Wincenty Łoś

OSTATNI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSTATNI BURGRABIA.

KAMERDYNER MEGO DZIADKA.

POCZTYLION Z NIEDAWNEJ PRZESZŁOŚCI.

FURMAN STAREJ DATY.

DANDYS NAD DANDYSY

FRAJCUZ Z TRYBUNAŁU.

OSTATNI

Łoś Wincenty

OSTATNI BURGRABIA.

I.

Pokój wygląda, jakby należał do apartamentu bogatego przemysłowca lub bankiera. Najprzód rzuca się w oczy duże dębowe biuro z bronzami. Przykryte ono jest papierami, depeszami, listami i gazetami — a wszystko rozrzucone w nieporządku, gorączkową ręką. Na wierzchu w stosy ułożonych papierów, lśni się cienka biała bibuła, zapełniona delikatnie wydrukowanemi cyframi. Nosi ona napis gruby, czytelny: "Börsen-Anzeiger".

Dokoła tego biura stoją rozstawione wygodne fotele, obite czarną skórą. W pokoju mieszczą się szafy z książkami za szkłem; tytuły ich prawią o ekonomii, o rolnictwie, o przemyśle, o stopach procentowych. Na ścianach wisi kilka obrazów przedniego pędzla. Rażą one nieco w tem wnętrzu wygodnem, poważnem, lecz tchnącem cyfrą, i rachunkiem.

Duża bronzowa lampa wisi w pośrodku i oświeca doskonale stojący pod nią stół, na którego błyszczącym blacie mieszczą, się wygodnie popielniczki, pudełka z hawańskiemi cygarami, zapałki, jakaś książka o nierozciętych kartkach i wyrzeźbiony z bronzu lichtarz z zapaloną świecą.

A nadto para dwuramiennych, w stylu Henryka IV-go lichtarzy, oświeca biuro.

W jednym kącie komnaty u ściany, wisi przymocowany aparat telefoniczny z rurą i tubą.

To niezawodnie gabinet bogatego przemysłowca, lub bankiera.

Na fotelu przy biurze, ale od tegoż tyłem odwrócony, siedzi mężczyzna lat pięćdziesięciu. Twarz jego wygolona, z siwemi faworytami tylko, nos długi i niemiecki, usta delikatne a szerokie, górna warga nieproporcyonalnie długa, zdradzają teutońskie pochodzenie. Wyraz tej twarzy jest bystry, inteligentny i zimny. Głos twardy, jakby tylko pracowicie wygłaszał cyfry i zasady ekonomiczne.

Siedzi wygodnie rozparty: jednę rękę opiera na miękkiej poręczy, drugą trzyma na' krawędzi biurka, stukając nią miarowo i od niechcenia.

Rozmawia z drugim mężczyzną, siedzącym na takimże fotelu przy stole i palącym z rozkoszą dobre widocznie cygaro.

Inny to zupełnie typ.

To Polak wychowany za granica, bo źle mówi po polsku i mięsza francuskie wyrazy, a zapędzony w polskiej rozmowie, w obcym ją kończy języku.

Twarz jego, choć już nie pierwszej młodości, jest przepiękną. Regularne rysy o ostrych liniach, o pięknym nosie, i ślicznych ustach, o wypukłem i otwartem czole, zdradzają pana.

Dopomaga im w tem piękna ręka z pierścionkiem, na którego białym kamieniu szlifierz wyrył delikatnem dotknięciem stary herb polski.

Mężczyzna ten nosi czarną jak heban brodę i na dół opuszczony wąs.

Choć siedzi, widocznym jest jego duży wzrost i elegancka figura.

Wygląda znudzony przedmiotem, o którym rozmawia i do którego przywiązuje wagę, bo choć oczy jego gdzieś błądzą po światach wyobraźni, przeciąga nieraz rękę po czole, i dalej namawia... tłómaczy.

— Panie baronie! — mówi on do siedzącego przy biurze mężczyzny — jest to jedyny dla pana interes. Gotów jestem go dziś skończyć. Tak! gotów jestem dziś podpisać kontrakt sprzedaży Zabuża, tak mnie już znudziły te wasze niemożliwe stosunki: te drogi... te błota... ta dzikość... wszystko!

Baron puka ręką po biurze, przypatruje się swemu towarzyszowi, zamyśla się, głaszcze faworyty, oczami wodzi po suficie i po dobrej chwili odpowiada:

— "Wierzę księciu! człowiek mieszkający od tylu lat za granicą... w Paryżu, nie przywyknie do kraju. Tu są inne stosunki od a do z. Gdybym kupił Zabuże, tobym je nabył dla rezydencyi, dla zbiorów, dla parku! Cóż są warte te lasy, te przestrzenie, te włóki, o piętnaście mil od kolei?...

— Ależ kolej... — chce przerwać książę, lecz baron macha ręką i podchwytuje:

— Kolej jest projektem, a u nas projekta... wie książę... są zawsze projektami... Za te nieużytki więc, iakże mogę ofiarować cenę której książę żądasz?

— Nie chcesz baron mi wierzyć — odpowiada zniechęconym tonem książę, pociągając ręką po czole i włosach, jak gdyby czuł się już tą kwestyą nad wyraz znudzonym — niechcesz wierzyć, że pałac sam... zamek... ze swemi zbiorami, dziełami sztuki... obrazami, cenią tyle, ile żądani za klucz cały.

— Wierzę... wierzę!.. — przerywa baron — to są bardzo cenne dla księcia pamiątki rodzinne, lecz dla mnie, w obec nowych postępów w sztuce, cóż mają za wartość portrety wojewodów i kasztelanów, jego przodków... Obrazy bitew i uroczystości rodzinnych?

— Ależ są tam oryginały... są tam...

— Wiem, że są — przerywa znów baron — ale też ja daję pokaźną sumę czterykroć stu tysięcy rubli... to jest miliona franków.

— Za tyle, nigdy! — wykrzykuje książę i dalej mówi, puszczając kłęby dymu z cygara. — Poświęcam dużo, bardzo dużo, dla tego tylko, aby uniknąć drobnej parcelacyi, targów i wycinań lasów, ale za darmo nie oddam !

Baron spogląda na księcia, w jego oczach widzi pewną stanowczość, zerka więc kilkakroć na niego ukradkiem. Wreszcie cedząc wyrazy, jakby do nich żadnej nie przywiązywał wagi, odpowiada:

— Pozwoli... książę... że poślę syna mego obejrzeć Zabuże, jeśli rzeczywiście dobra te mu się spodobają... to... może postąpię.

Książę nie umie ukryć pewnego zadowolnienia; nogą założoną jedna na drugiej, gorączkowo porusza i przerywa powolny bieg wyrazów barona.

— Tak... ale kiedy? Bo ja, jeśli w tych dniach nie skończę interesu, to czekać nie będę. W Paryżu mam termina... wyjadę! Rzecz się znów odroczy, do przyszłej mojej w Polsce bytności.

— Dzisiaj syn mój wyjedzie... nocnym pociągiem — przerywa baron,

Książę spogląda na zegarek.

— Ma sześć godzin czasu... teraz szósta... — dodaje. Wstaje, żegna się z baronem, który wygląda bardzo zajęty wewnętrzną umysłową pracą i pyta: —

Ale książę czekać będziesz w Warszawie powrotu mego syna?

— Będę — odpowiada pan i wychodzi. Baron odprowadza go do przedpokoju i wraca.

Inny to człowiek, lekki, energiczny. Krokiem pewnym zbliża się do aparatu telefonicznego, tubę do ust przybliża i pyta:

— Pan baron młody w kantorze ? Przykłada do ucha tubę i słucha odpowiedzi, którą sobie każe dwa razy powtarzać, poczem rozkazuje.

— Pojedziesz dzisiejszym nocnym pociągiem do Zabuża...

Chce dalej coś mówić, ale drzwi, któremi dopiero co wyszedł książę, otwierają się i staje w nich tenże znowu.

— Jeszcze słówko! — mówi.

Baron podchodzi do niego, a książę prędko go objaśnia.

— W Zabużu pilnuje zaniku Ośmdziesięcioletni burgrabia, o którym zapomniałem był panu wspomnieć. Człowiek ten zdziecinniały, burgrabia zabuski dziedziczny, bo pradziad jego tę sama pełnił funkcyę, dziwnie jest przywiązanym do rodu, zamku, do mnie! Boję się, aby...

Książę urywa, chwilę milczy i myśli, wreszcie kończy.

— Najlepiej dla biegu interesu będzie, jeśli syn pański przyjedzie tam w charakterze... kupca leśnego... czy... Mój plenipotent, któremu się tam bardzo dobrze dzieje, także niechętnem okiem patrzałby na sprzedaż Zabuża. Syn pański niech stanie u niego... za godzinę nadeślę list polecający, aby go przyjęto! Napiszę i do burgrabiego. Inaczej nie zechce zamku pokazać... dziwak! Bardzo pana o to proszę. Starowina by zmarł, gdyby niespodzianie na niego spadła wiadomość o chęci mojej sprzedania Zabuża.

To powiedziawszy, książę żegna się ostatecznie i wychodzi.

Idąc, myśli. W oczach mu stają minione dziecięce lata, spędzone w komnatach zamku zabuskiego. Przypomina sobie najdrobniejsze szczegóły urządzenia pokojów, i widzi... tak, widzi portret hetmana zakutego w zbroję, którego dzieckiem bał się zawsze, tak ten wyglądał straszny i surowy...

Myśli jego biegają w nieładzie, z szybkością błyskawicy przenoszą go na bulwary paryskie, gdzie stoi jego willa wymuskana i śliczna, a w niej małe, pełne gustu, ogrzane kaloryferami salony i saloniki... Jakże on Paryż lubi — swój klub, w którym mówią o polityce Orleanów i Burbonów... wielką operę... i skład dzieł sztuki Goupila, w którym niedawno kupił obrazek malutki... niby pędzla Teniersa, za czterdzieści tysięcy franków. Jakże on nie znosi Zabuża!

Wyobraźnia przerzuca go napowrot w rodzinne miejsca.

I widzi się dzieckiem, obnoszonem po zamku przez burgrabiego. Ten mu pokazuje obrazy kolosalne, odtwarzające uroczystości rodzinne. Staje mu w oczach płótno, przedstawiające obchód weselny jakiejś Radziwiłłówny, wychodzącej za wojewodę, na Zabużu pana... Dziwnie piękna to postać w swej białej sukni, ze spuszczonemi oczami, z książką do modlitwy w ręku. A burgrabia mu szepcze na ucho, że do tego wojewody w złocistym kontuszu, on podobny jak dwie krople wody... Burgrabia niesie go dalej na rękach, pokazuje mu obraz wiszący nad łóżkiem jenerała, ojca jego i mówi, że kasztelan zapłacił za niego we Włoszech dziesięć tysięcy dukatów.

Książę przyśpiesza kroku, nie chce myśleć o tem, przerzuca się do Paryża, do buduaru panny Denorne, pierwszej aktorki... ale burgrabia jak jakie widmo go prześladuje. Straszna scena odtwarza się jego zmysłom. Na łożu leży jego ojciec, konający od ran odnowionych... W zaniku nikogo niema... matka jego lada chwila ma nadjechać z Warszawy... żona za granicą. On sam ma lat sześć i stoi, nie rozumiejąc dramatu, przy łożu... Burgrabia klęczy u nóg jego ojca i szlocha. Jenerał obejmuje rękami główkę dziecięcia i mówi, obracając się do burgrabiego. "Jego i zamek, co mam najdroższego, polecam tobie, wierny sługo"...

Książę biegnie, te wspomnienia go przerażają.

Ale przed nim ciągle, stoi jak zmora burgrabia, ostatni z burgrabiów Zabuża, jak on jest ostatnim z jego dziedziców.

Stoi, kiwa głową białą, na cienkiej szyi, na kolosalnym, zgarbionym kadłubie, potrząsania, brząka pękiem żelaznych kluczy, przypatruje mu się jakby dziecku, a w oczach jego stają łzy, łzy starości!

Książę bezprzytomny, opędzić się nie może marom.

II.

Księżyc, jak mocarz jaki, przechodzi po szarawym firmamencie, a gwiazdy miliardami migotają do koła niego.

Wiatr grudniowy, zimny, szumi w górze i pędzi przed sobą białe chmurki, które wzajemnie się i bezustannie gonią po horyzoncie.

Jasno na świecie, jasno od światła z góry, jasno od śniegu, który spadł niedawno, bo dziwnie jeszcze biały i lśniący.

Pokrył on grubym całunem ziemię, przypruszył stuletnie świerki i modrzewie zabuskiego parku, pozginał ich potężne gałęzie i konary.

W tem zimowem otoczeniu, poważnem swą białością, przepysznem brylantowemi błyskami, jakże majestatycznie i czarodziejsko wyglądają szare mury zamku w Zabużu.

Jest to ogromna i połamana budowla, wzniesiona w guście średniowiecznym, dziwnie zebrana, ciężka i spokojna, a poetyczna urokiem wieków, które jej nie tknęły.

Monumentalne szkarpy podtrzymują grube mury zamkowe, na których spoczywa wysoki, czerwoną dachówką kryty dach.

Gmach ten piętrowy, o wysokich oknach, zdobią nietynkowane baszty i wieże, i nadają mu jakąś rycerską cechę.

Styl ścian jest różny: znać przybudówki, zdradzają się różne wysokości wewnętrznych komnat. Linie okien przerywają kolumnady, za któremi biegną sklepione i otwarte krużganki. A architekturę rozweselają występy szkarp i baszt, załamania murów i przystawek.

Całość jest smutną, lecz wspaniałą, pańską, polską!

Olbrzymie okna pierwszego piętra, ciemne, czarne, których szyby migotają do księżyca brylantowemi kryształami śniegu i lodu, zdradzają że w komnatach zimno i pusto.

Na dachu widnieją czarne plamy.

Cóżby to było ?

To wrony przysiadły, najeżyły pierze i spoczęły po całodziennem krakaniu i szukaniu żeru po białych polach.

Czasem z baszty wyleci puhacz, i siądzie na najbliższej lipie, a obałamucony jasnością nocy, rozgląda się trwożnie.

Sowa czasem zakrzyczy swym przeraźliwym głosem pustkowi i donosi mieszkańcom dachu, że pora ich panowania się zaczyna.

Okno w jednej z okrągłych baszt zamkowych, mającej nizkie kamienne odrzwia na dole, zabłysło światłem.

Tam ktoś mieszka.

To światełko zdradza, że w tych smutnych murach, dokoła których szumią i wyją wiatry, latają sowy i puhacze — żyje duch jakiś.

To okno nie zaszło mrozem, i przeraża swem bladem, tajemniczem światłem.

W tem oknie, w niem jedynem, zawsze od niepamiętnych czasów, z nadchodzącą nocą błyska światełko, jak robaczek świętojański mdłe i małe.

Należy ono do sali, która zawsze była mieszkaniem burgrabiów Zabuża.

Ta sala jest dużą, wysoką, ze sklepieniem biegnącem kilkoma liniami do swego kulminacyjnego punktu. U sklepienia, na żelaznym zardzewiałym haku wisi gruby łańcuch z latarnią, w której wiecznie dogorywa łojówką.

W sali tej przy ścianach stoją, różne skromne i proste meble. Nad łóżkiem dębowem wisi stara i wytarta makata, na tej obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, z dwiema za tkniętemi palmowemi gałązkami. Poniżej wisi pistolet jak świat stary, jak krucica duży.

Przy łóżku stoi drewniany, dębowy wysoki stołek, lśniący od użycia, ciemny od starości.

Na środku sali, stół przykryty starym tureckim dywanem. Obok niego dwa fotele: jeden poręczowy obity wytartym do szczętu gobelinem; drugi pretensjonalny swemi formami, rzeźbiony, złocony, aksamitem czerwonym kryty, dziwne w tej sali robi wrażenie.

Komody i szafy zajmują dwie ściany.

Trzecią całą zajmuje komin, olbrzymi swoją szerokością i głębokością.

Na żelaznych podstawkach palą się w nim całe kłody starodrzewia i wesołym płomieniem oświecają komnatę.

Naprzeciw tego komina, na wysokiem krześle, siedzi wspaniałej budowy mężczyzna.

Kościste i chude ręce trzyma na poręczach; około jednej z nich okręcony jest różaniec.

Nogi w wysokich butach wyciąga, jak długie, sam wpatrzony w buchający na kominie ogień, który oświeca czerwonym blaskiem jego ośmdziesięcioletnią twarz.

Oblicze to, jest typoweni obliczem burgrabiego. Głowa kształtu podłużnego, o wysokiem i wypukłem czole, pokryta jest rzadkim i delikatnym włosem białym.

Twarz rumiana, poorana głębokiemi bruzdami, wśród których krwią, napływają grube, wzdęte żyły.

Skóra obwisła miejscami na wychudzonem jego obliczu.

Z pod dużego orlego nosa, spadają na dół pożółkłe białe, długie wąsy.

A stare zapadnięte siwe oczy, mają jakiś srogi wyraz od białych i sterczących brwi.

Ubranie jego stanowi żupan bezbarwny ze starości, zapięty na srebrne guzy, opasany przetartym na zgięciach, litym pasem.

Wpatruje się w ogień, siedząc nieruchomy, zasępiony czarnemi myślami, czy smutnemi wspomnieniami.

Jego czerstwe, czerwone wargi drgają czasem. grube żyły na twarzy nabiegają krwią, pulsa biją, oczy zachodzą łzą i jak opale błyszczą.

Wtem z kąta sali daje się słyszeć dziwny terkot jakby posuwanego o łańcuch, łańcucha, poczem zaraz szafkowy zegar uderza swą wiekową, lecz silną sprężyną, sześć razy w dźwięczny choć rozbity dzwonek.

Starzec się zrywa z krzesła, poprawia ogień na kominie, zdejmuje ze ściany pęk kluczy zebranych na rzemieniu i przewiesza przez rękę.

Krokiem ciężkim, lecz czerstwym, zbliża się do stołu, bierze srebrny lichtarz ze świecą, chcąc ją zapalić... lecz odkłada, szeptając sam do siebie:

— Na pokojach będzie jasno, jak w dzień... księżyc świeci...

Wychodzi, otwierając skrzypiące i ciężkie drzwi. Jak widmo jakie, posuwa się korytarzem, przebierając paciorkami różańca w rękach, szepcząc modlitwy i wzdychając co parę sekund.

Na kamiennych posadzkach słychać jego kroki, których odgłos odbija się o sklepienia, ginie i zamiera w przestrzeni.

Starzec otwiera podwoje znajdujące się na drugim końcu korytarza.

Wchodzi do ogromnej sali, oświeconej tajemniczem księżyca światłem, wpływającem do komnat szerokiemi z okien potokami.

Rzuca okiem przed siebie i mierzy nieskończoną amfiladę pokoi, których drzwi na oścież pootwierane.

Posadzka skrzypi pod każdem jego stąpnięciem, pryska ustępując i powracając na swoje miejsce, a szelestu swego udziela sąsiednim taflom.

Starca nie straszą te tajemnicze odgłosy.

Przechadza się po sali.

Komnata jest długą, chodzi więc swobodnie dokoła ogromnego stołu, który znika wobec jej rozmiarów.

Czasem przystaje, przerywa pacierze, nadstawia ucha. Zdaje mu się, że mysz gryzie w sali portretowej płótno obrazów. To mu się widzi, że w komnacie kasztelanowej, ten niszczyciel opustoszałych mieszkań drapie po adamaszkowej, rozwieszonej nad łożem kotarze.

Cisza! tylko wiatr uderza o szyby, tylko wyschła ze starości posadzka, to tu, to tam ponuro trzeszczy, tylko biorący na noc mróz stuka dachówkami.

A każdy szelest, każde uderzenie, zdwaja się, troi w ciszy nocy i przestrzeni gmachu.

Starzec dalej chodzi, pacierze szepcze, głośniej pobrzękuje kluczami...

W tem staje naprzeciw naturalnej wielkości portretu, przypatruje mu się.

Księżyc odsłonięty przez chmurę, rzuca strumień światła na niego i na obraz. Oświeca rycerza zakutego w zbroi, o wyrazistej i strasznej fizyognomii, z buława w ręku, który zdaje się z ram wychodzić.

On mu się bacznie przygląda. Ta postać, choć namalowana tylko, zyskuje na plastyczności i wyrazistości, przy tem elektrycznem i migotającem oświetleniu.

— Hetman straszny... — pomrukuje starzec i cofa się o kilka kroków, bacznie siedzi tę wiekową twarz i dodaje: — coś nowego będzie w Zabużu... może pan przyjedzie... może pan chory... może...

Nie kończy, tylko ogląda się po sali i powraca wzrokiem do portretu. Spokój opuszcza jego rysy, wargi przestają szeptać pacierze, ręka z różańcem opada.

Burgrabia przechodzi do drugiej komtaty, rzuca po niej oczami, aby sprawdzić czy wszystko w porządku,

Księżyc świeci jak w dzień, odbija się o złoto ram, srebro przedmiotów, połysk starego dębu i inahoniów, tajemniczemi cieniami posuwa się po lśniącej posadzce.

Burgrabia idzie dalej. Mija pokoje większe i mniejsze. Jego wysoka i pochylona postać, jak straszydło jakie, odbija się w lustrach tu i owdzie stojących, rzuca olbrzymie cienie na ściany pokryte makatami, obrazami i innemi dziełami sztuki.

Czasem jakby sam przestraszony, staje jak wryty przed posągiem, nagle oblanym światłem księżyca zaglądającego przez okno.

Czasem się ogląda za sobą, bo mu szum wichru i trzeszczenie posadzki robią wrażenie, jakby ktoś za nim krok w krok postępował.

Idzie dalej...

Zatrzymuje się w sali jadalnej.

Tu stoi duży gdański zegar ze srebrnym cyferblatem, i tik, tak, poważnie uderza.

Burgrabia podchodzi do niego, uchyla drzwi: zgrzytają łańcuchy podnoszonych do góry wag, znów cisza przerywana tylko monotonnem tik... tak...

— Mój ty biedny stary przyjacielu — przemawia burgrabia ze łzą w oku do zegara — od iluż lat już bijesz kwadranse i godziny, i wycinasz kuranty dla tych nieboszczyków...

Ręką pociąga po ścianach sali wyłożonych portretami, których twarze tylko jak woskowe maski, widnieją na ciemnych tłach.

— Dawniej... — mówi dalej starzec chropowatym głosem odwiecznych wspomnień — dawniej nikt cię tu w tej sali nie słyszał. Nieraz napróżno waliła północ, napróżno biłeś w hałasie wznoszonych toastów i wiwatów... Dziś panujesz... słychać cię wszędzie... straszysz myszy... straszysz przyjaciela...

Burgrabia stoi chwilę, wyciąga duża chustkę, ociera nią zwilżone oczy i powoli się oddala.

Przechodzi do drugiej linii komnat, równoległych tym które obszedł. Mija ich kilka i zatrzymuje się w dużej sali, lśniącej od złota i purpury. Jego postać odbija się na wszystkie strony w lustrach. Starzec się widzi z przodu. z tyłu... z boku.

— Cóż wy u licha ! — woła — będziecie wiecznie mnie tylko odbijać? Czyż was na to przywieziono z dalekich krajów?

Zamyśla się i dalej szepcze:

— Gdybyście chciały przypomnieć sobie inne, prócz mojej, postacie... gdybyście przywołały waszej marnej pamięci... te sto par w polonezie... Jenerał prowadził oblubienicę i otwierał bal... podkręcając wąsa...

Burgrabia prostuje się, rękę przeciąga po białych wąsach i posuwa się lekkim krokiem poloneza, wyciągając dłoń, jakby w niej prowadził damę...

— Za jenerałem... sto par! — mówi donośniejszym głosem. — Wyście to sprawiały, że wszyscy połapać się nie mogli i staremu burgrabiemu się zdało, że czterech w sali jenerałów...

— Cóż to był za bal 1 cóż to za splendor, cóż za przepych! Jenerał się żenił, a kasztelanowa przyjmowała synową... synową! bodajby nie była nią nigdy!

Wzdycha... macha ręka i milknie, dodając cicho, bardzo cicho.

— Było to w dwudziestym i ósmym roku. Nagle schyla się pod kanapę, wyciąga z pod niej drucianą łapkę na myszy, z nią idzie do okna, przygląda się jej, ustawia... i mruczy.

— Niema sobaki... a wczoraj gryzła. Animusz, który dopiero co poruszał starca "przy posuwistych krokach poloneza, opuszcza jego oblicze. Nastawia pułapkę i wsuwa ją pod fotel z czasów Ludwika XIV, mrucząc:

— Może tu się złapie...

Pośpiesznie pobrzękując kluczami, zmierza ku drzwiom. Zatrzymuje się jeszcze przed ostatniem lustrem i przygląda się sam sobie.

Twarz jego okrywa się ironicznym i bolesnym uśmiechem.

— Jak straszydło jakie... — szepcze. Macha ręką z kluczami, spluwa i wychodzi z sali zwierciadlanej.

Mija pokoje: krok jego coraz wolniejszy, głowa opada na piersi, plecy się zaokrąglają. Jakieś myśli przybijają burgrabiego do ziemi.

Jest już w ostatnim pokoju, kończącym północną linię komnat. Skręci na prawo i znajdzie się napowrót w sali, w której go zastanowił na portrecie z XVI wieku, wyraz twarzy hetmana.

Już skręca... ale nie... zamyśla się i po chwili zadumy, zdejmuje pęk kluczy z ręki i zmierza ku aksamitnej, srebrem haftowanej portyerze.

Wśród kilkudziesięciu kluczy wybiera jeden, uchyla draperyi, otwiera drzwi i wchodzi do komnaty, oświeconej jak inne, blaskiem gwiazd i księżyca.

— Pokój świętej... — szeptał jakby bezwiednie — pokój kasztelanowej... ostatniej... ostatniej prawdziwej pani Zabuża!

W tym stłumionym głosie dziwna przebija boleść, straszny smutek.

Trzema oknami wdziera się żółte światło do tej sali i jakby lampą przyćmioną, oświeca przeciwległą ścianę. Na tej wiszą trzy portrety naturalnej wielkości, świeże niemal kolorytem i jaskrawością barw.

Portret środkowy przedstawia damę wystrojoną z czasów Stanisława Augusta, w gazach i upudrowanej fryzurze. Obok niej wisi jenerał napoleoński z ręką na armacie. Po drugiej stronie kobieta w stroju ażurowym pierwszego cesarstwa.

W tej komnacie główne miejsce zajmują: łoże zakryte draperyą i występujące na środek, klęcznik gotycki, szafa gdańska, która jak mozajka jaka lśni, się powierzchniami wypukłych rzeźb i stylowych filunków.

Burgrabia opuszcza się na fotel, stojący na środku pokoju, zwrócony do portretów.

Z głową zwieszoną, duma... duma długo... wreszcie myśli poruszają machinalnie wargami jego i języzykiem.

— Tu umarł jenerał... tu mi polecił syna i Zabuże... Zabuże jest, jak je opuścił. Syn? syn Niemki! ha!.. Ta kobieta... kasztelanowa...

Burgrabia wyciąga rękę ku portretowi upudrowanej damy i dalej głośno myśli.

— Była ostatnią... na temże łożu umarła w trzydziestym czwartym, piętnastego stycznia... Czułem wtedy, że skończone z Zabużem. Jenerałowa Niemka czekała tylko śmierci świekry... świętej... zabrała syna... zabrała srebra... złoto i wyjechała do Paryża... Jak wyjechała, tak i nigdy nie wróciła... a z syna zrobiła... Francuza czy Niemca. Gdyby ta święta widziała te pustki, ona co na dzień przed śmiercią jeszcze obiegała zamek... tu naprawić... tu odsłonić.., tu ustroić... tu przemienić, aby było pięknie dla wnuka!., wnuka! A wnuk ani zajrzy do Zabuża...

Burgrabia milknie i głowę chowa między obie ręce. Wzdycha tylko i szepcze niewyraźne słowa... ale coraz głośniej, coraz silniej i z coraz głębszą nutą rozpaczy...

— Był tu trzy razy po kilka dni... po pieniądze! Za każdym razem coś ukradł z zamku. Ha! niemieckie plemię! nic nie pomogła krew wojewodów i kasztelanów... Kazał mi wynieść na strych portret hetmana ze sali jadalnej... bo go straszył... ha-ha-ha...

Burgrabia się śmieje swym ostrym, jakby posiekanym głosem i dalej ciągnie.

— Ha-ha-ha... posłałem mu na tem łożu, nie chciał... spał w chińskim gabinecie na górze... ha-ha-ha..

Starzec się nagle zrywa i staje przed potretera naturalnej wielkości, wiszącym na ścianie naprzeciw łoża, a przedstawiającym zakonnicę w czerni i białym kapturze.

— Siostra... kasztelanowej... — mruczy — święta... ciotka jenerała... stręczyła to niemieckie panie... Kazał mi ją uprzątnąć; ale ja!., ja odparłem: Książę panie, po trupie burgrabiego Grzegorza... ha! spał w chińskich pokojach!

Starzec nadstawia ucha. W odległej sali jadalnej zegar uderza siedem razy. Pośpiesznym krokiem wychodzi z tej komnaty, zamyka ją szybko i powraca do sali, w której zaczął pacierze.

Zegar zaraz po wybiciu siódmej wycina kuranta. Cudowna melodya wśród ciszy się rozlega po komnatach.

Serce burgrabiego bije jak młotem... chodzi po sali... przebiera paciorkami i kończy modlitwy.

Zegar gra dalej... coraz głośniej... coraz weselej... zda się orkiestra cała wali w zaniku, tak echo odpowiada, obija się o lustra i posadzki, rozlega się aryami w komnatach.

Burgrabia staje i słucha. Uśmiech krasi jego oblicze... żyły tętnią na pomarszczonej i rumianej twarzy.

Wtem... ostatnia głośna arya... Zegar grać przestaje... chwilę gra jeszcze echo... i cisza!

Cisza nocy zamkowej i pustki.

Burgrabia wychodzi tym samym korytarzem, którym wszedł. Kroki jego odbija sklepienie. Czasem przystaje, bo mu się zdało że zegar gra jeszcze... Ale nie... cisza!

Przyśpiesza kroku i powraca do siebie, gdzie ostatnia na kominie dogorywa kłoda.

III

Już siódma godzina wybiła oddawna na zegarze burgrabiego.

To też siedzi on przy kominie, ze spokojnem sumieniem i pogodnem obliczem, bo obszedł pokoje jak zwykle, przypatrzył się hetmanowi i nastawił pułapki na myszy.

Siedzi i duma. Cybuch wyciągnął przed siebie, nogi grzeje przy ogniu i słucha, jak wicher szumi w parku zabuskim, jak uderza o szyby, jak wyje w narożniku przy lewej baszcie, jak kołacze dachówkami po dachu.

Nadstawia ucha, bo mu się zdaje, że na kamiennych schodach prowadzących do jego wieżycy, słyszy kroki.

Tak! kroki... poznaje je i szepcze:

— Ot i idzie rządca.,.

Drzwi się otwierają. Wchodzi młody mężczyzna w wysokich butach, silnej budowy, czerstwy i rumiany na twarzy, sympatycznych rysów polskich typowych.

— Przychodzę - woła odedrzwi - na gadu-gadu. Niech będzie pochwalony!

— Na wieki wieków! — odpowiada burgrabia, i powstaje na przywitanie gościa.

Przysuwa mu złocone krzesło do komina z wysileniem, bo stare ręce się trzęsą.

Młodzieniec tymczasem stawia na stole butelkę piwa, którą przyniósł w kieszeni. Z drugiej wydobywa dziesięć jaj i to wszystko kładzie na stole pod latarnią.

— Dziewczyna przyniesie kolącyę - mówi — ja zabrałem po drodze z folwarku piwo i jaja.

— Bardzo dziękuję... bardzo — odpowiada starzec, a oczy mu się śmieją do jaj jeszcze obracających się na stole — usmażymy sobie jajecznicę na kominie.

— I będzie opowiadanie! — kończy młodzieniec.

— Cóż panie rządco, słychać na folwarku?.. Sanna się ściele... na zające bieda.

— Ej jeszcze nie, śnieg przyprószył tylko na jakie pół stopy - odpowiada rządca, jak go tytułuje burgrabia. - Administrator wyjechał do miasta, zostałem sam, pokończywszy też rachunki, przychodzę do pana Grzegorza..

— Niech Bóg wynagrodzi — przerywa starzec — te wieczory straszliwe długie... Gdyby nie pan, toby człowiek zapomniał języka w gębie... A co ? nie było wiadomości od dziedzica, księcia pana?

— Nie, ale mówił Srul z Maruszewa, że książę bawi w Warszawie i myśli o jakiejś sprzedaży.

— Ha! ciekawym coby jeszcze... Lasy wytrzebione...

— Ej! - przerywa rządca - jeszcze jest w kniei, mówią kupcy, sporo grosza.

— Gdyby to widział jenerał! kasztelanowa! — wzdycha w odpowiedzi starzec, chodząc po pokoju z cybuchem w jednej ręce, a założywszy drugą za wytarty pas.

Siadają obaj przy ogniu. Burgrabia zamyślony, błędnem okiem wpatruje się w komin, gdzie płomień wesoło bucha. Rządca zaś wlepia swój wzrok w twarz starca, i wygląda jakby niecierpliwie czekał, aż ten otworzy usta i zacznie. On przyszedł na opowiadanie o dawnych dziejach, o zamku zabuskim, o tem co burgrabia sam widział, i o tem co słyszał od ojca, dziada, pradziada!

Burgrabia milczy, tylko wzdyma policzki, pociąga dym z długiego cybucha i wypuszcza go z zadowolnieniem. Miło mu, że ktoś przy nim siedzi, oddycha, żyje. Me przeraża go tak tajemniczy głos puchacza, ani też nie odrywa jego wyobraźni od świata wspomnień, podejrzane wycie wichru w kominach i krużgankach zamku.

Młodzieniec się niecierpliwi.

— No! panie Grzegorzu! - mówi - opowiedzcie co przed kolacyą jeszcze.

— I co? co? o czem? — O czemkolwiek! Ot! obiecaliście mi raz opowiedzieć historyę tego krzesła, na którem siedzę.

— Tego krzesła? ha! prawda, obiecałem! ale kiedy mi dziś język drętwieje. Bo widzicie, panie rządco, coś czuję... przeczuwam... Nie, nie mam animuszu.

Burgrabia się zamyśla; nie wyjmując cybucha z ust, a oczy wytrzeszczając na ogień, dodaje:

— Wczoraj i... dzisiaj hetman wygląda zły. Rządca się nieznacznie uśmiecha i przypatruje twarzy starca, która zdradza frasunek i głęboką wiarę w wieszczy portret.

Burgrabia dalej mówi:

— Wczoraj, jak zegar wyciął kuranta... przyjdź pan kiedy o siódmej... to tak jak nigdy. Coś będzie!., jakieś licho! A dziś zatrzymałem się w pokoju wojewody... wszystko tam od 1584 nietknięte... i łoże malowane i portret wojewodziny... Wojewoda wykończył zamek i nadał mu dzisiejszy splendor. Otóż co się stało: tylko nie powtarzaj pan tego nikomu, po co ludzi straszyć.

Młodzieniec wygląda zainteresowany, otwiera usta i pyta:

— Co?

— Portret wojewody runął; rzdza zjadła hak gruby! Portretowi nic, ale o jakie licho nietrudno. Raz pamiętam, temu sporo lat, portret się cały pomarszczył, jak mokry ręcznik. Mówię świętej... kasztelanowej a pani w śmiech: "Co ci się zdaje, Grzegorzu, wilgoć! każ przepalić na kominie!"

Burgrabia urywa i milknie, wreszcie kończy:

— Krótko potem... zajeżdża bryka... na niej jenerał raniony, leży bez duszy... tak, tak... przywieziono go i... umarł. Już ja jestem doświadczony, jak tylko coś wojewoda wskazuje, to coś będzie, a zawsze jakieś licho. Wtedy to i kasztelanowa uwierzyła, a pan starosta, to ślepo w wojewodę wierzył.

Starzec mówi to wszystko z takiem przekonaniem w głosie, taką, boleścią w twarzy, że chmurzy się i oblicze jego towarzysza, którego wyobraźnię porywają tajemnicze zagadki.

— Czyż być może? - szepcze.

— Tak jest! — wzdycha starzec — tak, nie "być może" — i zamyśla się, jak gdyby zbierał wszystkie siły swej osiemdziesięcioletniej głowy, aby odgadnąć licho które mu zwiastują: hetman i zegar i nieomylny wojewoda.

— Ja ich znam - dodaje — pan może myślisz, że to portrety.. ? to ludzie... oni żyją! pilnują! czuwają! Co im się ma podobać? co? że w zamku pustki? że administrator kradnie? że burgrabiego wnetki dyabli wezmą!

Dwie łzy stają mu w oczach. Starzec sili się i wzdyma policzki, aby ich nie dać poznać towarzyszowi. Ale łzy, mimo to, dwie spływają, zatrzymując się na głębokich bruzdach jego twarzy.

— Byleby się w zamku nic nie stało... byleby nie umarł synek księcia, może będzie z niego zabuski pan... o resztę mi nie chodzi!

Ręką machnął i spluwa.

Widzi to rządca i chce go wyrwać z błędnego koła myśli, wywołanych drobnemi wypadkami w komnatach zamkowych, czy też przywidzeniami.

— Ależ kochany panie burgrabio — mówi — zamiast zastanawiać się nad tem i trapić... ot lepiej opowiedzcie o fotelu.

— Niech będzie! — pomrukuje starzec, odkładając cybuch w kąt utworzony występem komina ze ściany, a opierając obie ręce o poręcz krzesła — niech będzie o fotelu.. Fotel, czy co innego, to wszystko jedno... każda rzecz tutaj ma swoja historyę.

Wtem jakieś echo zdaleka, wśród szumu wiatru, dochodzi ich obu i obija się o sklepienie sali. Obaj słuchają..

— Jakby poczta! - wykrzykuje rządca.

—- Trąbka... trąbka pocztyliońska! - woła starzec. Jeszcze chwilę słuchają, poczem burgrabia poprawia się na siedzeniu i mówi:

— Ciekawym, gdzieby to gnał kto o tym czasie ekstrapocztą... może pan?

— Ej! opowiadalibyście panie Grzegorzu! jedzie ktoś i kwita!

— Słuchajże więc Waćpan, bo tego prócz mnie, nikt waćpanu nie opowie.

Obaj tak są zajęci przedmiotem - burgrabia tem wszystkiem co się do jego głowy tłoczy, rządca tem wszystkiem, co mu opowiadanie starca odtwarza - iż nie słyszą, jak ktoś po schodach biegnie.

Drzwi się otwierają, wpada niemi wyrostek, w którym ze zdziwieniem rządca poznaje parobczaka z folwarku.

Przestraszony, azali co się nie stało, pyta:

— Jędrek! a co to? co?

Zadyszany chłopak, bo biegł do zamku co tchu starczyło, odpowiada:

— Duchem, panie rządco! Przyjechał jakiś młody panicz! kiejby Niemiec, czy przechrzta z listami od dziedzica... a administratora niema.

— Niemiec? - woła burgrabia - pfu...

— Abo ja wiem — odpowiada chłop skrobiąc się w głowę — tak jakosikś nie po polsku mu ze ślepiów patrzy!

IV.

Burgrabia leży na łożu. Twarz jego nadzwyczaj chuda, rysy ściągnięte, ręce żylaste i kościste, przerażają woskowym kolorem skóry.

Na stoliku przy łożu pali się świeca.Światło wiszącej latarni rozprasza ciemności w sklepionej i szarawej sali.

Starzec wygląda bardziej zgnębiony moralnie, niż fizycznie. Zapadłe jego oczy, zaledwie widoczne z pod wysuniętych brwi i zmarszczonego czoła, błyszczą łzą rozpaczy.

Podnosi się na łożu górną połową ciała, i tak przemawia do siedzącego u jego nóg młodego rządcy.

— Waćpan więc sądzisz, że to nie był kupiec na Zabuże?

— Tak sądzę - odpowiada zapytany, przypatrując się ze współczuciem zmienionej twarzy starca — tak sądzę; bo przecież już minęło trzy tygodnie, jak ten nieznajomy wyjechał i ucichło jakoś w miasteczku...

— Jak on mnie złapał - podchwytuje burgrabia, kiwając smutnie głową - jak on mnie złapał! Zamówił się, że lubi obrazy, rzeczy stare, różne antyki, a to on poprostu chciał obejrzeć zamek... kupiec! kupiec na las To nas wyprowadził w pole... Jabym mu był pokazywał zamek! A jak to dokładnie oglądało, jak to do każdej dziury zazierało przebrzydłe Niemczysko... Baron, Waćpan mówisz?

— Tak mówił Srul z Maruszewa.

— Baron... baron... - szepcze starzec i kiwa głową- miałby się rozpierać w krzesłach, w których siedział wojewoda... kasztelan... jenerał... tylu?., książęta!.. Baron i bankier, mówisz waćpan ?

— Tak mówią żydki.

— Wielki Boże! — wzdycha tylko burgrabia, wznosi oczy do nieba, składa ręce jakby do modlitwy i powtarza: -Niedoczekanie jego!

Nagle poprawia się na ławie, wyjmuje z pod poduszki kluczyk i wręczając go towarzyszowi, mówi:

— Pod łóżkiem mojem jest okuta skrzynka, wydobądź ją waćpan i daj tutaj... na kolana.

Jakiś stanowczy wyraz zaciska usta burgrabiego; pulsa nerwowo drgają, oczy biegają niespokojnie po pokoju i śledzą każdy ruch rządcy, który wolę jego wykonywa.

— Ha! co robić!- szepcze - Bóg nie chce, abym tak jak ojcowie i dziady, zamknął powieki: co pańskie, niech idzie do pana!

Tymczasem młodzieniec dźwiga skrzynkę, snać ciężką, bo mu twarz krwią nabiega, i kładzie na łożu burgrabiego.

Ten otwiera jej wieko i zaziera w głąb tejże. Uśmiech krasi jego oblicze... drżącą ręką czegoś w niej szuka, coś maca... wzdycha i głową potrząsa.

Z pod poduszki wydobywa okulary w złoto oprawne, dziwnie duże i delikatne, wsadza je na swój orli nos i obracając się do rządcy, tak mówi:

— To moje skarby: po ojcach, po dziadach! Siadaj waćpan i słuchaj. Nim się z niemi na zawsze pożegnam, opowiem mosanie ich dzieje... Człowiek ma lat osiemdziesiąt i... i z czemś. Dzieci Bóg nie dał. Od panów przyszło, do panów niech wróci.

To mówiąc, wyjmuje ze skrzynki woreczek irchowy, z tego wyciąga złoty płaski zegarek z weneckim łańcuszkiem.

Uśmiecha się do niego, ogląda na wszystkie strony i wręcza towarzyszowi, ale jakby z trwogą w oczach, aby tenże go nie uszkodził, czy nie upuścił.

Odbiera go nazad, nakręca... nastawia...

Zegarek grać zaczyna, oni słuchają; zegar gra jednę z ulubionych ówczesnych melodyi.

Burgrabiego twarz pokrywa się łzami, które jak grochy zatrzymują się na bruzdach jego oblicza, na siwych wąsach. Płacze, ale się śmieje jak dziecko... ta muzyka dźwięczna... porywa go i rozrzewnia.

V.

W domu administratora, w jednej z izb siedzi czterech mężczyzn w około stołu nakrytego wyszarzanem zielonem suknem.

Na stole leżą mapy, plany, księgi gospodarskie i rachunkowe.

Wisząca lampa oświeca ten stół, pogrążając resztę pokoju w ciemności.

Cztery twarze pochylone są ciągle nad papierami, a każda z nich nosi ślady zmęczenia, po wytężającej pracy umysłowej.

Baron co chwila przerywa milczenie, pytając administratora o to, lub o owo, a ten się poci i kręci na krześle.

Baron jest jak zwykle spokojny, a na twarzy jego maluje się uczucie wewnętrznego zadowolnienia.

Naprzeciw niego siedzi administrator, wysoki mężczyzna, starannie ubrany i uczesany, o dziwnie niesympatycznem obliczu.

Odpowiada z pokorą, ale w oczach jego, które rzadko kiedy się podnoszą, przebija się jakiś podejrzany i niezadowolniony wyraz.

Dwa drugie boki stołu zajmują: syn barona, dla którego Zabuże kupiono i rządca, przyjaciel burgrabiego.

Wszyscy piszą coś, notują, wyciągi robią z ksiąg i rejestrów, przerzucają papiery, a usta ich drgające zdradzają natężoną rachunkową pracę.

Baron odkłada ołówek, opiera się o poręcz krzesła, przeciąga ręką po znużonych licach, ziewa przeciągle i głośno wzdycha — znów ziewa i mówi spokojnie i od niechcenia.

— Rachunki są tak źle prowadzone, kontrole tak zaniedbane, iż niczego dojść nie można.

— Książę — przerywa administrator — nie wchodził w drobiazgi.

Baron się uśmiechnął ironicznie i odpowiada:

— Widzę! widzę! toż nie wiecie ile macie włók lasu, a ile ornej gleby; toż niż wiecie, ile wiosennego ma być wysiewu; toż nie umie mi pan wykazać, ile na folwarkach wysiano oziminy; toż...

Administrator się niecierpliwi, gorączkowo przerzuca papiery przed nim leżące i urywkowo odpiera.

— Rządcy i ekonomowie pana barona objaśnią. Trzeba zwołać jeneralne posiedzenie administracyjne, to tak zwykle się odbywało...

— Pięknie się odbywało — wtrąca tonem mrukliwym młody baron, również odkładając pióro — piękne posiedzenia, których rezultatem, że administracya księciu nie dawała szeląga... ha ha!

I stary baron się śmieje, spoglądając na czerwieniejącego administratora i bawiąc się widocznie jego zakłopotaniem mówi do syna:

— Złapaliśmy się mój Johanie. Za stary zamek i stare bohomazy książąt Zabuskich, sześć kroć sto tysięcy rubli, to coś za wiele...

— Ależ panowie! — przerywa oburzony administrator — to nie za wiele, to za darmo.

— Obaj baronowie wybuchają śmiechem, a stary odzywa się pierwszy:

— Tak... so... so... mein Johann — sześć kroć za stare mury i stare graty... i za starego burgrabiego... którego jeszcze w dodatku nie widziałem.

— I być może, że go pan baron nie zobaczysz — przerywa, odzywając się po raz pierwszy rządca — burgrabia ma się bardzo źle... nie przeżyje...

— Czego?

— Sprzedaży Zabuża!

— Ha-ha — śmieje się stary baron — dziwne nabożeństwo!., ha-ha...

Następuje milczenie. Syk śmiechu barona robi niemiłe wrażenie. Ciągnie on dalej po chwili:

— Tem lepiej... tem lepiej dla niego i dla nas... pozbędziemy się tanim kosztem starej gwardyi. Jeśli i on w takim porządku utrzymywał zamek, jak... Urywa, chwyta za plikę papierów ze stołu i lekko nazad rzucając, kończy: — to zastaniemy tam chyba szczątki płócien zjedzonych przez wilgoć i mebli pogryzionych przez szczury i myszy...

Obraca się do młodego rządcy i pyta:

— Mówisz pan, że starego... dni policzone?

— Godziny! — odpowiada z pewnym smutkiem młody człowiek, nie podnosząc oczu z nad papieru.

Nastaje głuche milczenie... słychać tylko zgrzyt piór po papierze... i od czasu do czasu wzdychanie zmęczonego barona.

Wtem wszyscy jednocześnie nadstawiają uszów.

Jakieś dziwne hałasy dochodzą ich zdala, jakby krzyki rozpaczy... przerażenia!

Głosy coraz wyraźniejsze, głosy ludzkie się wzmagają, dochodzą coraz głośniejsze, dwoją się, troją... rosną do kwadratu i tak dalej, z sekundy na sekundę.

Jakiś szum panuje w powietrzu, jakby wicher. Ale nie, bo odległe hałasy prują powietrze, jakby w uroczystej ciszy.

Przerażenie odbija się najprzód na twarzy administratora, który siedzi blady, nieruchomy i... słucha.

Na dworze krzyczą, wrzeszczą gdzieś w dali. Przerażenie udziela się wszystkim. Cztery blade twarze pytają się wzajemnie — co to?

A tu zgiełk się wzmaga.

Wtem dolatuje ich tuż pod domem, w którym siedzą, wydany okrzyk:

— Pali się! ogień!

Rządca się zrywa, jednym susem dobiega do okna, uchyla firanki... spoziera... odwraca się... blednieje i stłumionym głosem woła:

— Zamek się pali!.

Wybiegają wszyscy... barona twarz konwulsyjnie się wykręca... z trudnością podnosi się z krzesła i jak pijany, chwiejącym krokiem wylatuje na podwórze.Łuna wznosi się w parku, jasno od niej jak w dzień.

Buchające płomienie szumią, pochłaniają wszystko dokoła siebie i zdaje się, że w powietrzu panuje uroczysta cisza, bo słychać wyraźnie, jakby tuż obok, każdy głos ludzi obecnych przy ogniu.

Baron nie był nigdy przy pożarze, nie może sobie zdać sprawy z tego widowiska.

Bezprzytomny biegnie w stronę zamku za tymi, którzy przed nim wyszli.

Straszny obraz!

Ze wszystkich okien apartamentów pierwszego piętra, buchają płomienie pożaru wewnętrznego.

Zajęły one już w niektórych miejscach wiązania dachu, który trzeszczy i trzaska pod dachówką i wkrótce buchnie iskrami i szumiącym płomieniem.

Od gorąca z okien zajął się dach gontowy lewego pawilonu, który płonie z pryskiem i szaloną szybkością, oświecając al giorno park i przypruszone śniegiem świerki.

Dopiero co tworzył on jednę złotą masę, a tu już odkrywają się ogniste krokwie i padają w jednym kierunku, jak żołnierze, z hukiem i ziejąc iskrami, łamiąc się i siejąc dalej zniszczenie.

Wtem huk nad bramą zamkową ściąga wszystkich oczy.

Mur pękł od wewnętrznego gorąca i runął na ziemię, odkrywając jadalną komnatę, w której u sufitu, widać, wisi jeszcze sturamienny wenecki żyrandol; ale runie i on wnet... a może się i utrzyma, bo wisi u odwiecznego sklepienia.

Nadzwyczajny widok.

Nagle pokazuje się na dachu płomyk, który co moment rośnie i wkrótce robi wrażenie komina ognistego.

— To nad pokojem jenerała! — woła głos jakiś.

— Pokój nie był sklepiony. ogień przepalił sufit! cały zamek pójdzie! - dodaje głos drugi.

A dokoła gorejącego w coraz liczniejszych punktach zamku, stają tłumy ludzi i patrzą się. Baron lata jak szalony.

— Ratować! — woła -ratować! wody! śniegu! Ale nikt go nie słucha.

W odpowiedzi, jakiś stary chłop oświecony blaskiem pożaru, mówi mu:

— Dziedzic nie miał prawa sprzedawać ojcowizny... ot i jest.

A z drugiej strony przybiega do barona, stara jak wiedźma, baba i szepleni.

— Widziałam, jakem żywa! widziałam kasztelanową nieboszczkę, jak tańczyła w płomieniach w sali zwierciadlanej.

Baron się opędza, błaga, zaklina. Jeszcze ogień nie ogarnął całego wnętrza, jeszcze czernieją szyby portretowej sali i galeryi obrazów.

— Obrazy! — woła — obrazy! Rafaela! Van Dycka! Ale zabobon silniejszy nad wszystko; nikt'mu nie odpowiada, każdy rusza ramionami i mruczy.

— Boska wola... czy czorcia sprawa. Toż to ogień z wnętrza... bies podłożył, nie trza w ojcowiznę wchodzić, ho-ho... wojewoda... co robi...

— A tu ogień się szerzy i z coraz to innych okien bucha i coraz to jaśniej... goręcej... straszniej!

Pękają mury, wali się dach, płoną wieże, a upadające ściany, co jakiś czas odsłaniają jeszcze nietknięte przez ogień wnętrza komnat, z ich aksamitnemi, ozdobnemi przedmioty.

Mijają godziny jak sekundy.

Wtem brzmi donośny głos w tłumie:

— A burgrabia! burgrabia! lewa baszta się nie pali.

Ten głos budzi z zadumy i oprzytomnia młodego rządcę.

Biegnie on jak szalony ku baszcie, w której cicho, bo ogień nie przeszedł do niej przez długi kamienny korytarz.

Dopada drzwi jego izby i otwiera.

Ale w niej pusto. Świeci się latarnia, na łóżku zmięta leży pościel, z której widocznie niedawno ciało jego się podniosło.

Dzika jakaś myśl przebiega w mózgu młodzieńca, bo mu oczy się iskrzą i usta wykrzywiają.

Spogląda na gwóźdź na ścianie, na którym zawsze wisiały klucze, ale i kluczy niema.

Spogląda na zegar, którego wskazówki stoją na jedenastej...

Przelatuje mu myśl przez głowę, że pożar musiał wybuchnąć między szóstą a siódmą.

Wybiegają wszyscy z izby burgrabiego, bo straszny i niedaleki huk ich zestraszył.

A rządcy się zdaje, że przez otwarte drzwi do portretowej sali widzi burgrabiego, jak chodzi ze świecą w ręku i dziwne nią robi ruchy po ścianach.

Ale mu się w głowie miesza. Podczas gdy wszyscy uciekają, on powraca do komnaty starca. Obejmuje wszystko w niej okiem i z boleścią na twarzy szepcze bardzo cicho:

— Niema lichtarza... stary nigdy go nie brał...

Zbiega na dół... przeciska się przez nieruchome tłumy, które się odsuwają od zamku, bo ogień coraz większy dopieka i pali.

Już płonie główna wieża i jak latarnia oświeca biały i śnieżny świat. Już ogień się uspakaja... i z niektórych tylko okien bucha... Już dzieło zniszczenia dokonane, a w powietrzu panuje ta uroczysta cisza, którą wokoło siebie wytwarza ten straszny element.

* * *

W osmalonej ruinie zabuskiego zamku, w sklepionej komnacie będącej sypialnią kasztelanowej, na spalonej posadzce, wśród popiołów z najróżniejszych materyi, leży zwęglony szkielet starca, gdzie niegdzie czarnem ciałem pokryty. Ta masa kości ma ludzką formę: w jednej ręce trzyma pęk kluczy, nie spojonych już z sobą spalonym rzemieniem, a w drugiej srebrny, na pół stopiony i pokrzywiony lichtarz.

KAMERDYNER MEGO DZIADKA.

Matka moja dla poratowania zdrowia, przebywała we Włoszech; ja dopiero co ukończyłem szkoły we Francyi, gdzie ostatecznie słuchałem kursów agronomicznych i handlowych. Kierowano mnie na agronoma i przemysłowca, a to z tego mianowicie powodu, 'że dziadek mój, ojciec mej matki, miał duże dobra i przedsiębierstwa w kraju. Dziadka prawie nie znałem, bo człowiek ten niesłychanie czynny i tysiącem interesów zajęty, rzadko odwiedzał ma matkę; a tej znów lekarze nie pozwalali Włoch, opuszczać.

Dziadek mój był jednym z pionierów przemysłu u nas, w czasach, w których modą niejako było zajmować się interesami, dziś wyłącznie należącemi do klasy plutokracyi. Zakładał tedy fabryki, podnosił gospodarstwo w swych dobrach, sprowadzał rzemieślników i rzucał się w najrozmaitsze przedsiębierstwa. Ztąd prowadził życie nie pana, jakim był, lecz bankiera.

W Warszawie miał centrum swych interesów, porozrzucanych po całym kraju, a obracał nietylko swojemi, lecz i cudzemi kapitałami.

Tyle wiedziałem.

Matka moja była jedynaczka, a ja jej znów jedynakiem, który kiedyś miał objąć i dalej prowadzić te wszystkie skombinowane, i jak u nas, wyjątkowo rozległe przemysłowo-handlowe operacye.

Odpowiednie też otrzymałem wykształcenie zagranicą, którego ostatnie praktyczne próby odbyłem we Francyi, przeważnie zaś w Paryżu. Prosto ztamtąd podążyłem do Nicei, aby się dowiedzieć od mej matki, co dalej ten nieznany mi dziadek co do mnie postanowił. Zastałem ją pogrążoną w smutku.

Ostatnie wiadomości z kraju nie były pomyślne. Dziadek poniósł dotkliwe straty materyalne, a niektóre przedsiębierstwa zrobiły fiasco. Czekaliśmy też z niecierpliwością listów od niego, tem więcej, że i on oczekiwał ukończenia mych studyów.

Była to właśnie epoka, w której upadały świetne projekta założycieli naszego przemysłu krajowego.

Wreszcie nadeszły oczekiwane wiadomości. Moja biedna matka wezwała mnie do siebie; zastałem ją zalaną łzami.

— Moje dziecko — mówiła — dziadek pisze, abyś natychmiast przyjeżdżał do Warszawy. Dziadek w interesach swoich zachwiany. Tyś mu potrzebny...

Mówiąc to, matka łkała i ciągnęła dalej:

— Nie znasz swego dziadka, jest to człowiek bardzo spracowany i przez to troche dziwny, cierpki; trzeba, byś się na to przygotawał. Z początku może ci to być przykrem. Dziadek nie jest dzisiejszy, należy do epoki minionej, w której wiele rzeczy inaczej pojmowano...

Otarła łzy i uściskała mnie.

— Ale zapomniałam powiedzieć ci jeszcze — dodała po chwili — że u mego ojca służy stary kamerdyner, Jan... wychowałeś się pod jego okiem, nosił cię na rękach dzieckiem. Człowiek to dziwnie przywiązany do nas; bądź dla niego, nie jak dla sługi...

Tego samego dnia pożegnawszy matkę, byłem już w drodze, a tydzień później w Warszawie.

Duży, z czasów saskich, zaniedbany pałac, stanowił siedzibę dziadka. Powóz zaprzężony końmi pocztowemi, wtoczył się w obszerne podwórze, na które otwierało się kilkadziesiąt okien frontu i pawilonów.

Jakkolwiek dzieckiem wychowałem się w tym domu, nie pamiętałem go wcale. Smutne on, wśród nocy, robił wrażenie, ze swemi ciemnemi oknami, z których, w kilku tylko na pierwszem piętrze, widniało blade światło. Lampa nocna, umieszczona przy dość nizkich i niepozornych drzwiach, oświecała podwórze i wejście główne do środka gmachu. Ku wejściu też temu skierowałem kroki i wkrótce znalazłem się w olbrzymiej sieni, która wraz ze schodami, nosiła jeszcze ornamenta swej epoki. Wszystko to wszakże było szare od wiekowego pyłu i grobową wiało pustka.

Lampka wisząca na długim łańcuchu w środku tego gmachu, zaledwie rozpraszała ciemności.

Rozglądałem się zdziwiony i niemal przerażony tem zaniedbaniem w pałacu, o którym tyle nasłuchałem się od matki. Wszak gmach ten był jedną z ozdób Warszawy, za Augusta Mocnego.

Uderzyła mnie tablica biała z czarnemi literami, umieszczona nad drzwiami najbliżej mnie się znajdującemi. Na tablicy, która dziwnie wyglądała wśród gipsowych dekoracyj, przedstawiających w płaskorzeźbie jakąś scenę mitologiczną, wyczytałem napis:

"Zarząd fabryki w Nowem Siole".

Ruszyłem dalej, kierując się ku schodom prowadzącym na pierwsze piętro. Każde stąpnięcie po kamiennej posadzce, głuchy w całej sieni wydawało odgłos, ginąc gdzieś w przestrzeni. Mijałem podobne do tamtych, drzwi z tablicami. Nad jednemi z nich przeczytałem znowu:

"Zarząd huty w Zasławku".

Smutno i dziwno mi się zrobiło. Zasławek był miejscem mego urodzenia. Nagle, tysiące wspomnień opanowało zmęczoną już podróżą moją wyobraźnię.

Zasławek! — jakże był pięknym ten dom, który dziadek mój przerobił na jakąś odlewnię, a w którym...Łzy mi stanęły w oczach i szedłem dalej po schodach wspaniałych i szerokich.

U jednych drzwi dostrzegłem bronzowy guzik dzwonka.

Zadzwoniłem, cisza... Po dobrej chwili dopiero usłyszałem jakby stąpanie po dywanie czy czemś miękkiem. Kroki te zbliżały się do drzwi, przy których stałem. Drzwi cicho się uchyliły i stanął w nich stary i nizki człowiek.

— Czy tu mieszka pan senator... ?

— Tu, ale już śpi — odpowiedział zupełnie cichym i jakby przytłumionym głosem nieznajomy.

— Tak,., to dobrze — odparłem — ale ja jestem...

— Czy może panicz? — zapytał tymże samym dziwnym głosem, człowiek.

— Tak.

Nieznajomy otworzył mi drzwi i cofnął się, mówiąc:

— Od kilku dni pan mój czeka.

Domyśliłem się, że ten nieznajomy był służącym i przyszła mi zaraz myśl, że może to ów Jan zasłużony. Wyglądał on jednakże, tak na moje przybycie obojętny, jak gdyby mnie nigdy w życiu nie widział i jakbym go w ogóle bardzo mało obchodził. Rozebrał mnie z niezwykłym spokojem i przeprowadził przez kilka dużych salonów, przybranych ze zbytkiem w różne dzieła sztuki. Postępował przedemną z lichtarzem w ręku, a kroki jego przyciszone były podeszwami wojłokowemi, tak że ich prawie słychać nie było; tylko posadzka skrzypiała cicho i dyskretnie.

Tak doszliśmy do sali jadalnej, w której służący postawił świece na stole, a zapalił duży srebrny świecznik.

— Pan raczy poczekać — przemówił wciąż tym głosem stłumionym — a ja poślę po rzeczy i przygotuję wieczerzę. Pokój dla pana już przygotowany, tutaj na pierwszem piętrze. To powiedziawszy, oddalił się swym cichym, choć ciężkim krokiem.

Zauważyłem, iż odedrzwi rzucił na mnie krótkie, lecz ciekawe spojrzenie, jeśli jego oczka szare mogły mieć w ogóle jakikolwiek wyraz. Zacząłem się rozglądać po sali. Wszystko tu było piękne i bogate choć staroświeckie.

Wysokie i ogromne pokoje nadawały pewną cechę wspaniałości całemu apartamentowi. Sufity i ściany nie były tknięte od czasów saskich. Stare dębowe posadzki, skrzypiały za każdym krokiem. Zresztą, wiał tu smutek właściwy mieszkaniom pozbawionym (babka moja nie żyła już oddawna) duszy i ręki kobiecej. Jakaś cisza i powaga cechowała zarówno ogół, jak i szczegóły.

Służący wrócił i zaczął nakrywać do wieczerzy. Odbywał zaś to wszystko cicho i powoli, jakby widmo jakieś, nie człowiek. Wyciągnięty w fotelu, paląc cygaro, przypatrywałem mu się. Człowiek ten mógł liczyć lat sześćdziesiąt najwyżej, był dość nizki i chudy. Twarz jego ściągła i wygolona, miała cerę żółtą i rysy pospolite, choć spokojne, nie odznaczające się żadnym szczegółem charakterystycznym. Wąs czarny, przetkany już srebrnemi nitkami i rzadki, nosił na dół opuszczony. Włosy miał zaczesane, jak lokaje owych czasów czesać je musieli, z rozdziałem z tyłu. Oczy szare wyrażały stale jakieś zakłopotanie i skupienie wewnętrzne, a cała fizyognomia była dziwnie łagodną. i spokojna. Ten człowiek zadziwiał bezbarwnością i bezwyrazistością swej twarzy, z której niczego nie można się było domyśleć. Wyglądał jakby zasuszony, czy skamieniały. Górną część korpusu trzymał zawsze naprzód pochyloną, powłócząc nogami. Ubrany był czarno, w białym krawacie. Nie słychać go było gdy chodził, a z trudnością go się słyszało, gdy mówił.

— Dziwnego sobie dobrał lokaja mój dziadek — pomyślałem, gdyż nie wydał on mi się sympatycznym.

— Pan senator zdrowy? — zapytałem.

— Zdrowy, dzięki Bogu! — odparł nieco głośniej służący i dopełniał dalej nakrycia.

— Czy zwykle chodzi spać tak wcześnie ? — zapytałem, spoglądając na zegar, którego wskazówki były dopiero na jedenastej.

— Ej, nie — odpowiedział sługa powoli, spoglądając także na zegar — tylko dziś pan bardzo zmęczony, bo było posiedzenie.

— Co za posiedzenie?

— Ej... takie... zwyczajne posiedzenie... — mruknął.

Widziałem, że i do rozmowy nie ma wcale ochoty. Tymczasem nakryty był już stół, do którego, odsuwając krzesło, służący wzrokiem mnie zapraszał.

Podziwiałem jego sposób obsługi.

Uprzedzał myśli i zaledwie rodzice się życzenia. Co spojrzał na człowieka swemi szaremi oczkami, już wiedział, czego mu brakuje i czego pragnie. Tylko gdy nalewał wino, ręka mu drzała, a jakieś przerażenie malowało się na jego twarzy. Robił on smutne wrażenie człowieka, którego zupełnie zabił lokaj. Zdawać się mogło, iż żadna myśl wychodząca po za ciasny zakres obsługi stołu, nie gościła ani na chwilę w jego mózgu. Oczy jego biegały wprawdzie, lecz zdawały się widzieć tylko pewne rzeczy.

Wreszcie po wypiciu kilku kieliszków doskonałego burgunda, zapytałem:

— Powiedz mi też mój kochany, czy u mego dziadka służy zawsze kamerdyner Jan, który mnie jeszcze nosił na rękach?

Wargi służącego lekko zadrgały, spojrzał na mnie, jakby się chciał uśmiechnąć i odparł cicho:

— Ja nim jestem.

Rzuciłem się ku niemu z radością, ale wnet ostygłem; Jan bowiem wyprostował się, stanął w pozycyi dobrze wytresowanego lokaja i dodał, ze spokojem wprawdzie, ale z jakimś przygnębionym choć serdecznym wyrazem.

— Pamiętam... i gdyby nie było ciemno na schodach, byłbym poznał panicza; czy można już podać herbatę ?

— Proszę! a więc to ty jesteś, ty ten Jan o którym tak często wspomina moja matka, którego tak lubi i...

Oblicze Jana rozpromieniło się, o ile mogła się rozpromienić sześćdziesięcioletnia maska.

— Jaśnie pani mnie pamięta... — mówił z dziwnie dobrym uśmiechem, lecz też z dziwna obojętnością.

— Ale jakże! doskonale! nieraz... prawie codzień ciebie mój stary Janie wspomina — mówiłem wpatrując się w oblicze kamerdynera, które znów było zakłopotane.

Zmarszczył brwi, a mnie się zdawało, że oczy jego zaszły jakby wilgotną łza.

— Czy można podać jeszcze herbaty? — zapytał.

— Zdziecinniał stary — pomyślałem i poprosiłem o drugą filiżankę.

W chwili, gdy ją stawiał przedemną, zauważyłem na twarzy Jana jakiś wyraz przestrachu.

Postawił i pospiesznym krokiem się oddalił, a gdy wrócił wkrótce, oblicze jego zwykłym jaśniało już spokojem.

— Cóż się stało? — zapytałem.

Kamerdyner spojrzał na mnie jakby ze zdziwieniem, żem odgadł iż się coś stało — i cicho, jeszcze ciszej niż przedtem, odpowiedział:

— Przywidziało mi się, że pan dzwoni. Więcej dnia tego z Janem nie mówiłem, gdyżwszystkie moje zapytania zbywał krótkiemi odpowiedziami, i przechodził zaraz do porządku dziennego.

Odprowadziwszy mnie do przygotowanego apartamentu i rozebrawszy, stanął we drzwiach, ukłonił się i rzekł:

— Pan wstaje o ósmej... życzę dobrej nocy jaśnie panu!

— Dobranoc ci mój Janie! — odparłem — a nadal nie mów mi "jaśnie panie", bod przecież mnie wychowałeś.

Jan spojrzał na mnie ogłupiały i nic nie mówiąc, wysunął się.

Słyszałem jak szedł przez cały szereg pokoi. Jego kroki zdradzało tajemnicze skrzypienie posadzki, a gdy i to ucichło, straszna zapanowała w tych komnatach cisza.

Tik... tak... tik... tak... zegara dochodziło z sali; posadzka czasem prysła, jakby kto nastąpił lekko na nią — to znów trzasnął suchy mahoń mebla, to zadźwięczał kryształowy żyrandol, od dalekiego turkotu powozu po bruku ulicznym.

Zimno mi było w tych pokojach, które mimo portretów przodków, wojewodów i kasztelanów wiszących na ścianach i nie poruszanych od przeszło stu lat, wiały rachunkiem i cyfrą quasi-bankiera.

Usnąłem, a we śnie powracał często ten Jan sztywny i zimny, do którego przecież uśmiechałem się serdecznie. Słyszałem te przytłumione jego kroki i widziałem zakłopotaną, i niczem nie dającą się poruszyć twarz, a pamiętny przysłowia bałem się i jego pana.

Pierwszy raz w życiu oczami własnemi miałem ujrzeć mego dziadka, który w pojęciach moich, wszczepionych przez przywiązaną doń głęboko matkę, był pierwszą osobą w rodzinie.

Ta chwila nadeszła.

Z uderzeniem godziny ósmej wszedł do mnie Jan, stanął w progu i wyszeptał:

— Pan czeka w gabinecie.

Serce mi zakołatało silniej i poszedłem za nim. Kamerdyner mimo swych cichostępów szedł prawie na palcach, a ja o ile mogłem starałem się go naśladować.

Jan się obrócił, skłonił i odszedł.

Przedemną na fotelu, z nogami wyciągniętemi na taborecie, leżał mój dziadek.

Przywitał mnie zimno, bo tylko podał mi rękę do pocałowania, mówiąc z pewną podniosłością w głosie:

— Jak się masz kawalerze? wyrosłeś jak sosna i przystojny zrobił się z Waćpana młodzieniec. No, siadaj i opowiadaj mi o matce.

Tak byłem uderzony niezwykłą postacią mego dziadka, iż przez chwilę zapomniałem języka i usiłowałem tylko zdać sobie sprawę z położenia.

Dziadek mój był mężczyzną ogromnego wzrostu i tej charakterystycznej postawy, jakie u nas coraz są już rzadsze. Mimo swych już sześćdziesięciu. ! kilku lat, wyglądał młodo — dzięki głównie blond włosom, które gdzieniegdzie tylko siwiały i czerstwej cerze twarzy. Ta twarz imponowała wyrazem nadzwyczaj poważnym, dumnym i pięknym. Chuda, koścista i wygolona, o przenikliwych siwych oczach, o najregularniejszych i bardzo pięknych rysach, uderzała swą szlachetnością.

Włosy dziadek nosił bardzo starannie, według ówczesnej mody zaczesane, a po obu bokach twarzy pozostawiał faworyty krótkie, szerokie i przystrzyżone.

Ubranie składały: jasna aksamitna kamizelka w szeroką kratę, ze złotemi guzikami i granatowy surdut z ogromnemi klapami. Kołnierz koszuli wywinięty był dostatnio na halsztuku jedwabnym.

Przykuwał mnie i paraliżował. Zaledwie mogłem odpowiadać na jego pytania, tak byłem zdziwiony niepowszedniością typu.

Głos jego był szorstki i urywany, zapytania zwięzłe i płynne, gra oczu zdradzała myśl nadzwyczaj bystrą; i ruchliwa. Czasem syknął z bólu i chwytał się ze złością za kolano, zdradzając że cierpiał na reumatyzm. Czasem zamyślał się, ale na bardzo krótko. Ręką uderzał w nogę i już był całą myślą w przedmiocie o którym mówił, lub słuchał.

Dziadek mój wydał mi się bardzo rozumnym człowiekiem, lecz bardzo też i zimnym, wymagającym, niewyrozumiałym i despotycznym. Odmówić mu bezwzględnego posłuszeństwa, zdawało mi się niepodobnem. Ta twarz i postać umiała rozkazywać.

Zegar uderzył dziewięć razy. Dziadek wstał, i stanął jak olbrzym, przerażając niemal swym wzrostem i budową kościstą. To zaś, że się trzymał nieco pochyło w ramionach, dodawało całej tej niezwykłej postaci, jakiegoś nieokreślonego charakteru.

— Kawalerze! — zawołał z pewnym jakby humorem — teraz pójdziemy na śniadanie.

Wsunął swą rękę pod moje ramię i lekko utykając na nogę, poprowadził mnie do sali jadalnej.

Jan stał z serwetą w ręku; wargi mu drżały więcej niż zwykle, zresztą był to ten sam zasuszony człowiek.

— Zapoznałeś się zapewne — przemówił do mnie dziadek siadając — z mym starym Janem, który służy u mnie lat czterdzieści i dotąd nie nauczył się ani służyć, ani mówić, ani chodzić, ani myśleć. Patrz! do czego to podobny, kamerdyner pana senatora?Żal mi było starego sługi, milczałem więc, a dziadek zagadnął znów Jana:

— Czy pan sekretarz wrócił?

— Jan wpatrzył się w twarz swego pana i czy nie dosłyszawszy zapytania, czy też przygnębiony jeszcze świeżo słyszanemi komplementami, milczał — a wargi drgały mu ciągle.

— Pytam ci się — huknął już mój dziadek — czy pan sekretarz wrócił ? Ogłuchł na domiar nieszczęścia. Kawalerze, czyś widział kiedy takiego niedołęgę?

Ja milczałem, a Jan odparł przytłumionym swym głosem.

— Wrócił.

— Mów głośniej, bo nie słyszę — zawołał dziadek widocznie już zirytowany.

— Wrócił! — powtórzył Jan głośniej.

— Głośniej! — zawołał znowu, już jakby w formalnej pasyi dziadek.

— Wrócił! — odparł Jan, także lekko zarumieniony na policzkach.

— Ot — odparł dziadek — nareszcie... choć teraz znów za głośno.

Zaczęliśmy śniadanie, składające się z herbaty i zimnych mięsiw. Mój dziadek pił bardzo tęgą herbatę i jadł tylko cztery jaja na miękko.

— Kawalerze! — przemówił — nie stosuj się do mnie i dysponuj w moim domu, jak u siebie; umarłbyś z głodu, chcąc żyć tem, czem ja oto żyję. Proszę więc... rozkazuj!... choć będziesz miał kłopot z tym niedołęga, który zupełnie nie rozumie, aby ktoś mógł mieć inne gusta, czy apetyt niż ja.

Litowałem się nad biednym sługą, będącym widocznie tarczą, o którą się odbijały wszystkie humory despotycznego charakteru dziadka.

Po śniadaniu, przeszliśmy napowrót do gabinatu. Wychodząc z sali, dziadek się obrócił do Jana i wyrzekł:

— Przez godzinę nie będę się widział z nikim. Jan głową skinął, na znak że zrozumiał.

— Pan sekretarz może poczekać na dole — dodał jeszcze dziadek.

— Dobrze! — odparł służący.

— Wiem, że dobrze... — cierpko dorzucił pan — a nie stukaj tak, bo mnie dziś wszystkie nerwy bolą — dodał z okazyi, że Jan widocznie roztargniony, lekko trącił szklankę na bufecie.

W gabinecie dziadek mój położył się, jak poprzednio na fotelu i wskazując mi przy sobie krzesło, tak zaczął:

— Kawalerze, słuchaj! Los fatalny chce, że z chwilą twojej pełnoletności, zastajesz fortunę mającą ci kiedyś przypaść, w opłakanem położeniu. Bankructwo generalne w kraju, niedojrzałym jeszcze na polu handlu i przemysłu, odbiło się i na moich interesach. Sam nie wiem, czy wypłynę, czy też wraz z innymi zginę. Wezwałem cię dla tego, by ci oddać tę lawirującą już łódkę, sam czując się bezsilnym. Wszakże interesa moje w gruncie rzeczy nie są tak złe. Mur czasem pryśnie i pochyli się, a najbieglejszy architekt nie powie, czy się jutro zawali, czy wieki jeszcze stać będzie. Te interesa będziesz się starał dziś jeszcze objąć okiem i bystrością zapewne ci wrodzoną. Sekretarz mój, pan Winter, który ma już odpowiednie polecenie, objaśni ci wszystko szczegółowo; ty zaś w tych dniach obejmiesz kierownictwo i zastąpisz mnie na jakiś czas.

Dziadek syknął z bólu, urwał i znów dalej zaczął:

— W interesach handlowych czasem, fatalnym zbiegiem okoliczności, nadchodzi chwila najstraszniejszą, chwila kryzysu, w której reprezentant zachwianej firmy, musi się z widowni usunąć. Ta chwila, czuję to, i dla mnie nadchodzi. Usunę się na czas jakiś nieokreślony, i rad jestem przynajmniej, że w takim momencie, mogę zdać cały ciężar trudnej sytuacyi na przyszłego naturalnego mego następcę. Otrzymałeś fachowe wykształcenie i rozumiesz, że są pozycye handlowe, w których nieskazitelny reprezentant firmy może...

Dziadek urwał znowu i twarz jego okryła się szkarłatem, odpoczął i dalej ciągnął pospiesznie.

— Wyjadę za granicę, najbliżej, by módz jeszcze być ci pomocnym radą i doświadczeniem. A ty, kawalerze, przez czas tej ciężkiej próby, nie daj się zbić z tropu niczem. Niech cię nic nie przeraża i nie zniechęca. Nie trać głowy ani wiary w siebie, chyba razem z życiem. Mądre hamburskich bankierów przysłowie, więcej cię nauczy, niż długie moje napomnienia. To przysłowie mieści w sobie całą mądrość moralną bankiera, a takim, choć" bez firmy, od dziś jesteś. To przysłowie brzmi:

"Geld verlohren — nichts verlohren.

Credit verlokren — viel verlohren.

Mtith verlohren — alles verlohren!"

To powiedziawszy, dziadek wstał i polecił mi się udać na dół do pana Wintera i swoich biur. Gdym wychodził jednak — rzekł jeszcze:

— Przeczuwam, iż w przejściach następnych i najbliższych dni, ważną odegra rolę niejaki Pinkus Kornblut, żyd. Ten człowiek, od którego w największej części, przebieg mych interesów zależeć będzie, jest dzisiaj, mówią, bogaczem, chociaż był on najprzód u mnie chłopcem do posyłek w gorzelni, później pachciarzem, faktorem i dzierżawcą. Przedemną stoi, mówię mu "ty" i stary Jan także mu "ty" mówi...

Dziadek się nerwowo roześmiał i kończył.

— Ten Piukus podobno może przeważyć szalę w mych interesach, i to jest główny powód, dla którego usunąć się muszę.

Dziadek, którego twarz wyrażała, wielkie cierpienie, żelazną wolą trzymane na wodzy, skinął głową na znak, że skończył i że mogę odejść.

W przedpokoju zastałem już kilku interesantów i jeszcze nie zdążyłem wyjść na schody, zajęty odszukaniem kapelusza i rękawiczek, gdy zjawił się Jan i głosem mi nieznanym, bo silnym i ostrym, zawołał:

— Pinkus do pana!

Obejrzałem się. Jakiś cywilny pan o żydowskich rysach, wstał i powolnym krokiem poszedł za Janem. Zauważyłem też przytem jakąś dziwna wymianę spojrzeń nienawistnych między nim, a starym sługą, a objaw ten, w spokojnych i łagodnych oczach Jana, zdziwił mnie mocno.

Tym poważnym panem był Pinkus.

Do późnego wieczora pracowałem pod dyrekcya pana Wintera, jak nigdy, by objąć umysłowo chaotyczny nawał zachwianych, a rozległych interesów.

Z wrażeniem nieokreślonego przygnębienia, zmęczenia i przestrachu, słuchałem Wintera, który mi wyłuszczał swoje projekty i kombinacye. Był to młody człowiek, nieco starszy odemnie, do dziadka, a więcej jeszcze do jego interesów przywiązany.

Ze wszystkiego widziałem, choć dobrze jeszcze interesów tych nie ogarnąłem, że bardzo ważną figwą był ów Pinkus.

Folwarki i fabryki niektóre trzymał on w dzierżawie, a kontrakty były długoletnie. Nadto, miał pohipotekowane sumy na nieruchomościach dziadka, a od jakiegoś już czasu, kredytem swoim podtrzymywał naszą firmę.

Jednozgodnie z p. Winterem zadecydowaliśmy, iż tylko z ponioca Pinkusa rnożna było widzieć ratunek w danych kombinacyach.

Gotówka była potrzebną, a droga do uzyskania jej została zamkniętą różnorodnemi kontraktami Pinkusa, z których ustępować on, w ten czy ów sposób musiał.

Dziadek pański — rzekł Winter — przyzwyczaił się uważać Pinkusa tak, jakby zawsze był gorzelnianym chłopcem... dziś więc nie potrafiłby z nim inaczej mówić, a tu teraz trzeba traktować interesa "de puissance a pnissanee".

Wieczorem przyszedł do biura Jan, aby nas obu wezwać na kolacyę, z którą pan czekał.

Na schodach obrócił się do nas sługa i wyszeptał z wyrazem prawdziwego i głębokiego współczucia.

— Pan bardzo zmęczony... mówił z tym złodziejem ze trzy godziny.

— Z jakim ? — zapytałem.

Jan spojrzał na mnie zdziwiony, a Winter uśmiechnął się i odparł.

— Z Pinkusem... nienawidzi go Jan... Istotnie, zastaliśmy dziadka bardzo zmęczonego; rysy jego wyciągnęły się, każda żyła na twarzy wystąpiła i drgała. Z wysileniem uśmiechnął się do nas.

— Chwila stanowcza nadeszła: kasyer wypłacił co miał. W kasie zamkniętej dziś o pięć minut wcześniej, niema ani rubla. Pinkus oświadczył, że ani grosza więcej dostać nie może; fabryki w Nowemsiole dziś o godzinie czwartej stanęły, brak gotówki potrzebnej na najbliższe dnie, wynosi do stu tysięcy rubli.

Urwał, i z głowę spuszczoną, z rękami zanurzonemi w kieszeniach długiej kamizelki, chodził po pokoju. Po chwili zaczął:

— Spisałem mój projekt działania i zostawiłem w biurku.

Przy tych słowach, wyjął kluczyk z kieszeni i wręczył mi go, mówiąc do Wintera:

— Tobie, panie Winter, polecam mego wnuka... Kawaler to z głową otwartą...

Potem zaś głosem poważnym rzekł do mnie:

— A tobie... ciebie proszę, abyś pamiętał że prócz milionowej fortuny, masz uratować nieskazitelne i piękne nazwisko... to przedewszystkiem.

Odwrócił się od nas, a przeszedłszy kilka razy po pokoju, stanął przy oknie i oparł czoło o szybę.

Stał tak dość długo, a gdy się odwrócił, twarz jego wydała nam się strasznie zmęczona i stara.

— Gdy pomyślę — wyrzekł tonem dziwnym jakimś — gdy pomyślę, że może jutro to podwórze, które pamięta naszych hetmanów i marszałków, usłyszy po raz pierwszy przekleństwa niezaspokojonych wierzycieli...

Jan wszedł, spojrzał na dziadka i stanął oniemiały.

— Czego stoisz gapiu? — huknął dziadek.

— Kolacya podana! — wyszeptał kamerdyner.

Dziadek ochłonął. Podczas wieczerzy nawet mówił o potocznych rzeczach, z właściwą tęgim głowom trzeźwością. Winter był prawie w humorze, ja jak z krzyża zdjęty.

Po wieczerzy, dziadek rzekł do Jana:

— Zapakujesz rai rzeczy tyle, aby mi wystarczyło na jakie dziesięć dni i każesz przyprowadzić konie pocztowe do zielonego kocza.

W godzinę później podał mi rękę do pocałowania, ofuknął Jana, który nie tak jak chciał pan, wręczył mu torbę podróżną, wsiadł do powozu i kazał ruszyć.

Zdawało mi się, iż coś pęka mi w sercu.

Spojrzałem na Jana, sądząc iż niepodobna, aby on nie domyślał się przyczyny wyjazdu mego dziadka, ale twarz jego nie mówiła nic.

— Czy myślisz mój Janie — zapytałem — iż dobrze się stało, że pan wyjechał?

Kamardyner nie podniósł nawet oczu, tylko odparł cicho:

— Skoro pan tak rozporządził, to musi być i dobrze.

Ale w głosie jego była nuta fałszywa, jakby wychodząca ze ściśniętego serca.

Zastanawiał mnie ten Jan. Był to, w każdym razie człowiek, w którego charakterze zdawały się drgać różne struny, ale wszystkie czemś, może despotyzmem mego dziadka z jednej, a przywiązaniem jego do pana z drugiej strony, były jakby przytłumione, bezgłośne.

Nie miałem jednak czasu zastanawiać się dłużej nad charakterem starego sługi. Nazajutrz ze świtem wpadłem w zamęt interesów.

Pracowaliśmy z Winterem po całych dniach i nocach.

Kto nie był finansistą ratującym firmę, ten nie może mieć pojęcia o tej strasznej, udręczającej pracy umysłowej; o tych okropnie długich, bezsennych nocach; o tej gorączce trawiącej, o tem ciągłem, najprzykrzejszem uczuciu oczekiwania.

Dziadek mój bawił w Krakowie i codzień przez posłańców konnych komunikował się z nami. Rady jego jednak przychodziły zwykle zapóźno, bo w tych wypadkach idzie się zazwyczaj tylko za własną intuicyą.

Od Pinkusa zdołaliśmy wymódz wszystkie możliwe ustępstwa, naturalnie, przy wspaniałych kompensatach. Należał on do naszych narad i często wychodził odemnie dopiero nad ranem. Był to żyd wyjątkowy, który nawet z pewnym, chwilowym uszczerbkiem swego mienia, okazywał gotowość wywdzięczenia się memu dziadkowi. Nie chciał nic stracić, ale też nie pragnął zanadto położenia wyzyskać. Powziąłem dla niego niemal uczucie poszanowania.

Jeden Jan spoglądał na Pinkusa podejrzliwem i zawistnem okiem. Gdy go pierwszy raz zobaczył siedzącego między nami na fotelu, widziałem jak zbladł i jak wargi jego nerwowo drgać zaczęły. Wieczorem, rozbierając mnie, odważył się tylko zauważyć.

— Złodziej ten Pinkus, nigdy przy panu nie siadał.

— Ależ mój Janie — odparłem — Pinkus wyświadcza nam prawdziwe usługi, bez niego...

— Bodajby to była prawda — odrzekł, a był tak rozdrażniony, iż trząsł się na całem ciele.

— Ale powiedz mi mój Janie — zagadnąłem — za co ty tak nienawidzisz tego Pinkusa?

Jan milczał i długo nie odpowiadał, jak to zresztą bardzo często czynił, dopiero po dobrym namyśle wyrzekł:

— Co go mam nienawidzieć... złodziej żyd!... A zkąd przyszedł do pieniędzy?... parch!... łotr!... — szeptał kamerdyner, z wściekłością w przytłumionym głosie.

Cd czasu jak Piukusa, w pałacu mego dziadka posadziłem na krześle, czułem, że straciłem wszelkie łaski u Jana, jeśli je miałem kiedykolwiek. Patrzał on na mnie wyrazem dziwnym swych spokojnych oczek, w których zaledwie były dostrzegalne iskry budzącego się dopiero podejrzenia. Badał mnie odtąd, obserwował i stał się jeszcze bardziej małomównym.

Nieraz pytałem go, czy wie, czy pojmuje grożącą nam ciągle katastrofę — ale nie otrzymywałem odpowiedzi. Wieczorem, gdym mu się oddalić rozkazał, stawał przy drzwiach i zapytywał:

— Czy niema wiadomości od pana, kiedy powróci?

— Nie, mój Janie.

— Życzę dobrej nocy jaśnie panu. I wychodził.

To samo powtarzało się codzień. Raz jednak, po dniu nadzwyczaj ruchliwym, w którym przechodziłem już chwilę zwątpienia i traciłem nadzieję, gdy mi Jan to samo zadał pytanie, odparłem krótko i z pewną niecierpliwością:

— Ach! niema żadnych wiadomości!

Jan skłonił się, wyszedł i słyszałem jak przez cały szereg pokoi szeptał:

— Niema żadnych wiadomości... niema... — i wzdychał, ale tak ciężko, tak strasznie, że mnie aż dreszcz przejmował.

— Idyota! — wyszeptałem i... usnąłem.

Jan się zmieniał, stawał się roztargnionym, robiąc często wrażenie nawpół przytomnego.

Podzieliłem się spostrzeżeniem z Winterem, który odparł:

— Bo i ten człowiek przechodzi straszną zmianę w swem życiu. Pomyśl tylko: od lat czterdziestu wychodził on codzień, regularnie, o trzeciej popołudniu, przed bramę pałacową i oparty o filar, gawędził z kamerdynerami, których za godnych swego towarzystwa uważał:

— Ale o czem? — zapytałem.

— Każdy rozprawiał o świetności i wspaniałości domu swego pana. Od chwili zaś zachwiania się naszego, to jest od kilku już miesięcy. Jana nawet na podwórzu nie widziałem. Pomyśl tylko! To była jego jedyna, rozrywka; i czy uwierzysz, gdy ci powiem, że sto razy więcej cierpi od twego dziadka.

Tak mówił Winter, bardzo bystry spostrzegacz.

Po dwóch miesiącach wreszcie, pozycya finansowa tak się zarysowała, iż można było rachować na ocalenie fortuny i firmy mego dziada. Najważniejsze interesa się załatwiły, a wypłacalność domu od jakiegoś już czasu nie ulegała przerwie.

Jednakże i w tych chwilach nawet zdążania ku lepszemu, przychodzą rozstrzygające momenta. Właśnie układałem projekt sprowadzenia mego dziadka napowrót do Warszawy, gdy wpadł do mnie Winter niezwykle rozgorączkowany, wołając:

— Wszystko stracone! wszystko przepadło!

— Co? na Boga! -zawołałem, zrywając się i blednąc na samą myśl, iż coś mogło obrócić w niwecz dwumiesięczne, szalone wysiłki myśli i woli.

— Co? — zawołał Winter — co? — powtórzył, odchodząc od zmysłów. — Simon zbankrutował! Simon, który wczoraj był jeszcze niezachwiany, a Simon jak wiesz, ma naszych weksli na sto tysięcy rubli. Bank Simona zamknięto dziś rano. Jeśli do jutra nie wykupimy naszych kwitów, jesteśmy zgubieni!

Stałem jak skamieniały.

— Sto tysięcy! — powtarzał, biegając po pokoju Winter.

— Sto tysięcy! — szeptałem nerwowo, czując, że mi się w mózgu mąci.

Wszystkie środki były już wyczerpane. Użyliśmy wszystkich kombinacyi, by uratować le gros interesów i pooddawać długi wymagalne. Przed paru dniami jeszcze chwyciliśmy się ostateczności, aby dostać potrzebne dwadzieścia tysięcy. Dziś, w przeciągu dwudziestu czterech godzin, trzeba było stu tysięcy!

Sto tysięcy! Zdawało mi się, że się wszystko dokoła mnie wali, że się wszystko kończy, a cyfry tylko majaczyły mi po głowie.

Winter tymczasem odzyskiwał przytomność.

— Kasyera i Pinkusa! — zawołał do Jana, który miał czas dziwnie na mnie spojrzeć.

Nadbiegł kasyer.

— Proszę przynieść nam wszystka gotówkę, jaka jest w kasie i zamknąć kasę do jutra!

Kasyer przyniósł dwadzieścia tysięcy rubli.

Wkrótce przybył też Pinkas, i gdy opowiedzieliśmy mu co się stało, oświadczył że dołoży wszelkich możliwych starań, aby złemu zaradzić. I poszedł.

Oczekiwaliśmy też nań w gorączce, a każda minuta tego oczekiwania, rokiem nam się wydawała.

Powrócił wreszcie późnym wieczorem i rzucając na stół czek, kwity, weksle, oraz nieco gotówki, zawołał:

— Trzydzieści pięć tysięcy dziewięćset siedm !... Poczem upadłszy na fotel, mówił dalej:

— Gdybyście żądali odemnie jeszcze rubla więcej, nie dałbym, gdyżbym go sam już nie dostał...

Winter i ja spojrzeliśmy po sobie. Brakowało czterdziestu pięciu tysięcy.

Me poddając się przecież ostatecznemu zwątpienia, Winter wybiegł jeszcze z Pinkusem, ale gdy powrócili około północy, rzekł:

— Niema i nie będzie! Pinkus miał racyę... Ten zaś dodał:

— Bankructwo Simona... nabawi pana straty miliona.

Słuchałem oniemiały.

Naradzaliśmy się jeszcze czas jakiś wspólnie; nie doprowadziło nas to jednakże do wynalezienia żadnej skutecznej kombinacyi... Wreszcie wyszedł Pinkus, na pół żywy. Winter chodził po pokoju; ja od czasu do czasu poddawałem nową myśl, rodzącą się w rozgorączkowanym mym mózgu.

Była to straszna noc.

Nad ranem zadzwoniłem na Jana. Wszedł zaspany, bo i on nie kładł się spać, czekając na dzwonek — i zdziwił się, zobaczywszy u mnie Wintera.

Sięgnął, aby zdjąć mi surdut.

— Nie trzeba ! — rzekłem. — Pójdziesz i pozbierasz wszystkie kosztowności, jakie są w domu: srebra, wszystko... i poznosisz tutaj !

Jan słuchał osłupiały; kiwnął głową i wyszedł. W godzinę później wrócił, oznajmiając drżącym głosem, że już wszystko gotowe w przyległym pokoju. Udaliśmy się tamże i oceniliśmy zgromadzone kosztowności, na jakie dwadzieścia tysięcy.

Były tam stare srebra po kasztelanie, były i dzieła sztuki, które dziadek lubił, były i różne rzeczy z wypraw babki mej i matki.

Jan stał jak widmo, przy stole uginającym się pod ciężarem sreber. Milczeliśmy wszyscy, aż Winter zauważył:

— Wyniesienie tych rzeczy z pałacu, może nas bardzo skompromitować. Nikt nie uwierzy, by w tak rozległych interesach mogła zdarzyć się potrzeba zastawiania sreber.

— Co robić? — wyszeptałem, a obracając się do Jana, zapytałem jeszcze:

— Czy pan nie ma... może wiesz... jakich kosztowności?... może...

— Pan miał zwyczaj — przemówił grobowym i zdławionym głosem — nie brać nigdy rano drobnych pieniędzy, które wyjąłem mu z kieszeni wieczorem. Uzbierała się tego pełna szuflada w komodzie... jak myślę, będzie z kilka tysięcy...

Wiedzeni ciekawością, pobiegliśmy za Janem, chcąc przekonać się o prawdzie słów jego. I rzeczywiście, duża szuflada w komodzie była prawie pełną srebrnej i miedzianej monety.

Spojrzałem na Jana.

— Uzbierało się tyle... — wyszeptał.

— Pan wie o tem? — zapytałem.

— Zkądby wiedział — odparł sługa. Winter biegał po pokoju i powtarzał:

— Trzydzieści tysięcy! jeszcze trzydzieści tysięcy!

Jan stał nieruchomy i wodził wzrokiem po nas obydwóch.

— Gdybym śmiał, tobym coś powiedział — wyszeptał do Wintera, korzystając z chwili w której się zamyśliłem:

— Mów! — zawołał Winter.

— Kiedy nie śmiem... — odparł Jan i spojrzał na mnie.

— No mów! — rzekłem, widząc pomieszanie i wahanie się jego.

Ośmielony tem Jan począł szeptać:

— Nie trzeba panom mówić... służba u pana była dobra... dawniej... gdy pan był młodszy i karty były co dzień... Człowiek nie jest bez grosza... ja mam siedemnaście tysięcy...

— Czego? — zawołał Winter, patrząc na Jana pałającym wzrokiem.

— Czegóżby jak nie rubli — odparł spokojnie Jan — przecież wiem, że panowie na ruble rachują.

Winter rzucił się Janowi na szyję i uściskał go, ale Jan posmutniał i dalej szeptał:

— Dałbym... gdybym wiedział, że pan nigdy się nie dowie... panby się gniewał... Ach! Boże! panby mi nie darował...

Miałem łzy w oczach, widząc tę trwogę Jana, aby pan jego nie dowiedział się, że go uratował.

Tegoż dnia o godzinie jedenastej rano, Winter odniósł do banku niegdyś Simona, sto tysięcy rubli.

Sreber nie zastawialiśmy, gdyż Jan dowiedziawszy się o projekcie, oświadczył, iż po jego trupie tylko srebra wyszłyby z domu. Pobiegł na miasto i przyniósł jeszcze dwadzieścia tysięcy rubli, które pozbierał u swych kolegów i przyjaciół z pod bramy.

O godzinie dwunastej wysłałem sztafetę do Krakowa, wzywając mego dziadka do powrotu. Nie groziło nam już żadne niebezpieczeństwo. Podpis nawet dziadka został wycofany z obiegu.

Wieczorem wezwałem Jana i chciałem mu wystawić kwity na pożyczone odeń pieniądze.

— Jaśnie pan żartuje — odparł.

Napróżno mu tłomaczyłem. Odpowiedź jego brzmiała:

— Panby się gniewał...

Oznajmiłem mu że pan za kilka dni powróci. Rozpromienił się na chwilę, ale wnet posmutniał i upadł mi do nóg. Myślałem że zwaryował.

— Tylko proszę — mówił — aby pan nigdy się nie dowiedział, że ja dałem pieniądze... Ja nie dałem... ja pański... moje pieniądze też pańskie... gdzie to kiedy kto słyszał, żeby sługa... takiemu panu... takiemu panu... !?

I stąpając powoli w swych papuciach, wysunął się z pokoju.

Nieopisana radość malowała się na obliczu starego sługi, gdy nadszedł dzień powrotu dziadka. Chodził po pokojach, ustawiał, przesuwał, układał jedno i to samo po dziesięć razy.

— Bardzo się cieszysz, Janie? — zapytałem. Jan milczał, tylko wciąż ustawiał, przesuwał, i jak zwykle, po chwili dopiero wyszeptał:

— Pinkus nie będzie się już rozpierał... złodziej !

Wreszcie dał się słyszeć w podwórzu turkot powozu, zabrzmiała trąbka pocztarska — dziadek powrócił.

Powrócił starszy o lat dziesięć i siwy. Jan spójrżał w górę, na głowę mojego olbrzymiego dziadka, i zbladł jak chusta.

Nie wiedziałem, co mi bardziej przykre sprawiało wrażenie: widok dziadka, czy jego sługi. Kamerdyner bowiem dygotał, wargi mu drgały, ręce trzęsły się; spoglądał co chwila na swego pana, a w jego szarych oczkach malowała się dzika jakaś rozpacz.

Dnia tego, ile razy spotkałem starego Jana, widziałem jak usta jego poruszały się ciągle, jakby coś szeptał. I rzeczywiście szeptał, bardzo cicho, machinalnie, bezwiednie:

— Pan posiwiał... pan posiwiał...

Bałem się, by stary nie oszalał, był bowiem ciągle jakby nieprzytomny. Szczęściem dziadek zbyt był znowu zajętym, by mieć czas na karcenie Jana. Mimo to, kilka razy dostało mu się surowe napomnienie.

Między innemi, opowiedziałem dziadkowi i postępek Jana z wszystkiemi szczegółami — postępek ratujący może milionową dziadka fortunę, a nawet i honor po części.

Słuchając o tem, dziadek zachmurzył się, spąsowiał i rzekł jakby sam do siebie:

— Jakąż ja miałem słuszność, żeni wyjechał!... A gdy później Jan podawał mu ogień do fajki, odezwał się do niego:

— Słyszałem, Janie... opowiedział mi młodszy pan... dziękuję ci...

I do ostatnich słów wypowiedzianych ze szczególnym naciskiem, dodał właściwy sobie, pański ruch ręki.

Jan był oczarowany i uszczęśliwiony tem podziękowaniem, jak dziecko; pocałował pana w rękę i oddalił się czemprędzej.

Inaczej usposobionym był mój dziadek. Zauwałem, iż opowiadanie moje sprawiło mu wielką przykrość. Szlachetny z natury, nie mógł nie podziękować słudze za jego czyn wyjątkowy; obrażona jednak duma buntowała się przeciw uczuciu wdzięczności, skutkiem czego, zdaje mi się, że prawie znienawidził poczciwego swego kamerdynera.

Na drugi dzień Jan zameldował:

— Pinkus!

— Niech wejdzie! — odparł dziadek, a obracając się do mnie, zapytał: — Zapewne trzeba go prosić siedzieć? To, co najmniej, można zrobić dla pachciarza, który cię uratował od zguby...

— Sądzę... — zacząłem mówić, ale dziadek mi przerwał.

— Kawaler, widzę, jesteś liberalny! Wszedł Pinkus poprzedzony przez Jana. Podsunąłem mu krzesło.

— Możesz usiąść, Pinkus! — rzekł mój dziadek swym pańskim tonem.

Pinkus usiadł niezgrabnie.

Jan stał jak wryty: zdawał się być skamieniałym ze zgrozy i przerażenia. Spojrzałem nań; to go oprzytomniło niby — wyszedł.

Wkrótce dziadek chciał go wezwać, ale dzwonił napróżno. Pobiegłem szukać Jana — nie było go nigdzie.

— To kanalia! — mruczał dziadek.

Ale i wieczorem Jana nie było; nie było go i przez noc.

Dziadek mój wpadał w pasyę.

Na drugi dzień Jana jeszcze nie było. Winter spotkał go na schodach pałacowego pawilonu, gdzie nie bywał nigdy, szedł zwolna, mrucząc:

— Pinkus siedzi przy panu... Pinkus siedzi przy panu...

Stróż widział również jak o tejże samej godzinie Jan wchodził do pawilonu i mruczał:

— Pinkus siedzi... Pinkus siedzi przy panu... Pobiegłem z Winterem do pawilonu. Może tam spotkał starego sługę jaki wypadek?...

Nie było go nigdzie, na żadnem piętrze. Zaszliśmy aż na strych. Tu dopiero przedstawił się oczom naszym okropny widok...

Jan z oczami wyszłemi na wierzch, siedział we drzwiach od strychu...

Zbliżyłem się i krzyknąłem z przerażenia. Dostrzegłem bowiem, iż w siedzącej postawie obwiesił on się na klamce...

Przybyły doktór oświadczył, że trzeba było wielkiej siły woli, aby w ten sposób dopełnić samobójstwa.

Po dokonanej sekcyi, lekarze oświadczyli, że przyczyną, która popchnęła biednego Jana do odebrania sobie życia, była "raptuosa aberratio mentalis". Ja zaś powiedziałbym, że jedyną, przyczyną, tego wypadku, było fanatyczne, bałwochwalcze przywiązanie starego sługi do pana!

Biedny Jan!

Koniec wersji demonstracyjnej.

POCZTYLION Z NIEDAWNEJ PRZESZŁOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FURMAN STAREJ DATY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DANDYS NAD DANDYSY

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Na plantach, opodal baszty, czekaliśmy na Artiura.

Rozmowa wesoła się toczyła i ciągle niemal powracała do Otwockiego.

Roman był ciekawy, jakie najświeższe mody przywiezie na sobie Paryżanin; Pantaleon znów prawił o jego faetonie, a Cezary łaknął szczegółów z niedawno odbytego pojedynku między lordem Dudley a hrabia de Breteuil, w którym Artiur sekundował.

Ponieważ ciągle tylko o nim mówiono, więc się dowiedziałem całej jego biografii.

Była ona taką jak każdego z nas, z tą różnicą, że Otwocki już był panem całej fortuny, spadłej mu rodzicach i babce, i że tę wielkiem tempem, jak mówił Pantaleon, tracił.

— Bo nie macie pojęcia — odezwał się Anastazy — jak Artiur dawniej tracił. Dziś to nic, dziś on się ustatkował. Ale dawniej...

— Ba! — je vous en dirai des novelles — przerwał Władzio, który prześlicznie i tylko wyszukanemi frazesami, paryskim akcentem mówił po francusku. — Ba! sapristi. Raz spotkaliśmy się za kulisami we Lwowie, gdzie Artiur zostawił sporą część swych kapitałów.

— Czyż tak — przerwał Wicuś.

— Ba! — ciągnął dalej Władzio — parole de gentilhomme, ile razy mu się jaka aktorka czy baletnica spodobała, to jej wsuwał za gors pięćdziesiąt dukatów w rulonie, comme rien, tak sobie... sam nieraz widziałem.

Wicuś aż cmoknął językiem, a Anastazy nierozumiejąc, aby ktoś mógł na co innego jak na konie sypać pieniędzmi, ruszył ramionami z powagą Anglika.

Prócz mnie, znajdowało się jeszcze w naszem gronie dwóch czy trzech młodzieńców, mało znających Otwockiego.

Słuchaliśmy więc tych opowiadań o nim z najwyższem zajęciem, spoglądali ku Kleparzowi i nadsłuchiwali, azali nie usłyszymy trąbki pocztowej.

W owym czasie umieć wydawać i tracić "wielkiem tempem", jak mówił Pantaleon, było zaszczytem i pewną odznaką.

— En voila un dandy, sacrebleu — wykrzykiwał Alfred, który rzadko komu pod względem szyku ustępował, ile razy opowiadano o Otwockim rys charakterystyczny.

Z opowiadań wydawał się on być dżentelmanem nec plus ultra, mającym dowcip na zawołanie, niesłychaną brawurę nieodzowną wówczas i dużo szumu, jednającego mu tylu przyjacioł i wielbicieli.

— Wszystko co robi, czego się chwyci — mówił Alfred — to robi avec du feu sacré, sacrebleu.

Wtem dało się słyszeć zdala od rogatki:

Ratata, ratata, ratata — ta ta ta...

Podskoczyliśmy na ławkach. Odgłos trąbki pocztowej coraz bliżej, a więc i coraz głośniej, szybko nas dochodził. Już słychać było turkot pędzących po kamieniach kół. A pocztylion grał, jakby wiedział że wiezie dandysa. Z zapartym oddechem, bojąc się zawodu, czekaliśmy wpatrzeni w ulicę.

Nareszcie z poza narożnej kamienicy wytoczył się pojazd, na którego koźle siedział pocztylion i stary, siwy pan.

— Artiur! Artiur! — zawołało kilku.

— Jakto? zkądże wiesz? — zapytał ktoś.

— Nie poznajesz starego Baptysty, jego kamerdynera? — odparł oburzony Roman.

Powóz się zbliżał. Był to ciemno-zielony kocz z wysokim kozłem i budą, ozdobiony bronzami, z dużemi angielskiemi latarniami.

Zdala zawołał też Anastazy:

— Poznaję ten powóz, to londyński. Wreszcie gdy rozpędzony ekwipaż zrównał się z nami, Artiur poznał przyjaciół, zerwał się na siedzeniu i kazał pocztylionowi zatrzymać, dając nam ręką przyjacielskie znaki.

Wpatrywałem się w niego, jak w największego człowieka epoki, jak w jakiego bohatera. Badałem go, jak wątpię, czy kto kiedy badał Napoleona.

Podczas gdy Artiur się witał i coś prawił, notowałem sobie w pamięci każdy szczegół jego fizyognomii, ubrania, manier i otoczenia.

Połykałem go, jak to mówią.

Otwocki był mężczyzną pięknego wzrostu i ślicznej twarzy. Włosy nosił w puklach wówczas modnych, a prócz malutkich wąsów, miał też faworyty, tak zwane patte de lapin. Podróżny strój jego składał się z jasnych kraciastych spodni i długiego po kostki, angielskiego kawowego paltota z pelerynką, o jakim dopiero nas wtedy były doszły słuchy, że wchodził w modę. Na pasku, przez ramię jego przewieszony, wisiał pled angielski i lornetka w futerale. W ręce trzymał stick hebanowy z rączką, przedstawiającą wyrzeźbioną w kości słoniowej baletnicę.

Wicuś szturchnął mnie ręką, i szepnął:

— Patrz: co za stick!

W powozie znajdowała się na ławeczce z przodu torba podróżna z czerwonego juchtu i futerał, jak na pałasze, mieszczący w sobie niezliczoną ilość lasek, których główki tylko wyglądały. Na siedzeniu zaś obok niego leżała książka założona nożem do rozcinania stronnic, w papierowej okładce. Po przywitaniu i zapoznaniu się Artiura zemną, rzuciliśmy się wszyscy do oglądania tak jego, jak powozu i innych szczegółów. Otwocki odesłał pojazd i Babtystę do hotelu Pollera, a sam z nami pozostał; wziął tylko książkę do ręki. Roman zaś chciał koniecznie zaraz obejrzeć futerał ze stickami, ale po długich perswazyach Artiura, odłożył to na później. Otoczono Artiura i dopytywano się o to i owo.

— No mów! gadaj ! opowiadaj! co słychać w Paryżu?

— Co słychać w Paryżu? — odparł, przystając Otwocki. — Oto to!

Tu podniósł do góry rękę z książką i pokazał nam wszystkim tytuł jej, wypisany dużemi czerwonemi literami:

Le juif errant par
Eugéne Sue.

— To jest ostatni romans tego geniusza — mówił z zapałem Artiur. — Sue jest dzisiaj największym człowiekiem w Paryżu, w świecie. Jego tylko nazwisko słychać na ulicach, w kawiarniach, na bulwarach, wszędzie! Eugène Sue wszędzie! Gdzie rzucisz w Paryżu okiem, na murach, na dachach ogromnemi literami stoi wypisane jego nazwisko. On ne jure que par Eugene Sue!

Wszyscy słuchaliśmy z zachwytem słów Artiura, a on dalej ciągnął:

— Ubierają się, jedzą, mówią à la Sue.

Tu Otwocki rozpiął swoje długie palto i pokazując nam krawat i inne szczegóły swojej garderoby mówił:

— Oto macie kołnierzyk a la Sue, on taki nosi; kamizelka a la Sue. Patrzcie, ten brelok, przedstawia jego biust, a jubiler który wpadł na tę myśl, zrobił już miliony, choć Le juif errant wyszedł temu kilka tygodni. Ten stick także à la Sue.

Podczas gdy Artiur opowiadał, oglądaliśmy te wszystkie nowości i piekielnie mu zazdrościli.

Ale Otwocki dalej prawił, wpadłszy w zapały a niepospolity miał dar słowa i przykuwał słuchaczy.

Znów nam pokazując tom powieści, mówił: — Patrzcie, czytam już dziesiąty, ostatni tom. Cest palpitant. Co za talent! co za styl! co za treść! Mówię wam, od dwóch tygodni nie można o czem innem mówić, myśleć, tylko o Juif errant Wystawcie sobie, moi drodzy, poznałem sam osobiście Eugéne Sue. Quel charmant homme! Przedstawiłem mu się sam u księżnej de Vallence.

— Mówił z tobą może? — podchwycił Alfred, który wysoce interesował się literaturę, francuską.

— A jakże, sacrebleu — odparł Artiur — zapytał mnie: Vous êtez polonais?

— I odpowiedziałeś?

— Oui Monsiet! — odparłem.

— I cóż on na to?

— Nic! C'est très bien Monsieur, powiedział tylko. Myślicie, że on tam ma czas mówić z każdym. Quel charmant homme!

Artiur ucichł.

— I ten Juif errant rzeczywiście tak interesujący? — zapytał Pantaleon.

Otwocki znów się zapalił.

— Słuchajcie! — zawołał — chodźmy gdzie na ustronie, usiądziemy na ławkach i choć jestem bardzo zmęczony, bo od Wiednia bez popasu dniem i nocą pędzę, opowiem wam treść du Juif errant.

Spojrzeliśmy osłupiali po sobie, ale Artiur pociągając nas do opodal stojących na plantach ławek, opowiadał już treść, furorę wówczas robiącego, romansu Suego.

Zapału swego nam udzielał. Słuchaliśmy go też z zajęciem, jakiem otaczano wtedy każde słowo wychodzące z ust dandysa, prosto z Paryża przybyłego.

— C'est palpitant — co jakiś czas wtrącał Artiur, i opowiadał obszernie treść dziesięciu tomów "Żyda wiecznego tułacza".

III.

Otwocki zaczął zaraz w Krakowie szumieć. Był to jednak ze wszech miar sympatyczny młodzieniec, mający dziwny dar ujmowania sobie ludzi, tak mężczyzn jak i kobiet. Zaraz też odebrał berło dandysostwa Romanowi i Alfredowi, i stał się pierwowzorem szyku i manier. Anastazemu nawet zachciało się go naśladować, do tego stopnia, iż przyswoił sobie przysłowie Artiura "on diable". Inne zapanowało życie między młodzieżą. Otwocki skupiał wszystkich około siebie i szumiał wraz z nimi. Wycieczki i kawalkady, gimnastyczne i sportowe ćwiczenia, zapełniały dnie całe — a wieczory spędzaliśmy w świecie, na pięknej konwersacyi z damami. Noce zaś różnie: to u którego z nas, to u Artiura, to u włocha, który właśnie wtedy otworzył wykwintną restauracyę w Krakowie. Tak się bawiąc, czekaliśmy lata, podczas którego mieliśmy się wszyscy udać do Władzia, i razem z nim przebrani za Turków, odbyć podróż po Galicyi, rozbijając namioty po łąkach i polach.

I tak zapewne byłby się ten zjazd zakończył, gdyby nie ewenement nieprzewidziany, z drobnostki powstały. Przybyły do Krakowa aktorki francuskie, które zaraz otoczyliśmy admiracyą i uwielbieniem: Wszakże pochodziły one z Paryża. W jednej z nich zakochał się Pantaleon. Artiur, który już zawiść miał do Pantaleona, o jego wyśmienitą jazdę konną, zaraz zaczął się do tejże samej francuzki umizgać. Niewątpliwem było zwycięztwo Otwockiego, który nadto dowcipnie ośmieszał często Pantaleona. Ponieważ Artiur często ugaszczał nas u siebie, a prowadził w hotelu Pollera formalny dom, czuliśmy się w obowiązku odwdzięczać mu się za to, wyprawiając na cześć jego, każdy z kolei, bankiety. Pantaleon jeden, który był niesłychanie skąpym, jakoś długo się wymykał od tego.

I za to też urazę miał do niego Artiur, lubiący, jako pierwszy dandys, hołdy i dowody uznania.

Wreszcie do tego doszło, iż Pantaleon, chcąc widocznie udobruchać Artiura, który mu nadto dyablo przy francuzce przeszkadzał, zdecydował się na wyprawienie fundy obowiązkowej i tylko czekał sposobności, aby ta taniej wypadła.

Nie piliśmy bowiem innego wina, tylko szampańskie, a to wówczas dobrze kazał sobie włoch czy francuz płacić.

Raz jednak wychodziliśmy we czterech: ja, Artiur, "Wicuś i Pantaleon, z wieczoru od pani jenerałowej, o spóźnionej porze, bo po północy.

Artiur zawołał.

— Ou diable! restauracye pozamykane, a głodny jestem jak... sacrebleu!

Czemprędzej Pantaleon skorzystał ze sposobności, i zaręczając że w hotelu Drezdeńskim, w którym mieszkał, znajdziemy jeszcze wino i zimnego zająca, zaprosił nas na kolacyę.

Rzeczywiście otworzono nam salę i zasiedliśmy przed nakrytym stołem.

Pantaleon poszeptał coś z restauratorem i wkrótce postawiono przed nami zająca z sałatą i cztery półbutelki szampana.

Porumieniliśmy się i spoglądali tylko na Artiura, który założył monokl i taił szyderski uśmiech, przymrużając oczy.

Butelki otworzono, podano kieliszki.

Już Pantaleon sięgał do flaszki, aby rozlewać wino, gdy Artiur uchwycił małą buteleczkę szampana, przyjrzał się etykiecie i zawołał:

— Ou diable, Pantaleosiu! nauczyłeś się takiego szyku? W Paryżu należy to do najświeższej mody, podawać perfumy avant lemanger... Tych nie znam! zdają się wyśmienite!,

To mówiąc uchwycił klapy swego fraka i uperfumował je winem, tak jak się je perfumuje wodą kolońską.

Następnie przechylił butelkę i resztę j ej wylewając na chustkę od nosa i ręce, mówił:

— Zwietrzałe... pas d'odeur, ou diable! a etykiety doskonałe.

I z najnaturalniejszą miną odstawiwszy próżną butelkę, zabrał się do zająca, pytając nas jeszcze niedbale:

— Et vous? nie uperfumujecie się ou diable? Nie wiele myśląc, zrobiliśmy to samo, co Artiur, jakkolwiek żal mi było serdecznie Pantaleona, który się mienił, a restaurator i kelnerzy pękali ze śmiechu.

Nie było jednak możliwem, dla oszczędzenia Pantaleona, nie iść za przykładem Artiura, któryby nam nigdy nie był darował tej niesolidarności w wyrabianiu prawdziwych dandysów, jak mówił.

Podano wino szampańskie w butelkach: Artiur wypił tylko jeden kieliszek, mimo gorących zachęcać gospodarza, który już błąd swój próżno naprawić się starał.

Nazajutrz po tej smutnej kolacyi, jeszcze w łóżku leżałem, gdy wpadł do mnie Pantaleon i zaklinając na wszystko, abym tej historyi półbutelek nie opowiadał, poprzysięgał zemstę.

Odtąd stosunki między nim a Artiurem jeszcze się bardziej zaogniły, a historya perfum rozniosła się i zabawiała przez długi czas całe miasto, ośmieszając biednego Pantaleona.

Ten przemyśliwał nad sposobem odwetu i wkrótce go wynalazł.

Urządził on rodzaj wyścigów na błoniach, na które (wszyscy w nich biorąc udział) zaprosiliśmy całe towarzystwo.

Na jednej ostatniej i najważniejszej z przeszkód, stanęło dwóch — a Artiur, który rzeczywiście słabo konno jeździł, zwalił się z konia.

Pantaleon pierwszy dobiegł do mety i otrzymał nagrodę z pięknych rączek kasztelanki Narcyzy, która, jak mówiono, tak się podobała Artiurowi, iż chwilę myślał o staraniu się o jej rękę.

Wypadek ten jednak pokrzyżował wszystkie projekta.

Ambitny Artiur oddał się tylko jeździe konnej, i po całych dniach uczył się w ujeżdżalni najtrudniejszych figlów de la haute école.

Podczas tego Pantaleon miał spokój i oddawał się ukochanej francuzce, przy której już Otwocki mu nie przeszkadzał.

Nie zaniedbywał jednak swojej codziennej parady po rynku, na siwym ogierze.

Ta przejażdżka Pantaleona w około rynku, w najtrudniejszych chodach wysokiej tresury, stała się koniecznością, każdego pogodnego dnia, nawet dla mieszkańców Krakowa.

Starzy emeryci, kupcy, wychodzili na chodniki; starsze panie wychylały się z okien, aby widzieć Pantaleona, jak trawersem, w krótkim galopie, to z lewej to z prawej nogi, objeżdżał rynek.

Doprowadzało to do wściekłości Artiura. Uciekał z rynku, gdy nadchodziła zwykła godzina "parady Pantaleosia", aby go tylko nie widzieć.

Oburzało go to, trapiło, że któś mógł pod jakimkolwiek względem, wchodzącym w zakres dandysostwa, mieć przed nim pierwszeństwo.

A ulicznej popularności Pantaleonowi zazdrościł. Uczył się więc na zabój. Cezarek i Alfred twierdzili nawet, że lepiej już od Pantaleona jeździ.

Baz wpadł do mnie Artiur i tak zaraz zaczął:

— Mówią, że ten Pantaleon rujnuje się na tę francuzkię. Imaginuj sobie, chce sprzedać swego siwego ogiera, bo mu brakło funduszów. Kup go dla mnie.

— Dobrze!

— Ale zaraz! spiesz się! bo jeszcze, ou diable, kto mnie wyprzedzi.

Pobiegłem do Pantaleona i nabyłem ogiera.

Nazajutrz na ulicach próżno wyczekiwano na paradę, bo Artiur zamknął konia w stajni i tylko w ujeżdżalni go dosiadał.

Wkrótce jednakże potem zaprosił nas na śniadanie do włocha, i tak przy czarnej kawie zagadnął:

— Ten koń Pantaleona, ou diable, był zupełnie zepsuty. Mordowałem się nad nim przez dwa tygodnie w rajtszuli: Nic nie umiał, sacrebleu, tylko ten trawers i ten hiszpański krok, którego zresztą już dzisiaj żaden sportsman nie jeździ. Utrzymał się on tylko w cyrku.

Nieznacznie spojrzeliśmy po sobie, a Artiur mówił:

— Dziś pierwszy raz wyjadę na nim na miasto. Zobaczycie!... Zobaczycie, jak teraz chodzi związanego galopa trawersem, to z prawej, to z lewej nogi.

Tegoż dnia, o piątej popołudniu zgromadziliśmy się wszyscy w cukierni Mauriciego i niecierpliwie czekali pojawienia się Artiura.

Nadjechał poprzedzony zgrają pauprów, którzy oznajmili miastu odnowioną paradę.

Chodniki się też napełniły, okna otwierały, a w jednem z nich stanęła wysmukła postać kasztelanki Narcyzy.

Artiur paradnie wyglądał na ogierze, o wiele lepiej niż Pantaleon.

Powitany też został szmerem admiracyi.

Z pod cukierni wołaliśmy:

— Artiur! nie szumiejl

A Otwocki ubrany z angielska w białe pantaliony i lakierowane buty, w zielonym fraku, drażnił stickiem i ostrogą konia, który się sadził, jak nigdy.

Wtem pod kamienicą kasztelana, w której oknie zoczył pannę Narcyzę, chciał zmienić trawers z lewej na prawą nogę.

Widocznie za mocną dał ostrogę, bo koń tak silnie i gwałtownie wierzgnął, iż Artiur przez głowę mu przeleciał i padł na kamienie.

Popłoch zapanował, koń uciekł, a myśmy czemprędzej porwali nieprzytomnego Otwockiego i odwieźli do mieszkania.

Nazajutrz wstałem umyślnie wcześniej, aby pobiedz do hotelu Pollera i dowiedzieć się o jego zdrowie.

Uprzedził mnie jednak Wicuś, którego już spotkałem wychodzącego z hotelu.

— Cóż, nic? — zapytałem — zdrów?

— Wystaw sobie! sapristi! — odparł Wicuś — Artiur wyjechał w nocy do Paryża.

— Czyż być może ?

— Wyjechał na dobre.

Zasmuceni szliśmy w stronę rynku, rozmawiając o tym wypadku i smutnych jego kombinacyach.

Wtem patrzymy, a tu Pantaleon spiesznie idzie naprzeciw nas, a wygląda zasępiony i zły, jak nigdy.

— Cóż się stało? — pytamy go przerażeni.

— Ej nic! — odparł Pantaleon, prawie ze łzami w oczach — ten łotr Otwocki.

— Cóż takiego ? — mów!

— Szelma! canaille! — mruczał Pantaleon.

— Cóż zrobił? — mów! — nalegaliśmy.

— Zabrał kanalia Nanę i wyjechał do Paryża.

— Nanę? — czyż być może?

— Parole de gentilhommel nawet się nie pożegnał ze mną — odparł Pantaleon, a łzy mu się kręciły w oczach.

IV.

W rok później straciłem z oczów mych dandysów z Krakowa:

Sam zajęty byłem projektem podróży po Europie, na którą łożyła moja babka, pragnąc bym przed ustatkowaniem się, widział Paryż i Włochy.

Właśnie najszczęśliwiej w tej porze otrzymałem list od Wicusia następującej treści: "Kochany dandysie! Jedziemy: ja, Cezarek, Władzio i Roman, do Paryża, na imieniny Artiura który nas zaprasza. Anastazy, który ztamtąd dopiero co wrócił, cuda o Artiurze opowiada, a co dwa słowa on diable pakuje. Przyłącz się do nas. Wyjeżdżamy z Krakowa pocztą dnia 15 Stycznia" itd. Nie namyślając się długo, postanowiłem z tej sposobności skorzystać i na oznaczony termin w Krakowie stanąłem.

Tu dowiedziałem się od przyjaciół, którzy nie tak dorywczo jak ja, lecz stale dandysowali, że Artiur mieszkał w Paryżu, że u niego grubo grano i że bajeczne sumy wygrywał.

Dobra jego bowiem nic nie przynosiły, kapitały stracił i tylko nadżwyczajnem szczęściem w grze mógł dalej prowadzić to hulaszcze życie.

Mówiono, że rocznie wygrywał krocie, a prócz tego wygranym był na jakie sześćkroć stotysięcy franków, które leżały w "banque nationale".Życie jego miało przechodzić zbytkiem i komfortem wszelkie wyobrażenia.

Po trzech tygodniach podróży, stanęliśmy w Paryżu w wilię imienin Otwockiego.

Przyjął nas serdecznie i z niewymowną radością. Ale zmienił się niemało. Twarz jego rozlała się i nabrała wyrazu znudzenia, który mu odejmował dużo uroku. Mimo to, zawsze miał ten feu sacré, jaki w nim podziwiał Alfred.

Mieszkała z nim i honory jego domu robiła Nana, która wypiękniała i otoczona była niezwykłem zbytkiem.

Artiur zaraz do nas tak przemówił:

— Spodziewam się moi drodzy, że u mnie zamieszkacie, ou diable. Przygotowany mam apartament dla mych przyjaciół z Polski. Będziecie jak u siebie i niczem się krępować nie potrzebujecie. Obiad o szóstej, potem gros jeu do rana. Kto chce, weźmie udział. Nikogo nie namawiam. Nie każdy tak szczęśliwy, jak ja, ou diable. Sądzę, że będzie wam dobrze i przyniesiecie mi szczęście, bo od tygodnia przegrywam. W stajni macie dwanaście koni i ekwipaże. Dans le quartier, co dusza zapragnie. Na jutro sprosiłem tout, ce qu'ily a de brillant; poznacie najpierwszych dandysów. Wiecie zapewne, że Castellan wszystko stracił, a miejsce jego zajął le marquis de Rochefort, ale mu nie dorównywa. Poznacie go jutro, un beau joueur! Poznacie też i Corę i Suego. Czytaliście naturalnie "Martin, l'enfant trouvé". Ou diable! Przechodzi sam siebie. Tak pisać, to rozumiem!

Skorzystaliśmy więc z gościnności Artiura i u niego się rozkwaterowali.Życie płynęło nam jak w operze, a nie w rzeczywistości.

Weszliśmy zaraz w stosunki Artiura i bawili się wybornie.

Na niczem nam nie zbywało, bo wszystko mieliśmy u przyjaciela, w którego mieszkaniu można się było doskonale bawić, za próg nie wychodząc.

Na nic czasu nie było, bo godziny jedna za drugą pędziły szalenie w tem rozpędzonem życiu, jakie prowadził Artiur.

Szczęście mu się znów odwróciło, bo zaczął tak szalenie wygrywać, że co kilka dni posyłał mnie do banku z wcale pokaźnemi sumami, które na jego conto składałem w kasie.

Oszołomieni tem powodzeniem, spróbowaliśmy i my szczęścia i zgrali się do feniga:

Kasa Artiura jednak stała otworem i dla przyjacioł.

Nieraz wpadał rano i pytał:

— Nie potrzebuje który z was pieniędzy? No, nie żenujcie się. Mam dosyć! On diable sobie żałować. Raz się tylko jest młodym. Bierzcie! co moje to wasze!

Wyjmował z kieszeni zwoje banknotów i częstował nas niemi.

Co który chciał, to brał, nie myśląc o przyszłości.

Tak płynęły dnie po dniach, których rachunek się traciło.

Niemałe też było nasze zdziwienie, gdyśmy jeden po drugim zaczęli dostawać listy z kraju od rodzin i rodziców, naglące do powrotu.

Rok wkrótce miał upłynąć, jak siedzieliśmy w Paryżu.

Artiur wciąż grał. Miesiącami nie wychodził prawie z domu, w którym poprostu mieszkali najsławniejsi ówcześni dandysi-gracze.

Rano kładł się spać, budził się do obiadu i zastawał już w swych salonach zgromadzonych przyjaciół.

Po obiedzie zasiadano do gry.

Otwocki, jeśli mu szczęście nie sprzyjało, aby przerwać dawaną, wychodził na jakie dwie godziny do teatru, czy w świat i wracał, aby już grać do rana.

My zaś nie grający, gdyśmy wracali często nad ranem do domu, zastawaliśmy jeszcze grę w pełni, choć już połowa ustąpiła z placu.

Jedni spali, drudzy zmęczeni, zgrani, wzdychali po kanapach i fotelach; inni się posilali kawiorem i szampanem, który jak woda, stał na stołach i bufetach.

Artiur tylko nie opuszczał zielonego stolika i wstawał wtedy od niego, ściągając do kieszeni tysiąc frankówki, gdy zabrakło partnerów.

Czasem jeszcze nad ranem, we dwóch z markizem de Rochefort, robili różnicę kilkudziesięciu tysięcy franków.

Zazdrościliśmy wściekle Artiurowi.

— To jest życie! — mówił Wicuś.

— To ma szczęście, sapristi! wzdychał Cezar, widzić jak Artiur poprostu nie mógł nastarczyć wyrzucaniu wygrywanych pieniędzy, choć mu w tem dopomagała Nana i tylu innych.

Wreszcie nastała wiosna i zaczęły się w Paryżu takie upały, żeśmy postanowili powracać do kraju. Nie było też i za co dłużej hulać. Zadłużyliśmy się porządnie wszyscy u Otwockiego i ogarniała nas jakaś nuda. To życie rozprężone, à la longue każdego zaczynało męczyć i pokazywać mu odwrotną stronę medalu.

Jednego z ostatnich dni naszego pobytu w Paryżu, późnym rankiem, gdyśmy się już pobudzili, wszedł do nas Artiur, który dopiero wstał od stolika i pokazując nam zwój banknotów, tak zaczął:

— Nudzi mnie już ta gra, moi drodzy. Jestem dziś grubo wygrany. Zrobiłem rachunek. W banku mam osiemkroć stotysięcy, tu w garści sto i czterdzieści... blisko milion.

Słuchaliśmy z uwielbieniem i zdziwieniem, a on dalej ciągnął:

— On diable, takie życie! Coby to można za szyk prowadzić w kraju z tym majątkiem, jaki mam tam i tu; zakasowałbym Alfreda...

Otwocki się zamyślił.

Zawsze rywalizował on z hrabią Alfredem, któremu wielkie nazwisko i ogromna fortuna zapewniała pierwszorzędne w kraju stanowisko.

— Zapewne — mruknął Roman — zakasowałbyś! dlaczego nie? z twojem savoir-faire... niezawodnie!

Artiurowi oczy zabłyszczały i dalej mówił:

— Wiecie co. Daję sobie słowo, słowo honoru, że jak dosięgnę do miliona, tak zwijam manatki i wracam do kraju. Brak mi siedemdziesięciu tysięcy!

— A więc dziś w wieczór jeszcze! — zawołałem radośnie.

— Być może!

Tegoż samego dnia Artiur przegrał sto tysięcy. Rozpacz nas ogarnęła.

Na drugi dzień wygrał sto dwadzieścia. Brakowało tylko pięćdziesięciu do miliona.

Błagaliśmy go, aby nie ryzykował dla głupich pięćdziesięciu tysięcy, miliona i powracał z nami.

— Me! nie! — mówił Artiur — powrócę tylko z czystym milionem w kieszeni. Jeszcze dni kilka, a będzie, on diable.

Na trzeci dzień opuściliśmy Paryż; udając się prosto do Krakowa.

Ale Artiurowi widocznie trudno szło to dokompletowanie miliona, bo w Krakowie bawiąc kilka tygodni, nie mogliśmy się go doczekać.

Napisał tylko do mnie, że z dnia na dzień swój powrót odkłada, często z powodu braku kilkunastu tysięcy.

Cezarek zachorował wtedy na piersi i wyjechał na południe. Władzio pospieszył na Węgry, Wicuś na kontrakty do Kijowa, a ja powróciłem do domu objąć majątek, do którego po roku pobytu w Paryżu, jak babka i mój opiekun uznali, byłem dostatecznie wykwalifikowany.

V.

Już od dwóch lat gospodarowałem w Królestwie i prawie żadnych nie miałem wiadomości o dandysach.

Powoli nastawały coraz to cięższe czasy i dandysy się przerzedzali.

Wiedziałem że Anastazy osiadł na wsi, że Pantaleon się ożenił i wyniósł na "Wołyń, że Cezarek umarł w Wenecyi, że Alfred objął fortunę i brał udział w politycznem życiu w Galicyi.

Ale o Romanie, Artiurze, Wicusiu, nic zgoła nie wiedziałem, prócz tego że Otwocki długo jeszcze po naszym wyjeździe, w Paryżu bawił i grał.

Jakkolwiek wówczas tak często jeździło się do Paryża, jak dziś się jedzie do Warszawy, od nikogo nic o Artiurze dowiedzieć się nie mogłem, prócz niewiarogodnych pogłosek.

Z początku korespondowałem z Romanem i Wicusiem, lecz z czasem, w skutek braku pokarmu odżywiającego, korespondencya ta ustała.

Wyobrażałem sobie, że tak jak mnie, każdego z nich życie zaprzęgło do zajęcia i wyszumiało mu z głowy dandysostwo.

Raz tylko spotkałem Pantaleona na jarmarku w Łęcznie. Spytał mnie zaraz o naszych wspólnych przyjaciół.

— Nic nie wiem — odparłem — ale jestem pewny, że każdy z nich, tak jak my obaj, w ten lub ów sposób się ustatkował i wyszumiał.

— Ba! — odparł Pantaleon — nie każdy. My to co innego, ale taki Alfred, Artiur, nie tak łatwo się wyszumią. Albo taki zatwardziały dandys, jak Roman! Ręczę że dalej tracą, hulają i w ten czy ów sposób szumią, chyba że...

— Co?

— Że potracili, do ostatniego feniga.

— To nie! — podchwyciłem — Alfred jest milionerem. Artiur nie mógł stracić wszystkiego. Pomyśl, ośm kluczy?... w dwa lata?

— To dandysująl — odparł Pantaleon, który znał ich lepiej odemnie, bo najmłodszy byłem w tej klice i najkrócej w niej przebywałem.

Wkrótce po tem spotkaniu z Pantaleonem, a w dwa lata przeszło po powrocie moim z Paryża, wyjechałem do Galicyi w sprawie spadłej na mnie sukcesyi.

Udałem się więc do Krakowa, aby przeczekać rozruchy chłopstwa.

W Krakowie wprawdzie się burzyło, ale sądzidziłem, że zawsze w mieście był człowiek bezpieczniejszym.

Zastałem wolne miasto bardzo zmienione, na niekorzyść, po swem wcieleniu do Galicyi. Wysiadłem w hotelu Pollera i dowiedziałem się zaraz, że najniefortunniej wpadłem właśnie na chwilę największych rozruchów, które siłą zbrojną rząd musiał poskramiać.

Jakież było moje zdziwienie, gdy się dowiedziałem, że Alfred i Artiur brali udział w rozruchach i że hrabia został uwięzionym w Wiedniu, a Artur temu dni kilka w Krakowie.

Zaraz odszukałem Romana, który naturalnie bawił przy Otwockim.

Zastałem go przerażonego uwięzieniem przyjaciela.

— Bo, to imaginuj sobie — mówił — co ten waryat zrobił. Powrócił niedawno z Paryża.

— Z milionem? — podchwyciłem.

— Ale gdzież tam! przegrał wszystko i jeszcze nadto dwie wsie, a resztę obdłużył. Ale to było głupstwo. Jemu zachciało się pod względem popularności rywalizować z Alfredem. Ubrał się w czamarę i wysokie buty; dalejże chodzić po ulicach, sklepach, całować po rękach szewcowe i przekupki, gadać o wolności i równości. Jednem słowem, tak gorąco się wziął do tego skarbienia sobie względów pospólstwa, aż go przyaresztowano jako wichrzyciela spokoju publicznego i anarchistę.

Uszom nie wierzyłem. Artiur le parfait dandys w czamarze! Artiur uwijający się między pospólstwem i mający mowy na straganach? Niemogło mi się to wszystko pomieścić w głowie.

Pamiętam tylko iż wtedy przypomniało mi się, jak Otwocki przyjechawszy z Paryża, zaledwie wysiadłszy z powozu, zaczął nam, lat trzy temu, opowiadać treść romansu Suego.

— Gdzież go zamknięto? — zapytałem.

— W więzieniu przestępców politycznych.

— Może by nas do niego wpuszczono?

— Spróbujmy!

Wybiegliśmy na ulicę i udali się w stronę rządowego gmachu, w którym mieściły się areszta.

Na ulicach wojsko stało pod bronią, a pospólstwo przeciągało tłumnie i złowrogo szemrało.

Nazwisko Otwockiego co chwila odbijało się o nasze uszy.

— Słyszysz? — zagadnął mnie cicho z przejęciem Roman — to dzisiaj najpopularniejszy człowiek w Krakowie.

Odchodziłem formalnie od przytomności, tak wszystko to mnie zadziwiało.

"Wreszcie przecisnęliśmy się przez tłumy do gmachu, w którego wnętrzu znajdował się Otwocki. Budynek oblegały tłumy ludzi różnej płci, pospólstwo wrzeszczące na cały głos:

— Oddać nam Otwockiego!

U bramy stały warty, a żołnierze z bagnetami nie wpuszczali nikogo.

Z trudnością uwierzyłem, że nie śnię, tylko widzę na jawie.

Rozruchy trwały dalej, a ja siedziałem w Krakowie, nie mogąc się zająć interesami i ciekawy po części końca.

Roman dowiedział się cichaczem, że miano wkrótce wypuścić Artiura, w śledztwie bowiem nic mu karygodnego nie udowodniono.

Tymczasem codzień wojsko musiało rozpędzać groźne bandy, upominające się o wypuszczenie więźniów.

Jednego wieczora spacerowaliśwy po rynku: ja Roman i Władzio, który znów uciekł przed rozjuszonymi chłopami.

Miasto wyglądało spokojniejsze.

W tem doleciały nas niezwykłe hałasy od strony ulicy Grodzkiej.

Myśleliśmy, że znowu jaki wybuch miał miejsce, że wyłaniano więźniów lub coś podobnego.

Natychmiast powstały tłumy spieszące w stronę gwaru.

Podążyliśmy porwani falą ciągnącego tam ludu.

"W ulicy Grodzkiej zostaliśmy zatrzymani przez tłum ku nam się posuwający z krzykiem, wrzawą i tryumfem.

Tu dopiero dowiedzieliśmy się, co zaszło.

Wypuszczono więźniów politycznych.

Niepodobna było iść naprzód, taki zapanował ścisk w ulicy.

Tłumy widocznie wyprowadzały przestępców.

Wkrótce rozróżnialiśmy głosy i wykrzyki.

Wśród tych brzmiało ciągle:

— Niech żyje Otwocki! hurra Otwocki 1

I nagle przedstawił nam się widok, którego nigdy nie zapomnę, który dziś, zdaje mi się, widzę.

Tysiące ciągnęły i zapełniały ulicę, niosąc na rękach Artiura, wyrywając go sobie i krzycząc w niebogłosy.

Otwocki unosił się po nad falami głów i wyglądał tryumfujący, szczęśliwy.Łzy ocierał z radości.

Tegoż dnia jeszcze uścisnąłem dłoń przyjaciela, którego późno w nocy pospólstwo ze swych objęć wypuściło, a nazajutrz opuściłem Kraków.

FRAJCUZ Z TRYBUNAŁU.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

I byłbym nic więcej nigdy się nie dowiedział o mym "frajcuzie", gdyby nie okoliczność, żem wtedy właśnie w trybunale zrobił akt nabywcy w gub. piotrkowskiej, i ztąd często w samym Piotrkowie przemieszkiwał.

W kilka dni później, regulując różne interesa u rejentów, w hipotece i sądach, spotkałem znów nieznajomego włóczęgę.

Widocznie w tych sferach przeważnie się obracał. Zawsze niósł pod pachą wytartego paltota o aksamitnych wyłogach, jakiś plik, już to mniejszy, już to większy papierów. Często wyglądał zaaferowany i pilnym interesem zajęty, co mnie niezmiernie bawiło. Zresztą w całej jego postaci i sposobie zachowania się, nic się nie zmieniało, prócz garderoby, która gwatłownie i z dnia na dzień chyliła się do ostatecznego upadku.

Spodnie czarne nabierały połysku, a bronzowe palto tak się wycierało, iż wszędzie prawie przegląda ły z niego szare nici.

Aksamitne wyłogi tylko najdłużej stawiały opór zniszczeniu i tem samem coraz więcej odbijały, coraz wyglądały czarniejsze i wspanialsze przy szarości całego stroju.

One to, przy pomocy krawata, robiły z mego włóczęgi jakąś pretensyonalne w swoim rodzaju osobistość".

Bo jeśli przepisywacz "frajcuz", jak go woźny nazywał, nie miał paltota, ani spodni do zmiany, to miał za to kilka krawatów.

Naprzemian występował w nich, a wszystkie były jaskrawe: zielone, czerwone, niebieskie i wszystkie, "a la dandys" swojego czasu, wiązały się w bajronowski fantastyczny węzeł.

Przez jakiś krótki czas, po zrobionej w trybunale znajomości, kłaniał mi się w sposób bardzo uprzejmy i szacunku pełen.

A czasami gdy oczy jego, skutkiem nadużycia alkoholu, miały więcej blasku, a węzeł krawata fantastyczniej zdawał mi się być zawiązanym, to nieznajomy z gracyą uchylał przedemną kapelusza i dodawał na głos, lecz zawsze dyskretnym tonem, zdradzającym człowieka, który odebrał gruntowne wychowanie:

— Mes respects, Monsieitr le comte...

Nie zaczepiał mnie jednak nigdy, na czem cierpiałem, gdyż chętnie byłbym jeszcze kosztem kilku złotówek nabył więcej wiadomości o tym człowieku, z którego los, zapewne dziwny, pasożyta trybunalskiego zrobił.

Nieraz, gdy mi się przesunęła przed oczami czy w pamięci jego oryginalna sylwetka, pytałem sam siebie ciekawie, czem był ten człowiek, zanim został włóczęgą, pociechy szukającym w wódce.

Byłże on może profesorem języka francuzkiego, który się rozpił i stracił klientelę?

A może emigrantem, jednym z tych, których w ten czy ów sposób, przytulił nasz kraj?

A może tylko najzwyklejszym hultajem, który przypadkiem nauczywszy się języka francuzkiego, uważał go za źródło dochodu i wyzysku w danym razie? Byłaby w tem pewna doza sprytu, bo przecież niejeden dżentelman snadniej udzieli jałmużny żebrakowi, przemawiającemu doń tym ulubionym językiem.

Tę zagadkę postanowiłem rozwiązać, gdyż drażniła mnie powściągliwość "frajcuza", który ograniczał się na ukłonach i niczego odemnie, nie zachęcony pierwszym skromnym datkiem, nie żądał.

Byłbym sam wreszcie go zaczepił, aby zadość uczynić mej literackiej ciekawości, gdy nieprzewidziany wypadek najnieszczęśliwiej wdał się w nasze stosunki.

Raz późnym wieczorem wychodząc z trybunatu, z kancelaryi rejenta, gdzie niesłychane panowało gorąco, wstąpiłem do pierwszego na ulicy szynku, aby się szklanką piwa ochłodzić.

W bawaryi tej, składającej się z jednej dużej, zakopconej i śmierdzącej izby, obstawionej dokoła stołami, było ludno i gwarno.

Poprosiwszy o piwo, zajrzałem machinalnie w głąb sali, gdzie wśród tumanów dymu, oryginalny przedstawił mi się widok.

Przy stołach, na ławach przy ścianach, siedziało liczne zgromadzenie płci obojej, złożone z członków społeczeństwa, przywykłych udawać się na spoczynek w nietrzeźwym stanie.

Wszyscy milczeli i wytrzeszczali półsenne oczy na punkt, znajdujący się w samym środku izby.

W tym punkcie stał mój "frajcuz" i głośno do całego zgromadzenia przemawiał językiem od nadużycia alkoholu splątanym, w który często gęsto, już zupełnie dla ogółu niezrozumiałe francuzkie wplatał słowa i frazesa.

Gestykulował, opowiadał, dowcipkował, a wszyscy mu się przypatrywali i tylko głośnemi od czasu do czasu wybuchami śmiechu, zachęcali mego nieznajomego.

Ten, nagle zapalony werwą opowiadania, odwrócił się twarzą w moją stronę, a poznawszy mnie, ucichł i niezmiernie się zmieszał — co widząc, udałem, że go nie poznaję. On jednakże zawstydzony jak dziecko, zaraz cichaczem wysunął się, drzwiami prowadzącemi do dalszej izby lokalu.

W kilka dni później, gdy spotkałem mego lubiącego wesołe życie "frajcuza", udał że mnie nie widzi, i nie ukłoniwszy mi się, przeszedł.

Odtąd nie znaliśmy się, a włóczęga ile razy mnie widzieć na ulicy musiał, tak nadrabiał miną, tak mi śmiało i godnie spoglądał w oczy, jak gdyby nigdy nie był wziął odemnie owej złotówki.

III.

Sporo czasu nie widzieliśmy się z "frajcuzem".

Raz przecież, także w sieni trybunału, stanął on przedemną, jak zjawisko, bo nie mieszkając stale w Piotrkowie, długo go nie widziałem.

Schudł, wymizerniał, a i bronzowe palto znikło z jego bark, mimo zimowej pory roku i zastąpione zostało długim, oficyalnym, czarnym surdutem, przy którym zielony kokardzisty krawat jeszcze bardziej odbijał.

Zsiniały od zimna, trząsł się na całem ciele i w pokornej postawie stając przedemną, francuzkim szeptem opowiadał mi, jakoby się dowiedział, że mam manuskrypt do przepisania.

Tak rzeczywiście było.

Włóczęga mówił dalej, że pisze bardzo poprawnie, kaligraficznie i prędko, i prosił mnie usilnie, raczej tonem niż słowami, bym mu tę pracę powierzył.

Rozczulony nędzą wiejącą od biedaka, zgodziłem się na jego propozycyę i kazałem mu się zgłosić do mego mieszkania po rękopism.

Wtedy wyszeptał jeszcze błagalnie: — Un rouble un rouble d'acompte... Wyjąłem rubla, do którego oczy zabłyszczały hultajowi. Biorąc go, dodał rozczulonym głosem, że jeszcze nic dnia tego nie jadł, a i to także oznajmił mi po francuzku.

— Dla czego zapytałem — umiejąc po polsku, mówisz wciąż do mnie po francuzku?

Włóczęga spojrzał na mnie ze zdziwieniem, i po chwili, stopniowo nabierając kontenansu, odparł wymijająco i jakby mu się spieszyło pobiedz z rublem do bawaryi.

— Une habitude... une habitude...

— Gdzieżeś nabrał tego przyzwyczajenia — zawołałem, nie mogąc powstrzymać śmiechu — czy w szynku "pod lisem?"

Przyszły przepisywacz mego rękopismu spojrzał na mnie z filuternym uśmiechem, który jednak nagle znikł z jego twarzy, ustępując miejsca wyrazowi, mającemu obudzić współczucie.

— Vous plaisantez... ja także byłem... Urwał i westchnął, nie kończąc.

— Czem?

Ale nieznajomy nie odpowiedział wprost na to ciekawe pytanie, tylko uchylając burego i połamanego kapelusza, jeszcze raz westchnął, szepcząc:

— Une vielle histoire... mes réspects Monsieur".

Nasadził kapelusz, ręce założył w rękawy od surduta, chcąc je od zimna uchronić, i skulony wyszedł z trybunału.

Podążyłem i ja za nim i widziałem, jak włóczęga idący o kilkanaście kroków przedemną, nagle, jakby sobie przypominając że jest szczęśliwym posiadaczem rubla, wyprostował się—i z miną tęgą mimo zimna, powiewającego połami jego oficyalnego surduta, maszerował.

Tegoż samego dnia zgłosił się on z wielkiem mojem zdziwieniem po rękopism, którego mu kilka pierwszych arkuszy udzieliłem.

Odtąd też nasze stosunki przeszły w inną fazę, bo nazajutrz rano zameldował się "frajcuz" i oddał mi początek manuskryptu przepisany porządnie, czysto, charakterem nietylko czytelnym, ale wykwintnym i starannym.

Uradowany, zapłaciłem mu za oddane arkusze o wiele więcej, niż było umówione — i postanowiłem z wszelkiemi tego rodzaju pracami do niego się udawać,

Gdy zabierając resztę rękopismu, mój przepisywacz zamierzał się oddalić, zagadnąłem go:

— A jakże się nazywasz?

— C'est un mystere.

— Jakto? jakie nazwisko może być tajemnicą?— podchwyciłem śmiejąco, przypatrując się memu sekretarzowi literackiemu, który czasami wyglądał, jakby sobie kpił ze mnie.

Tym razem zamyślił się i po chwili dopiero się odezwał:

— Gdyby mnie pan kiedy potrzebował, to proszę się tylko spytać o "francuza z trybunału..." tak mnie wszyscy znają.

— Jak to? francuz z trybunału! — zawołałem, wybuchając śmiechem.

Z mej wesołości czemprędzej skorzystał, aby uwolnić się od dalszych indagacyj co do jego nazwiska.

— Vous riez, monsieur le comte — wyszeptał — je suis bien pauvre.

To powiedziawszy, ukłonił się i zniknął.

Od dnia tego, co drugi, czy co trzeci dzień, przychodził do mnie "francuz z trybunału" i odnosił przepisane arkusze, za które brał połowę przypadającej mu należności. Umówiłem się bowiem, że mu całkowita kwotę wypłacę po przepisaniu całego rękopismu — a to z tego względu, że obawiałem się, aby włóczędze pisanie się nie sprzykrzyło i nie zostawił mnie z urwaną praca.

Przezorność moja jednak okazała się płonną, bo "francuz z trybunału" regularnie, jak zegarek, odnosił mi arkusze, zawsze równie staranne i czyste.

Jeszcze przed ukończeniem całego dzieła, zjawił się u mnie w kudłatym granatowym paltocie, steranym, lecz takim jakie wówczas eleganci nosili.

Sprawił on go sobie, jak mi powiedział, z zarobionych odemnie pieniędzy, co zmusiło mnie do uczynienia mu uwagi, że fundusze te byłyby wystarczyły na daleko więcej, gdyby nie okoliczność, że zawsze czuć od niego spirytus.

Na tę szczerą uwagę "francuz z trybunału się zmieszał, skruszył, zawstydził i wybełkotał:

— Une habitude... mie malheureuse habitude...

— To same złe masz przyzwyczajenia! — zawołałem szorstko, bo mnie już te zapachy alkoholowe w mym sekretarzu nudziły.

On jednakże spojrzał na mnie, jakby urażony i z wyrzutem, i zakończył zwykłym swym frazesem:

— Le malheur Monsteur!

— Jakie nieszczęście?

— C'esł un mystere... vous le saurez une fois — dodał i czemprędzej zniknął.

Wreszcie przepisywanie zostało z zupełnem mojem zadowolnieniem ukończone i poważna suma kilkunastu rubli "frajcuzowi" wypłacona.

Nazajutrz jednak, mimo tego iż mu poleciłem zgłosić się po nową robotę, nie przyszedł on, ani dnia tego, ani następnych.

"W kilka dni później dopiero około północy, na jednej z pustych ulic Piotrkowa wyminęła mnie oryginalna para.

Jakiś mężczyzna w połamanym cylindrze na głowie, kudłatym angielskim paletocie o podniesionym kołnierzu i w białych rękawiczkach, prowadził zakwefioną damę, podnoszącą, pretensyonalnym ruchem swą wyszarzaną spódnicę.

Szli jakby z rautu jakiegoś poważnie i pod rękę.

Przystanąłem zdziwiony, bo tym mężczyzną prowadzącym damę, której twarz niemłoda widziana z pod białej chustki, nosiła ślady dawno zużytej piękności, był mój sekretarz.

IV.

"Frajcuz z trybunału" miał romans, jak to wkrótce stwierdziłem, i znów przez długi czas mnie nie znał.

Jeśli go spotkałem samego, to przyspieszonym krokiem przechodząc koło mnie, kłaniał się. Jeśli jednak szedł ze swą donną, to udawał że mnie nie zna, i ograniczał się tylko na unikaniu spojrzenia w oczy.

Ten romans w nędzy, robił zabawne, lecz wstrętne wrażenie.

Nieraz późną nocą spotykałem ich, idących poważnie i romantycznie. Gdyby nie połamany kapelusz włóczęgi i jego białe, zaprzestronne rękawiczki, możnaby go było przy nocnem oświetleniu Piotrkowa wziąśó za dżentelmana. Tak wyglądał wspaniale z czarnemi faworytami, rażąco odbijającemi od zużytej, bladej jego twarzy. Z taką gracyą, pełną galanteryi i szacunku, podawał ramię swej damie, że i ją niejeden przechodzień zapewne wziął za uczciwą kobietę, prowadzoną z zabawy do domu.

Tak zwykle oni wracali, naturalnie z jednego z najpodlejszych szynków, piotrkowskich i ciągnęli do domu.

Gdzie był i czy był ten dom — nie wiedziałem.

Włóczęga czynił na mnie wstrętne wrażenie i porzuciłem myśl wydobycia go z kału, o czem nieraz marzyłem.

Wprawdzie, ile razy go spotkałem, narzucał się gwałtownie mojej wyobraźni, jako niezwykły typ nędzarza i człowieka, którego nałogi straciły z wyższych w najniższe klasy społeczeństwa.

Był on dla mnie szczerze interesująca kanwą, do portretu literackiego a la Zola; był zarysem studyum, któremu brakło tylko wybitnych i charakterystycznych cieni.

— Czemże on był właściwie? czem był teraz? czem dawniej? — sam siebie napróżno pytałem.

Włóczęga zawsze mi prawił o jakiemś nieszczęściu, które z niego miało zrobić "francuza z trybunału" — lecz nigdy nie chciał mi się zwierzyć, odkładając to na później.

Nieszczęście to musiało być alkoholem; lecz i studyum, jak alkohol przerabia człowieka mówiącego salonowo po francuzku, na włóczęgę, mogło być ciekawem.

Wreszcie zniknął on mi z oczów i to na tak długo, żem o nim zapomniał — i nieraz gdy mojej pamięci się nasunął, za straconego uważał.

Cóż się z nim stać mogło? Wypił zadużo, przemarzł w swym oficyalnym surducie i umarł w jakiej knajpie...

Tak w mojej wyobraźni zakończyłem wesoły żywot sekretarza, gdy go przez długi czas w Piotrkowie nie spotykałem.

Raz jednak pilno zapotrzebowałem pisarza, któryby się podjął przepisać kaligraficznie rękopism niezmiernej dla mnie wagi.

Przypomniał mi się naturalnie najpierw "francuz z trybunału", jako pilny i staranny przepisywacz.

Na bok więc odkładając przypuszczenia moje co do jego osoby, nie zważając na ujemne jego prowadzenie się, podążyłem do trybunału, aby zasięgnąć o nim wiadomości.

Mój stary woźny stał w bramie, jego też zagadnąłem.

— Powiedzcie mi, gdziebym mógł znaleźć tego, co to dawniej tutaj przepisywał?

— Albo to mało takich pisarzy? — odparł lakonicznie woźny.

— Zapewne... ale mnie chodzi o tego, wiecie, z czarnemi faworytami... tego, co to tutaj przed kilkoma laty ciągle w trybunale siedział.

Wożny ruszył ramionami, splunął, zamyślił się i odparł:

— Me wiem, o kim pan myśli.

— No, ten — opisywałem dalej — co to czasem i żebrał po francuzku.

— Aaa... aaa... — zawołał uradowany woźny — to pan pyta o "frajcuza z trybunału!" HohohoL. hohoho! — ciągnął dalej — od niepamiętnych czasów już go niema.

— Jakto, umarł?

— Kiejby miał znowu umrzeć? Psiamać taka, to nie tak się i śmierci da, a zresztą, coby i śmierci po nim przyszło?... chude to było i przepalone, pfujl Tu woźny urwał i fajkę w usta włożył.

— Cóż się więc z nim stało? — zapytałem. Sądowy sługa oparł się o bramę i spoglądając mi w oczy, a nie wyjmując z ust fajki, tak zaczął:

— Na "frajcuza z trybunału" będzie temu z rok przez kilku niedziel, spadło jakieś dziedzictwo, bo to ludzie mówili, że psiawiara z jakiejś famulii pochodził...

— Cóż dalej?

— Cóż ma być dalej? — oburzył się nieco woźny. Gdy "frajcuz" ma choćby tylko kilka rubli, to już żadnych petycyj tam nie skryjbuje. Ot, przyczepiła się do niego tak od roku baba., pfuj! no i razem tracą, póki nie stracą.

— A są w Piotrkowie?

— Nie mogę panu powiedzieć. Widziałem ich na jesieni, jak się podtrzymywali na ulicy, by się w rynsztok nie zwalić, ale teraz... nie wiem. Ale!... ot kiedysik opowiadał Icek, faktor, jakoby mu "frajcuz" mówił, że duży spadek się na niego zwalił gdzieś za Bugiem, ta i tam się wybierał jechać. Ino że zawsze sobie podchmielił, więc i ta jazda się odwlekała. A mówił że i są żydki, coby dali za te prawa do sukcesyi kilkaset rubli. Ta i pewnie wziął i pije. Ktoby chciał rzetelnie go odszukać... ale komuby się, tam chciało! toby go znalazł na Wałowej pod "kogutem"; a jeśli nie, to... na pewniaka za miastem, za rogatką warszawską, w karczmie pod "huzarem". Gdy "frajcuz" co więcej zarobił, to tam tracił, a temu dwa gody, to z siostrą tamtejszego szynkarza, zbója psiamać! romanse prowadził... pfuj! Ale ktoby go tam szukał... Ot, w hipotece są panowie, co piszą, jest ich do dyabła!

Woźny urwał, a że i to co mi powiedział sporo czasu zajęło, podziękowawszy mu wyszedłem z trybunału.

Pierwszemu znajomemu posłańcowi poleciłem odszukać "francuza z trybunału", czy to pod "kogutem", czy pod "huzarem"; mój manuskrypt nie cierpiał zwłoki.

Ale posłaniec tak odpowiedział, zrozumiawszy zaraz o kogo mi chodzi:

— Ho! jasny panie, Bóg jeden wie, gdzie szukać tego włóczęgę. Mówią, że dziedzictwo sprzedał za byle co, byle prędzej i zniknął, jak kamień w wodzie.

— Więc go niema w Piotrkowie? — podchwyciłem.

— Jakem żyw, tak nie — odparł posłaniec — gdyby był, toby go się widziało, a ja sam go już ze trzy kwartały nie widziałem.

— Gdzieżby go szukać? — bąknąłem, nie mając zresztą najmniejszego zamiaru odbywania tych poszukiwań.

Posłaniec uśmiechnął się i zniżonym głosem odparł:

— Żebym wiedział, gdzie najlepsza wódka i gdzie najweselej w szynkach, tobym go może i po świecie gdzie nadybał.

V.

W kilka miesięcy później wypadła mi podróż do Warszawy.

Po parodniowym pobycie w tem mieście, wracałem raz późnym wieczorem z ulicy Wilczej i dążyłem ku Europejskiemu hotelowi.

Ulice były już prawie puste, gdzieniegdzie tylko świeciło się w otwartych podrzędnych szynkach, z których wysuwały się podchmielone figury i rozchodziły w różne strony miasta.

Na kilkanaście kroków przedemną, z oświetlonej bawaryi na Nowym Świecie, wyszła para, która tak poważnie kroczyła, iż wkrótce się z ni a prawie zrównałem.

Chciałem ja wyminąć, gdy mnie uderzył nie tyle znajomy mi głos idącego przedemną mężczyzny, ile okoliczność, że wtrącał on francuzkie słowa w konwersacyę, jaką prowadził ze swą towarzyszką.

— Ol oui! oui! certainement sapristi ma belle... — prawił blagierskim tonem podchmielony jegomość, w którym powoli poznałem owego "francuza z trybunału". Poznałem go nie odrazu, głównie z tego powodu, że pod względem zewnętrznym zmienił się on niepospolicie.

Miał na głowie cylinder wprawdzie, ale nie połamany; palto jego, jakkolwiek już poplamione, nie było jeszcze wytarte, a futrzany kołnierz zakrywał właśnie najcharakterystyczniejszą część fizyognomii włóczęgi, bo długą szyję i kolorowy krawat.

Obok niego kroczyła z niewymowną gracyą mała i chuda kobieta, w jedwabnej spódnicy i aksamitnym kaftanie.

Para ta na pierwszy rzut oka wyglądała dostatnio, bo trzeba było dobrze się jej przypatrzeć, by w tych jedwabiach i aksamitach rozpoznać, zbytek pretensyonalnych nędzarzy knajp wielkomiejskich.

Po tych kilku francuzkich słowach szli w milczeniu, a ja za niemi umyślnie zwalniałem kroku, aby jeszcze jedną kartę wydrzeć z życia tego oryginalnego włóczęgi, który opuścił Piotrków, uzyskawszy wystarczający fundusz z sukcesyi na wesołe życie w Warszawie.

Przedstawiał on mi typ tak ciekawy i coraz bardziej w ujemnym kierunku interesujący, że przestawał mi być wstrętnym.

Szli z powagą i powoli, a zauważyłem, że ile razy mężczyznie nogi zadrżały i gwałtowną miał ochotę zboczyć w stronę rynsztoka, to go podtrzymywała nieznacznie kobieta i szeptała:

— No, Leon! Leon!

Leon więc było na imię memu es-sekretarzowi; dowiedziałem się o tem w kilka lat dopiero po zrobionej z nim znajomości.

Włóczęgom widocznie bardzo o to chodziło, by przyzwoite robić na ulicach wrażenie, bo Leon ile razy został przez swą towarzyszkę napomniany, prostował się, nogi wyciągał i z góry niemi waląc, mruczał:

— Ça ne fait rien... ça nefait rien... ça arrive à tout le monde:

Idąc za niemi byłbym się śmiał do rozpuku, gdyby nie obawa spłoszenia tej gruchającej pary.

Szli jednak tak powoli, żem wreszcie nasycony szczegółami tego epizodu, postanowił ich wyminąć.

Zaledwie wyprzedziłem ich o kilkanaście kroków, gdy tuż przy sobie usłyszałem westchnienie i słowa:

— Pour le dernier momenty Monsieur! Przystanąłem i spojrzałem w oczy panu Leonowi.

— Cóż pan chcesz? — zagadnąłem "przez pan", spoglądając na jego cylinder i futro,

— Je suis très paiwre — wyszeptał "francuz z trybunału".

Rozgniewała mnie ta bezczelność i odparłem:

— Jakto, pijesz po całych nocach, włóczysz się, robić nic nie chcesz i nie wstydzisz się żebrać?

Leon się zmieszał.

— Une malheureuse habitude — bełkotał.

— Co mi tam prawisz o przyzwyczajeniach — fuknąłem — w Piotrkowie mówią żeś odziedziczył.

— Cest ca — podchwycił włóczęga — ale mnie szelmy żydy obdarli; j'ai perdu tout, je suis tres pauvre.

— Co mi tam pauvre! — zawołałem głośniej — jesteś pijak i basta!

Leon niesłychanie się zmieszał, nawet mi się zdawało, że poczerwieniał, jednakże bardzo cicho dalej mówił:

— Croyez moi...

Urwał i nadrabiając miną, kończył:

— La vie est courte, monsieur!

— Cóż z tego!

— E n'y a de bon, que le vin, le jeu, et les femmes — odparł bezczelnie włóczęga.

Rozśmiałem się; cóż było z nim robić. Żebrał aksyomatem najwyrafinowańszych dżentelmanów. Jeśli im wolno tej zasadzie hołdować, dla czegóżby jemu miało to być wzbronionem? — pomyślałem filozoficznie.

A Leon widząc rozbrojenie na mojej twarzy, dodał rozczulającym głosem:

— Trois roubles, trois roubles! chcę wrócić do Piotrkowa; je viens de perdre tout, ja się panu odsłużę.

Przypomniałem sobie nieprzepisany jeszcze rękopism i dałem Leonowi trzy ruble.

Ucieszył się niezmiernie, uchylił kapelusza i zawołał już jakby do przyjaciela:

— Au revoir monsieur, au revoir à Piotrków!

Gdy się potem w kilka sekund odwróciłem, już on prowadził godnie i elegancko swą damę.

A jak powiedział, tak się też stało.

Na drugi dzień po powrocie moim do Piotrkowa, spotkałem posłańca, który zaraz zaczepił mnie słowami:

— "Frajcuz z trybunału" już wrócił. Sprawił sobie nowy cylinder, ale stracił, mówią żydki, kilka tysięcy.

— Nie skłamał przynajmniej — pomyślałem — dziękując posłańcowi za wiadomości.

Tegoż samego dnia Leon zgłosił się po rękopism, który wkrótce przepisał.

VI.

Od owego czasu nasze stosunki znów przeszły w inną i ostateczną fazę.

"Francuz z trybunału" dla którego ten spadek, rzeczywiście mający miejsce, był ostatnim odbłyskiem ślepej fortuny, straciwszy go, powrócił do dawnego swego stanu.

Całym nabytkiem z tej krótkotrwałej epoki, w której go spotkałem w Warszawie, była owa donna, odtąd go nie opuszczająca.

Uznał on też za stosowne nazywać ją swoją żoną i za taką chciał ją przedstawić w Piotrkowie.

Nie powiedział mi tego, lecz łatwo było tych jego chęci domyśleć się z drobiazgów, które podchwytałem.

Leon przepisywał mi od czasu do czasu różne rzeczy, a jeśli brakło materyału do przepisywania, a ztąd i bieda bardzo go już przyciskała, to się wprost zgłaszał do mnie.

Stawał wtedy w proszącej postawie i szeptał:

— Un rouble d'acompte...

Jeślim się wzdragał z datkiem, to włóczęga dodawał tylko:

— Je suis hien pauwe. Vous Ie saurez wie fois.

A że już kilkakrotnie dał mi dowody tej zalety dżentelmeńskiej, jaką, jest słowność, nie wątpiłem że i pod tym względem słowa dotrzyma.

I dotrzymał.

Raz, wczesnym rankiem wszedł do mnie posłaniec, który kilkakrotnie pośredniczył w moich literackich stosunkach z "frajcuzem" i oddając mi mały świstek papieru, nieśmiało się odezwał:

— Ten "frajcuz z trybunału" na wszystko mnie uprosił, abym panu to oddał.

— Cóż takiego?

— Oj źle z nim — odparł sługa.

Otworzyłem zwinięty we dwoje tylko kartkę, na której poznałem pięknym charakterem Leona wypisane trzy słowa:

"Je me meurs".

Nie tracąc czasu, zerwałem się i zapytałem posłańca:

— Gdzie mieszka? Wiesz?

— Wiem, na Wałowej w...

— Prowadź mnie!

Pośpieszyliśmy razem na tę odległy ulicę w głębokiem milczeniu — posłaniec bowiem nawet zdawał się być przejęty blizką śmiercią popularnego w Piotrkowie Leona.

W drodze zapytałem tylko:

— I cóż, bardzo chory?

— Ej, gdzie tam — odparł — nie chory, tylko zawsze to wyniszczone, spalone, zabiedzone...

"Wreszcie stanęliśmy na ulicy Wałowej, której cecha charakterystyczna była wielka ilość szynków i knajp.

Posłaniec wszedł do starej jednopiętrowej kamieniczki, minął podwórze prowadzące do zapadłych w ziemię oficyn i stanął w sieni, w której rozchodziły się odurzające zapachy, właściwe mieszkaniom setek nędzarzy.

W sieni, jak w hotelu jakim, znajdowały się jedne drzwi przy drugich, a były one ponumerowane, choć nizkie, brudne, aż czarne.

Przed jednemi z nich stanął mój przewodnik i zawołał:

— Tu mieszka "frajcuz z trybunału". Otworzył drzwi, przepuścił mnie, a sam został w sieni.

"W" pokoiku wązkim na trzy kroki, a cztery razy tak długim, oświetlonym jednem brudnem oknem, mieściło się łóżko, dwa stołki, stół i kuchenka w kącie.

Przy kuchni znajdującej się około drzwi, stała kobieta w której poznałem tak zwaną żonę Leona, i mieszała coś w zasmolonym garnku.

Do niej się więc zwróciłem z miną pytającą.

W odpowiedzi, z udanym, czy szczerym wyrazem prawdziwego cierpienia, z którym bardzo pociesznie wyglądała, wskazała mi łóżko.

Podszedłszy parę kroków, aż się cofnąłem z przerażenia.

Mój włóczęga leżał na ohydym sienniku i brudnej poduszce, przykryty zatłuszczoną kołdrą. jy A wyglądał strasznie. Na jego bladej jak ściana twarzy, świeciły turkusowe oczy i wystawały faworyty. Skóra, ściągnięta na całem jego obliczu, miała i białość trupią, a nos o delikatnym profilu, wyciągnął się niezwykle.

"Francuzowi z trybunału" mało się już należało. Mimo to jednak, poznawszy mnie, podniósł się na swem posłaniu, uśmiechnął ze zwykłym sobie filuternym wyrazem i zawołał:

— C'est vous. Vous êtes Hen bon. Prenez place!

Tu gestem, pełnym wrodzonej uprzejmości, wskazał mi przy łóżku stojący stołek.

— Cóż ci jest? — zapytałem.

— Ej nic, peu de chose... je me meurs — odparł Leon. ciągnął dalej: — pardon! je vous ai derange...

— Mój drogi — podchwyciłem — umierasz i jeszcze mi blagujesz francuzczyzną!

— Une habitude — westchnął Leon — une bonne habitude.

Nie rozumiałem, co chciał przez to powiedzieć, ale on kończył:

— To tylko mi zostało, gdym wszystko stracił: parler francais, sapristi i gdyby nie to parler francais, to byłbym nieraz, dawno już temu z głodu umarł.

Podczas gdy to mówił, do żywego dotknięty straszną nędzą w jakiej ten człowiek kończył, wyjąłem dziesięciorublówkę i położyłem ja na stole.

Leon spostrzegł ją, oczy mu jeszcze zabłyszczały, ale nagle posmutniał i odezwał się:

— Nie po to pana chciałem widzieć. Je n'en ai plus besoin...

Zamyślił się i dalej ciągnął:

— Obiecałem panu i dotrzymałem. Je vous rends mes papiers.

Tu wyjął z za łóżka tekę, w jaką oprawiają sadowe papiery i wręczając mi ją, mówił:

— Tu są moje papiery, un mystere. Dowiesz się pan, kim był "francuz z trybunału" un malheur... monsieur! Nie zawsze byłem tym włóczęgą, jakim mnie pan znasz.

Machnął ręką, łzy mu stanęły w oczach, westchnął głęboko i dodał:

— Que voulez-vous! une malheureuse naturę!

Opuścił głowę na brudną poduszkę i długo zdawał się nad czemś myśleć.

Nagle jakby sobie przypominając, że nad nim siedzę, zerwał się gorączkowo i mówił:

— Gdy przepisywałem pańskie prace, to powiedziałem sobie że panu oddam mes papiers; ja nikogo nie mam, on ma renie...

Tym razem wyraźne łzy mu w oczach stanęły i znów głowę opuścił. !

Zaproponowałem mu, że sprowadzę doktora, ale on na to się roześmiał.

— Doktora! a do kogo? Cóż we mnie ma żyć? Ja mam pięćdziesiąt i siedem lat. Je menais wie vie d'erffer — allez! une malheureuse naturę!

Znów zamilkł i zdawał się odpoczywać. Nagle obrócił się do mnie.

— Wyjdź pan — odezwał się — Vair est mauvais iei... ja zaraz umrę... czuję. A to musi być przykro patrzeć na śmierć takiego... jak ja.

Westchnął i przymknął oczy.

Siedziałem nad nim i nieraz mi się zdawało że mam już trupa przed sobą:

Ale nie, bo nagle Leon nie otwiera jąc oczów odezwał się:

— Madziu! przyniosłabyś anyżówki pour Ie dernier moment.

Madzia westchnęła, a ja biorąc ze sobą tekę grubą od papierów, wysunąłem się z dusznej izby.

Dopadłem dorożki i kazałem się wieźć do domu. umierałem z ciekawości, co zawierają papiery "francu-za z trybunału".

VII.

Powróciwszy do siebie, zamknąłem się na wszystkie zamki i usiadłem przed stołem, na którym leżała teka włóczęgi.

Roztworzyłem ją drżącą z ciekawości ręką i przerzuciłem papiery, zanim przystąpiłem do ich zbadania.

Był to widocznie zbiór familijnych i osobliwych dokumentów, ułożony systematycznie, ponumerowany kaligraficzną ręką Leona, zachowany w porządku i staranności.

Pomiędzy dokumentami i szpargałami, znajdowała się duża kolorowana fotografia prześlicznego mężczyzny.

Portret ten pochodził z pierwszych lat wynalezienia fotografii, a przedstawiał dandysa w całem tego słowa znaczeniu z owej epoki.

Przypatrzywszy się lepiej wizerunkowi, poznałem w elegancie Leona.

Pięknym on był z czarnemi włosami w pukle, jak wówczas noszono, ze swą miną donżuana a tout casser, ze swą powagą dżentelmena.

Stał jedną ręką oparty o stół, a drugą bawił się swym monoklem. Podbijający wzrok zapuszczał w dal i uśmiechał się zblazowanym, lecz sprytnym wyrazem.

"Wśród smutnych myśli, które mi się do głowy tłoczyły, długo się przypatrywałem temu mężczyznie w kwiecie wieku, z którego życie zrobiło "frajcuza z trybunału".

Wreszcie odłożywszy fotografię, zacząłem przeglądać papiery, których treścią podzielę się z czytelnikami.

Zbiór zaczynał się od dokumentu, opatrzonego podpisem i pieczęcią Jana Kazimierza, a mianującego niejakiego Baltazara z Wielkiej Wiszni Wiszyńskiego, kasztelanem dzwinogrodzkim.

Następnie August II-gi udzielił kapitanowi Janowi Wiszyńskiemu, rangę generalską w wojskach koronnych, pod chorągwią hetmana Potockiego.

August III-ci obdarzył Mikołaja Wiszyńskiego z Wielkiej Wiszni starostwami leżącemi na Wołyniu, i zatwierdził go w posiadaniu czterech starostw, których dziś nazwisk nie pamiętam.

Stanisław August dla możnego rodu Wiszyńskich "w uznaniu ich dla ojczyzny położonych zasług", aż ośm wystawił dokumentów, w zbiorze włóczęgi zachowanych.

Michała Wiszyńskiego robił kasztelanem bieczskim, Melchiora podkomorzym pomorskim, Nikodema starostą dzwinogrodzkim, a Baltazara oboźnym koronnym.

Ale najwięcej królewskich łask spadało na głowę rodziny, Feliksa z Wielkiej Wiszni Wiszyńskiego, któremu król udzielił order św. Stanisława, później Orła białego; mianował go starostą trzech podolskich królewszczyzn i szambelanem, i krajczym koronnym i kasztelanem chełmińskim.

Tego Feliksa Wiszyńskiego znalazła się i metryka w papierach włóczęgi, znalazła się i jego korespondencya ze Szczęsnym Potockim, w interesach Targowicy, znajdowały się i papiery, stwierdzające że był on panem ośmiu miasteczek i trzydziestu wsi na Wołyniu.

Dalej szły dokumenta, odnoszące się do syna Feliksa, Artura Wiszyńskiego.

Cesarz Franciszek I-szy mianował go w r. 1803 hrabią "imperii romani", książę Józef Poniatowski wystawił mu pułkowniczy patent, Aleksander I-szy, potwierdził mu hrabiowski tytuł.

Piękna ta postać, nieznana w dziejach, miała w zbiorze" frajcuza z trybunału" i wiele innych objaśniających jej działalność dokumentów, jako to listów z epoki poczynającej się od 1807 r.

Potem następowała metryka chrztu Leona, syna Artura z Wielkiej Wiszni hrabiego Wiszyńskiego, który się rodził w r. 1814 z ostatniej wojewodzianki podlaskiej.

Tu Leon znów inaczej był reprezentowany w zbiorze wygasającej rodziny.

W r. 1833 obejmował on jako pełnoletni, od opiekunów klucze i wsie wołyńskie, a legitymował się jako dziedzic dóbr podlaskich po matce.

W r. 1837 kapituła orderu maltańskiego mianowała go swym rycerzem.

W r. 1840 Papież zrobił go kawalerem orderu św. Sylwestra.

W r. 1841 królowa Marya ozdobiła go portugalskim orderem Chrystusa.

W r. 1842 sprzedał swe dobra wołyńskie za trzy miliony złotych.

W r. 1848 sprzedał aktem, robionym w Paryżu i wizowanym przez niezliczoną ilość konsulów, część swych dóbr podlaskich.

W r. 1850 odziedziczył jeszcze jakieś dobra w gub. podolskiej i kapitały polokowane u magnatów polskich, które mu spadały po kądzieli.

Było jeszcze kilka listów, pisanych między rokiem 1840 a 50-ym, do owego Leona hrabiego Wiszyńskiego, przez wiele po dziś dzień żyjących osób, z wysokich sfer towarzyskich.

Na tem zbiór się kończył.

Opuściłem głowę na poręcz krzesła, a czułem się dziwnie zmęczony i rozstrojony.

— Czyż być może? — szeptałem machinalnie sam do siebie, wlepiając oczy w te, już to grubsze, już to cieńsze papiery, w te pożółkłe szpargały, w te podpisy i pieczęcie królów, w te listy panów, pisane z taką czcią i pochlebstwem do Leona Wiszyńskiego. Vanitas vanitatum et omnia vanitas — myślałem, starając się przyjść do siebie.

Tam, na barłogu, umierał ostatni hrabia z Wielkiej Wiszni Wiszyński, z kasztelańskiej linii, dziedzic tylu kluczy, kawaler orderów, pan z panów.

I nie było przy nim nikogo, prócz... Madzi.

Zerwałem się i pobiegłem na "Wałową.

W bramie domostwa, stał mój posłaniec z gromadką ludzi; widząc mnie, zbliżył się, machnął ręką i mruknął:

— Już po nim. Umarł "frajcuz z trybunału", ale tu jest wielki kłopot...

— Cóż takiego?

— Trzeba go zameldować w policyi, a nikt nie wie, jak się włóczęga nazywał.

— A ta kobieta co przy nim była?

— Oho! już jej niema.

— A gospodarz domu?

— Tyle wie, co i my: "frajcuz z trybunału", ot i kwita, ale strażnik nie chce na tem poprzestać.

W tej chwili wyszedł właśnie z bramy sługa miejskiej policyi.

— A to istna bieda — klął — do kroćset dyabłów! I ani się dowiedzieć, jak się nazywał.

— Przecież musi być w policyi zapisane — podchwyciłem, mieszając się do rozmowy.

Strażnik obrócił się do mnie, wyjął karnecik i odczytał mi z niego:

— W policyi stoi zapisane tylko pod datą 20-go października, temu lat sześć: "Przy ulicy Gęsiej pod nrem 27-ym, mieszkania 73-im, mieszka włóczęga, znany pod nazwiskiem "frajcuz z trybunału". No, rób co chcesz, rozstąp się ziemio! do kroćset dyabłów! Jak tu zameldować? Istne piekło z tymi włóczęgami.

VIII.

Minęło lat ośm.

W kasynie we Lwowie siedziało przy obiedzie trzech panów.

Wszyscy trzej pochodzili z jednej epoki, byli rówiennikami i dawnymi przyjaciółmi.

Znałem ich oddawna, jako rówienników mego ojca, jako najweselszych reprezentantów dawno ubiegłej epoki, w której dandysowanie panowało w salonach.

Przysiadłem się więc do nich, aby coś zarwać z zajmujących opowiadań, któremi sobie przypominali nawzajem ubiegłą przeszłość, tak barwną i charakterystyczną dla nowego pokolenia.

Wszyscy trzej bowiem byli światowcami nielada, a i dużo widzieli i znali, bo szron dobrze przypruszył ich głowy, a zmarszczki poorały ich rumiane twarze.

— Co to były za czasy! co to były za czasy! — wzdychał hr. Alfred, który w nich stracił dwa miliony.

— A co za ludzie, co za szalone pomysły, co za werwa, co za życie! — dodał p. Aleksander, który wówczas stracił w pojedynku władzę w ręku.

Pan Marceli tylko nic nie wtrącił. Wpatrywał się on w swój kieliszek szampana, puszczającego bezustannie małe perełki z dołu na górę i uśmiechał się ze wspomnień swych przyjaciół.

Przechodzili oni wszystkich, którzy w owych czasach byli głośnymi viveurami i o każdym z nich znajdowali jeszcze nieznane sobie zobopólnie szczegóły.

Wreszcie odezwał się i pan Marceli.

— Ale przecież najwybitniejszym z młodzieńców, którzy wówczas na paryzkim bruku tracili fortuny i zdrowie, był Leon.

— A Leon! Leon! — zawołali równocześnie hrabia Alfred i Aleksander.

— Wyście go mało znali, ale ja, to z nim razem spędziłem jakie pięć lat czasu. On był naszym mentorem, on naszą chlubą, on le vrai type du grand dandy. Bo też to był niesłychanie sympatyczny człowiek. Kobieciarz, szuler, pijak, ale taki piękny, un charmant gargon; takich się już teraz nie widzi. Otoż raz, gdy właśnie Teresina Belange największego używała powodzenia, gdy o jej względy dobijali się taki Grammont i de Breteuil i Morny, Leon zakłada się z nami, że rzuci jej tylko bukiet na scenę, i to wystarczy, aby sama do niego się Zgłosiła, la célebre, la grande artiste. Zakładamy się wszyscy o grube sumy. Teresina była wybredną!

Tu pan Marceli wychylił kieliszek i dalej mówił:

— Jak powiedział, tak się stało. W trzy dni po tem przedstawieniu i po rzuceniu bukietu przez Leona aktorce, tenże dostał od niej taki bilet: "J'attends avec impatience l'auteur du bouquet au camelia rouge". I wystawcie sobie moi drodzy, panna Belange, której łask napróżno żebrali i taki Grammont i tylu innych, została kochankę Leona.

— Taki był piękny? — zawołał hrabia Alfred.

— Tak, ale... attendez de suite — ciągnął dalej p. Marceli — ta kamelia czerwona w tym bukiecie, była zrobioną z rubinów pierwszej wody i kosztowała sto tysięcy franków. Volla la fin.

— Takim więc był ten Leon! — podchwycił pan Aleksander.

— To też stracił wszystko — wtrącił hrabia — zmarnował...

— Moi panowie — zawołałem — jakże się nazywał ten Leon?

— Leon! saperlot... Leon! zapomniałem! — zawołał hrabia — nazwisko znane... historyczne. A u licha!

— Nazywał się — mówił, cedząc wyrazy, pan Marceli — Wiszyński.

— A tak! — uradował się hrabia — hrabia z Wielkiej Wiszni Wiszyński, syn jenerała, un charmant homme, ale co się z nim stało?

— Dalibóg, nie wiem — odparł p. Aleksander.

— I ja nie wiem — odparł p. Marceli. — Po roku 1855-ym zostawiłem go jeszcze w Paryżu; gonił resztkami i mówiono że tracił na Córę Pearl...

Nikt nic więcej nie wiedział, prócz mnie.

Jednakże nie zdradziłem się z tem, bo i po cóż miałem zasmucać ex-dandysów, którzy szczęśliwie opór stawili modzie, pochłaniającej w swoim czasie fortuny i ludzi.

Odtąd wygasłe to nazwisko nie obiło mi się już o uszy, a papiery "frajcuza z trybunału" mam w zbiorze autografów.