Kazimierz Gliński

OSTRZEŻENICA

Konwersja: Nexto Digital Services

OSTRZEŻENICA

(opowiadanie)

Gliński Kazimierz

Ku zachodowi się miało.

Słońce, jakby żal mu było opuszczać ziemię, zakrwawiło się i ostatnie jej pożegnanie posłało. Czerwienią oblało mury Kazknicrzowego zamczyska, czerwienią obramowało brzegi zębatej baszty, stojącej opodal od dworca królewskiego, czerwienią rozsypało się po skośnych załomach gór wapiennych i zapaliło ogniem fale wiślane, które, wchłonąwszy w siebie złoto i purpurę, jakby się rozkoszowały tą niezrównaną tęczą blasków — zaszumiały potężniej i z większą pychą i dumą ku dalekiemu uniosły się Bałtykowi.

Im słońce bliżej było ziemi, tem na niebie pożar chmur był większy. Przed chwilą białe, pierzaste obłoki, teraz w rumieńcu zórz stanęły. Płonęło niebo, płonęła ziemia, czarne głębie puszcz nawet, otaczające miasto i siedzibę letnią króla, poprzerzymne były pasmami promiennemi; przez gęstoliście dębów i buków rozpryskiwało się słońca ognisko krwawe, śląc pożegnanie monarsze groźnym żubrom i torom potężnym, lotnym jeleniom i łosiom o łbach gałęzistych, strasznym niedźwiedziom i sarnom szybkonogim. Konary drzew zaroiły się od wiewiórek, które przed spoczynkiem ostatni jeszcze pląs zawiodły; przerzucały się z konara na konar, z gałązki na gałązkę, wydając głosy radości, do śmiechu rozbawionych dziewcząt podobne; ostatni raz zakołowały ponad lasami krogulce i jastrzębie, za wrzeszczały wrony, goniąc stadami wielkiemi, i wszystko naraz umilkło, ucichło — gdzieś zapadło.

Słońce zaszło.

Zmierzch spływał powoli, w orzeźwiającym mroku wieczora zaczęły się wonie podnosić, niby dymy z kadzielnic kościelnych. Od lasów płynął żywiczny zapach sosen, od łąk — kwiatów i ziół. Zapachniała Wisła nawet wód swych wilgocią i mchy na skałach i krzewy na górach. Rzekłbyś, że ziemia modliła się tym zapachem, licząc pacierze na wonnych paciorach różańca.

Z zamczyska wyszedł pan i krętą drogą ku miastu się skierowali; nikt mu nie towarzyszył, bo taki rozkaz był. On zaś schodził krokami powolnemi z tych. gór, obrośniętych berberysem, a strój na sobie miał taki, że niktby w nim króla i parna poznać nie mógł.

Długa a wyszarzana, piaskowego koloru kapota, ujęta nad biodrami prostym, rzemiennym pasem, okrywała wyniosłą postać króla Kazimierza. Buty juchtowe miał, na głowie czapkę baranią, w prawicy kij, z dębiny wycięty, którym podpierał się, idąc.

Nie dziwili się temu strojowi, ani tej nocnej wycieczcie dworzanie i panowie, przebywający stale przy osobie królewskiej. Nie tylko w Kazimierzu, ale i w Krakowie tak czynił, a na uwagę o przygodzie jakiej, o jakim zamachu na osobę monarszą, odpowiada wręcz:

— Niemasz w Polsce całej piersi jednej, na którejbym nie usnął spokojnie.

Król w onej kapocie sztachetki prostego mieszał się nieraz pomiędzy tłum, zebrany na rynku, albo gwarzące gromady kmieci i przysłuchiwał się gadkom różnym. Ten, to i ów wywodził skargi swoje i żale, narzekał na krzywdy doznane, groził pomstą albo czekał zmiłowania bożego. Byli i tacy jednak, którzy radzili do króla iść i żałobę swoją przedstawić. Ci snąć już wiedzieli, że król proszących od wrót swych nie odgania, lecz daje ucho chętnie i sprawiedliwość wymierza; ale ta łaskawość Kazimierzowa nie wszystkim jeszcze wiadomą była. Dwa roki dopiero, jak na tych górach zamczysko, a nad brzegami Wisły śpichrze królewskie stanęły; dwa roki dopiero, jak król zaczął zjeżdżać do ulubionego Kazimierza i z ludem się swoim poznawali Ciągnęło go tu ł serce, bo umiłował był Esterkę, która; w bliskim Bochotnickim zameczku mieszkała.

Nie znał go więc jeszcze lud tutejszy i gdy świadomsi rzeczy, namawiali skrzywdzonego, by szedł do króla:

— A kaj nie przyjmie — odpowiadał.

— Tego nie było po ninie.

— Zawżdy to pan!

— I ojciec nasz — odpowiadano.

A król Kazimierz przysłuchiwał się mowom onym i radl był z ojcostwa swego.

Kraj był rozległy, okryty nieprzebytemi puszczami i lasami. Zdarzało się nieraz, że jakiś panek, siadłszy na zameczku swoim, broił bezkarnie. Nim przez lasy te i przez, te puszcze skarga doszła do ucha królewskiego, krzywd tyle się już nazbierało, że na odpokutowanie ich żywotaby zbrakło, a zresztą bywało, że skargę niesioną ciemne puszcze połknęły, łzy wypiła wilgoć ziemna i zanim z dalekich stron człek skrzywdzony do króla doszedł — w borze go zwierz dziki pożarł, albo krzywdziciel dognał i uśmiercił.

Trudno też było czasami możnego panka dostać i dla przykładu ukarać. Król krzywdy nagradzał, a krzywdziciela strofował, myśląc, że słowo dobre, niż kara więcej pomoże.

Tymczasem inaczej się działo i zlo rosło. A zresztą, kto wiedział?, szczera-li to prawdla wychodziła z ust skarżącego? czy złe słuchy o tym lub owym kłamstwem nie były? Król musiał rozważyć wszystko, w dłoni swojej dowody winy mieć, by radnych zebrać i wydać sąd.

Pomylić się łatwo i skrzywdzić na mieniu lub imieniu. Dobro zabrane oddać można, cześć wrócić — ale gdy kat szyję ukręci, głowy niewinnie uciętej już nie dasz. A i skalana raz cześć nie obmywa się łatwo, wrócone dobra zawsze oskarżeniem jakiemś partrzą. Bóg w ręce królom dał sąd, ale miłosierdzie i przebaczenie na przodku postawił. Wiedział o tem ostatni Piastów potomek i wolał przebaczać, lecz jeśli karał, kara! okropnie.

Oddawna już wieści o panu Maćku Borkowic dochodziły do uszu królewskich. Ale Maćko na krzyż przysiągł, że źli ludzie obmową go krzywdzą, a skarżą przed panem, bo jeno sprawiedliwości i praw się trzyma. Mogło i tak być, boć więcej jest plew, niż ziarn na świecie, więcej krakań wronich, niż kwileń skowronkowych. I król uwierzył Maćkowi, uwierzył głośnej przysiędze jego na krzyż, wpatrzył się mu bystro w oczy i rzekł:

— Pamiętaj!

Ale złe głosy nie ustawały. Rozchodziły się wszędy echa o zbrodniach Maćkowych, jakich jeszcze nie znano w ziemi tej. Maćko nie szanował ni czci niewiast, ni praw rycerskich, na wieku, ni płci. Łupi! kupców, ciągnących z towarami przez lasy; niedających okupu więził; tratował zboża, polując na polach kmiecych; co gładsze niewiasty porywał i zdradą albo przemocą do uległości przymusza?.

Zawezwany Maćko znów stanął przed panem i znowu, na krzyż. Chrystusów zaprzysiągł niewinność swoją.

— Wżdy wiesz, miłościwy panie mój — prawił — iż gdzie stado wron się podniesie, tam, zawsze kał poleci. Nie uchroni się przed nim ni król, ni kmieć, ni święty nawet.

A znaleźli się i tacy, co za panem Borkowicem świadczyli i skarżyli głośno na podłość Judzką.

Króli wtedy rzeki krótko:

— Wierzę!...

I dal Maćkowi województwo poznańskie; aż się sam Maćko zdziwił na tę niespodziewaną łaskę królewską, i przypadłszy ręki pańskiej, ucałował ją trzykrotnie.

— Do zdechu ci będę wierny, panie! a sprawiedliwość stanie się prawem okiem molem! — wykrzyknął.

A krół znów spojrzał na niego, ale takiemi, oczyma, jakby chciał do głębi duszy jego zajrzeć i na wieki utkwić w pamięci Maćka — i znowu rzucił jedno słowo tylko:

— Pamiętaj!

Ale w niem była groźba, gdyby — zapomniał.

Działo się to w rym samym Kazimierzu, dokąd Maćko zjechał, poraz drugi; przez króla wezwany. Grodu tego nie znał, więc przypatrywał mu się ciekawie.

Na dzień drugi objeżdżali śpichlerze, poczem Maćko miał pożegnać króla i krypą do Czerska, a stamtąd do swego województwa jechać.

— Bywaj więc, miły nam panie wojewodo! — mówił łagodnie król Kazimierz — a pomnij, że widzę przez bory i lasy!

— Królewski wzrok!... — rzekł Maćko z przekąsem lekkim.

Kazimierz brew zmarszczył.

— A cóżbym za król był — odparł poważnie — gdybym nie wiedział ,nic, co za lasami i borami się dzieje?

— To też mówię: królewski wzrok! — rzekł Maćko, drgając śmiechem wewnętrznymi. — Wiem, miłościwy panie, że dosktonale widzisz!...

— Rad jestem, wojewodo, z tego przeświadczenia twojego — król na to — bo czyniąc służby, wiesz, że je czynisz pod bacznem okiem królewskiem.

— A tak, miłościwy panie, tak! — rzucił Maćko, śmiech ledwie hamując.

Stanęli na brzegu wiślanym, przy którym ubrana w kobierce i złotogłów, czekała, krypa wojtewodzińska. Maćko raz jeszcze powiódł okiem dokoła, na zamek spojrzał i wzrok zatrzymując na wieży, w odosobnieniu stojącej:

— Jak się owa wieżyca zwie? — spytał.

— 0-strze-że-nica — rzekł król, rzucając zgłoski powoli, ruszył głową lekko na, znak pożegnania i oddalił się z dworzany swoimi.

Odbili od brzegu. Fale Wisły wartko uniosły krypę pana; Borkowica.

— Co to król chciał rzec? — zapytał Maćko, zwracając się do jednego z towarzyszących mu panów, a przyjaciół od serca. — Wieży-i to nazwa, czy ostrzeżenie do mnie skierowane?

— „Ostrzeżenicą" zwie się każda. wieża strażnicza, ale głos króla co innego mówił...

— Nie uląkł się Maciek, wojewoda tan mniej się ulęknie — odpowiedział Borkowic.

- Prędzej kata, niż łaski tej dla wasbym się spodziewał.

— Przez bory i lasy widzi! — śmiał się Maciek.

Odpowiedziano mu gromkim śmiechem.

Koniec wersji demonstracyjnej.