Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

PRZEMOWA TŁÓMACZA

REJESTR PRZEDMIOTÓW.

OPIEKUN UBOGICH.

§ II.

§. III.

§. IV.

§. V.

§. V.

§. VII.

§. V.III

§. IX. I OSTATNI.

OPIEKUN UBOGICH

Pismo uwieńczone od akademii liońskiey jako odpowiedź na podane przez nią do rozwiązania zagadnienie następujące:

Gérando Joseph Marie

"Wskazać sposoby przekonania się o prawdziwem ubóstwie, i uczynienia iałmużny użyteczną dającym i odbierającym."

Ta miłość bliźniego naymniey iest
godną tego Imienia, która złota tylko udziela.

PRZEMOWA TŁÓMACZA

* * *

Zapytanie podane w Ru 1821 przez Akademią Liońska do rozwiązania przynosi rzetelny zaszczyt tey Akademii, tylu ludźmi znakomitemi i dziełami sławney, iż osądziła za godne poszukiwań swoich to , co się dotyczę naybliżey interesu ludzkości, co się tyczę ubóstwa i nędzy, tey Męski przywiązaney do stanu społeczeństw ludzkich. Uważała zaś ten przedmiot nie w względzie politycznym, nie w względzie pożytków przemijających, ale w moralnym, w względzie zaszczycaiącym ludzkość skłonioną do ratunku podobnych sobie istot, w względzie cnoty wyższym nad znikome korzyści.

Rozwiązanie tego zagadnienia zadanem iest powszechnie, i iest interesem równie dającyoh iak odbieraiących. Czyiegoż bowiem natchnienia litości nie wstrzymała boiaźń omyłki? Kto prawdziwie godzien pomocy nie iest często policzony w liczbie zwodziciela? któryż człowiek dobroczynny nie chciałby naylepiey użyć swoich dobrodzieystw? Sposób podany od Autora nie iest zaiste nowym, ale iaśnie wyłożonym i dowiedzionym.

Pismo to, którego tłomaczenie daiemy, pełne prawdziwey Filozofii, mimo swey szczupłości rozwiia ten przedmiot tak zupełnie sposobem obeymuiącym wszystko, iż mimo obszernych dzieł w względzie ubóstwa pisanych, zdaie się, iż brakowało rozbioru tak dokładnego i tak użytecznego, w sposobie tak przemawiaiącym do serca , a któreby prowadzić mogło skłonionych do litości, drogą prawdziwą w poznawaniu ubóstwa, w stosowaniu dobrodziejstw do potrzeb i do rzetelney użyteczności dla samych ubogich. I w tym względzie staie się bardzo użyteczną skazówką tak dla szczególnych osób, iak dla stowarzyszeń dobroczynnych.

Autorem odpowiedzi iest Józef Maria, Degerando Członek Akademii Francuskiey, Radca Stanu za przeszłego i za teraźnieyszego panowania we Francyi, którego słusznie uważać można iak iednego z pierwszych naszego wieku Filozofow. Autor sławney rozprawy, która go dała poznać z podziwieniem uczonemu światu " O znakach i sztuce myślenia w ich wzaiemnych stosunkach" uwieńczone y przez akademia Francuską, toż Autor wielce cenionego w uczonym świecie i ważnego dzieła: Historya porównana Systematów Filozofii: (dzieła dotąd za naylepsze w tym przedmiocie uważanego) i wielu dzieł innych. Nie sadził on, aby zapytanie to nie miało bydź godnem odpowiedzi iego, a rozprawa przezeń wydana godna Autora i przedmiotu zaszczyca umysł i serce Autora Filozofa.

Co do wniosku, który Autor sądzi za istotny dla towarzystw trudniących się użyciem ofiar: aby wzywały do Opieki szczególnych Familii, osoby dobroczynne zdolne poświecić się usłudze ludzkości i czynney miłości bliźniego, pismo iego, iak sam skromnie w przedmowie wyraża, iest tylko rozwinięciem, a raczey kommentarzem ustawy wy dane y we Francyi w Ru 1819 przez Ludwika XVIII, urządzaiącey Administracyę ogólną ofiar na rzecz ubogich i biur dobroczynności vp każdym Cyrkule Paryża, organizowanych sposobem przez Autora podanym, z wezwaniem oraz licznych Członków przybranych do dobrowolney ubogich opieki. To więc, co tu rozwija, iest iuż w skutku zaprowadzone, nie iest zatem niepodobnem.

Wydawca w naszym ięzyku pisma iego sądzić się będzie obficie wynadgrodzonym; iezeli to pismo zdoła się przyłożyć do wprowadzenia u nas tak chwalebnego zwyczaiu; iezeli przyniesie iakowy użytek dla dobroczynnych osób.

* * *

REJESTR PRZEDMIOTÓW.

§ I Uwagi przedwstępne Zasady, istotne cele i znamie prawdziwey miłości bliźniego.

§ II. O znamionach różniących prawdziwe od fałszywego ubóstwa. ... 10.

§ III. O podziale ubóstwa na klassy, i o udzielaniu wsparcia ... 22.

§ IV. Ci którzy się przykładaią darami, maią. Mieć uczesnictwo w dochodzeniu i w klassyfikacyi ubogich ... 35.

§ V. Jakim sposobem to stowarzyszenie czyni Jałmużnę użyteczną dawcy ... 44

§ VI. O Edukacyi ubogich ... 51

§ VII. O Instytutach dla chorych, dla kaleków, dla podrzutków i dla starców ... 62

§ VIII. O Instytutach maiących na celu dostarczanie roboty ubogim mogącym pracować. ... 75.

§ IX. i ostatni. — O zgodności w Administracyi powszechnych pomocy, i iakim sposobem może bydź do skutku przywiedzione Systema, które tu się podaie. ... 86

* * *

OPIEKUN UBOGICH.

* * *

§ I.

Uwagi przedwstępne. Zasady, istotne cele i znamie prawdziwey miłości bliźniego.

Człowiek lekkomyślny w nierówności stanów między ludźmi widzi tylko grę losu przychylną dla iednych, niepomyślną dla drugich; Napółfilozof widzi w tem nierząd, o który oskarża opatrzność; lecz prawdziwie mądry podnosi się do wyższych i sprawiedliwszych myśli: widzi on w tey samey nierówności ieden z zamiarów opatrzności przy utworzeniu świata moralnego; tego świata, który iest poprzednikiem lepszego i gdzie cnota wezwana iest na mistrzynią do przodkowania naszemu wychowaniu ziemskiemu. Uwalać można troiaki stan składaiących społeczeństwo ludzkie: stan bogactwa, mierności i niedostatku.

Mierność ma nieiako własny zawód, tym iest praca; a praca ma także swoię moralność. Bogactwo i ubóstwo powołane są do zbliżenia się ku sobie przez nieiakie skoiarzenie wzajemnych potrzeb, należące do moralności daleko wyższey.

Ztąd wypływaią dwie zasady czyli powody czynności, które sprawuią ruch w całem społeczeństwie.

Usiłowania pracy i zamiana iey płodów utrzymują siły fizyczne, czynność umysłową, podniecaią wzrost sztuk i umieiętności, rozszerzaią światło, iednoczą ludzi handlem, zachowuią godność osobistą człowieka czuciem niepodległości, strzegą od wad, broniąc od próżnowania. Lecz gdyby stan ten był iedyny, rachuba, interes materyalny, mogłyby przeważyć i prawie wyłącznie panować w spółeczeństwie ludzkiem, a porządek świata niestałby się wtedy niczem więcey iak przemyślnym Egoizmem.

Prócz tego: iak z jedney strony z pracy szczęśliwey lub zręczney rozwiia się nakształt owocu bogactwo przynoszące pokóy i zbytek; tak z drugiey, z teyże pracy nieszczęśliwcy lub nieskuteczney dla nieprzezwyciężonych przeszkód i przypadków wyradza się ubóstwo i nędza, nie znayduiące w sobie źródła ratunku.

Te więc dwa skutki tak. nierówne pracy, te dwie ostateczności nawzaiem zbliżone są ku sobie i sprowadzone pociągiem zacnieyszym i szczytnym: pociągiem świętey ludzkości. Nędza czuie potrzebę pomocy.. Gdzie iey szukać będzie? spieszy do podobney sobie istoty iuż nie po zamianę iakową, gdzie każdy walczy o twoie i moie, lecz aby wynurzyć dotkliwe cierpienia i znaleść ratunek. Udaie się do serca brata, przyiaciela którego mu niebo dało; wzywa i odbiera, i właśnie dla tego że odbiera dar, że ten dar iest dobrowolny i bezinteresowny, rodzi się z tąd, tak iest rodzi się to czucie wdzięczności, które w swoich czystych i słodkich wzruszeniach ma także własną godność. Bogaty nawzaiem obudzony iest ze snu letargicznego, który miał się stać snem śmiertelnym. Litość iak promień Niebios obiawiła mu w dostatkach iego skarb mu dotąd nieznany: skarb ieden rzetelny który posiadał. Doznał iuż niebieskiey rozkoszy pochodzącey z wielkomyślności: im więcey iey doświadczył; tem więcey chce używać, i żeby iey kosztował w całey czystości, unika, nawet kryie się przed wdzięcznością. Zasłona świetna i zwodnicza ukrywaiąca dotąd przednim srogi stan niedoli przywiązaney do znikomego bytu naszego na ziemi, iuż na pół odsunięta, ieżeli niezupełnie przed oczami iego iest rozdartą: ten pociąg, to natchnienie ludzkości, które sprawia, iż cierpi w bliznim, iż ma udział w dolegliwości iego, uczyniły i dla niego naukę nieszczęścia korzystną. Czyż on sam nie dozna kiedyś mąk boleści i udręczeń sroższych może nad ubóstwo? Czyż z łona dostatków w godzinach okrutnych nie będzie sam wzywał politowania ? Tak więc porządek i zgoda w stosunkach między stanami iest przywrócona, a przywrócona (iak przynależy w świecie moralnym) przez czyn cnotliwy. Podobnież w porządku fizycznym niebo dobroczynną rosą powraca ziemi wodę od niey pożyczoną. Bogacz i ubogi iak dway współziomkowie, spotykający się w podróży na ziemi obcey, poznaią się i ściskaią.

Uważmy tylko dobrze, a może postrzeżemy w tem rozporządzeniu tego samego ducha, który ustanowił różnicę wieku między ludźmi, który kierował następstwem i powiązaniem się pokoleń, który wezwał wiek doyrzały do opieki nad wiekiem niemowlęcym, i oddał dziecinne lata pod kierunek doyrzałych. Ten sam duch ieszcze, co przygotował ten urok związku między osobami płci różney, i sprawił iż iedna strona wzywa opieki i pomocy, a druga wdzięku i czułości, Postrzeżemy go nawet w heroizmie rycerskim; bo bronić iest to dawać i poświęcać życie za słabszych. Tak więc szczęście udzielania i odbierania iest sekretem i życiem świata moralnego.

Łatwo iest poiąć, iż między dwoma ostatecznościami stawiając mierność nie chcieliśmy ią wyłączać z uczesnictwa dobrodzieystw: wszakże ze 3ch stanów żaden nie iest ścisłe odgraniczony od dwóch innych; niemasz bogatego coby nie odebrał, ani ubogiego coby udzielić nie mógł. I tak bydź powinno, aby każdy w rożnych stosunkach był uczesnikiem tey zamiany dobrodzieystw; ponieważ ona iest drogą naszego udoskonalenia. Chcieliśmy tylko okazać: iż ta szlachetna zamiana naywyraźniey się okazuie między dwoma ostatecznościami; chcieliśmy dać poznać: iż trzy tylko sposoby składaią związek między ludźmi, to iest: udzielać, odbierać, zamieniać. Ten ostatni daie się domyślać równości w miernym stanie, dwie drugie nierówności między potrzebą a zbytkiem.

Nieład pozorny byłby rzetelnym, gdyby sama praca na ziemi służyła do zadosyć czynienia potrzebom, i gdyby wtedy niedostatek niezdolny zaspokoić siebie i obficie obdarzona nieczynność znalazły się obok siebie bez żadney z sobą styczności. Lecz litość zesłana iest z niebios dla spoienia związku który się zdawał bydź zerwany. Poruszenie litości powinno bydź bez wątpienia dobrowolne i niepodległe, a to aby było rzetelnie moralnem: i w tem to właśnie obiawia się opatrzność. Trzeba iżby każdy mógł odmówić, aby dar stal się zasługą. Z tąd wypływa, iż rzeczą iest nieuchronną, że muszą się znaleść serca twarde, uporne w odmowie obok dusz wspaniałych. Nayczystszy obraz Bóstwa aa ziemi, dobroć zstępuie, aby przywrócić zewnątrz porządek towarzyski, a wewnątrz pokóy duszy naszey.

Nieszczęście iest wielką i trudną, lecz przemiiaiącą szkołą; pomyślność niebespieczną w podróży opoką; cnota prowadzona przez ludzkość staie wpośrodku, a za iey pośrednictwem cierpienie przebyte staie się dobrodzieystwem, a zwyciężone niebezpieczeństwo tryumfem.

I niechay nikt nie mówi, iż to iest hipotezą, czczą teoryą, spekulacyą mistyczną, odwołuię się do tych wszystkich których w czasie burzy powszechney dotknęła przeciwność, któż iest ten między nami, co nie doznał cierpień i ubóstwa? Jestże kto co nie znalazł przytułku i pomocy może u osób wcale obcych? Odbieraliśmy często pomoc od ludzi posiadaiących ledwie pierwsze potrzeby; doświadczaliśmy gościnności pod strzechą; widzieliśmy lituiące się serca tych, któremi może dawniey wzgardzała lekkomyślna próżność nasza; wtedy poięliśmy (i biada temu kto nie poiął) iaki iest związek święty tworzący się między nieszczęściem i wspaniałością; doświadczyliśmy tey pociechy niebieskiey, iaką wlewa w serce zasmucone iedno spoyrzenie czuie i litościwe; mogliśmy także z naszey strony wspomagać, dzielić się z współnieszczęśliwemi. Ż tey więc wielkiey i surowey szkoły powinniśmy byli wyiść... i pewnie wyszliśmy lepszemi, ieżeliśmy przez lekkomyślność niegodną przebaczenia nieodrzucali tak wysokich nauk.

Prożno wymowny autor Emila wystawi przeciw tomu co mówie obraz tych ludów, które pozbawione naszych sztuk i wolne od naszego zbytku, wprostocie swoich obyczaiów znayduią zasadę równości towarzyskiey. Lecz trzeba widzieć te ludy nie w malowidłach romantycznych, ale w historyi i w opisach podróżuiących. Właśnie dla tego, że ich cywilizacya iest niedoskonałą, ich moralność mniey iest rozwiniętą, ich czułość mniey żywą i mniey oczyszczoną. Porządek towarzyski spoczywa tara na inney zasadzie, prostszey i mniey wyniosłey, mniey tam cierpień; ho tez mniey byłoby pomocy. Stan maiątków iest tam iednakowy; bo tez natchnienia zbliżaiące ludzi nie wystarczyłyby do połączenia dwóch stanów ostatecznych. Lecz skoro skład towarzyski czyni nowe kroki ku swemu rozwinięciu, iednostayność znika, równość się zrywa: ale też razem światło wzrasta i rozszerza się, uczucia moralne nabywaią nowey dzielności, przepaści nędzy są otwarte, ludzkość staie aby ie napełnić i zrównać. Ty więc, którego widok teoretyczny cierpień podobnego tobie człowieka przywodzi do oskarżania opatrzności, pozwól się zmiękczyć, idź pocieszyć, wspomodz tego nieszczęśliwego, niech iego spoyrzenie spotka się z twoiem!... a opatrzność będzie usprawiedliwiona; niebędziesz oskarżał iey o twą własną winę, ona spuściła się na ciebie w dopełnieniu swoich zamiarów. Stosunek między rownemi, pierwszy stan towarzystwa, ma zapewne swoię chociaż ograniczoną i ściśnioną moralność, stosunek między możnym i słabym należący do wyższey cywilizacyi, znamienuie się moralnością doskonalszą; ponieważ iest zupełnie bezinteresowną: pierwsza ma swoię godność i szlachetność, druga szczytność; pierwsza zadosyć czyni stanowi obecnemu człowieka, druga obiawia iego przyszłość.

Zamiana iest związkiem w niepodległości wzaiemney; ale udzielać iest to kochać; odbierać iest uczyć się kochać, a w duszach delikatnych iest to iuż kochać i wiele.

Zamiar Opatrzności iest więc widocznym: chciała, aby naymilsza iak nayszlachetnieysza z cnot koiarzyła to przymierze; aby nieszczęście zostawało pod opieką pomyślności: ale chciała, aby całe społeczeństwo było urządzone iak iedna rodzina; aby w pierwszem iak w drugiey słaby należał do możnego tytułem adopcyi z tą tylko różnicą, iż prawo oycowskie iest dobrowolne w pierwszem, i że ubóstwo iest tem, czem iest dzieciństwo w drugiey. Bogaci! poznaycie i uczuycie więc godność, do iakiey wezwani iesteście! Lecz należy dobrze poiąć zacność waszego powołania! Opieka nie iest to przywiley ogólny, wyraz czczy, niemaiący żadnego wyszczególnionego obowiązku. Nie! wszystkie dzieci nie są dane w ogólności wszystkim rodzicom, idzie tu o opiekę osobistą, szczególną, bezpośrednią, każdy oyciec ma swego syna, a dziecie swego oyca. Poznay więc ieszcze raz godność twoię prawdziwą; nie iesteś powołany iedynie do szczodrobliwości, ale do opieki wolney i z własnego wyboru, ale rzetelney i czynney. Nie twego skarbu, twoiey raczey osoby, ciebie wzywaią do tak tkliwego urzędowania. Jeżeli nie uznajesz potrzeby tego obowiązku! póydź.... weydźmy na ten plac publiczny. Widzisz rusztowanie,... i nędznego który nań wstępuje? iest on twoim bratem, mogł bydź zacnym człowiekiem: był ubogim; może niedbałe szczodroty twoie spadły kiedy przypadkiem i na niego; ale nikt niemiał pieczy nad iego nauką, nad iego obyczaiami, nie pobudzał go do pracy: widział, iż można lekko nabydź potrzeb, powziął myśl zbogacenia się; z mnieyszych wad i występków przeszedł do zbrodni. Te same pieniędze, które otrzymał od ciebie skaziły moie chęć iego, może użył ich na nabycia narzędzi do zbrodni, odebrał życie temu którego chciał złupić, toż samo uczyniłby z tobą, gdybyś się był nadarzył pod iego razy. Ah! iest nędza duszy i umysłu nieszczęśliwsza od niedostatku i głodu: nie samey iałmużny ubogi potrzebuie i wzywa, lecz więcey pocieszyciela, przewodnika! Na co się przydadzą pieniądze ślepemu, ieżeli nie ma nikogo coby go mogł prowadzić. W większey liczbie ubodzy są ślepemi i miłość bliźniego naymniey iest godną tego imienia, ta, która udziela tylko złota.

Powtórzmy więc, iż nie iałmużna ale miłość szczera bliźniego iest celem zamiarów Opatrzności, powołaniem obdarzonych na ziemi, uzupełnieniem porządku świata moralnego. Jałmużna iest iednym z iey sposobów, ale nie iest iedynym, nie iest zawsze nayskutecznieyszym, często nawet sprzeciwia się, psuie skutek tey miłości; ieżeli nie iest przez nią kierowaną. Miłość iest wcale osobistą. Dar ogólny, pieniądz rzucony z wzgardą dla pozbycia się natręctwa, zapisany i ogłoszony dla podniety dumy, wystawy i chluby z fałszywcy dobroczynności nie iest zaiste owym związkiem prostym i świętym, który ma iednoczyć braci, iest to raczey opieranie się uczuciu ludzkości, iest to nikczemny i samolubny wstręt na widok nieszczęścia i że nie powiem dumne urąganie się z niedoli. Miłość bliźniego sama wyłącznie sprawia dobro rzetelne, iey troskliwość iest oświecona i przezorna, równie iak przyiazna i tkliwa, ona bada przed działaniem, czuwa, rozważa, zapuszcza wzrok swoy na przyszłość, zgłębia przyszłość, śledzi przyczyny, ogarnia wszelkie okoliczności, aby wsparła skuteczniey, łączy pieczą do darów, pociechy i rady z napomnieniem często i karaniem oycowskiem. O! przecudowne natchnienie, które ludziom nawet mniey obdarzonym od fortuny obiawia sposób i dozwala uczesnictwa w stowarzyszeniu się do dzieł dobroczynnych ludzi maiętnieyszych, przez przyięcie nayszlachetnieyszey, trudney lecz nayużytecznieyszey usługi, i przez nią zbogacenia się skarbem dobrych czynów.

Prawa cywilne będące tylko rozwinięciem i zastosowaniem wyraźnem (positive) praw moralności, w ścisłych postanowieniach swoich zapewniatą opiekę małoletnim i ta opieka iest obowiązująca (obacz artyk: Kodex Cywil:). Weydźmy w powod tego moralny, zgłębijmy go i zastosuymy te zasady w całey ich rozciągłości! Nieszczęście, nędza, nie iestże małoletnością (la minorité)? któż iey wyznaczy opiekuna? miłość bliźniego.

Te za tym widoki opatrzności, te natchnienia cnotliwe, przez które się obiawia, ucząc nas nietylko dobrze czynić, ale i tego co niemniey iest ważnem sposobu dobrze czynienia; wskazuią razem Administracyi publiczney prawdziwą drogę zaradzenia złemu, które dotyka społeczeństwo. Sztuka utworzenia i organizowania opieki dobrowolney, osobistey, bezpośredniey pomyślności nad nędzą iest istotą dobrey Administracyi w udzielaniu ofiar publicznych, iak iest istotną w dobroczynności prywatney. Tak wszystko z jednego źrodła wynika i łączy się z sobą. Świat społeczny iest tylko wypływem świata moralnego. Żałuymy tych co nie widzą w Administracyi iak tylko cyfry liczbowe; Geniusz iey prawdziwy przebywa w wyższey sferze. Ci tylko zrozumieją iey cel i władze, zaymą się iey duchem, zdziałuią rzeczy wielkie i użyteczne, których swą pochodnią moralność oświeca względem wysokich przeznaczeni ludzkości. Gdy wszelkie dobro, wszelkie dary pochodzą od Boga, do ludzi więc obdarzonych należy bydź iego Ministrami.

Zwięzłe rozwinięcie łych zasad węgielnych iest przedmiotem tego pisma. Postawieni na tym punkcie spostrzeżemy iż z opieki dobrowolney, osobistey i bezpośrednicy rodzą się iedynie sposoby rozpoznania prawdziwego ubostwa, sposoby wspierania go, i uczynienia iałmużny rzetelnie użyteczną iey dawcy. Zasada ta tak iest płodną, iż dosyć będzie skazać tylko zastosowania, aby się same rozwinęły. — Okazuiąc iakim sposobem opieka ta moie bydź ustanowioną nie wnosimy rzeczy uroioney; wzywamy doświadczenia a to dowiedzie: że iest podobną i usprawiedliwi skutki przez zamiary, które starać się. będziem wyłożyć.

§ II.

O ZNAMIONACH RÓŻNIĄCYCH PRAWDZIWE OD FAŁSZYWEGO UBOSTWA.

Błąd czy niewiadomość, błąd mówić można powszechny, w nierozroznieniu prawdziwego od fałszywego ubostwa nie tylko iest przyczyną odwrócenia i stracenia znaczney części świętego skarbu, poświęconego przez dobroczynność: ale wnosić można prawie z pewnością, iż iałmużny źle użyte wystarczyłyby na dopełnienie wsparcia potrzebnego do zaspokoienia rzetelnych potrzeb ubóstwa; gdyby mogły bydź skierowane do prawdziwego celu. Błąd ten szkodliwsze ieszcze rodzi skutki, gdy wątpliwość sprawia wachanie się, a często ta wątpliwość służy oboiętnym za pretext odmowy; poznana omyłka odchęca i oziembia. Zwyczayna wymówka tych, co uczynić niechcą, iest boiaźń, aby źle nie uczynili, i ta wymówka iest często sprawiedliwa. Ale tym sposobem prawdziwe i szanowne nieszczęście, kiedy z cieniow swego ukrycia wzywa wsparcia, kiedy zbytek może cierpień wymusza na nim ięki, kiedy szlachetna iego nieśmiałość daie mu doznawać nowey męki wystawiaiące go na upokorzenie, na nasze nielitościwe przesądy, nieszczęście obięte powszechnem i wzgardliwem podeyrzeniem, przegradzaiącem nędze iego od litości, widzi się okrytem mgią, gęstą ukrywającą znamie to święte ubostwa godne naszego uszanowania i obawia się większego ieszcze złego nad to które cierpi; to iest niesprawiedliwości i wzgardy.

Lecz niedość na tem iż odwrócone od swego celu wsparcia nie są potrzebnym posiłkiem; staią się one trucizną; tworząc nayprzod nowy rodzay nędznych fałszywych. Ten, na którego niesłusznie te spadaią, dary, nabiera nałogu do próżnowania, utraca sposobność do pracy, bez którey ubogi staie się uboższym, gdy pomoc minie; zaraza się szerzy, ieden przed drugim ubiega się o ten zysk łatwy, i zdaie się iakby nadgroda była wystawiona próżnowaniu. Społeczeństwo traci potrzebną mu i należną robotę; ale człowiek uwiedziony mylnym darem traci daleko więcey: praca zachowałaby mu zdrowie, nauczyłaby go przewidywania, przywiodłaby go do użytecznych myśli, uzacniłaby go w własnych oczach zyskuiąc szacunek innych, przez coby dopełnił przeznaczenia swego na ziemi. Twoiem mniemanemu dobrodzieystwem widzę go odchęconym od zatrudnienia upodlonego fałszywem udawaniem potrzeby, i kradzieżą tey pomocy która się należy rzetelnie potrzebnym, używaiącego w rozpuście i próżnowaniu darów twoiey nieuwagi.

Lecz iak odróżnić prawdziwą potrzebę od fałszywey? niemaiąż tego samego pozoru, tey samey fizyognomii? Druga nie iestże czasem bardziey nalegaiącą i natrętną? Zapewne, i to iuż iest przynaymniey znakiem iż się mieć należy na baczności. Ale czemuż, zostawać w pewney odległości od proszącego? czemu go niepoznać? Idź, zbliż się, nie czekay, idź pierwszy, szukay potrzebnego, nie u siebie poznaway biednego, lecz w iego mieszkaniu; nie na scenie, nie maskę, ale rzetelność; przekonay się pilnem i rozważnem śledzeniem, czułem weyrzeniem we wszelkie tyczące się nędznego okoliczności. Ręka twoia iest otwartą, raczey oczy otworzyć należy; oszukany iesteś, twoia iest wina.

Miey baczność na wiek, płeć, zdrowie, siły.... Oto młodzieniec, zdrow, mógłby pracować, zwodzi mnie.... Może sam się zwodzisz. Ktoż cię; zapewnił że tę pracę do którey iest zdolny znalazł..... Oto starzec, dziecie, ci mnię nie zwodzą! Ale ich familiia niemogłażby ie wyżywić? Czy nie iest to czasem spekulacya syna, córki wskazuiąca tego oyca na upodlenie! Czy nie iest to umowa między niemi, dla powiększenia przychodu? — Oto matka otoczona drobnemi dziećmi. — Te dzieci czy są iey własne? nie sąż pożyczone od matki prawdziwej?.... Oto kaleka, chory. — Kalectwo, choroba iestże prawdziwa ? Czemuż, więc wierzyć nakoniec?

Powtarzam, nie w twoim przedpokoiu, nie na ulicy możesz widzieć i sądzić! Pojdź, weydżmy do tego ukrytego schronienia: co za widok wejście nasze zadziwia! chcianoby ukryć przed nami to co widzimy. Wdowa na łożu boleści, dzieci w małym wieku bliskie stania się sierotami! Trochę słomy!... wszystko było przedane, ni lekarstwa, ni żywności, ni odzienia a co więcey ani pociechy! Przecież dom ten bliski iest twego mieszkania, nie kołatano do drzwi twoich i niewiedziałeś! Kogoż oskarżasz o twoię niewiadomość, ieżeli nie siebie?

Ale weydźmy nayprzod w przyczyny.

Trzy są przyczyny ubostwa rzetelnego:

Iod Niemożność pracowania,

IIre Niedostateczna praca potrzebom,

IIIcie  Brak roboty.

Oprócz tych nie masz innych.

Imo Niemoc pracowania może bydź czasową lub trwają: czasową iak u chorych, i kobiet w połogu, — trwałą u kaleków nieuleczonych i u zgrzybiałych. Może bydź całkowitą, lub cząstkową: całkowitą u złożonych chorobą, u paralityków i zgrzybiałych, cząstkową u wszystkich innych nawet u ślepych.

W tem wszystkiem nic z dokładnością osądzić nie możesz bez widzenia, nie gdzie indziey iak przy łożu chorego; widzieć zaś niedość w dniu iednym, ale w kilku; widzieć wróżnych godzinach, i widzieć niedosyć: wypytasz się sąsiadów, przywiedziesz lekarza. — Fałsz, zwodnictwo może się ukryć na chwilę, ale dobrze uważaiąc iedno spoyrzenie, gest ieden, wydać może taiemnicę. Wszakże wszelkich zasięgać będziesz i naydrobnieyszych wiadomości: przyczynę i dawność choroby, byt przeszły, mieszkanie od dawnego czasu, dawnieyszy pobyt, dom z którego się wynieśli, iaką tam zostawili o sobie opinią, nakoniec tysiąc rzeczy, życie prawie całe. Wybadywać się będziesz nie sposobem ciekawości śledczey, ale przychylney troskliwości; nie tonem gniewliwym i surowem, ale wzbudzającym ufność i wynurzenie się. Jest pewien wstyd niewinny i szanowny, od którego sama tylko tkliwość i wdzięczność zyskuie ufność, powierzenie się i przywodzi do odnowienia gorszkich przypomnień. Coż nakoniec może lepiey zaświadczyć nędzę, iak obraz iey pewny i ciągły, i widok ran niewątpliwy? 2do Niedostateczność pracy ma nayprzód mieysce u tych osób, którym wiek albo słabości pozwalając niektórych zatrudnień, nie dozwalaią przecież rozwinięcia całych sił lub zdatności.

Zdarza się równie u tych osób płci żeńskiey, które utraciwszy przez kalectwo lub innym sposobem możność życia z talentu lub roboty od młodości nabytych, nie mogą w nienawykłych i przechodzących ich siły pracach zyskać potrzeb życia.

Ma mieysce u licznych rodzin niemających odbytu pracy.

Zdarza się u matek obarczonych licznem a drobnem potomstwem: nie iedna żywi procz tego rnęża skaleczonego lub osłabionego ciężką pracą, którą ią wprzody żywił, lub oyca albo matkę zgrzybiałą.

Zdarza się u wdów, którym liczna familia w niskim wieku odbiera sposobność służby lub ciągłey pracy.

Wtakowych to szczegolniey przypadkach należą się te względy tey płci, która przez sarnę słabość ma tyle prawa do naszey opieki.

Inny wzgląd ieszcze pobudzać winien naszę dla niey troskliwość. Nędza przywodzić zdoła do większego ieszcze nieszczęścia, moie wystawiać zwodnictwo, a z momentu iednego obłąkania sprawionego cierpieniem niedostatku, w ileż złego pogrążyć ią nie zdoła? O ty wobfitości żyiąca Matko, sądzisz się dobroczynną i pobożną, iż we drzwiach kościoła udzielasz iałmużny, czemuś odmówiła opieki tey młodey, bez rodziców sierocie, była wtedy niewinną, może tym sposobem zachowałabyś syna własnego od zepsucia.

Oto inna którey cnota walczy z głodem. Idź, ale patrz, czy twoie dary nie będą wspierać zwodziciela.

Tu Matka obciążona dziećmi: dowiedz się czy godną iest tego Imienia, dowiedź się iak żyła; abyś wiedziała iak żyie, i nie pomagay iey do dawania złego przykładu niewinnym ieszcze stworzeniom!

To małżenstwo siedmioro czy ośmioro maiące dzieci żyie z pracy rąk. Ale wiedz iaki sposob iest męża i żony? są rzemiosła mniey lub więcey zyskowne. Jak żyią z sobą? Jaki wiek dzieci? nie możeż żadno wspierać Rodziców pracą swoią? — Pomoc którą dotąd odebrali, byłaż użytą na potrzeby familii? Czy iedno lub drugie nie używa darów twoich na zbytki i rozpustę zamiast na potrzeby dzieci?

Weydź w pośród tey Familii: ieżeli Rodzice ukrywaią ci prawdę, dzieci wydadzą ią niewinnym sposobem; po ich dziecinney otwartości doznasz, iakie zwykle odbieraią nauki, iakie przykłady. 3tio  Braku roboty częstsze są niżeli kto mniema zdarzenia, często mimo zdatności i chęci pracowania, mnogie stawaią z doświadczenia przykłady. Uważmy nayprzod co do rzemiosł:

Wzrost cywilizacyi, rozwinięcie sztuk i rzemiosł tworząc coraz nowe sposoby, narzędzia, machin kształty i udoskonalenia, daie razem zamożnieyszym w zapasy i sposoby rzemieślnikom lub fabrykantom gorę nad słabemi i mniey opatrzonemi, ztąd zawieszenie tych pracy i zarobku. Dodaymy kaprys mody i uroienia przywiązujące cenę do nowych form lub gatunków i rzeczy do iednego maystra z opuszczeniem innych moie mniey zręcznych albo mniey poleconych. Dosyć iest, aby czas pewny rzemieślnik był zaniedbany, niemoże długo utrzymać liczney czeladzi, i wyżywić rodziny, zaciąga długi, sprzedaie sprzęty a nakoniec w zbyt naglącey życia potrzebie nayistotnieysze narzędzia.

Są rzemiosła i rodzaie pracy, których odbyt trafunkowy, nieciągły zbyt zależy od okoliczności; nagła zmiana wypadków czasowych lub mieyscowych przywieść może upadek, i nim się czasy naprawić mogą, nim robotnik lub ie przetrzymać, lub sam stosownie do nich zamysły swoie zmienić zdoła, nagląca potrzeba tłoczy go i do strat istotnych przywodzi.

Przypadkowa klęska w gospodarstwie, utrata narzędzi i warsztatów zabrania równie użycia nabytey sposobności i zarobku.

Wybor nietrafny powołania lub rzemiosła częstą iest przyczyną ubostwa. Przeznaczenie młodzieży do rzemiosł dzieie się raczey według sposobności, którą maią rodzice ubodzy umieszczenia syna swego, iak stosownie do sił i zdatności. — Widzisz tego młodzieńca, stracił lat kilka i upuścił sposob życia rzemieślniczy. Niesądź go. Dowiedz się w przody do iakiego przykładał się rzemiosła. Czy sam porzucił prace szukaiąc wygodnieyszego bytu, czy oddalony z winy i dla złego sprawowania się. Doydziesz tego udaiąc się do maystra u którego pracował. Lecz i temu czy możesz wierzyć na słowo iego? Nie iestże czasem winą iego? Czyż nie ma maystrów srogich i niesprawiedliwych? Nieuprzedzay się idź daley. Pytay się, tych u których koleyno pracował, czy długo w jednym warsztacie przebywał? Jeżeli len warsztat prowadzony był przez człowieka szanownego i rozsądnego mieć będziesz dobrą skazówkę. Lecz praca iego nie iestże z tych, nadto nieszczęściem licznych, które wymagaią i nadaią iednę tylko i cząstkową zręczność, czyniącą człowieka niezdatnym do innych, a które wycieńczaią z czasem siły fizyczne? — Rodzay rzemiosła i pracy byłże dobrze dla niego przez lnaystra lub rodzicow dobrany? Mocny a niezręczny udał się może do rzemiosła trudnego, zręczny ale słabowity nie byłże oddany ciężkiey i nad siły iego pracy? Nie potępiay go więc lekko, bez wyśledzenia pilnego i względnego tych wszystkich okoliczności. Lecz ieżeli dochodziłeś przyczyn, ieżeli w rozmowie uważałeś sposób tłomaczenia się, jesta, a nawet trzymanie się tego nieczynnego człowieka; ieżeli podałeś mu nowy zawod bycia użytecznym; ieżeli masz oko baczne na sprawowanie się iego w tym zawodzie; ieżeli każesz sobie zdawać ścisłą sprawę iak go dopełnia; wtedy będziesz mógł bydź surowym, lub cieszyć się, żeś się nie stał niesprawiedliwym.

U osób płci żeńskiey częściey ieszcze zdarza się brak sposobów do użycia zdatności i talentów iakie posiadać mogą. Po utracie pomyślnego bytu rzadko znayduią sposobność opatrzenia chociaż zmnieyszonych potrzeb: siły ich a przeto i sposoby są ograniczonej dolegliwości licznieysze. W ustroniu w którym często wraz z dziećmi ukryte, nie tak łatwo znaydaią odbyt owoców zdatności i pracy lub talentów które im pozostały. Przyimuią więc niezgodne z siłami i nawyknieniem posługi, których długo przemodz nie zdołaią. Byłoby rzeczą okrutną i nieużyteczną wskazywać im do zaspokoienia potrzeb prace, którym siły i zdrowie odpowiadać nie mogą. Tym podanie sposobów stosownych do ich możności iedynem i naywiększem staie się dobrodzieystwem.

Nie dość iest poznać i sprawdzić rzetelność ubóstwa i zmierzyć dokładnie prawdziwy onego stopień. Są nędze rzetelne dzisiay, które pochodziły z przyczyn utworzonych przez cierpiącego. Ponosi on niedostatek, ale go ponosi z własney winy, iest to naypospolitszy przypadek i dla tego ważną iest rzeczą doyrzale się nad tym zastanowić. Miłość bliźniego nie powinna zaymować chwilę przytomną, lecz i przyszłość, uwolniony od obecnego cierpienia, które przywiodł na siebie ten nieszczęśliwy, może iutro popadnie tym szkodliwym nałogom, co toż nieszczęście przygotowały. Może nierostropno wsparcie, daiąc mu ufność w znalezieniu zawsze podobnych źrodeł, popsuie mu owoc i naukę które miał od nieszczęścia odebrać. Gdy przeciwnie litość rozważna zaradzaiąc chwilowemu cierpieniu, mogłaby odwrócić powrót onego.

Trzy przyczyny działając czy poiedynczo, czy sposobem w pewney mierze połączonym, przywieść mogą ubóstwo o którem mowa, ubóstwo nieprawe z względu na przyczyny, ale rzetelne w skutkach chwilowych, i które możnaby z pewney miary nazwać fałszywem ubóstwem, kiedy się zaymuie uwagą ciąg cały życia. Temi są nieprzewidywania, lenistwo, i nałogi rozwiozłe.

Nieprzewidywanie, iest z tych trzech naywięcey warto wymówienia. Niestety iest nayłatwieysze i często przyrodzone. Należy ściśle zgłębić nieszczęścia z tego źródła wypływające, gdyby tylko dla lego, aby samego siebie zachować od zbyt twardey surowości, którey wyroki obciążając los nieszczęśliwego mogłyby oziębić gorliwość dobroczyńcy.

Nieprzezorność łączy się z uczciwością, nawet z pracą, a nawet z wielką czynnością, niekiedy nawet iest ona skutkiem zbytniego i nieroztropnego zaufania w sposobach swoich, lub w ludziach i rzeczach, ma ona własne znamiona, temi są: pewna lekkość w czynach; i pewny nierząd zewnętrzny. Spytay się np: o kontrakt na mieszkanie ubogiego, obaczysz iż warunki istotne są źle wyszczególnione, wypłaty nieobrachowane. Patrz na sprzęty, bieliznę, gospodarstwo, ieżeli w tem co maią, umieią wybierać, rachować, oszczędzać, zachować? uyrzysz wszędzie tymczasowość, iakieś byle na dziś. Pozyskay powierzenie strat które poniesiono, a łatwo wszystko zrozumiesz: wyznaią ci otwarcie nierostropności które popełnili, byłeś nie zastraszył i nie odiął śmiałości; te wyznania mieć będą cechę szczerości; oskarżać będą samych siebie wzywaiąc twego ratunku, i postrzeżesz natychmiast gotową odrodzić się nadzieię za naymnieyszem od ciebie zachęceniem.

Lenistwo iest także nieprzewiduiące, ale tu nieprzezorność iest skutkiem. Choroba nie iest w samym umyśle, ale w gruncie duszy, nie iest to brak iedynie uwagi, ale brak woli. To, co rzekłem, daie poznać iak iest głębokie siedlisko choroby i może nie ma trudnieyszey do uleczenia. — Występny człowiek nawraca się rzetelnym żalem; ale iak wyrwać istotę martwą z tey okrzepłey nieczułości, która paraliżuie wszystkie władze? Jest to umarły którego wskrzesić potrzeba. Obaczmy iednak czy to lenistwo iest przyrodzone, lub czy nie iest skutkiem odchęcenia niepomyślnością? czy nie iest smutnym stanem niedołężności umysłu, lub nie wypływa z upodlenia duszy moralnego? Lenistwo daie się poznać po symptomatach, prawie nieomylnych, po zaniedbaney postawie a nawet chodzie, po nieczystości i nieporządku odzienia i wszystkiego czego używa ubogi: bo i wzupełnem ogołoceniu można przecież zachować rodzay ochędostwa przystoynego. Zniechęcenie oznaczać będzie smutek czarny i melancholiczny i zwątpienie o wszystkim. Lenistwo wrodzone i z temperamentu, będzie żebrzące i wyciągające rękę: zniechęcenie zaś obiawi się milczeniem i pogardą nieiaką. Niedołężność umysłu poznasz po niedbałości o same potrzeby, po obojętności z którą pomoc odbiera. Upodlenie moralne okaże zaniedbanie wszelkich obowiązków, od których ubostwo nie uwolnia i które staćby się mu mogły wsparciem; lecz ie porzuca przez czucie upodlenia niewolnicze. Staraymy się pilnie doyść i odróżnić te wszystkie cieniowania i zbieraymy, porownywaymy czyny, idźmy do dziecinnego wieku, do młodości tego człowieka, czy był zawsze tym samym, lub kiedy i iak zaczął swoy nieszczęsny letarg.

3cie Oto iest nieszczęśliwy którego nierząd pogrążył! w nędz}', a którego nędza nie wywiodła z nierządu. Nie sądź przecież, abym wzywaiąc cię do zgłębienia tey smutney taiemnicy, chciał przez to odwrocie od niego rękę twoię dobroczynną i zatamować litość twoię, w swoiem źrodle! Nie! Oh nie! Opatrzności Boska! ty nie rozpaczasz o winnym i my nie będziemy równie rozpaczać! Uważać to będziem iako inną chorobę, która złączyła się z nędzą i tę zrodziła, lecz która ma swoie lekarstwa i wzywa tylko gorętszey troskliwości. Jaki tryumf! iakie szczęście! gdybyśmy wspierając nieszczęśliwego zdołali powiecie go cnocie. Wprawdzie ze wszystkich poszukiwali to iest naytrudnieysze: nierząd może iest utaiony, może okrywa się zasłoną hipokryzyi; nie zaniedbuymy niczego dla oświecenia się. Baczmy, czy nie ma pewney przysady w mowie, w zapewnieniach uczciwości, w praktykach religiynych; czy nagle nie odkrywa się co niezgodnego z temi oznakami powierzchownemi; czy ubogi nie daie postrzegać iakowego pomięszania na nasze spotkanie? Jakie wrażenie czynią na nim słowa nasze, dochodźmy kłamstwa, wyśledźmy czyny które nam ukrywa, poznaymy iakie są związki iego, iaki charakter osób z któremi obcuie, przywiążmy się do śladów iego życia; a wtedy porownaymy wszystkie okoliczności, aby poznać iakim sposobem nędza przybyła, czy daie się to wytłómaczyć sposobem naturalnym. — Idźmy daley, wina iest odkrytą: lecz że iest połączona z nędzą, nie iestże wina raczey skutkiem niżeli przyczyną nędzy? czy druga niepoprzedziła pierwszey? Bo ubostwo iest złym doradzcą, mięsza wyobrażenia, okrywa rozum mgłą czarną, rzuca w serce nasienia rozpaczy. Żelazo twardnieie w harcie ale się czasem pęka i kruszy.

Te są rozliczne podziały i te są znamiona im towarzyszące, nie ma ogolney i powszechnie wszystkim służącey cechy, nie znam tylko iednę, a ta iest: patrz czy ubogi zdolny do iakiey pracy, albo do części iakowey pracy chętnie przyimuie sposobność, ktorą mu do niey podaiesz, i czy wypełnia ią gorliwie? czy ubogi czyni z siebie co może, aby korzystał z twoiey pomocy, i czy sam się ile może wspomaga stosownie do sił fizycznych i moralnych, które mu pozostały? czy przestaie na dodatku tego, czego do uzupełnienia potrzeb swoich pracą pozyskać nie może? Wtedy sądzić będziesz iż nędza iest prawdziwą. Lecz iezeli przeciwnie zaniedbuie sposobu życia sobie podanego, ieżeli się opuszcza kiedy iest wspieranym, natenczas, wątpiey.

Ale na to wszystko trzeba iść, widzieć, rozmawiać a szczegolniey ciągle mieć baczne oko: ten iest warunek pierwszy i istotny, nie znam sekretu, któryby podawał sposób zgadywać bez dochodzenia.

Koniec wersji demonstracyjnej.

§. III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. V.III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. IX. I OSTATNI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej