latach 30-ch za Hegla gotowi byli w ogień skoczyć ludzie, obeznani jeszcze na ławie uniwersyteckiej z zasadami saint-simonizmu it.z. utopijnego socyalizmu Fourier, wy noszącymi pod niebiosa indywiduum, jako członka społeczeństwa. Zanim w łonie samego tego ruchu nastąpiło otrzeźwienie z abstrakcyj, obcych duszy rosyjskiej, zanim odstąpili od formuł: "wszystko co rzeczy wiste jest rozumne, a co rozumne to rzeczy wiste", łączących ich ideowo z "oficyalnymi nacyonalistami", zanim zdążyli  wstąpić na drogę demaskowania własnej idealizacyi i realizowania światopoglądu, — opiekuńczy a wielce miłościwy rząd zdołał ich porozganiać po świecie, znakomicie współdziałając wzmocnieniu "buntowniczych" przekonań indywidualistycznych. Zesłany do Penzy Ogarew pisał do zesłanego do Wiatki przyjaciela Hercena: "cel życia rodzaju ludzkiego, to zachowanie przy najwyższym rozwoju społecznym zupełnej swobody indywidualnej... ", "dopóki istnieje przeszkoda w rozwoju mej indywidualnej woli, dopóty niemam braci tylko wrogów, dopóty niema harmonii i miłości, jest tylko walka mego egoizmu z egoizmem innych". Przejście do feuerbachowskiej lewicy Hegla dokonało się niemal błyskawicznie przez właściwą duszy rosyjskiej skrajność, specyficzny w Rosyi pęd dojścia na każdej drodze do kresu, w dyalektyce do ostatniej konkluzyi. Myśl rzuciła się w koryto opozycyjnej negacyi; gnał ją Hercen, Ogarew, Bieliński, Bakunin. Pęd kapłanów wolności konkretnej do najwyższego zamanifestowania indywidualnej woli obok syntetycznej dążności do harmonii — tych wybitnych cech współczesnego idealizmu — nie odrazu wyniósł Bakunina-Rudina na barykady... W praktyce sprowadzał on się do obrony kardynalnych praw poniżonego indywiduum; stąd negacyjny charakter ruchu: nienawiść do poddaństwa, biurokratyzmu, ucisku myśli i prasy it.d. Namiętny krytycyzm wykarczowywał obłęd hegeliański w imię praw pokrzywdzonego indywiduum, szczutego i jątrzonego przez rząd obywatela; zachodowcy tłukli szkła nietylko różowe, lecz wszelkie. Słowianofile pomieszawszy pojęcia czysto ekonomicznego indywidualizmu w jego potwornych formach walki kapitalistycznej na proletaryuszowskim Zachodzie z indywidualizmem w szerokim znaczeniu, uznali go za egoizm, za zasadniczą i wyłączną cechę zachodnioeuropejskiego rozwoju. I egoizmowi temu przeciwstawiali miłość, przechowaną w czy stości prawosławia. Przeto okopawszy ze wszech stron grunt religijny, poczęli ryć przepaść głęboką, bo kulturalną, między sobą i zachodowcami. Oficyalny ich teolog, Chomiakow, dyalektycznie formułował stosunek wyznaniowy: "Katolicyzm — moment jedności rozumowej (teza); protestantyzm — moment negatywnej wolności (antyteza); prawosławie — jedność w wolności i wolność w jedności". Przepaść religijną zasypywał żwir społeczny jednający wszystkich kapłanów: była nim gmina.

Teorye indywidualistyczno-społeczne, w dalszym rozwoju anarchistyczne stały się dziełem zachodowców, z chwilą gdy przejęli się misyą kapłaństwa wolności konkretnej. Po zaciętych sporach, gdy słowianofilstwo rozsypało sie w śmieszne i żałosne karykatury, ster ducha ujęli kapłani mocni, natchnieni i powołani. Gdzie źródło? w surowej szlachetności rosyjskich Brandów, w szczerości niezdeprawowanej żadnym kompromisem duszy, w odwadze ludzi czynu, którzy w bólu ukochania nieszczęsnego narodu dochodzili do samozaprzeczenia, nazywając siebie "ludźmi zbytecznymi". "Jesteśmy niewolnikami" — pisał Hercen w imieniu całej szlachty-agraryuszów, — bo ojcowie nasi sprzedali godność swą ludzką za nieludzkie prawa, a my korzystamy z tego. Niewolnicy — to my, bośmy panami. Sługami jesteśmy, bośmy obywatele, i obywatele bez wiary we własne prawa. Jesteśmy niewolni (krepostnyje) bo trzymamy w niewoli naszych braci, równych nam urodzeniem, krwią, mową"... Oto pierwsze słowa skruchy zachodowca, kającego się kapłana wolności...

Święty gniew stąd zrodzony wyciska na literaturze oskarżycieli i oskarżonych na jednej ławie piętno negacyi; na gruncie już przegniłej kasty pańskiej ("barskiej"), owianej tchnieniem zachodu, użyźnionej nietylko krwią i potem niewolników, ale i łzą skruchy ich panów, rozkwita — według porównania jednego z szlachetnych — przedziwna orchidea, której szczególnie piękne okazy wyrastają na mogiłach lub zwłokach. Na gilotynę — słowa Hercena — którą każdy człowiek wewnątrz siebie nosi — skazali siebie; śmierć widzieli w całej zgrozie i nie bali się jej; było to najwyższe rycerstwo. Jeżeli jednak źyć, iść naprzód dalej — to "nie zostawać w połowie drogi jak słupy wiorstowe, wskazujące ile się przeszło, lecz zrzucić ostatnie brzemię przeszłości i kroczyć odważnie naprzód". "Przy przejściu ze starego świata do nowego, nie wolno nic wziąść z sobą" — głosił Hercen, i kapłani nowi umieli być męczennikami ewangelicznego zaparcia się. Przez tęsknotę wygnańca zbliża  się Hercen na chwilę jakoby do słowianofilów, snując mistyczny obraz przyszłości Rosyi. Coś cudownego widzi w sile ducha, co wytrzymał i przetrwał jarzmo hord tureckich, biurokracyi niemieckiej i knuta tatarskiego. I dlatego wszystkie nadzieje pokładą w tym "ostatnim narodzie, pełnym dążeń młodzieńczych do życia w czasie, gdy inne czują już zmęczenie i przesyt". Oto jest Rosya młodszym bratem, pozbawionym dziedzictwa i najwolniejszym narodem na świecie, bo bez przeszłości. Dlatego czuje się Hercen anarchistą, co rozumie jako najwyższy indywidualizm, najwyższą sankcyę ludzkiego dostojnego "ja". To ja "prawdziwa, rzeczywista monada społeczeństwa" nie może czerpać życia do swego rozwoju i przejawu sił swoich z chrześciańskiego, dualistycznego społeczeństwa. Monista Hercen jest namiętnym antychrześcianinem za obłudę moralną płynącą z posianego przez Chrystusa dualizmu. "Ponieważ Chrystus, odkupując rodzaj ludzki depce (popirajet) ciało, zatem w dualizmie tym idealizm staje po stronie jednego cienia przeciw drugiemu, oddając pierwszeństwo duchowi nad materyą, rodzajowi nad niepodzielnem, poświęcając w ten sposób człowieka państwu, państwo człowiekowi". "... Wyobraźcie sobie teraz chaos wnoszony do umysłu i sumienia ludzi, którzy od dzieciństwa nic innego nie słyszeli. Język nasz — to język dualizmu, wyobraźnia nasza nie zna innych obrazów... Chrześcijaństwo dzieląc człowieka na jakiś ideał i jakieś bydlę, mięszało jego pojęcia; nie znajdując wyjścia w walce sumienia z pragnieniami, przyzwyczaił on się tak do obłudy częstokroć szczerej, iż przeciwieństwo słowa i czynu wcale go nie oburza". Tak pisał Hercen w latach porewolucyjnych rozczarowań połowy ubiegłego wieku (1849 — 51).

W osobie Hercena rozłam dwóch światów ukrytych w duszy Rosyi, stał się już zupełnie otwartym; unosiło się nad nim hasło: bez boga! Ateista rozwinął wspaniały sztandar miłości anarchisty, żądnego pełni życia dla siebie i dla wolnych braci, życia nieświadomego żadnych praw, ani boskich ani ludzkich. "Człowiek dąży do miłości i do tego mu wcale nie trzeba nakazu" — "moraliści uważają wszelki czyn moralny za coś tak przeciwnego naturze ludzkiej, ie wielką zasługą mianują każdy dobry postępek, i dlatego to z braterstwa czynią obowiązek w rodzaju zachowania postów, utrapień ciała. Ostatnia to forma religii niewolnictwa, oparta na rozdwojeniu społeczeństwa i człowieka, na ich domniemanym antagonizmie. Dopóki z jednej strony będzie Archanioł-braterstwo, z drugiej Lucyfer-egoizm, będzie rząd, by ich godzić i trzymać za cugle; będą sędziowie, by karać; kaci by zgładzać; kościół, by błagać Boga o przebaczenie, Bóg, by strach szerzyć, komisarz policyjny, by sadzać do kozy". Z goryczą ale i z wiarą rzucał geniusz Hercena ziarno w przyszłość, świadomy wichru, który ziarno to w nieznaną przestrzeń czasu unosił; intuicya kapłana czy niła go dla mających uszy do słuchania prorokiem. Pokolenie współczesne wszakże podjęło mrówczą pracę uwłaszczania niewolnych, rozwoju intelektualnego, świadomienia własnego ja. Radośnie dźwięczały im w uszach rzucone wiekowi słowa Goethego:

Höchstes Glück der Erdenkinder
Ist nur die Persönlichkeit!

i święcąc narodziny nowego boga racyonalistycznego indywidualizmu, obojętnie mijali bolesny dramat londyńskiego wygnańca, dramat odwieczny ludzkości —

Der Mensch ist nicht geboren frei zu sein...

Materyałizujące się pojęcie wolności szybką drogą zmierzało do stworzenia wspólnego obcowania tych, których Hercen widział po stronie Lucyfera. Jeszcze nie wyrzucił Dostojewski strasznego wyrazu Króla-Ducha: "czełowiekonienawistniczestwo" (nienawiść człowieka do człowieka), gdy Hercen przeczuwając go, walczył z rozdwojeniem, nieubłaganie logicznie rosnącem. Coraz pilniej i zazdrośnie przyglądał się budującym naród na zasadach miłości słowianofilom.

Mistycy, dla których cała reforma Piotra była dziełem Antychrysta, gniotącem rozwój naturalny wolnego gminnego obcowania, wolnej zasady narodowej, wolnego miłującego ducha — właściwie blizcy byli marzeniom społecznym Hercena i Ogarewa, lecz idealizacya przeszłości przed-piotrowej i kult duszy ludu zamykał im oczy na cały przeciąg "okresu petersburskiego". Dla nich wolność żyła zawsze, żyła potencyalnie i pod zimną powłoką przemocą wdartej ze zgniłego Zachodu do "ziemi Chrystusowej" maszyny, o tysiącu potwor" nie regularnych śrub, co łomotem swym gwałciły martwotę pustki nadmorskiej, dźwigając z błot czarcią stolicą północy. Wierzyli, ie życie to tajemne bez żadnych objawów na zewnątrz trwa i wykwitnie w całym przepychu szczęścia po odarciu czasowych, brutalnych i ekzotycznych łachmanów biurokratyzmu. Wierzyli w nieprzerwany ciąg byzantynizmu, wolności prawosławnej. I wiara ta była ich największą, kapłańską mocą, najgłębszem oparciem.

Odczuł to Hercen i tak w pamiętnym r. 1861 słał z Londynu słowa pojednania: "Kirejewscy, Chomiakow i Aksakow zrobili swoje: wstrzymali rwącą się opinię publiczną i zmusili do zastanowienia wszystkich poważnych ludzi. Od nich rozpoczyna się przełom życia rosyjskiego. I gdy my to mówimy, sądzę, że nas nie można podejrzewać o stronniczość. Tak, byliśmy ich przeciwnikami, ale bardzo dziwnymi. Mieliśmy jedną miłość, lecz nie jednakową. I do ich serc i do naszych od lat wczesnych zapadło jedno silne, nieświadome, fizyologiczne i namiętne uczucie, które oni przyjęli za wspomnienie, my zaś za proroctwo — uczucie bezgranicznej, całe istnienie ogarniającej miłości do ludu rosyjskiego, do rosyjskiego układu umysłów. I jako Janus, lub orzeł dwugłowy, patrzyliśmy w róźne strony, podczas gdy serce biło w nas jedno i to samo. Oni całą swą czułość zwrócili ku uciśnionej matce. My byliśmy na ręku francuskiej guwernantki, późno dowiedzieliśmy się, iż  matką naszą nie ona, lecz popychadło chłopskie, a domyśliliśmy się tego i z podobieństwa rysów i dlatego, ie pieśni jej były nam bliższe od wodewilów; gorąco ją pokochaliśmy, ale życie jej było dla nas za ciasnem... "

W tym rzucie oka wstecz, rachunku sumienia rycerza i męczennika prawdy, najszczerszego z kapłanów-zachodowców, próżno szukać samookłamywanja i ułudy; Hercen zdołał zerwać więzy czasu i zlawszy tęsknoty swe z Królen-Duchem, w miłości ludu widział proroctwo.

Tak: "pokochaliśmy ją, ale życie jej było dla nas za ciasnem".

Więc "zapadnicy" w cyklopowej pracy rozpierali ogromne złomy zawalających drogę głazów. Tytanów wydali. Ruch ten, który skupił w sobie ideę wyzwoleńczą, wszystkie budownicze, twórcze siły wydajne, przez dziwną, ale i proroczą ironię losu został ochrzczony mianem nihilizmu. Termin nie nowy; wynaleziono go jeszcze w latach 2O-ch, przed Bazarowem Turgeniewa, przed Pisarewem, a negacyjne pierwiastki jego pojęcia tkwią jeszcze w XVII i XVIII w. — nihilistami wszak byli ówcześni sektanci i raskolnicy, owi "słowianofile z nastroju" jak ich nazywał Hercen. Zatem nihilistycznem jest i wschodnie źródło ezoterycznego, patryarchalnego prądu życia Króla Ducha, któremu zachodowcy odlewali formę "anarchistycznego komunizmu" (Bakunin, Hercen, Ogarew).

Czem ie był ów osławiony w Europie rosyjski nihilizm? niczem innem, jak tylko jednym z przemijających kształtów, w jaki się oblekła idea konkretnego wyzwolenia. A więc był walką w imię bezwzględnego indywidualizmu, walką o wyzwolenie myśli z więzów wszystkich tradycyi, dalej walką o wyzwolenie klas pracujących z ekonomicznej niewoli. Nazwę swą specyalną, tak egzotycznie brzmiącą, otrzymał za charakter negacyjny, bynajmniej nie będąc jeszcze destrukcyjnym. "Nihilizm nie przemienia czegoś w nic" — mówił Hercen — "lecz wykazuje iż to nic, brane za coś, jest złudzeniem optycznem i ie każda prawda, choćby najbardziej przecząca fantastycznym wyobrażeniom, jest od nich zdrowszą i w każdym razie obowiązującą". Był ruchem zdrowym, nieskończenie wiele obiecującym, nim logika Króla Ducha nie zmusiła go do przesiania przez sito demonicznych zwątpień wszelkich zdobytych prawd kosmicznych, ludzkich i narodowych. Idea musu nie miała dlań cienia metafizyki dziejowej; był bratem rodzonym ogólnoeuropejskiego postępu idei indywidualistycznych i socyalnych, w dalszym rozwoju pod różnymi nazwami korzył się przed ideą musu marksizmu. W fazie powstawania negował w imię wolności osobistej wszystkie ograniczenia nakładane na człowieka przez społeczeństwo, rodzinę, religię. W przeciwieństwie do słowianofilstwa, które stało się despotycznie reakcyjnem, wynalazłszy oporę w moralnej wolności — nihilizm był reakcya przeciw współczesnemu despotyzmowi moralnemu, który gniótł jednostkę w jej prywatnem, intymnem życiu.

Pozostając formalnie negacyjnym w istocie swej był nihilizm pierwotnie konstrukcyjnym; buntowniczy duch jego wygniótł przedewszystkiem z umysłów religię, jakby na sprawdzenie słów Hercena, iż niema kraju bardziej ateistycznego od Rosyi. Wśród pierwszych nihilistów, jak Czaadajew — negujących ryczałtowo całe życie rosyjskie, nie wskazujących mu wyjścia — poszukiwanie religijne zbyt było silnem, by je mogły wyprzeć materyalistyczne teorye współczesnego krytycyzmu; pęd indywidualny gnał ich do zdobycia nowych form, nawet częstokroć wbrew osobistym najdroższym tradycyom. W  znanym liście do Szellinga Czaadajew pisał: "My rosyanie od wieków byliśmy ludźmi spokojnymi, a umysły nasze były pokorne. Tak wychowała nas nasza cerkiew; biada nam, jeśli złamiemy wiarę w jej mądrą naukę — jej winni jesteśmy najlepsze cechy narodowe, swoją wielkość, znaczenie w świecie. Drogi nasze nie te, po których idą inne narody", — jednak (i nie on jeden) przychylił się ku katolicyzmowi, składając w ten sposób żywy hołd ideom i zasadom życiowym Zachodu. Daleki od realizmu Czaadajew romantyk spuścizny duchowej przyjaciołom nie zostawił innej, jak credo quia absurdum; jakieś wyzute z wiary, konające "laboremus!" dla zapełnienia pustki życia religijnego. Geniusz współczesnego Puszkina posiadłszy w niezmiernie rozłożystej duszy obydwie kultury, przedziwnie i bez tragicznego rozdwojenia je łączył, jako indywidualista z bożej łaski, zrzucający w wyzwalaniu siebie strzępy doczesnych teoretycznych dociekań i zwątpień. Wielka potęga miłości życia przeważyła nad przeżyciem pokutującego byronisty, i poeta przemawiał do przyjaciół:

Nie chcą, przyjaciele moi, umierać

Chcę żyć by myśleć i cierpieć — uświadamiając sobie i im kapłaństwo z sarniego Życia płynące. Ale to równie dostojne jak wyniosłe podjęcie na barkach ciężaru przeznaczeniowego, jako zadanie twórczego arystokratycznego geniusza, prędko stopniało w potoku demokratycznej lawy potęgującego się socyalnego przeczulenia. Zarówno beznadziejna, misternie subtelna liryka Lermontowa, piętnująca pokolenie współczesne, jak straszne obrazy ludu w "Martwych duszach" Gogola, wstrząsały złowrogo posadzką sali, w której do uczty przy mierzą nakrywano. Jak drobny bies nudy, Obłomow (Gonczarowa) rozwaliwszy się w fotelu pańszczyźnianym założył cynicznie nogi na stół biesiadniczy.

Więc nihilizm dojrzewał — widziano iż Czaadajew miał racyę. Niekażdy jednak miał czas na głębokie wewnętrzne szukanie; dlatego to nihilizm (przybierając różne nazwy, jak materyalizm, realizm, pozytywizm) parł naprzód młodą falangę utalentowanych pisarzy, drobnych, mrówczych kapłanów wolności konkretnej. Chrześcianstwa oczywiście nie obalił, lecz zobojętnił względem wszelkiej religii, a to drogą propagandy tłomaczeń odnośnych dzieł, jak Saint-Simon'a, Fourier, Louis Blanc, Proudhona, Ovena, it.p., szczególny nacisk kładąc na wytrzebianie nadprzyrodzoności z pojęć. Bądź legalnie (do czasu) w mglistej formie "ezopowego języka", bądź w litografowanych odbitkach rozchodziły się tysiące egzemplarzy "Kraft und Stoff", a büchnerowskie zasady znajdowały również legiony ustnych szerzycieli. Obrońcy prawosławia z powołania na twardy natrafili orzech — zdeprawowane do gruntu duchowieństwo nie zdołało stawić oporu propagandzie opartego na ostatnich wynikach nauki materyalizmu; rząd wobec ruchu czysto intelektualnego czuł się początkowo zupełnie bezsilnym.

Dojrzałym widział się nihilizm w przebóstwieniu, do którego dążyły drogi ateizmu i anarchizmu. Jako rosyjska forma antropocentryzmu Feuerbacha, ateizm np. Bakunina był dyalektycznym, typowo zachodnim, i zaledwie słabym zwiastunem groźnego antyteizmu Dostojewskiego. Gdy Bakunin przedstawiał do rozważenia "teologiczny" dylemat: "Dieu est, donc l'homme est esclave. L'homme est libre, donc il n'ya point de Dieu. — Je defie qui que ce soit de sortir de ce cercle et maintenant choisissons " — z niedowierzaniem przysłucha wał się słowom tym nihilista Król-Duch, nie widząc w dyalektyce wyzwalania się ukochanego buntu i potęgi niszczenia. Nie było mistyki; wygasło życie ducha, bo głos kapłański Hercena samotnie brzmiał z wy gnania, a zanim inny, wielki mag nadszedł, tryumfował Bazarów Turgeniewa, jako wielki i ochrzczony nihilista; popularyzował go, przetwarzał i zaszczepiał wielki budziciel ducha analitycznego, krytyk Pisarew.

Na czem polegał urok postaci Bazarowa? Wyłącznie na potędze bezwzględnej, kategorycznej negacyi. "Wówczas będę gotów zgodzić się z panem, gdy mi pan przedłoży choć jedną ustawę współczesnego naszego życia, rodzinnego lub społecznego, która by nie domagała się zupełnej i nieubłaganej negacyi". Skrajność z jaką w przeprowadzaniu niszczycielskich myśli dochodził do nowej absurdalnej ortodoksyi, budziła zachwyt we współczesnych młodych, a w nich tylko tkwiła siła, oni jedni świadomie żyli z Królem Duchem. Dla nich, jak dla Bazarowa, natura stawała się dostawczynią materyału dla chemii i technologii — "natura nie świątynia, lecz laboratoryum, i człowiek w niem jest robotnikiem", głosił prostolinijny nihilista, od negowania zasad konsekwentnie dochodzący do zaprzeczenia naturalnych popędów organicznych, natury własnej, ludzkiej; toteż te przez zemstę zmieniły go wreszcie w wal' czącego ze zmysłami ascetę. Turgeniewowi bowiem zależało na sprowadzeniu nihilisty ateisty do absurdu. Ale Bazarów zmodyfikowany przez wszechwładnego Pisarewa stał się ostatnim wyrazem moralnej teoryi najwyższego egoizmu, co wyrzekłszy się wszystkich przesądów społeczeństwa zdobywa wolność i możność użycia życia. "Myślący realista" lat 6och, epoki "pisarewszczyny", przejętej pogardą dla wygasającego zresztą typu Obłomowa, odrzucił idealistyczny kult abstrakcyjnego pojęcia ludu, w które wkładano na kilkanaście lat przedtem własną treść, szereg idealnych cech moralnych, przeciwstawiając je grzechom i wadom warstw inteligentnych. Zdobywszy reformę, ani myślał o analizie ludu; patrzył nań z góry, jak na tępe, bezrozumne stado baranów, i cały ratunek widział we własnej trzeźwości. Pracy się nie bał i pojmował ją organicznie; myślał o budowaniu pożytecznem, pozytywnem. Wszakże Bazarow negując poetę — uznaje  chemika; neguje naukę wogóle (t.j.filozofię) — ale uznaje nauki. Uważa, ie negacyą jest najpożyteczniejszą rzeczą, a więc uznaje pożyteczność; odrzuca naturę jako świątynię, lecz widzi w niej laboratoryum, pracownię; wreszcie przecząc sztuce, korzy się przed wiedzą. Nihilizm konstrukcyjny równał się pracy organicznej i dewizą jego było: "tylko ten, kto pracuje, ma prawo na istnienie. Pasożytnictwo społeczne powinno być zniszczonem w zarodku, a pasożyty ukarane pogardą i pozbawione możności życia". Nic innego nie głosił wódz — Pisarew, a jednak nie odczuwając tragizmu słów własnych, tak wykładał Bazarowa: "Ludzie dzisiejsi nie miotają się na strony, nie szukają niczego, do niczego się nie biorą, nie zawierają żadnych kompromisów, w niczem nie pokładają nadziei. W istocie rzeczy, są tak samo bezsilni, jak Rudin* , ale świadomi swej bezsilności nie machają już rękami. "Ja nie mogę działać  obecnie — myśli o sobie każdy z tych różnych ludzi — nie będę nawet próbował; gardzę wszystkiem co mię otacza, i nie będę pogardy swej ukrywał. Do walki ze złem wyruszę wówczas, gdy poczuję się silnym. Do tego czasu źyć będę sam sobie, jak się da, nie godząc się z panującem złem, i nie dając mu nad sobą żadnej władzy. Jestem obcym wśród istniejącego porządku rzeczy i nic mię on nie obchodzi". Zdawało by się, że w słowach tych wytycznych Pisarew jest szczerszy niżby chciał. Sceptycyzm względem epoki i pokolenia współczesnych przyjmuje charakter szerszy, sceptycyzmu ezoterycznego wogóle; jest rzeczą pewną, ie w tych słowach wodza nihilizmu ówczesnego, t.j. racyonalizmu i krytycyzmu, uświadomiła się jedna z faz życia Króla Ducha, jego niszczycielstwo w potencyalnej swej formie: obojętności "czełowiekonienawistnika".

Filary "krytyki publicystycznej" lat 60tych wszakże dalecy byli od zastanowienia się nad stosunkiem swym do dziejów Ducha narodu. Przekleństwo posłali w stronę metafizyki, mesyanizmu, mistyków. Król Duch!.. nie było chyba komiczniejszego pojęcia dla "myślących realistów Pisarewa i Dobroliubowa i "burzyciela estetyki" Czernyszewskiego, którzy na barkach swych most dla emancypacyi ducha ludzkiego, obywatelskiego wznosili. W rosnącym krytycyzmie Pisarewa znać przejęcie się własną rolą kapłaństwa, kult dla żywego słowa; żywego — ale tylko pożytecznego, w znaczeniu teoryi utylitaryzmu Milla. Dlatego tez literaturze powieściowej, która grała oddawna rolę sumienia, stawia Pisarew wymagania niezwykle surowe: "Anglicy obok Dickensa, Tackeray'a, Bolvera i Eliota mają J. S. Milla, francuzi obok powieściopisarzy — publicystów i socyalistów, ale u nas ogólna summa myśli o społeczeństwie, o jednostce ludzkiej, o stosunkach towarzyskich, rodzinnych i społecznych skupiła się w literaturze pięknej i krytyce dzieł sztuki; niemamy osobnej filozofii moralnej, niemamy nauk społecznych, a więc wszystkiego tego trzeba szukać w dziełach sztuki". I z goryczą i z żółcią rzuca w twarz współczesnym "wierszorobom" (a do nich zalicza.  Feta, Meja, Połońskiego (!) , Szczerbinę i in.) — hamletowskie: słowa, słowa, słowa!... Do nazywania siebie artystami mają to samo prawo, co modystka, która wymyśliła nowe uczesanie. Gonczarow w "Obłomowie" jest frazesowiczem, i napróżno usiłuje rozciąć węzeł Gordyasza, nad którym pracowali powołani działacze przez lat dziesiątki. Uznanie ma jedynie dla dwóch apostołów emancypacyi w powieści: Turgeniewa-idealisty i Pisemskiego-realisty; w nich widzi zderzenie ogólnoludzkiego żywiołu z Domostrojem; wyszli cało, bo wolni od kultu patryarchalności nie dali się przekupić blaskom cywilizacyi, cuda czyniącej w Anglji i Ameryce. Surowy purysta, oczyszczając z plewy współczesność, niejednokrotnie powraca do postaci jednego z ostatnich epigonów bierności Oniegino-byronowskiej — turgieniewskiego Rudina, którego wprost organicznie nienawidzi. Umiera Rudin wspaniale, ale całe życie jego jest niczem innem, jak długim szeregiem samookłamywań, rozczarowań, baniek mydlanych i miraży. Z całą stanowczością zalicza Rudina do pokolenia "wczorajszego", choć w twórczości autora "Ojców i dzieci" zbliżonym on jest bardziej do tych ostatnich, t.j. do pokolenia współczesnego. "Pokolenie Rudina — hegeliańczycy, troszczący się jedynie o systematyczność swych idei, o tajemniczy urok frazesów, godzili nas z nonsensami życia,  tłómaczyli różnymi wyższymi poglądami, i całe życie mówiąc o jakichś dążeniach, nie ruszali się z miejsca, i nie umieli zmienić na lepsze nawet zasad ustroju domowego!" Dlatego zerwać z nich otaczającą skroń aureolę było koniecznością i zasługą tej miary co dzieło Cervantesa, grzebiące w karykaturze i zapomnieniu rycerskie romanse. Na "Obłomowszczyźnie", "Maniłowszczyźnie" i Rudinie stawia Pisarew śpiżowe amen.

Wszystkie prądy ewolucyjne wieku zamknęły się w nihilizmie. Emancypacya jednostki zapoczęta przez młodzież wojskową jeszcze za wojn napoleońskich w powie wie zachodniego liberalizmu, i "narodniczestwo", którego największe arcydzieła znacznie wcześniej od nihilizmu się ukazały ("Anton Goremyka" Grigorowicza, " Pamiętniki myśliwego" Turgeniewa) i obywatelski ogień wierszy Niekrasowa, lub artykułów Bielińskiego z lat 40-ch, i cała męczeńska twórczość wygnanego autora "Kto winien?". I ta główna idea wyzwoleńcza zachodowców, konkretna idea Radiszczewa, co przemęczyła skruchą, pięściami w piersi biła wszystkich szlachetnych przez cały ciąg panowania Mikołaja — którą i Puszkin przebolał w wierszu "Wieś", i Gogol w "Martwych duszach", i Lermontow w liryce, i Ostrowski w dramatach, i tylu innych, co "przysięgę Hanibala" za Turgeniewem złożyli, kończąc na bohaterze powieści Czernyszewskiego Rachmetowie, któremu fantazya pokutnika kazała sypiać na gwoździach — święci wreszcie chwałę zwycięstwa. Zwiastuje je cecha współczesnej psychologii inteligencyi, przodującej ruchowi: napięcie nerwowe, oczekiwanie czegoś niezwykłego, jak pisał np. Kawelin: "jeśli pięć lub sześć lat tak się przeciągnie, to opinia publiczna, potężna i oświecona, ukształtuje się i hańba niedawnego ieszcze bezprawia choć trochę będzie zatartą". Rozczarowania poreformowego oczywiście nikt nie był naówczas, w końcu lat 50-ch, świadomym.

"Nowa" inteligencya, pełna woli do życia, zreformowana wewnętrznie, bo szeregi jej zapełniali przeważnie t. z. "raznoczyńcy", przez usta Czernyszewskiego przemawiała w hymnach optymizmu. "Piękno to życie" — było formułą "żywych", których wzywał okrzykiem "vivos voco!" londyński "Dzwon" Hercena. Życie jest pięknem, bowiem przynosi człowiekowi rozkosze szczęścia, od niego tylko zależne. Świadomi sił własnych, ufni w zdobycie szczęścia bez pomocy niczyjej, nie bacząc na melancholijną szlachtę pokutniczą, ateiści rosyjscy dochodzili do nowego idealizmu.

Do ruchu "narodniczestwa", czyli "chodzenia w lud", do "mesyanistów socyalizmu" wrócimy jeszcze. Bieg jego daje się już teraz przewidzieć: począwszy w latach 60-ch od budowania świątyni Rozumu i postepu, w pracy tej mozolnej, czarnej i rygorycznej przechodzą nihiliści z gruntu intelektualizmu na podatną glinę ewolucyi społecznej, niemożliwej w Rosyi bez rewolucyi politycznej. Nihilizmu pojęcie istotne ziszcza się w terorze.

Na takiem tle placówkę zajmuje najgłębszy ezoteryczny geniusz Rosyi, mistyk-mesyanista i wielki tragik ateizmu — Teodor Dostojewski.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KRZYK ŚWIADOMOŚCI. — DOSTOJEWSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BOHATEROWIE GAŚNIENIA..

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OGIEŃ CZŁOWIEKA-BOGA,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej