Stefan Buszczyński

OTCHŁAŃ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

GŁOS WSTĘPNY.

I. TRUCIZNY.

III.

IV.

OTCHŁAŃ

O domowych i zewnętrznych wrogach

Buszczyński Stefan

Mądrego i ostrożnego rzecz jest patrzeć
na przyszłe przygody i do nich się gotować
jakby już teraz przyjść miały,
a nie mówić: nie spodziewałem się tego, — bo to
rzecz głupiego.

Ksiądz Skarga.

Wołaj nie przestawając.
Jako trąba wynoś glos swój, a opowiadaj
ludowi mojemu złości ich.

Izajasz prorok.

GŁOS WSTĘPNY.

W całej Polsce są szkodliwe dla narodu naszego stronnictwa, których główne gniazdo w Krakowie. Mają one rozliczne nazwy. Jak przed stu laty Targowiczanie przezywali ironicznie „zelantami" obrońców Ojczyzny i godności narodowej, tak dzisiejsi intryganci i agitatorowie, mający tylko osobisty interes na celu, wymyślili rozmaite wyrażenia, szyderczo albo ze złością, potępiając tych co do nich nie należą albo czynnościom ich przeszkadzają.

Nie dość, że mamy tylu zewnętrznych nieprzyjaciół, jeszcze musimy walczyć z domowymi wrogami! Ci są tem straszniejsi, gdy wmawiają w ciemnych i dobrodusznych, iż oni tylko są prawdziwymi, praktycznymi patrjotami, — a warchołami, anarchistami, demagogami, wrogami Ojczyzny ci, którzy z nimi nie trzymają.

Czy może być okropniejsze położenie? Czy był, czy jest gdzie równie nieszczęśliwy naród? Stugłowa hydra domowych wrogów wyniszcza najżywotniejsze siły naszego narodu. A mają oni wszystko za sobą : pozory patrjotyzmu, wysokie dostojeństwa, środki materjalne, wpływy, przedajne pióra, wymowę sofistów, potulność służalców, pomoc egoistów, pobłażliwość obojętnych, wiarę ogółu w udaną pobożność, która jest u nich tylko obłudą albo fanatyzmem, wreszcie, zaufanie bezmyślnej społeczności, w braku opinji publicznej. Milczeć nie oddziaływać przeciwko temu, byłoby spólnictwem w strasznej zbrodni zabijania ducha.

Z drugiej strony: najsrożsi nieprzyjaciele nasi zawzięli się na nas, z niezwykłą (u nich nawet) zażartością. Skazany przez nich na śmierć naród nasz, nie chcący zginąć, postanowili dobić jak najspieszniej; postanowili zgładzić go, zniszczyć ze szczętem, bez śladu, usunąć z widowni świata. Nie zapobiegać temu, bez najmniejszej zwłoki, wszelkiemi możliwemi środkami, byłoby dobrowolnem samobójstwem.

I. TRUCIZNY.

§. 1. Wobec grozy położenia, obowiązkiem jest każdego stać na straży po koleji i podnosić głos z całej siły.

Rodacy przebywający za oceanem, a nawet mieszkający w różnych dzielnicach Polski (zwłaszcza tam, gdzie rozciągnięte panowanie cenzury) nie wiedzą dokładnie: co to jest historyczna szkoła krakowska? jaką cechę ma grono ludzi, których głos publiczny nazywa Stańczykami, a którzy mianują się sami stronnictwem konserwatystów?

Nie tu miejsce mówić o tem obszerniej. Dość powiedzieć, że to grono całe przybrało taktykę postępowania, której wynalazku pozazdrościliby Machiavel, Talleyrand i Metternich. Należąc po większej części wprzódy do tajemnego Rządu narodowego, w 1863 r. przewódzcy tego stronnictwa, nagle nazwali białe czarnem, czarne białem, poświęcenie szaleństwem, cnotę zbrodnią, a zbrodnię cnotą, odstępstwo powinnością, wytrwałość marzycielstwem, podłość rozumem politycznym. Oburzając się na „liberum conspiro" (techniczny wyraz przez założyciela Stańczyków wynaleziony) sami konspirowali. Tych, którzy nie zgadzali się z przyjętemi przez nich zasadami, nazywali „warchołami" a sami rozbudzali waśń i rozterki na każdym kroku. Potępiali „negację" a sami przeczyli oczywistym, odwiecznym prawdom. Potępiali „destrukcyjne prądy" a sami utworzyli destrukcyjne żywioły, burząc zdobycze wieków i postępu. Potępiali anarchję, a sami rozszerzali niejedność i nieład. Narzekając na „rozstrój" sami wprowadzali rozstrój w życiu społecznem. Ubolewając na brak miłości bliźniego, zasiewali nienawiść wszędzie. Ciskali gromy na tajemny Rząd narodowy z lat 1860 — 64, a sami zmówiwszy się, chcieli utworzyć z pomiędzy siebie jedyną władzę oligarchiczną, którą nazwali „moralnym rządem". Jeśli kto myślał o Polsce, oskarżano go, bez najmniejszych dowodów, o tajemną organizację i w publicznych pismach ściągali na niewinnych prześladowanie, cytadelę lub Sybir. To w ich języku nazywało się „szlachetną denuncjacją", patrjotycznem wołaniem: „na jaw!" Potępiając fałszerzy dziejów, sami w najpotworniejszy sposób dzieje Polski fałszowali. Każdą obronę ojczyzny nazywali buntem ; każdego cara uważali za dobroczyńcę Polaków. W ich oczach konfederacja Barska była „buntem", Listopadowe powstanie „haniebnym buntem", a „najhaniebniejszym ze wszystkich, bezbożnym buntem" powstanie 1863 roku. W ich oczach caryca Katarzyna II była „poetycką", car Mikołaj zasługiwał więcej na pomnik, niż król Sobieski, a car Aleksander II oy ".łagodnym i wspaniałomyślnym" *).

Według ich terminologji, powieszeni, rozstrzelani, poegli w obronie ojczyzny, zapędzeni na Sybir „uchodzili za tak zwanych męczenników", Polska była „jawnogrzesznicą". Biały Orzeł na Floryanskiej bramie w Krakowie nazywał się "ptaszkiem białym", pieśń legjonów Dąbrowskiego "śmiesznym mazurkiem", nareszcie car Aleksander III „ubóstwianym przez Polaków monarchą" **).

Jeśli który z nich umarł, wnet rozbrzmiewały nad grobem mowy ze słowami: „Łatwiej morze wyczerpać dłonią, niż wyliczyć jego zasługi" lub t. pod. Jeśli żył jeszcze, rozmaite stowarzyszenia owych „konserwatystów" mianowały go członkiem honorowym. To trwało przez ćwierć wieku i trwa dotąd.

Ażeby nie być posądzonym o stronniczość, albo o fantastyczne przedstawienie rzeczy, a razem, żeby dać dokładne pojęcie o zasadach, dążnościach historycznej szkoły, i tem samem należącego do tej szkoły stronnictwa, zwanego Stańczykami, winienem przytoczyć dosłowny wyciąg z artykułu, który jest wyznaniem wiary tych ludzi, streszczeniem ich zasad.

W części Polski pod rządem pruskim, w Grodzisku wychodził „Tygodnik katolicki". Redaktor naczelny tego czasopisma (wydawanego nakładem A. Schmädicke w Poznaniu), ksiądz J. Stagraczyński w Wonieściu ogłosił d. 27 Grudnia 1873 roku w numerze 52 (Rok wydawnictwa XIV) następujący artykuł pod tytułem: Antiteza.

„Wiek cały minął od rozbioru Polski. Chcemy w stuletnią rocznicę wypowiedzieć słów kilka, może ku wielkiemu zgorszeniu mniej bacznych, ale dla rzeczywistej potrzeby i dla pożytku publicznego, który mamy na oku. Mamy następujące rzeczy do wypowiedzenia bez ogródki wyłącznym miłośnikom narodu.

Naród polski sam sobie dawno naprzód napisał testament, zanim go sąsiedzi rozszarpali, zgnietli do szczętu przemocą. Trupa gnijącego od wieków złożono w ziemi, kamień grobowy od stu lat go tłoczy — już mchem grubo porosły — a mimo wszelkich patrjotycznych frazesów, mimo arji pełnych tęsknoty i nadziei, niekiedy przechwalczych, mimo wszelkich targań się i porywów, to co raz umarło, już nie powstanie".

Dalej ks. Stagraczyński powtarza słowa cara Aleksandra II. „Precz więc z marzeniami!".

I tak rozumuje:

„Widok zagasłego życia zazwyczaj budzi w każdem sercu współczucie i żal. Patrząc na trupa Polski, co swemi instytucjami, swemi manifestami, a nawet swą Konstytucją 3 Maja sama sobie napisała testament, ani jednej łzy nie uronim. Czemże była Polska w ciągu tysiącletnich swych dziejów? Historja rzetelna stwierdza, iż była malum, złem, choć nie absolutnem, absolutum, ale zawsze wielkiem złem w pośród społeczeństw europejskich. Można powiedzieć, że Polska była grabarzem cywilizacji. Wykopała ona przepaść między sobą a innemi państwami, swemi dzikiemi uroszczeniami, swą ambicją bezmierną, wreszcie swą głupotą niesłychaną, która wzdrygała się zawsze postępować z duchem czasu, z nabytkami wiedzy ducha ludzkiego i cywilizacji.

Wszyscy ci, których powierzchowna znajomość historji i fanatyzm ślepych zagorzalców zdrajcami, buntownikami lub wyrodkami ojczyzny zowie, byli właśnie prawdziwemi jej dziećmi, jej najlepszymi przyjaciółmi byli, słowem, najgodniejszymi ze wszech miar ludźmi.

Powtarzamy, a sądzimy, że mamy prawo do tego jako Polacy, iż naród polski słusznie i sprawiedliwie uległ dziejowej Nemezys karzącej prędzej czy później, każdego, co ludzkiego ducha gnębi, co tłumi światło, wolność, postęp, słowem każdego, kto jest grabarzem cywilizacji.

Czyż może kto żądać, by tak fałszywy ustrój państwowy jakim był Polski, by to malum — złe — samo w sobie i nadal w obec zdobyczy nieśmiertelnego ducha ludzkości, miały istnieć?

Jeszcze jedno. Jest znaczna liczba pośród społeczeństwa naszego takich, co się odbudowania Polski, przywrócenia dawniejszych granic spodziewają i wyczekują. Wielu domaga się nawet tego głośno. Otóż nie widzą w zaślepieniu fanatycznem, iż odbudowanie, jakiego sobie życzą, tylko po strumieniach krwi rozlanej, tylko na gruzach po rozbiciu państw zaborczych dokonaćby się mogło. A czyż to podobne ? A choćby podobne, czyż w imię ludzkości godzi się szukać takiego rozwiązania kwestji, która przed wiekiem rozstrzygnięta i na zawsze usunięta z zadań polityki europejskiej. Nie! o restytucji ani myśleć nie można. Polska weszła w skład innych ciał politycznych, dla których była nieodzowną potrzebą, w imię zasad i haseł ducha czasu; więc byłoby szaleństwem burzyć nowy rzeczy porządek dla tego co już być przestało".

I znowu powtarza ks. Stagraczyński słowa Aleksandra II „Precz z marzeniami.".

Sądzimy (powiada on dalej), że się należy wszelkiemi siłami zwalczać przewrotne nauki polskiego fanatyzmu, w niwecz obracać złudne nadzieje i widoki.

Ci, co się na urzędowych patronów Polski i narodowości obłudnie narzucają, co na jakieś kategorie Polaków dzielą: na gorących i na letnich lub obojętnych, zżymać się zapewne będą na powyższe wyrazy, ale ręczymy, że nam je podyktował nasz obowiązek dziennikarski, nasz szacunek dla Polski, wreszcie wzgląd na prawdę przedmiotową.

Choćby nam zagorzalcy nie wiedzieć jakie czynili wymówki, my obstawać będziem przy naszem zdaniu, a sądzimy, że ono jest zdaniem rzeczywistych zwolenników Polski.

Mniemamy, że jasność przedstawienia rzeczy, nie pozostawia nic do życzenia. A teraz dodajemy: Jeżeli artykulik nasz wywoła jak najobszerniejsze oburzenie, to dopięliśmy celu".***)

Takiem jest wyznanie wiary, taką propaganda kapłana katolickiego, mianującego się kapłanem polskim. Trzeba być pozbawionym wszelkich władz umysłowych, ażeby nie widzieć, iż to nietylko szkodzi narodowi polskiemu lecz katolicyzmowi i podkopuje powagę kościoła. Ale myliłby się ten, ktoby nie znając ówczesnych i dzisiejszych stosunków, mniemał, iż ten głos ks. Stagraczyńskiego był odosobnionym. Na tę drogę naprowadził najprzód po upadku styczniowego powstania Paweł Popiel w 1865 roku. Użył on (niewiadomo z jakich powodów) imienia jednego z najczyściejszych ludzi, z najzacniejszych magnatów polskich, księcia Jerzego Lubomirskiego. W jesieni 1865 roku Popiel ogłosił broszurę z tytułem: „List otwarty do ks. Jerzego Lubomirskiego". W tej broszurze doradzał bez ogródki, ażeby nie wpuszczano do Krakowa ani do Galicji nikogo z wygnańców i tułaczy. Wyraził się, iż „należy odtrącić od społeczności wszystkich, którzy powstaniu 1863 roku choćby myślą potakiwali".

Na Listopadowe powstanie zapatrywał się podobnież. Biograf jego hr. Stanisław Tarnowski przytacza jego słowa, zaliczając mu to za zasługę. „Go o niem myślał (powiada hr. Tarnowski), to sam krótkiemi słowy określił: „Powstanie opromienione koroną chwały i zasługi było ciężkiem względem ojczyzny przestępstwem. Opatrzność po to dała ludziom rozsądek, który dla narodów zwie się zdrową polityką, aby nim kierując się, gotowały sobie przyszłość. Poświęcać lekkomyślnie obecne położenie w z g l ędnie szczęśliwe, bez prawdopodobieństwa powodzenia, jest polityczną zbrodnią względem kraju". (Patrz: Paweł Popiel. Wspomnienie pośmiertne St. Tarnowskiego, str. 14. Odbicie z Przeglądu polskiego z Kwietnia 1892 roku).

Widzimy więc, że od roku 1865 do roku bieżącego w niczem nie zmieniła się polityka Stańczyków rozpoczęta przed 27 laty, w niczem nie zmienił się ich program zakreślony przez Szujskiego. To, co widzieliśmy wyżej w słowach ks. Stagraczyńskiego, widzimy jak się ciągle powtarza w pismach do dni dzisiejszych przez nich wydawanych. W roku 1870 pojawiła się „Teka Stańczyka" jako osobne odbicie z Przeglądu polskiego. Autorami owej Teki byli: Ludwik hr. Wodzicki, Stanisław Koźmian, Stanisław hr. Tarnowski, i główny jej spółpracownik Józef Szujski, dr. filozofji, członek i sekretarz jen. Akademji umiejętności w Krakowie, prof. historji polskiej w uniw. Jagiellońskim, dziekan wydziału filozoficznego, rektor tegoż uniwersytetu, członek Izby wyższej Rady państwa, poseł w sejmie krajowym (zmarły w Krakowie, dnia 7 lutego 1883 roku). Wymienieni tu współpracownicy jawnie przyznali się, iż są autorami Teki Stańczyka. Czytamy bowiem w Czasie następujące słowa: „Pojawiały się w Przeglądzie polskim artykuły za artykułami, niby listy Junjusza bez podpisu autora, chłoszczące śmiało i bezwzględnie bezcelowe dążności idealistów politycznych w kraju. Była to Teka Stańczyka, ów później głośny ze swej sławy zbiór artykułów Szujskiego, Wodzickiego, Koźmiana i Tarnowskiego, którzy zrazu wywoływali w Galicji oburzenie opinji publicznej, aż wreszcie wyszli zwycięsko ze swą ideą. Oto polityczne znaczenie Szujskiego". (Czas Nr. 33, d. 11 lutego 1883 roku).

To zwycięstwo nie było jednak tak świetnem, jak podaje Czas. W Sierpniu 1877 roku, gdy hr. Tarnowski przybył z odczytem do Lwowa, skoro się ukazał, nastąpiły gwizdy, sykania, stukania i okrzyki: „Precz z polskiej trybuny! Do Petersburga z odczytem! Na policję! Na moskiewskie posiłki!". Przypomniano mu odczyty wygłoszone w Warszawie.

Ówczesne dzienniki lwowskie podały obszerny opis (jak się wyraziły), tego jedynego może w całej Europie odczytu.

W parę lat później, a mianowicie w 1879 roku, podczas jubileuszu Kraszewskiego, na uczcie profesor Józef Szujski podał wniosek przedstawiający potrzebę gaszenia ducha w Polsce. Oznajmił, iż odtąd on sam podejmuje się być naczelnikiem straży pożarnej.

Jeden z największych apostołów, św. Paweł, ciągle nakazywał uczniom swoim podtrzymywanie ducha, — powtarzał często: „Ducha nie gaście". A ci — którzy się mienią dobrymi chrześcijanami i katolikami, znaleźli, iż koniecznością było zagasić w Polsce jedyną spuściznę, jedyną moc, która w nas pozostała. Zwolennicy Szujskiego skwapliwie pochwycili jego wniosek. Odtąd ci, których głos publiczny nazywał Stańczykami, otrzymali nowe miano członków straży pożarnej.

Przegląd polski, który do tego czasu wyłącznie był wydawanym w tym celu, ażeby poniewierać powstanie 1863 r. i potępiać wszystkich jego uczestników, stał się specjalnym organem tak zwanej straży pożarnej.

Nie dość na tem! To stronnictwo nie tylko starało się rozszerzać zasady swoje wygłoszone w dziełach historycznej szkoły krakowskiej i w odezwie ks. Stagraczyńskiego, lecz chciało uczynić je popularnemi za pośrednictwem kalendarza. W roku 1892, w kalendarzu krakowskim Józefa Czecha, pod rubryką: „Kronika krakowska z r. pańskiego 1891" znajdujemy ku wieczystej pamięci zapisany fakt w następujących słowach:

„Przegląd polski, znane szeroko pismo miesięczne, polityczne i społeczne, obchodziło dnia 1 Lipca dwudziesto piątą rocznicę swojego istnienia. Przegląd pojawił się po nieszczęściach roku 1863, wtedy, kiedy trzeba było nowe drogi społeczeństwu naszemu wskazać, żeby nie zginęło w rozstroju i samobójczych zamachach, ale po klęsce odrodzić się mogło... i wyrobić sobie zdrowy zmysł polityczny. Tę drogę wskazał Przegląd po pogromie. W jego redakcji skupili się ludzie, którzy podnieśli taki sztandar śmiało i otwarcie, i za tym sztandarem prawdy i pracy, poszło społeczeństwo i do dziś dnia idzie. Ludzie ci, wypowiadali swe zamiary i programy w Przeglądzie, w nim spowiadali się z całą szczerością przed społeczeństwem, i wskazywali dróg swoich ostateczne cele, rozwijali zadania narodowe.

Te najlepsze w narodzie duchy, ci mężowie zasłużeni, skupiający się w redakcji Przeglądu, w jednej ręce trzymali pióro i niem pracowali dla społeczeństwa — nie ograniczyli się wszakże na tem: oni poszli w głąb społeczeństwa, stanęli do pracy politycznej, do pracy naukowej. Nie teorje więc snuły się z kart Przeglądu, ale prawdy wydobyte z życia. O Przeglądzie powiedzieć można, że gdy on co po głębokim namyśle powiedział, to z tem liczyło się całe społeczeństwo, — na to uderzała najgwałtowniej opozycja, bo to obalić byłoby naprawdę obalić poczucie rozsądku i rozumu politycznego.

Przed 25-ciu laty, gdy okręt naszego politycznego życia ciężkiemi był miotany burzami, Przegląd polski zarzucił kotwicę i na tej dziś stoimy, a zasady jego odniosly zwycięstwo. To jego tryumf prawdziwy. Burza i wichry czasem wstrząsną statkiem, ale tej kotwicy nie strzaskały, nie złamały zasad, których Przegląd rzecznikiem i da Bóg nie złamią".

Taką jest nadzieja założycieli Przeglądu polskiego, autorów Teki Stańczyka, członków Straży pożarnej. Ci ludzie, te najlepsze w narodzie duchy — (jak ich kalendarz nazywa) ci mężowie zasłużeni" liczą na pomoc Boga. Nie spełniają drugiego przykazania Bożego, a wiadomo, że według nauki Chrystusa niema różnicy między przykazaniami; — nie jest jedno przykazanie większem, ani ważniejszem od innego; — wszystkie są sobie równe. Ilekroć ci ludzie deptali prawa Boże i narodowe, lub do nowych zabierali się zbrodni, odwoływali się do Boga.

Dalej czytamy w tejże kronice:

„Z powodu 25-letniego jubileuszu Przeglądu polskiego współpracownicy jego urządzili d. 7-go Lipca ucztę na cześć hr. Stanisława Tarnowskiego, założyciela pisma i jednego z jego redaktorów od początku. Do stołów zasiadło kilkadziesiąt osób, znanych zaszczytnie w świecie naukowym, literackim i publicystycznym. Honorowe miejsce zajął hr. Stanisław Tarnowski, mając po prawej ręce J. E. Pawła Popiela, po lewej J. E. Dra Józefa Majera. Na obiedzie wypowiedziano szereg znaczących mów, które podaje Czas w Nrze 153 z 9-go Lipca 1891 r." (Kalend. str. 74—75).

Paweł Popiel był już honorowym obywatelem stolicy Piastów i Jagiellonów. W tejże kronice kalendarzowej znajduje się następujące sprawozdanie, z którego zamieszczają się tu dosłowne wyciągi:

„ Wręczenie dyplomu honorowego obywatelstwa J. E. Pawłowi Popielowi. Dnia 15-go Lutego o godzinie 1-ej w południe, (autor Kroniki kalendarzowej jest bardzo dokładnym i zaznacza nawet godzinę tego wiekopomnego w dziejach Polski zdarzenia!) wręczył p. prezydent miasta doktor Szlachtowski wraz z p. wiceprezydentem Friedleinem, znakomitemu obywatelowi J. E. Pawłowi Popielowi dyplom honorowego obywatelstwa nadany przez Radę miejską. Prezydent wręczając zasłużonemu obywatelowi, to najwyższe uznanie, jakiem Rada rozporządzać może, przemówił imieniem reprezentacji miasta i odczytał dyplom.

Tekst dyplomu brzmi: Ekscelencjo! Jest temu lat sześćdziesiąt, kiedy jako prawy syn Ojczyzny poszedłeś walczyć orężem za Jej wolność... Z szczerą wdzięcznością i głęboką czcią wspomina Kraków twoje imię Ekscelencjo, a Rada tego miasta w uznaniu wielkich zasług jakie około niego położyłeś, jednomyślną uchwałą powziętą w dniu 6-ym Maja 1890 roku, udzieliła Ci honorowe obywatelstwo miasta Krakowa". (Kalendarz 1892 r. wydawany nakładem i czcionkami drukarni Czasu, str. 67).

To wszystko jest nader wymownem. Publiczna zapowiedź ogłoszona przez Przegląd polski, iż to stronnictwo z drogi nie zeszło i nie zejdzie, wreszcie zaręczenie i dowody, że jego zasady są podzielane przez znakomitą większość ludzi, stojącą u steru społeczeństwa, mają niezmiernie wielką doniosłość. Niechże naród wie dobrze, czego się trzymać. Niech pamięta dokąd chcą go zaprowadzić ci mniemani badacze historyczni, ci mniemani miłośnicy porządku i spokoju. Ich zadaniem stało się przewracać pojęcia w młodzieży a tem samem we wszystkich dzisiejszych i przyszłych przewodnikach ludu.

Wyznał Przegląd polski, iż ogarnia niemal wszystkie warstwy społeczeństwa; — jakoż w duchu tego czasopisma, które nazywa samobójstwem wszelkie dążności narodu, mające na celu zakończenie niesłychanych nieszczęść trwających przeszło od wieku, rozeszły się w niezliczonej ilości egzemplarze Dziejów Polski w zarysie zawierające zasady zbójeckie, dążące do zbydlęcenia ludu. To dzieło drukowane w Krakowie, ale z firmą Warszawa, aby cenzura moskiewska pozwoliła je rozszerzać pod zaborem moskiewskim, wyszło w kilku wydaniach. Niemasz prawie polskiego domu w Królestwie kongresowem, na Litwie i Rusi, gdzieby nie uczono z niego dzieci polskiej historji. Autorowi zdaje się, że jego zasady, które już dla dzikich ludzi w Oceanji wydałyby się przedpotopowemi, są nowe i zdrowe. A w tem dziele, na każdej niemal stronicy, znajduje się propaganda następujących twierdzeń: „Każdy mieszkaniec państwa, obowiązany jest w granicach zakreślonych przez prawo, słuchać rządu istniejącego i rozkazy jego wypełniać". Ale któż nie wie, że pod rządami cara prawo nie istnieje wcale, — jest tylko na papierze; — prawem jest tam nieograniczona samowola najniższego urzędniczka. Któż nie wie, że Bismark wygłosił uroczyście te pamiętne słowa: „Siła wyższą jest od prawa!".

W tem dziele znajduje się następujące zdanie: „Każde stronnictwo dążąc do władzy powinno uznawać rząd istniejący i wspierać go jak długo istnieje. Nic szkodliwszego dla państwa, jak brak stronnictw ścierających się z sobą o odmienne zasady rządzenia". (Patrz: Dzieje Polski w zarysie przez Michała Bobrzyńskiego, wyd. 1879 r., str. 36 — 37).

W temże dziele autor twierdzi, iż plan sprowadzenia do Polski wojsk Katarzyny II „był jedynym podówczas czynem przedsięwziętym w głębszej politycznej myśli. Zrozumieć go można, przypuszczając rozumowanie, że Polska w skutek swego wewnętrznego rozstroju, niezawisłość swoją musi bądź co bądź wkrótce utracić, lepiej więc, żeby zrzekła się jej dobrowolnie, a raczej uznała swoją faktycznie już istniejącą od Rosji zawisłość, ażeby za to weszła w skład Rosji cała, niepodzielna, z rządem silnym autonomicznym, zbudowanym po zgwałceniu anarchji z pomocą Rosji" (str.436). Ażeby te i tym podobne zasady jak najbardziej rozpowszechnić, wydano: Dzieje ojczyste dla użytku wyższych klas szkół średnich. (Dzieło prof. Uniw. Jagieł. M. Bobrzyńskiego, zastosował Michał Chyliński. Kraków 1879).

Zachęta do tworzenia stronnictw nie jestże zachętą do anarchji ? A cóż mówić o takiej propagandzie!

Profesor Bobrzyński utrzymywał, iż „Naród nasz wyzdrowiał moralnie p o d wpływem rozbiorów". Więc wyzdrowiał dopiero w niewoli? Więc zdaniem jego, należałaby się jeszcze za to zdrowie od nas wdzięczność tym, którzy Polskę rozebrali??? Ma to być według niego „nowy zrąb" do dziejów Polski! Jest to rozumowanie niewolnika, dowodzącego, że najwygodniej w złotej obroży. (Por. str. 16 i nast., a szczególnie Uwagi od stron. 443 do końca).

Paweł Popiel w swem przedśmiertnem dziełku: Słowo w długoletniej rozprawie nazywa Bobrzyńskiego „figlarnym".

§. II. Wieńcem i owocem Przeglądu polskiego i różnych prac historycznej szkoły krakowskiej jest dzieło „Z doświadczeń i rozmyślań".

Ważny to polityczny i literacki zabytek z dzisiejszych czasów! To dzieło stało się prawdziwą niespodzianką i pomyślnem zdarzeniem. Autorowi należy się od narodu prawdziwa wdzięczność. Naród dotąd nie wiedział, jak nizko upadł. Teraz może się ocknąć. W dziejach piśmiennictwa wszystkich ludów kuli ziemskiej, jest to unikat. W książce, zawierającej czterysta kilkadziesiąt stronic, więcej potwornych zdań, więcej niedorzeczności zmieścić niepodobna. Dotąd rozmaite sądy były o tem dziele, a nikt nie zwrócił uwagi na najgłówniejszą treść i dążność tego raportu. Trzeba rzecz nazwać po imieniu. Jest to raport do sekretnej kancelarji carskiej donoszący o jakichś spiskach Polaków, o których nikt nie myśli, o patrjotycznym duchu narodu, o usposobieniu młodzieży polskiej w Krakowie, we Lwowie, w całej Galicji, w Warszawie, w Szwajcarji, za granicą, wszędzie. Jest to oskarżenie przed rządem carskim, że każda rocznica narodowa, każdy obchód uroczysty, każda manifestacja ducha polskiego, wreszcie każda pieśń pobożna, każdy jęk boleści jest już początkiem rewolucji, strasznym społecznym wywrotem.

Czy jest przesada w ocenie tego dzieła, czy takie dążności przypisują się w złej wierze jego autorowi ? Niech na to służą w odpowiedzi własne słowa autora:

„Że w ogólnem europejskiem stronnictwie rewolucyjnem jakaś sekcja polska jest, to rzecz wiadoma, — a składki na skarb narodowy urzędownie na szwajcarskich zebraniach ogłaszane, dowodzą, że jest i tajny narodowy rząd". (Z doświadczeń i rozmyślań. Wydanie drugie 1891, str. 129.)

Więc jest to po prostu mówiąc „donos". Ogarnia on wszystkich, którzy wyznają postępowe i demokratyczne zasady. Widzimy to bowiem w następujących słowach: „Jak polityka rewolucyjna, w ręku dzisiejszych jej spadkobierców przeszła w łagodną, ale chroniczną anarchję, tak być może, że dawny nałóg spiskowy zmienił swój zakres i ograniczył się do łagodnej, chronicznej organizacji. Co pewna, to, że ogromna większość ludzi, którzy się do tak zwanego postępowego i demokratycznego stronnictwa przyznają i jemu służą, nie widzi, nie domyśla się w niem pierwiastku anarchicznego". (Str. 128—129).

Niesłychana odwaga (jeżeli to nazwać można odwagą) mieści się w następujących słowach :

„Czego my się boimy na prawdę i czy mamy bać się czego? Wiarę u ludzi znaleźlibyśmy łatwiej niż oni, — bo się na swój lepszy rozum w polityce i na skutki naszego a ich działania powołać możemy. Moglibyśmy więc opinji fałszywej, samozwańczej i szkodliwej nakazać milczenie, a sami opinją się stać i opinję wyrabiać ; tylko jednej nam rzeczy po temu brak, — odwagi, śmiałości. Czy nasza miłość Ojczyzny, nasza służba uczciwa a nieraz gorliwa i nie bez zasługi, warta jest tak mało, że jedna potwarz, a choćby tysiąc potwarzy zdoła ją zaprzeczyć i znieść? To popatrzmy za siebie w przeszłość. Zawsze byli potwarcy i spotwarzani. Kto więc swojej miłości Ojczyzny i swego obywatelskiego ducha jest pewien, niech się krzyków i potwarzy nie boi".

Dalej następuje znów denuncjacja:

„Jak tylko rozrzucane odezwy były znakiem i dowodem, że pod zamierzony obchód Trzeciego Maja podszywa się organizacyjna robota tak zwanych rządów narodowych i propaganda socjalistyczna, jak tylko stało się wiadomem, że te dwie dążności tak zwanych rządów narodowych chcą i Warszawie narzucić swoje rozkazy, należało sprzeciwić im się stanowczo. Zrobiliśmy to w jednej części.

Zasłaniać Warszawę ile możemy od polityki rządów narodowych to dobrze, — ale to nie wszystko. Trzeba jeszcze i na to nie pozwolić, temu przeszkodzić, żeby ta polityka nie szerzyła się po Galicji i w niej nie próbowała rządzić. Czy próbuje? Oczywiście! A nawet z tem się nie kryje, skoro w Zürichu odbywa jeneralne zjazdy wszystkich stowarzyszeń polskich, zapowiada perjodyczne odbywanie się i oblicza skarb narodowy ze składek (naturalnie) zebranych. Czy ma swoich zwolenników u nas? Oczywiście: skoro są pisma, które donosząc o jej zamiarach i krokach, nigdy jednem słowem przeciw niej nie wystąpią i nie powiedzą, że jest zła". (Str. 370—372). Autor nie poprzestając na tem, co w tej książce napisał, posłał donosy do Kraju wychodzącego w Petersburgu, wyraźnie streszczone w dwóch artykułach, p. t. Fałszywe budzenie ducha i Przedwczesne politykowanie. Wiadomość udzielona rządowi carskiemu o mniemanych spiskach, o mniemanym rządzie narodowym, o zamierzonej przez młodzież rewolucji, tak przeraziła władze carskie, iż rozesłano wszędzie szpiegów i agentów. W Krakowie zjawił się Hendygery, sławny ze swą sprawą jako agent provocateur. Rząd moskiewski przyjął system: jeśli niema spisków, stworzyć je a potem odkryć.

W zapędzie w wyuzdanej chęci oskarżania Polaków zawsze , wszędzie, autor tego raportu zaszedł tak daleko, iż nawet klęskę Austrji w 1866-ym roku i klęski Francji w wojnie z Prusakami przypisuje Polakom. Oto są jego własne słowa: "Zawiniliśmy ciężko przeciw Europie całej, kiedy staliśmy się mimowolnym, ale niezaprzeczonym powodem, przynajmniej ułatwieniem i zręcznością do Sadowy, a w dalszym następstwie do Sedanu". (Str. 12).

Czyż to nie jest aberracja umysłowa? albo, jeśli ten wyraz komu się nie podoba, czy wyda się zbyt silnym, czyż to nie jest objaw głęboko wkorzenionej nienawiści do narodu? Gdy cała Europa od stu kilkudziesięciu lat, albo znęca się nad nami, albo obojętnie patrzy na niesłychane nieszczęścia Polski, autor, ten profesor, ten przewódzca młodzieży dowodzi, że my winniśmy, gdy Prusacy odnieśli zwycięstwo pod Sadową, a ostatecznie nad Francuzami pod Sedanem!

W tej książce autor nie oszczędza wcale Moskali, owszem niekiedy wydaje się z jakiemś nieprzyjaznem względem nich niby, uczuciem, — ale wierny zawsze swej bluźnierczej zasadzie, przypisującej narodowi wszelakie winy, któremi „zasłużył na karę", już tem samem usprawiedliwia prześladowanie katolicyzmu. Twierdzi bowiem stanowczo : „Ksiądz Kalinka mawiał, że ruina Kościoła na Litwie i Rusi, ta jego niewola w Królestwie, to kara za naszą o kościół niedbałość, za naszą pobożność bierną, za naszą wiarę letnią, — a po ludzku tylko mówiąc, gdybyśmy o ten kościół byli dbali czynniej, więcej, to dziś nasza wiara nie byłaby tam tak zagrożona wykorzenieniem". (Str. 43).

Czy można większą potwarz rzucić na naszych ojców, broniących od wieków Ewangelji, na nasze pobożne matki, na nasze duchowieństwo, ginące za wiarę i Ojczyznę, na nasz lud,  przewyższający gorliwością religijną wszystkie ludy Europy, klęczący, modlący się, gdy go kartaczowano? A też niezliczone kościoły! A też zapisy na duchowieństwo i na rozszerzenie wiary katolickiej w całej Polsce! Wszak jeszcze za życia cara Mikołaja nie było ani jednego majątku szlacheckiego, na którymby nie ciążyły dobrowolne zapisy dla klasztorów i duchowieństwa. Te wszystkie fundusze zabrał rząd moskiewski, a hr. T. choć jest profesorem literatury, nic o tem nie wie! Jakże może czego się nauczyć, pisząc ciągle polityczne broszury.

Autor tej książki nic nie umie, nic nie wie, rozmyślać nawet nie umie. A lubi odwoływać się do księdza Kalinki, powtarzając często, iż jest „rozumnym" za to, że bronił króla Poniatowskiego, który zdradzał Polskę, który był pośmiewiskiem moskiewskich ambasadorów, którym pogardzali Repnin i Siewers, za to, że napisał ogromną księgę o Sejmie czteroletnim, gdzie sponiewierał najpiękniejszą kartę dziejów naszych, gdzie sponiewierał najchlubniejsze czyny naszych przodków, przed którymi cała Europa uchyliła czoło za wiekopomną Konstytucję 3-go Maja.

Autor tego ohydnego raportu rzuca okiem na Galicję. Przyznaje, iż teraz jest w tym kraju „szkół więcej i lepsze ale pokolenie, które z nich wychodzi, nie lepsze, nie zdolniejsze od dawnego". (Str. 85).

A któż temu winien ? Jeżeli tak jest, niech przewódzcy oświaty za to odpowiadają.

W dziwnem zaślepieniu ośmiela się potępiać takich ludzi jak Maurycy Mochnacki. (Str. 105). Powiada, że z powodu zamiłowania spisku, więc nie z docisku, nie z podeptania praw narodowych „wyniknął rok 1830, w którym winni byli wszyscy: jedni że samowolnie porwali się na przedsięwzięcie, którego prowadzić nie mieli zdolności a wykonać ni e mieli siły, — drudzy, że nie mieli albo odwagi sprzeciwiania się i powstrzymania, albo raz już przystąpiwszy, odwagi prowadzenia rzeczy z potrzebną choćby rozpaczliwą energją". (Str. 105 — 106). "Jak to nie mieli siły?" Rozpoczęli powstanie z trzydziestotysiącznem wojskiem najbitniejszych pod słońcem żołnierzy, wyćwiczonych przez Napoleona i W. księcia Konstantego. W kilka tygodni to wojsko urosło do stukilkudziesięciu tysięcy żołnierzy, — miało przeciwko sobie także stukilkutysięczną armję nieprzyjacielską, po większej części na papierze, — a złożyło broń pod dowództwem jenerała Rybińskiego, mając jeszcze do osiemdziesięciu tysięcy dobrze uzbrojonych wojowników. Czy warto poważnie rozprawiać i polemikę prowadzić z takiemi zdaniami autora? Malec dziesięcioletni, dobrze wychowany przez rodziców polskich wie, że powstanie rozpoczął naród, że zwycięstwa świetne odniesiono przez waleczne wojska mogły dać sprawie najpomyślniejszy obrót, a haniebny koniec walki sprowadzili zdrajcy i nędzni dowódzcy, powściągając gotowość do ofiar, paraliżując siły.

Jakże można tak bezecnie, tak bezwstydnie fałszować historję? Jak można tak oszukiwać młodzież? Jeżeli autor nie ma sumienia, to niechże nie pisze. Powiada, że wszyscy winni byli". A cóż innego mówił rząd carski? Ukaz Mikołaja skonfiskował dobra najprzód stu siedmnastu obywatelom, którzy (według urzędowego wyrażenia) pobudzali do powstania 29 Listopada. Potem za też same przewinienia osądzono stu trzydziestu jeden ze szkoły podchorążych, później osiemnastu Belwederczyków; po nich osądzeni byli na karę śmierci najpoważniejsi obywatele należący do najwyższej arystokracji, którzy przedstawili połączonym Izbom, projekt detronizacji cara Mikołaja I i jego następców w dniu 13-ym (25) Stycznia 1831 r., a mianowicie: hrabia Sołtyk Roman, hrabia Ostrowski Władysław, Zwierkowski Walenty, radca Towarzystwa pożyczkowego Łuszczewski Adam, poseł Sochaczewski. Świdziński Konstanty poseł z Opoczna, Wołowski Franciszek poseł z Warszawy, hrabia Ostrowski Antoni senator - kasztelan, hrabia Ledóchowski Jan poseł z Jędrzejowa, książę Czartoryski Adam senator - wojewoda, Morawski Teofil poseł z Kalisza, Barzykowski Stanisław poseł z Ostrołęki, Skrzynecki Jan półkownik ośmego półku piechoty linjowej. Do nich przyłączyli się: Niemojewski Bonawentura, poseł z województwa Kaliskiego, Biernacki Aloizy poseł z Wielunia, Świrski Józef poseł z Hrubieszowa, Szaniecki Jan poseł ze Stobnicy, Morawski Teodor poseł z Kalisza, Lelewel Joachim poseł z Żelechowa.

Inny ukaz skonfiskował dobra uczestnikom powstania Listopadowego, pomiędzy którymi wymienimy tu tylko obywateli do najwyższej arystokracji należących:

Z gubernji Grodzieńskiej : — Mierzejewski Kalikst, hrabia Zamojski Konstanty, z gubernji Podolskiej : Bernatowicz Aleksander, Jełowicki Wacław z trzema synami Edwardem, Aleksandrem i Eustachym, Zaleski Hieronim, Korsak Juljusz, Malinowski Jakób, hrabia Potocki Aleksander, hrabia Rzewuski Wacław, trzej Sobańscy, Gotard, Izydor i Aleksander, Słonecki Jan, Stępowski Wincenty, Stępowski Leon, Trzaskowski Klemens, hrabia Tyszkiewicz Konstanty, Filanowicz Faustyn, Chodykiewicz Hieronim, Chłopicki Ludwik, książe Czartoryski Adam, Januszkiewicz Adolf. Prócz tych książe Woroniecki Cyprjan, Kołyszko Benedykt, Kołyszko Tytus i bardzo wielu innych. Z Kamienieckiego powiatu : Ksiądz Kijewski Dyonizy Kapucyn, ksiądz Tomaszewski Mateusz Kapucyn, ksiądz Łukowski wikary przy kościele w Czarnokozińcach.

Prócz tych, skazano na konfiskatę dóbr, osiemnastu właścicieli ziemskich na Podolu z powiatu Płoskirowskiego, piędziesięciu czterech z powiatu Latyczowskiego, dziesięciu z powiatu Litynskiego, czterdziestu pięciu z powiatu Winnickiego, ośmiu z powiatu Bracławskiego,dwudziestu z powiatu Hajsyńskiego, dziesięciu z powiatu Olhopolskiego, piętnastu z powiatu

Bałckiego, osiemnastu z powiatu Jampolskiego, ośmiu z powiatu Mohylowskiego szesnastu z powiatu Uszyckiego. (Dziennik powszechny, wychodzący w Warszawie, rok 1832-gi, str. 110).

W innych gubernjach, a szczególniej na Litwie, liczba szlachty, którym skonfiskowano dobra, jest jeszcze większą; ich nazwiska znajdują się w wyżej wymienionym Dzienniku powszechnym, za rok 1834 na str. 1118 — 1123 —1726; tudzież za rok 1835 na str. 176 — 298 — 394 —1088 — 1415.

Wymienione tu nazwiska i liczby tworzą tylko drobną cząstkę osób, którym dobra skonfiskowano; — ogólna zaś liczba właścicieli ziemskich na Rusi, którym wydarto majątki, wynosi więcej jak tysiąc trzysta osób. Jest w tem wymowny dowód, iż szlachta polska poświęciła za Ruś wszystko; ofiarowała swoje życie i swoje mienie. Jest wreszcie w tem wymowny dowód, że do powstania Listopadowego należały najwyższe warstwy społeczeństwa, a wiadomo, że półki Różyckiego Karola, Sobańskich, Stępowskich, Jełowickich zapełnione były także włościanami z ludu rolniczego.

Więc według zdania Stańczyków i autora owego raportu: Z doświadczeń i rozmyślań, wszyscy ci byli tylko zamiłowani w spiskach, byli szaleńcami, a ci tylko mają rozum, którzy ich sądzą po sześćdziesięciu latach?! A cóż nowego powiedzieli ? Wszak to samo powiedział już car Mikołaj I-szy w mowie dnia 10-go Października 1835 r. do deputacji od Rady miejskiej w Warszawie : „Cesarz Aleksander, który uczynił dla was więcej niźli cesarz rosyjski powinien był uczynić, który obdarzył was dobrodziejstwami, który łaskawszym był dla was, niż dla własnych poddanych, który uczynił wasz naród kwitnącym i najszczęśliwszym, cesarz Aleksander doznał od was najczarniejszej niewdzięczności. Wierzcie mi panowie, — jestto największem szczęściem należeć do Rosji i zostawać pod jej opieką". Mowę swoją zakończył car następującemi słowy jak do małych dzieci: „Jeżeli będziecie dobrze się prowadzić, jeżeli będziecie spełniać wasze obowiązki, moja ojcowska troskliwość rozciągać się będzie na was wszystkich i pom.mo to, co się stało, mój rząd będzie ciągle czuwał „nad waszem dobrem".

I dodał grożąc palcem: „Pamiętajcie co wam powiedziałem".

Gdy dziś czytamy te słowa, zdaje się, że czytamy rozumowanie któregoś z profesorów historycznej szkoły krakowskiej.

Autor raportu: Z doświadczeń i rozmyślań nie przebaczył nawet Szymonowi Konarskiemu i jego naśladowcom. Zawsze i wszędzie szyderstwo z najświętszych usiłowań i dążności! Zawsze i wszędzie nikczemna chęć oplwania świętych ofiar! (Por. str. 107—109).

Jest to fenomenalne zjawisko! Autor do tego stopnia się zapomniał, że śmie twierdzić, iz nawet uwolnienie włościan nie było dziełem rządu narodowego polskiego, lecz dobrodziejstwem cara Aleksandra II. Oto jest dosłowne jego zdanie: "Chwalą się do dzis dnia, jakoby to ich sprawą i zasługa się stało a ludowi każą święcić rocznicę roku 1863-go jako rocznicę niby jego uwłaszczenia i swojego dobrodziejstwa. Ale lud mądrzejszy od nich, rozróżniać umie i wie, że słowo to nie czyn, że nie manifest oddał mu ziemię, ale carski urzędnik.(Str. 113 — 114)

Dalej bezwstydu, dalej kłamstwa posunąć nie można! Każdy wie, kogo choć cokolwiek sprawy polskie obchodzą, że ukaz carski nastąpił dopiero wskutek nacisku po manifeście polskiego rządu narodowego z dn.22-go Stycznia 1863 roku, że ukaz ten ogłosił uwolnienie i uwłaszczenie włościan, dopiero w czternaście miesięcy po manifeście polskim. Herzen nawet zostawił o carze te pamiętne słowa: „Na cóż chełpić się? Wszak wiadomo, że do uwolnienia i uwłaszczenia włościan, pierwsi dali hasło i przyczynili się Polacy".

Książka: Z doświadczeń i rozmyślań, mówiąc ściśle jest zbiorem „donosów". Znajduje się w niej najprzód „donos" na emigrację polską, której przypisuje „zabójcze działania i skutki" (str. 111), donos na dzienniki galicyjskie, (str. 119), donos na wszystkich, którzy utrzymywali godność człowieka i narodowego ducha w młodzieży (str. 121 —123), donos na tych, którzy starali się lud oświecić (str. 123), donos na wyznawców zasad demokratycznych (str. 124), donos na tych (co najwięcej oburza tego denuncjanta), którzy mówili ludowi : „W was jedyna nadzieja, — na was jednych obowiązek ratowania honoru i miłości Ojczyzny, — wyście powinni dawać znaki życia i pokazywać, że: „Jeszcze Polska nie zginęła" (str. 126), donos na Towarzystwo demokratyczne za to, że chce „budzić ducha" i wywoływać „znaki życia" (str. 127), donos na Galicję, iż w niej jest „stronnictwo rewolucyjno - socyalistyczne, dotąd w zarodzie dopiero i w początkach swego działania" (str. 143), donos na „sposób obchodzenia stuletniej rocznicy 3-go Maja i na odezwy różnego rodzaju, jedne wprost socjalistyczne i ukazujące w uroczej perspektywie śmierć tyranom, — zaprawionej jednak zawsze patrjotycznym smakiem, — drugie poprostu tylko konspiracyjne, wzywające do organizowania i spiskowania" (str. 143 — 144), donos na redaktorów Kurjera Lwowskiego i Nowej Reformy jakoby popierających te odezwy (str. 144), donos na obchód 3 - go Maja w Zürichu, „wystepujący otwarcie, że chce sprawą zawładnąć i uważa się za rząd" (str. 145), donos na wszystkie Stowarzyszenia polskie, chcące „skupiać się za pomocą skarbu narodowego" (str. 145), donos, że: „pod zamierzony obchód 3-go Maja podszyła się organizacyjna robota tak zwanych rządów narodowych i propaganda socjalistyczna" (str. 371), donos, że: „wszystkie dzienniki polskie, z wyjątkiem dwóch : Kuriera Lwowskiego i Nowej Reformy, oświadczyły się stanowczo i kategorycznie przeciw narażaniu ludzi i kraju na nieszczęścia" (str. 372), donos na Komitety obchodów narodowych (str.337), donos na Lwowską publicznosć gromadnie zwiedzającą ulice (str.373), donos na tych, którzy przypinali do czapek kity co najwyższe, przypasywali do boków karabele co najdłuższe i maszerowali w tym spacerze (jak wyraża się denuncjant)ze strachu" (str 374), słowem, donos na najzacniejszych ludzi, na wszystkich patrjotów ****).

Nawet tak zacnemu i pożytecznemu związkowi, jak Towarzystwo Sokołów nie przebaczył. I ci mu zawadzają!

Po wymienieniu tych donosów, denuncjant nie waha się wołać : "Zacząć raz trzeba! I gdy anarchiczna polityka na ten nasz dobrze sobie znany brak odwagi licząc, nowe do niego szturmy przypuszcza, trzeba odwagę z siebie wydobyć, głowę podnieść, pierś nadstawić i powiedzieć: Nie! Nie pójdziesz dalej" (str.376)

To jasne. Część tego raportu kończy słowami: "Przed laty sześciudziesiąt, gdybyśmy byli powiedzieli Nie, to dziś od wojny krymskiej bylibyśmy zapewne państwem niepodległemu. Przed laty trzydziestu jeszcze, gdybyśmy byli powiedzieli Nie, bylibyśmy narodem silnym". (Str. 376).

Więc zdaniem tego delatora wszystkie nieszczęścia Polski, jakie były kiedykolwiek i są, spadają jedynie i wyłącznie tylko na Polaków. Cóż potworniejszego wymyśleć można było? Jest to albo cyniczna bezczelność, albo najwyższy stopień obłędu.

Ale brak wszelkiej moralnej podstawy, niemożność pojęcia najwznioślejszych, najszlachetniejszych uczuć, cechują każde rozumowanie tego do głębi zepsutego człowieka. Wszelki, najświętszy nawet objaw, on umie oplwać i wyszydzić i chyba tylko niezmiernie ograniczone umysły dadzą się olśnić jego ułudną wymową i udanym zapałem patrjotyzmu.

Patrzmy jak on szydzi ze wszelkich ofiar! „A za Kościuszkowskich czasów, czemże innem były te ofiary składane na ołtarzu Ojczyzny, ze wszystkiego, aż do obrączek ślubnych! Tylko lepiej było obrączkę zachować na palcu, a za to dobyć więcej dukatów z kieszeni. Brak miary (powiada dalej poważnie) był we wszystkiem, nawet w miłości Ojczyzny" (str. 360).

Tak się wywiązał z zadania, zaręczając we wstępie, że jego "rozmyślanie może się przydać, a chce je zrobić uczciwie i sumiennie" (str. 7). Powiedzmy poproś tu, że to wszystko już obrzydliwe! *****).

Prócz zdań potwornych są jeszcze i komiczne. Przy końcu swego raportu w rozdziale p. t. Wnioski i przestrogi, autor tak mówi: „Wszelkie działanie spiskowe jest nieprawne, bo nigdy pewna liczba ukrytych ludzi, przez siebie jedynie umocowanych, nie ma prawa samowolnie rozrządzać wolą i losem drugich, nie pytanych, nie świadomych, nie zezwalających... Ci ludzie ukryci i bezpieczni swoją bezimiennością i spokojnym pobytem za granicą ubezpieczeni, są w dodatku jeszcze i podli. Działanie ich o ile ma sprawę polską na celu jest głupie, bo tej sprawie nigdy korzyści, a zawsze tylko same klęski przynosi... Ale oprócz tego, że zgubne jest i głupie, względem Ojczyzny występne", (str. 404).

Murawjew i Katkow lepiejby nie powiedzieli. Autor, jak widać z całego tego dzieła i z wielu innych prac jego, nie ma pojęcia o historji powszechnej, a o Carbonarach, którzy przyczynili się do jedności i niepodległości Italji, może nawet nie słyszał. Dochodzi zaś do komicznego przekonania. Wyobraża sobie, że już odtąd nikt, nigdy spiskować nie będzie, bo on na to nie pozwala! Nie widzi tego, że takie rozumowanie rozjątrza tylko w najwyższym stopniu umysły i podburza najspokojniejszych. Nie wie, że jest to bodźcem do najskrajniejszych, bez pardonu spisków!

Trzebaż jeszcze wspomnieć o języku, jakiego użył w tem dziele człowiek na jednem z najwyższych stanowisk naukowych stojący: „Byłem miał w domu ciepło i wygodnie" (str. 24), „Impuls" (str. 15), „Affektuje" (str. 29), „Podźwigła" (str. 26), „Intensywny" (str. 49), „Kult" (str. 87), „Affirmować" (str. 93), „Abstencja" (str. 116), "Nienawiść społeczeństwa jako takiego" (str. 125), „Egalitarny" (str. 201), „Akkomodować" (str. 285), „Ekscepcje" (str. 224), „Prewencyjny" (str. 300), „Akces" (str. 322). I tym podobnych wiele.

Przychodzi na myśl francuskie przysłowie : „Byłoby z czego śmiać się, gdyby nie było czego płakać". Tu jednak na łzach, czy to ze śmiechu czy z płaczu, poprzestać nie można. Sprawa nadto ważna!

Ten referat podany (jak się wyraził autor) „uczciwie i sumiennie" przed sąd żandarmów carskich, oskarżający, iż Kraków, Lwów, Galicja cała są na wulkanie, oskarżający wszystkich, od najmłodszych chłopaków w szkołach, aż do najstarszych obywateli, iż ulegają jakiemuś tajemnemu „Rządowi narodowemu", który jest chyba w jego rozgorączkowanej wyobraźni, ten referat, ten dokument, o którym najpóźniejsze pokolenia przypominać sobie będą, poświęcony w końcowej odezwie: pamięci Szujskiego.

Nic słuszniejszego! Autor przekonał się z własnych doświadczeń i rozmyślań, że iść drogą, jaką wskazał Szujski, i pysznie i zacisznie.

Szujski nie chodził, jak Lelewel (z którego drwią profesorowie historji polskiej uniwersytetu Jagiellońskiego) w ubogiej, podartej bluzie prostego wyrobnika. Twórca Teki Stańczyka, założyciel historycznej szkoły krakowskiej, naczelnik „Straży pożarnej" dla gaszenia wszelkiego patrjotyzmu, uznany był przez swych wielbicieli za najgenjalniejszego mędrca, doszedł do najwyższych dostojeństw. Napróżno starano się dowieść dosłownemi cytacjami z dzieł Szujskiego, zwłaszcza z jego polityczno - historycznych broszur, iż fałszował ojczyste dzieje, iż rozkrzewiał zasady haniebnego serwilizmu tak, jak lepiej nie potrafiłby płatny, oficjalny, moskiewski historjograf. To wszystko nie przyniosło żadnego skutku; to wszystko nie opamiętało ludzi, którzy jak Bourbonowie (według utartego o nich przysłowia) „z niczego nie skorzystali i niczego się nie nauczyli".

Odkiedy Polska Polską, nie było człowieka, któryby tyle narodowi zaszkodził, jak Szujski. Pomimo to, są tacy, co go „uwielbiają" i chcą dla niego cześć rozszerzyć. Albo sami nic nie czytali, albo nie czytali dokładnych rozbiorow dzieł Szujskiego, albo mają również jak on, przewrócone o wszystkiem pojęcia******).

§. III. Podróżnicy, zwiedzający okolice zamieszkałe przez; dzikie plemiona w południowej Azji, opowiadają, iż w Indjach Wschodnich jest sekta fanatyków, którzy rozmaitemi sposobami zabijają, albo potajemnie trują wszystkich, co do nich nie należą. Nazywają się Farindża. U nas jest sema daleko straszniejsza. Trują potajemnie ducha narodowo ; trują jawnie sposób myślenia tych, co z nimi jeszcze nie trzymają. Jestto zmowne, solidarne szerzenie zarazy umysłowej; jesttopraca dla zakażenia ducha w narodzie.

Jeżeli w fizycznym organizmie, zakażenie krwi, choroba zwana ropnicą (piemja) jest zabójczą, tysiąc razy więcej zgubnem jest zakażenie ducha. Do takich mówi Zygmunt Krasiński: „Wy na podłość chorzy".

Kto zwiedzał Genuę lub Wenecje, mógł widzieć tam kamienne płyty, przed wiekami wstawione w murach na nich nazwiska z napisami: "Zdrajca ojczyzny" — "Potwarca" i.t.d. U nas inaczej! U nas fabryka zakażania ducha, zwana "Przeglądem Polskim"obchodziła jubileusz ćwierćwiekowego istnienia. Owocem zaś tego jubileuszu był (jak wyznał sam autor) raport: "Z doświadczeń i rozmyślań". Dzieckiem tego raportu jest: "Słowo w długoletniej rozpawie przez Pawła Popiela, jeden z najświeższych wyborów tej fabryki, jak świadczy napis: „Odbicie z Przeglądu polskiego z Lutego 1892 r."

Popiel Paweł, po długiej, ciężkiej chorobie, umarł 6-go Marca tegoż roku, mając do 90 lat wieku. Pisał więc i dyktował tę broszurę przed samą śmiercią.

Każdy z ukształconych Polaków wiedzieć lub pamiętać powinien, że w 1863 roku zbierał on podczas powstania, u siebie podpisy na adresie „wiernopoddańczej uległości" do cara Aleksandra II. Każdy powinien pamiętać lub wiedzieć, że jeździł umyślnie do Wiednia, aby wyprosić u rządu zaprowadzenie stanu oblężenia w Galicji. Po upadku Styczniowego powstania, gdy mnóstwo rozbitków i tułaczy przybyło do Paryża, największe, najpoważniejsze dzienniki ogłosiły przyjmowanie składek na nieszczęśliwych wygnańców polskich. Francuzi nie byli wtedy tak nikczemnymi jak dzisiaj. Dzienniki : Le Siecle, Journal de debats, L'Opinion nationale, Le Pays, La Patrie i t. d. zbierały ogromne składki ; niektóre zebrały po kilkadziesiąt tysięcy, inne nawet po sto kilkadziesiąt tysięcy franków. Ofiary te nie mogły wystarczyć dla wielkiej ilości znajdujących się we Francji lub przybywających ciągle uczestników powstania, lecz były dowodem chrześcjańskiego i ludzkiego współczucia. Jeszcze większe, rozrzewniające współczucie okazał cały naród w Szwajcarji. Tam nie było ani jednego kantonu, ani jednego powiatu, ani jednej gminy wiejskiej, gdzieby się najgorliwiej nie zajmowano losem polskich wygnańców. Potworzono komitety, z polecenia najwyższych władz rządowych i z popędu dobrowolnego serc szlachetnych, w celu zbierania dla nich składek i dostarczenia im „jak najspieszniej" środków do zarobku, do pracy, „bo głód nie czeka". To było hasłem szwajcarskich dzienników i komitetów.

Była chwila (szczególnie w 1865 roku), gdy rozpacz wygnańców naszych doszła do tego stopnia, iż przez kilka miesięcy, dzienniki miejscowe niemal w każdym tygodniu donosiły o samobójstwie któregoś z nieszczęśliwych rozbitków. A odbierali sobie życie nie z nędzy, nie z braku zajęcia, ale z bólu, z tęsknoty za ojczyzną. Jestto faktem niezmiernie wielkiej wagi a niewątpliwym, iż niejeden zadał śmierć sobie czytając ówczesne artykuły haniebne, jakie odtąd zaczęły coraz częściej rozchodzić się z Krakowa.

Wtedy to, wtedy, gdy emigracja nasza z największym zapałem przyjmowaną była na Zachodzie Europy, gdy w całej Anglji, za staraniem ś p. Adrjana Baranieckiego, utworzono dla opiekowania się tułaczami polskimi, liczne komitety w Londynie, w Manchester, w Liverpool i t. d., wtedy to Paweł Popiel pierwszy wystąpił jawnie, publicznie, śmiało, odważnie, z projektem „odtrącenia od społeczności wszystkich, którzy powstaniu 1863 - go roku choćby tylko myślą potakiwali".

Jestże w ludzkiej mowie wyraz dla nazwania tej nieznanej dotąd, niesłychanej, nowej, tak czarnej, tak smutnej zbrodni?

Ale cóż mówić o tych, którzy go wynoszą, którzy go uwielbiają, którzy go nazywają zasłużonym Polakiem, wielkim patrjotą, czcigodnym, a nawet wzorowym chrześcjaninem, doskonałym katolikiem!?*******).

W aktach urzędowych jest dowód iż hr. Stanisław Tarnowski był aresztowany. Dokument: Agencya policji narodowej w M. Lwowie. Tytus Zienkowicz (pseudonim Leon Cichomski). O aresztowaniu hr.Stanisława Tarnowskiego pod Nr. 240 z dnia 18 pażdziernika 1863 r.

Wprędce po takiem wystąpieniu Popiela, zjawił się cały szereg dzieł tworzących historyczną Szkołę krakowską. Szujski polemizował z Popielem i gromił go za jego „List otwarty do księcia J. L." a sam w innej formie doradzał zakażanie ducha polskiego albo truł naród własnemi dziełami.

Popiela (jak wiadomo) postawiono na czele szlachty galicyjskiej, dla powitania cesarza Austrji w 1880 roku; później nadano mu obywatelstwo honorowe miasta Krakowa. Gdzież więc opinja publiczna? gdzie poczucie honoru? gdzie godność narodowa? gdzie wreszcie prosty zdrowy rozsądek? gdzie sumienie?

Czy Popiel nie wiedział, czy nie chciał wiedzieć, że uczestników powstania w 1863 roku było miljon, może kilka miljonów ? Czy nie wiedział, że członkowie organizacji a nawet naczelnicy oddziałów musieli oddalać albo z niczem odprawiać tych, którzy cisnęli się bądź do organizacji bądź do oddziałów, „byleby tylko jakkolwiek służyć ojczyźnie, choćby przyszło zginąć"? Czy nie wiedział, że od 1861 roku ludzie najubożsi obrażali się a nawet niektórzy odgrażali się, jeżeli ich nie wciągano do „sprawy narodowej"? Czyż nie słyszał o tej kardynalnej, zasadniczej prawdzie, o tym fakcie niewątpliwym, nie dającym się hiczem zaprzeczyć, iż nie spiskowi tworzyli najprzód organizację, ale naród tworzył spiskowych, iż nie spiskowi kierowali narodem, ale naród kierował spiskowymi? Czyż nie wiedział, że przez lat kilka, kilkudziesięciotysięczne tłumy narodu wznosiły głos do księży i do świeckich : ,Prowadźcie nas, bo już wytrzymać nie możemy"!

Mógł o tem wszystkiem Popiel nie wiedzieć, — przypuśćmy, — chociaż to jest niepodobnem do prawdy przypuszczeniem; ale przecież ci, którzy dotąd prawią o przedpowstańczym ludowym ruchu i o Styczniowem powstaniu, potępiając je, nie z jakiejś planety tu zlecieli! Są o tem najdokładniejsze opisy, bezstronne, oparte na autentycznych świadectwach i dokumentach. A jeśli ich nie znają, są nieukami, oszczercami, urągającymi najwyższej rozpaczy.

Wszak Popiel powinien był wiedzieć, że wróg pastwił się nad bezbronnym ludem, nad kobietami i dziećmi modlącemi się, że kilkadziesiąt tysięcy powstańców poległo na polach bitwy, — że ćwierć miljona osób różnego stanu wysłano na Sybir i do ciężkich robót, — (a w tej liczbie bardzo wielu włościan), — że kilkanaście tysięcy uczestników w Styczniowem powstaniu wygnano z ojczyzny, że około czterech tysięcy osób, które wzięły udział w pięcioletniej walce bezbronnej z pieśnią i modlitwą w ustach, albo w zbrojnem rozpaczliwem powstaniu, powieszono i rozstrzelano, — że tym wszystkim co mieli majątek, dobra skonfiskowano. Wszak powinien był wiedzieć, że tych wszystkich ofiar zostały matki, żony, siostry, córki, a żadnej z pozostałych istot, nawet najnieszczęśliwszych, nigdy nie przeszło przez głowę potępiać uczestników powstania, albo złorzeczyć im. Jakiemże prawem on miał czuć i rozumieć lepiej od nich?

Zdawało się, że się opamięta, że pozna błąd swój a raczej ogrom grzechów swoich. Ale on zawsze szedł wbrew woli narodu. Narzekał na anarchję a był wzorem anarchistów. Gdy cały naród uczcił jubileuszem Kraszewskiego i najpoważniejsi ludzie przywdziali świąteczne szaty, Popiel, jakby dla demonstracji, dla szykany (mówiąc po prostu), uwijał się po rynku krakowskim w myśliwskiej kurtce i starał się zwrócić na to uwagę wszystkich. Patrjotyzm Kraszewskiego był mu wstrętnym, a objawy całego narodu dla męża tak wyjątkowych zasług, gniewały go. Gdy później młodzież śpiewała w kościele nabożne, patrjotyczne pieśni, on zawołał na cały głos: „Cicho! dzięcioły!" Gdy naród w 1891 roku obchodził konstytucję 3-go Maja za wiedzą i pozwoleniem Rządu, w Krakowie, a komitet z podpisami kilku członków, jawnie rozsyłał zaproszenia na nabożeństwo i na odczyty, Popiel, w gronie (niestety dość licznem) swoich przyjaciół, odezwał się: „Co to za komitet bezimienny jakiś? Wiem ja co to znaczy! Dziś komitet, jutro pieczątka ".

Chciał przez to dać do zrozumienia, iż to jest robota tajemnej organizacji.

Zamiłowanie „donosów" było, jak widzimy, duszą tego człowieka, niegdyś żołnierza 1831 roku. Uczucie zemsty nad tymi, którzy 1863 r. walczyli z carem moskiewskim, podprowadzenie ich pod moralną gilotynę, przez odtrącenie od społeczności, było celem jego życia. Zdawało się, że ten wielki zbrodniarz, ten jawnogrzesznik, ten terrorysta bardziej nielitościwy, niż niegdyś ów sławny Marat, przed śmiercią przywdzieje włosienicę, posypie głowę popiołem, że pójdzie do kościoła, a bijąc się w piersi wołając: Mea culpa! odprawi publiczną spowiedź przed Bogiem i narodem. Nie! On napisał książeczkę, która mogłaby być zaliczoną na karb aberracji umysłowej, gdyby nie była ogłoszoną pod opieką hrabiego St. Tarnowskiego, w tym samym „Przeglądzie polskim", gdzie Popiel zachwyca się cnotami i rozumem hrabiego redaktora, a hrabia redaktor „całuje z pokorą rękę Popiela".

Zostawiając czytelnikowi sąd o owem „Słowie w długoletniej rozprawie", dość tu przytoczyć kilka zdań autora tej broszury.

„Hrabia Tarnowski z demokracją nie walczy, bo zna jej warunki i konieczność; on walczy z ludźmi, co może, „zapewne i w dobrej wierze, chcąc zapewnić ojczyźnie w przyszłości swobodę, w teraźniejszości, dla osobistych czy wydarzonych celów, per fas et nefas, chcą dorobić się popularności; ba już się jej dorobili, kiedy twierdzą, że partja wpływów moralnych, rada nie rada, musi iść za ich rydwanem". (Str. 7).

Jenerał Umiński był jednym z najdzielniejszych dowódzców w Listopadowem powstaniu, a półkownik Łukasiński w 1822 roku założył „Patrjotyczne Stowarzyszenie", mające na celu uwolnienie i uwłaszczenie włościan w całej Polsce. Po długoletniem więzieniu, przykuty do armaty, uprowadzony został przez carewicza, W. księcia Konstantego, który przez zemstę nie zapomniał o nim nawet w strachu, uciekając z Warszawy 1830 roku. Następnie osadzony był w twierdzy Schlüsselburga, w podziemnej ciemnicy. Jeszcze w 1850 r. widziano tam tego męczennika. Popiel tak o nich mówi: „Kiedy lekkomyślni, jak jenerał Umiński, a szlachetni fanatycy, jak Łukasiński, organizowali wolnomularstwo narodowe, będące w związku z wolnomularstwem europejskiem, a tym sposobem gorączkowali usposobienie kraju, byli anarchistami, bo narzucali osobiste swoje, nie tyle przekonania jak uczucia narodowi, który nie miał osobnego bytu". (Str. 8).

Ależ tym sposobem Popiel przyznał się także do tego, iż był anarchistą, gdy narzucał narodowi i przekonania swoje i uczucia, zwłaszcza uczucia ohydne, nikczemne.

Powiada, iż w 1815 roku, „kraj przyjął Rząd (choć nielegalny) jako dobrodziejstwo", że ten Rząd „względnie był korzystny dla Królestwa i zabranych krajów; ale środki przedsiębrane w tajemnicy, bez missji, były anarchiczne, jak były, choć w wyższym stopniu, w 1863 roku a są i dziś, u tych, którzy zbierają skarb narodowy". (Str. 8—9).

Któż dał Popielowi i jego przyjaciołom missję potępiania wszystkich obrońców ojczyzny i tych, którzy dla narodu pracują albo zbierają pieniądze ? Chyba „tajna kancelarja" w Petersburgu. Wreszcie cóż innego robią członkowie moskiewskiej śledczej komisji?

Według Popiela, Rząd moskiewski był „względnie korzystnym" dla narodu, od 1815 roku. Więc zniesienie w ciągu kilku lat konstytucji dla dziesiątej części kraju, zapewnionej uroczyście przed Europą przez Aleksandra I-go, naród powinien był przyjąć z pokorą? Więc postępowanie carewicza Konstantego, który we wściekłości oficerom wyrywał wąsy a względnie wargi z wąsami, naród powinien był znosić z pokorą? Więc prześladowanie młodziutkich uczniów w Wilnie i w całej Litwie, a względnie katowanie ich, bicie rózgami, karmienie śledziami, gdy im pić nie dawano, naród powinien był znosić z pokorą ? Trzebaż tu wyliczać okrucieństwa pod rządami względnie „łagodnego" cara Aleksandra I, któremu zaufano, gdy przyrzekł rozciągnąć konstytucję na całą Polskę ? Wszak dnia 23 Stycznia 1824 Onacewicz wyświecił publicznie łotrowstwa Nowosilcowa; a we wschodnich i wschodnio - południowych prowincjach Polski, gubernatorowie rządzili z całą srogością tyranów. Względnie łagodny Aleksander I udawał, że nic o tem nie wie.

Twierdzi Popiel w tem swojem przedśmiertnem dziele, iż „demokracja od roku 1830, r. 1846 do roku 1863, aż "do ostatnich burd warszawskich, dźwiga odpowiedzialność za upadek konstytucji 1815 r., za zniesienie statutu litewskiego, samorządu w zabranych krajach (?!!!), upadku Unji (!!!), zniesienia uniwersytetu w Wilnie i Warszawie, szkół w Krzemieńcu, Winnicy i Bazyljańskich, a w końcu całego systemu wychowania i samorządu cywilnego w Królestwie polskiem. Anarchja wszystko to zniweczyła". (Str. 9).

Gdyby taka elukubracja wyszła z pod pióra jakiego monomana zamkniętego w szpitalu obłąkanych, to nawet w takim razie, dla przyzwoitości, należałoby ją zniszczyć, żeby nie przynosiła wstydu rodzinie. Ale nie zapominajmy, że to historjozoficzne rozumowanie ogłoszone w Przeglądzie, który się nazywa „polskim", gdzie redaktorami, spółpracownikami są profesorowie Jagiellońskiego uniwersytetu! Nie zapominajmy, że w kilka tygodni po ogłoszeniu tych absurdów, wznosiły się pochwalne mowy dla Popiela, przez najwyższych świeczników galicyjskiego narodu wyrzeczone!

Popiel zawyrokował stanowczo, że ludzie 1831 roku nie mieli żadnej zasługi. (Str. 9).

Dodaje tylko, iż „nie na nich ciąży odpowiedzialność, ale na niegodziwych ludziach", a do nich zalicza „klub demokratyczny"! (Str. 10).

Wreszcie przyznaje: „Nie po raz pierwszy to juz potępiam ludzi, którzy rozpoczęli powstanie Listopadowe . (Str. 10).

Zgadza się więc zupełnie z carem Mikołajem! Zapewne bohaterami w oczach Popiela byli ci, którym car Mikołaj wystawił pomnik na Saskim placu w Warszawie. Utrzymuje, iż „Warszawa wziętąby nie była, gdyby nie demoralizacja spowodowana działaniem demokratycznego klubu i stronnictwa". (Str. 11).

Więc według niego, do upadku powstania przyczynili się nie Chłopicki, który, zaledwie przyjął dyktaturę, jednocześnie tajemnie porozumiewał się i układał się z carem? nie Skrzynecki? nie Giełgud? nie Krukowiecki? słowem nie zdrajcy ? lecz członkowie demokratycznego klubu!

Na prostych, zwykłych oszustów jest surowe prawo. Że też nie ma dotąd żadnego prawa skazującego na srogą karę daleko większych, szkodliwszych przestępców: fałszerzy dziejów i oszukujących młodzież!

Niewarto wymieniać wszystkiego co napisał Popiel w tej książeczce. Dość powiedzieć, że według niego „car Mikołaj nie gwałcił konstytucji". (Str. 12).

§. IV. Nakoniec, na śmiertelnem łożu obwinia autor wszystkich dziś żyjących, wszystkich, którzy na jakiejkolwiek drodze pracują dla Polski. Od stronicy 16 - tej zaczynają się donosy.

Ale wprzód sięgnął myślą do czasów Centralizacji Wersalskiej i do księdza Sciegiennego. Oczywiście, ani wspomina o tem, że centralizacja Wersalska najwięcej, a może wyłącznie, przyczyniła się do zniesienia pańszczyzny, do uwolnienia włościańskiego ludu w Galicji 1848 roku; lecz jej mianowicie, emigracji polskiej jedynie i Polakom przeważnie, przypisuje nieszczęścia 1846 roku. A o Gołuchowskim, a o pewnym posłanniku z Połocka (o którym nie tu miejsce mówić teraz), o jego radzie jakiemi środkami stłumić rewolucyjny spisek — zamilcza.

Osobliwsze uczucia kierują myślą i sercem pewnych ludzi w Galicji, należących do szkoły Popiela! Zdarzenia 1846 r. były okropne, ohydne. Któż temu zaprzeczy? Zginęło osiemset kilkadziesiąt osób niewinnych, w sposób okrutny. Galicjanie dotąd wylewają łzy nad niemi, dotąd rozczulają się, dotąd przy każdej sposobności nie przestają wspominać o tych wypadkach. Ale ich oczy suche, ich serce milczy, wobec miljonów, (bez przesady: miljonów) ofiar pod rządami carów! Dla nich okrucieństwa popełniane w Warszawie, w Wilnie, w Kownie, na Ukrainie, Wołyniu, Podolu, jak gdyby nie istniały. Dla tych miljonów nieszczęśliwych męczenników, skazywanych od stu lat przeszło na powolną śmierć w więzieniach podziemnych, na Sybirze, na wygnaniu, oni spółczucia nie mają. Przeciwnie! Umieją tylko wyszydzić ich, oplwać! Go o tem myśleć ? co myśleć o tym ogólnym obłędzie znacznej części społeczeństwa w Galicji? o tem zdeptaniu wszelkich uczuć człowieczeństwa? co myśleć o tych ludziach, którzy uchodzą za mądrych, zacnych, uczonych, za dobrych chrześcjan i katolików? Zacząć z którymkolwiek z nich rozmowę o nieszczęściach w Warszawie, na Litwie, na Rusi, wnet występuje z 1846 rokiem.

A według nich, wszystkiemu winni ci co nie chcieli być bydlętami, co nie mogli obojętnie znosić poniżenia i cierpień narodu.

Wspominając o centralizacji Wersalskiej, Popiel utrzymywał, iż demokracja ówczesna zasiewała pomiędzy ludem zawiść do szlachty; i tak dalej mówi:

„Przygrywką była agitacja czysto demagogiczna księdza Sciegiennego, a w Galicji uprawiano lud po karczmach, po jarmarkach". (Str. 15).

Któż był ksiądz Ściegienny? Jeden z najczyściejszych ludzi pod słońcem, prawdziwy kapłan chrześcjański, prawdziwy męczennik. Będąc proboszczem w Chodle, (w gubernji kieleckiej) założył w 1844 roku stowarzyszenie, mające na celu, również jak dawniejsze Towarzystwo patrjotyczne założone przez Łukasińskiego, przez Cichowskiego i późniejsze, propagandę powszechnego oczynszowania i uwłaszczenia ludu rolniczego. Prosty, zdrowy rozsądek wskazuje, że gdyby ksiądz Sciegienny był wrogiem polskiej szlachty, demagogiem, car Mikołaj nie kazałby pastwić się nad nim. W zaciętej nienawiści swojej ku wszystkim, którzy lud kochają, Popiel nie pomyślał o tem. Po takim wstępie, przypominając rok 1846, przechodzi do dni dzisiejszych.

Jeszcze Moskale nie wytępili ze szczętem Polaków, na wyścigi z Bismarkiem, jeszcze nie wszystkich rozpędzili na Sybir, na Kaukaz, za ocean ; lecz pozostałych doprowadzili już do ostatniej nędzy ; większość skazali na śmierć głodową odsuwając od wszelkich posad, od wszelkich środków zarobienia na życie ; obezwładnili ich zupełnie ; aż tu... z Krakowa wznosi się głos: Pilnujcie się! Strzeżcie się! Rocznice narodowe, manifestacje, — to rewolucja! to powstanie! Zdziwiona Europa, nie słysząc nic o Polakach, mniemała, że powstanie polskie dawno się skończyło, dawno upadło, aż tu nagle dowiaduje się, że powstanie trwa dotąd „nieprzerwanie", że powstanie prowadzi się dalej i chyba tylko z bezdymnym prochem, za pomocą broni bez huku! Umierający Popiel bowiem woła uroczystym głosem: „Precz z nieprzerwalnością powstania! Precz z tajemną organizacją! Precz ze szkodliwemi, albo bezmyślnemi manifestacjami!" (Str. 16).

Moskiewskie ruble spadają; podwaja się straż pograniczna; z Petersburga wysyłają szpiegów; trwoga w Europie; mobilizacja wojsk!...

Ale jednocześnie, na tej samej stronicy, autor zapewnia, że jego przyjaciel czuwa nad europejskim spokojem. Powiada dalej :

„Hrabia Tarnowski nie chciał czego innego, ani w "Próbach rozstroju" ani w „Doświadczeniach i rozmyślaniach" i ma słuszną nadzieję, że autor artykułów (w N. Reformie) uzna w końcu, iż 1846 rok cięży na demokracji; że histrjony we frygijskich czapkach, którzy uwijali się po krakowskich ulicach, warci kaźni, że czas już organizację, która dobitnie objawiała się jeszcze w 1877 roku rozwiązać; — czas już zasłonić polskie społeczeństwo i tak ubezwładnione przez podwójnych nieprzyjaciół, od porywów jak majowe w Warszawie, a czuwać nad ludźmi, którzy zbierają skarb narodowy". (Str. 16). Po tym donosie, w którym Popiel okazał wielkie żandarmskie zdolności, a przekazał je swoim przyjaciołom, wielbiciele tego „pobożnego" człowieka zapewne postarają się o to, aby był kanonizowanym.

Z rozrzewnieniem wspomina Wielopolskiego, przypominając jak on „kiedyś cicho się wyraził, że część wody Wiślanej wpłynie do Newy, a w nadziei, że to kraj wdzięcznie przyjmie i poprze go". (Str. 18).

Każdy kto pamięta lata 1860-64 a nawet każdy wróg Polski, należący do nieco uczciwszych i sumienmejszych, przyznać musi, iż w owych czasach posłuszeństwo narodu dla władz legalnych było zdumiewające. Z tych władz dopiero z biegiem zdarzeń wytworzył się komitet centralny, jako tymczasowy Rząd narodowy, który później przyjął nazwę Rządu narodowego. Posłuszeństwo stało się potrzebą całego polskiego społeczeństwa; można powiedzieć, iż nie było tylko jego zaletą, lecz niejako mstynktem zachowawczym, koniecznością wypływającą z niesłychanego docisku. Narodem kierowała idea wyższa, święta że tak powiem, natchniona przez Ducha Bożego. Dzieje ludzkości całej nie przedstawiają takiej zgodności, takiej harmonji uczuć, takiej ufności w kierownikach idących za tą ideą. Lud ufał duchowieństwu, duchowieństwo ufało wyższej hierarchji, na, ród cały ufał i duchowieństwu i świeckim. Wiedział o tem doskonale Papież, zacny, znakomity Pius IX Dlatego błogosławił a nawet nakazywał i obchody świąt narodowych i manifestacje wszelkie i modły i śpiewy patrjotyczne, tego kazał poświęcać sztandary polskie w 1863 roku, jak niegdyś sam poświęcił własnoręcznie chorągiew polskich legjonów w dniu 7 Kwietnia 1849 roku.

Wszak to są fakta o których nie wie chyba nieuk albo chytry a obłudny wróg kościoła katolickiego*).

Pomimo to wszystko, Popiel wzywał, aby „odtrącić od społeczności wszystkich uczestników Styczniowego powstania". Pomimo to wszystko, na śmiertelnej pościeli mówi:

"Autor artykułów (z N. Reformy p. t. Dwie opinje) cieszy się, że wbrew twierdzeniom p. Tarnowskiego „tak umieliśmy w sobie ducha anarchicznego poskromić, iż Rząd narodowy, tajny, nieznany, nie rozporządzający siłą państwowej administracji, umiał jednak przez tak długi czas utrzymać posłuch w narodzie".

Te słowa (powiada dalej umierający starzec) muszę napiętnować, i warto, aby każdy Polak je zapamiętał. Co było sankcją rozporządzeń Rządu narodowego? Nóż i postronek". (Str. 18).

„Nie chwalcie się (woła), że was słuchano. Smutne świadectwo dla społeczeństwa, które mogło słuchać tajnego, niewiedzieć gdzie prowadzącego rządu; i smutne świadectwo dla tego rządu, że mógł wymuszać posłuszeństwo tylko przez skrytobójstwa". (Str. 19).

I to on śmiał „piętnować" słowa niezaprzeczonej, historycznej prawdy? on? który zaniósł z sobą do grobu niezatartą plamę i przekleństwo miljonów ofiar, które kalał swojem jadowitem słowem? on? ten terrorysta dzikszy od Marata, od Robespierra! ten nowy Murawjew!

Niby w uczuciu sprawiedliwości odzywa się: „Stoję nad grobem; do nikogo nie mam żalu... Ale kiedy po latach trzydziestu, przychodzi apologja ludzi nieznanych, którzy są winni wszystkich nieszczęść, jakie spadły na całą ojczyznę, to chciałem powiedzieć straszne słowo. Ale nie. I dla nich proszę o światło upamiętania i przebaczenia. Oni przebaczyć nie umieją, ścigają Wielopolskiego, choć wiedzą (?!!!) jak ścigany przez Rosjan". (Str. 19).

Dopókiż trwać będzie to zakażanie ducha, to fałszowanie dziejów, to demoralizowanie młodzieży, dzieci ? Dopókiż naród dozwoli urągać nieszczęściu, świętym męczennikom, których niezliczone zastępy, od generała Sowińskiego, do księdza Mackiewicza, do księdza Brzózki, poświęciły wszystko dla ojczyzny, dla wiary ? Dopókiż cierpieć mamy, ażeby pod opieką i z upoważnienia przewodników młodzieży, wygłaszano bezkarnie obelgi na naszych ojców, braci zamęczonych, na nasze matki, siostry stojące pod szubienicami, albo podzielające wygnanie najwierniejszych synów Polski?

Ten potwór, stojący nad grobem, nie zadrżał na myśl o miljonach ofiar, którym żadne rozumowanie, żadne pochlebstwa, żadne okrucieństwa nie zdołały wydrzeć miłości ojczyzny i niepodległości; nie zadrżał na widok dokonywanego, z każdym dniem coraz sroższego pastwienia się nad narodem, skazanym na śmierć od stu kilkudziesięciu lat, a nie chcącym i nie mogącym umrzeć; nie zadrżał na widok oprawców, szamocących się z wleczoną na rusztowanie a opierającą się ofiarą. On sam pastwił się nad tymi, którzy cierpią, którzy chcą ratować ojczyznę. Nie mogąc splugawić ciała, starał się splugawić ducha Polski. On, konając, chciałby ażeby cały naród polski zstąpił żywcem do grobu.

Na tem zasadzał swój patrjotyzm. Krótkowidze, odstępcy przyklasnęli mu. W tym cynizmie pochwał dla człowieka znieważającego naród jest coś obrzydliwego.

Wiedząc, iż lud prawdziwie oświecony, mający świadomość, poczucie obowiązków, jest najpewniejszą rękojmią, jednym z najgłówniejszych warunków bytu Polski, Popiel wyznał otwarcie, iż jest przeciwnikiem oświaty ludowej. Potępiał zwykle demokratów, których, bez różnicy nazywał demagogami; a sam, chociaż szlachcic, choć „bene natus"(czem chlubił się, jak gdyby to było jego zasługą) należał do najskrajniejszych demagogów, czynem, bo pismami swemi.

Przeciwnikiem był wszelkich powstańczych walk o niepodległość. A czyż to nie jest podburzaniem ludu przeciw szlachcie? Któż zapełniał legjony polskie, jeśli nie szlachta? Kto zasiał kośćmi swemi Europę całą. niemal kulę ziemską, aż do San - Domingo? Kto zapełniał szeregi wojskowe ? Kto cierpiał katusze, w więzieniach, w twierdzach, na wygnaniu, jeśli nie szlachta? Kto był pędzony na Kaukaz, do Oremburga, do rot aresztanckich, jeśli nie szlachta? Kto szedł przykuty do pręta, na Sybir etapami? Kto zaludniał sybirskie puszcze? Kto pracował w podziemiach, przy taczkach, jeśli nie szlachta? Kto szubienicami, rusztowaniami „oznaczał granice Polski?" Kto tworzył ciągle nowe zastępy wygnańców, tułaczy, którzy dobrowolnie woleli znosić głód, nędzę, niżeli jarzmo niewoli? A za co kosiła szlachta te wszystkie męczarnie? Za to, że chciała wolności nie tylko dla siebie, ale dla całego ludu rolniczego, dla najbiedniejszych, dla robotników, dla wszystkich. Nie iestże to występnem szaleństwem, nie jestże to zasiewaniem nienawiści kastowej: potępianie tych właśnie, którzy do wyższej klasy należeli, a którzy poświęcili wszystko dla publicznego dobra?

W owej przedśmiertnej książce swojej Popiel powiada:

"Puszczam mimo rozprawę, kto zniósł pańszczyznę i jestto poprostu albo zła wiara albo niewiadomość twierdzić: „powstanie Styczniowe sięgnęło znacznie głębiej, niż którekolwiek inne i zostawiło tradycję polską tam, gdzie jej dawniej nie było"". (Str. 19).

Powtarza zatem to, co inni jego przyjaciele o uwolnieniu ludu włościańskiego powiedzieli. Więc ich zdaniem, wdzięczność za to należy się carowi Aleksandrowi II-mu?*)

A „złote hramoty!' Czy o nich nie słyszał?

Czyż to nie jest także najstraszniejsze podburzanie ludu przeciw szlachcie polskiej, a oddawanie go na pastwę tyranom? Czy to nie jest ułatwienie rządowi carskiemu oderwania ludu od wiary katolickiej?

Popiel „powtarza, że z p. Tarnowskim i przyjaciołmi jego był zawsze zgodny co do celu". Mówi następnie: „Błędy i ciężkie przeciw ojczyźnie winy, żeby nie użyć surowszego wyrażenia, świętościami nie są. Posłuchu dla tajnego rządu nie mamy nigdy za dowód karności narodowej; a jeżeli przyszliście do przekonania, że nie pora na strejki, na nowe powstania, to należy je potępić nietylko na teraz, ale w przeszłości i przyszłości. Słusznie też Przegląd polski z odwagą, której mu potomność nie zapomni, skarcił niepoprawnych". (Str. 20).

O! nie zapomni.

Zapomnieć nie należy (powiada dalej), że zuchwalstwo sprawców tylu nieszczęść wywoływało odwet... zasłużony". (Str. 20).

Przyznaję (nie wstydząc się, otwarcie oznajmuje autor), że kiedy powstawało Towarzystwo oświaty ludowej, ja byłem mu przeciwny. Że powstało usiłowaniem demokracji, wierzę, nawet jestem przekonany. Może być zasługą w oczach stronnictwa, w mojem przekonaniu będzie szkodliwe". (Str. 21).

Dalej następuje znów donos:

„Już tej wiosny usiłowano, choć bezskutecznie, owładnąć zarząd. Co się nie udało dziś, nastąpić może jutro; pod hasłem oświaty zorganizowane stronnictwo może osiągnąć polityczne znaczenie". (Str. 21).

Niech lud wie, że za takie rozumowania, jak wyżej przytoczone, car rozdaje ordery. Jestto także w swoim rodzaju hendygeryzm.

Ustrój taki raz wprowadzony w życie (ostrzega autor) i w działanie, może przejść łatwo z postępem wyobrażeń w socjalistów ręce". (Str. 22).

Dalej znowu donos i przestroga:

„Jeszcze raz powtarzam: hr. Tarnowskiego bronić nie myślę. Nie dla tego, aby mi był obojętnym, ale dla tego, że bronić się sam potrafi. Walka nie toczy się z demokracja, ale z demokracją anarchiczną, która w spadku po r. 1863 odziedziczyła i nałóg konspiracji i resztki organizacji". (Str. 22).

Te wszystkie wnioski, któremi straszy Popiel, wyprowadza on z założenia Towarzystwa oświaty ludowej. „Co ma robić (zapytuje) Oświata ludowa wobec Rady szkolnej?" (Str. 22).

Pięknie byłby lud oświecony, gdyby go nauczono historji według elementarnych książek na tle „Dziejów Polski w zarysie"! Nauczonoby go drwić z „wysokich kołpaków", drwić z „karabel co najdłuższych", drwić z obrońców ojczyzny, ze szlachty, drwić ze wszystkiego co dotąd uważanem było za święte przez ludzi uczciwych.

Hasło do tych szyderstw dał, jak wiadomo, w „Tece Stańczyka" pierwszy Szujski ze swoimi „politycznymi przyjaciółmi". Za nim poszli na wyścigi naśladowcy jego: historycy szkoły krakowskiej. Już zakazili ducha, wywrócili pojęcia w niektórych służalcach uczącej się młodzieży. Są tacy, którzy nie poprzestają na tem; chcieliby swoje zasady rozpowszechnić jak najszerzej, rozlać je w ludzie, zrobić je popularnemi. Cobyśmy rzekli, gdybyśmy widzieli szyderców, potępiających każdego, kto spieszy z pomocą dla ratowania, nie powiem już matki, ale choćby najobojętniejszej osoby, napadniętej, dławionej, męczonej ? Cobyśmy rzekli o ludziach, którzy takich obrońców odsądzają od czci, od wiary, nazywając ich warchołami, anarchistami, niepoprawnymi, rewolucjonistami, sprawcami wszystkich nieszczęść? Cobyśmy rzekli o tych, co ciągle wściekłą śliną swoją plują na najszlachetniejszych, na najnieszczęśliwszych?

A jednak ta potworność trwa od lat dwudziestu kilku! A jednak ta potworność, ta zbrodnia najohydniejsza, rozchodzi się z Krakowa, w biały dzień, — gorsza od dżumy, od cholery! A jednak zachętę do niej dał umierający, zgrzybiały starzec, który (jak niesie głos powszechny) spowiadał się co kilka dni przed śmiercią! Czyż to nie jest podkopywanie powagi Kościoła, nauki Chrystusa? Ani schizmatycy, ani najzagorzalsi heretycy więcej złego katolicyzmowi nie zrobią, jak takie zasady. I Popiel chciał, aby pod wpływem takich pojęć rozszerzano oświatę w ludzie!

Autor „Dziejów Polski w zarysie", godny uczeń Walewskiego, twierdzi, jak wiadomo, iż "naród polski wyzdrowiał już moralnie pod wpływem rozbiorów". (Str. 16). Ma za złe Jezuitom, iż "zbyt byli Polakami". (Str. 425). Utrzymuje, iż „prawdziwym symbolem wychowania jezuickiego był bizun". (Str. 427).

A! z dwojga złego: lepszy bizun niż trucizna.

Tenże historyk (jak go nazywają) wyszydziwszy całą przeszłość Polski, całą szlachtę dawną, którą poprosili nazywa "głupią" powiada: „Polaka oczyszczonego (z XVII i XVIII wieku) postawiono nam do naśladowania w życiu, do ukochania uczuciu, do wypieszczenia wyobraźni. Był to Polak oczywiście z podgoloną czupryną, w kontuszu i   przy karabeli, dosiadający dzielnie rumaka, spieszący na każde zawołanie na pomoc ojczyzny, rozbijający długim proporcem ściśnięte zastępy wrogów, katolik zapisany do szkaplerza i odmawiający gorliwie koronkę, cnotliwy i przykładny w życiu domowem , choć rączy do pałasza za lada przycinek". (Str. 452).

„Nie zważano (mówi dalej ten tak zwany historyk, uważany za zdolnego i ulubiony przez hr. Tarnowskiego), że naród złożony z takich ideałów, nie mógłby ani na chwilę żyć, bo nie mógłby się ruszać. A jednakże wzór ten polskości stawiano nam od stu lat z lakiem namaszczeniem przed oczy, że kto się od niego oddalał,tego uważano za odstępcę od ojczystej sprawy. Kto się ponad ten poziom poważał wznieść talentem swoim i zdrowym politycznym rozumem, tego ściągano strychulcem do tej idealnej miary". (Str. 452).

Gdyby nie było innych zdań tego badacza ,wznoszącego się zdrowym politycznym rozumem, ponad poziom ludzi „spieszących na każde zawołanie na pomoc ojczyźnie", ponad poziom" ludzi uczciwych, pobożnych, honorowych, gdyby nic innego nie napisał tylko te słowa, czy to nie byłoby dostatecznym materjałem dla propagowania zasad demagogicznych, nieprzyjaznych nie tylko dla szlachty, ale dla moralności, dla powagi Kościoła ? Popiel nazywa (jak powiedziałem wyżej) autora tego dzieła „figlarnym". Chciał, ażeby oświata ludowa odbywała się pod jego kierownictwem ! **********).

Historyczny Ravachol, jakkolwiek wydaje się figlarnym, gdyby mógł, gotówby dla figla podłożyć dynamit pod całą Polską, aby wyleciała z całym narodem w powietrze.

W przedśmiertnej broszurze Popiela znajduje się jeszcze następujący donos:

„Czyż mamy wyjmować stokrotnie powtarzane zdania z Nowej Reformy, a cóż dopiero z Kurjera Lwowskiego? czy przypominać postępowanie stronnictwa nie demokratycznego, nie opozycyjnego, ale anarchicznego, w czasie procesu socjalistów, w czasie rozruchów przeciw krakowskiemu rektorowi, z powodu pogrzebu Mickiewicza, głównie w rocznicę 3-go Maja? Czemuż tego opozycja demokratyczna nie zwalczała? ale raczej rozdmuchiwała, nie zapał, ale namiętności młodzieży?" (Str. 23).

Cóż miała zwalczać? Zebranie na ulicy kilkunastu osób przed domem rektora? Ktośby myślał, że były jakieś „rozruchy"! A czy kto widział kiedy uroczystość, któraby się odbyła z takim spokojem, z taką godnością, jak obchód przeniesienia zwłok Mickiewicza? A przecież kilkadziesiąt tysięcy osób, z różnych klas, wzięło w niej udział. To samo powiedzieć można o rocznicy 3-go Maja. Z natury rzeczy mniej liczną była publiczność; lecz obchód odbył się wspaniale. W rynku krakowskim, wszystkie kamienice, wszystkie niemal piętra były rzęsiście oświetlone. Jeden tylko, jedyny dom, odznaczał się na tle tych świateł, jak czarna plama, jak wiekowe świadectwo: że Targowica jeszcze żyje!

Więc kto anarchista? kto idzie wbrew woli narodu? Tam w tym ciemnym, czarnym domu, gdzie w żadnem oknie, ani jedno światełko nie zabłysło, błąkał się upiór Sicińskiego. Zdawało się, że słychać stamtąd było przeklęte liberum veto.

Czytamy dalej w tej książeczce :

"Robimy za mało. Ale przynajmniej nie fałszujemy historji". (Str. 23).

Możnaby tu zawołać z Zagłobą: „O, Boże wielki! I ty nie grzmisz!"

Nareszcie, pod koniec swego politycznego wyznania wiary, powiada Popiel: „Książka Tarnowskiego („Zdoświadczeń i rozmyślań'') bezprzykładnie czytana, rozszerżana, ocenioną została nad Wartą, nad Wisłą, i wszędzie gdzie polski utrzymuje się język i dotarła do najdalszych zakątków". (Str. 27).

Tak jest rzeczywiście! Jest w tem dowód ostatecznego stępienia uczuć narodowych. Nie wszyscy bowiem odtrącali ją z bólem, z oburzeniem. Byli tacy, którzy ją czytali z przerażeniem, z rozpaczą; ale mnóstwo osób zachwycało się tą książką. Do tego doszło, iż naród nie czuje już działania, trucizny! Ofiara stojąca pod rusztowaniem nie czuje na szyji postronka, który ją dławi ! Naród od stu lat skazany na śmierć stracił poczucie. Nie umie już odróżnić kata od brata. Gdy kto, w imię miłości ojczyzny, z pozorem patrjotyzmu, przy oświetleniu frazesów bengalskim ogniem sofistyki, ściska mu stryczek, naród mniema, iż jest jego zbawcą. Do zabójstwa dołączają radę samobójstwa, ci dla których nie ma nic świętego.

Inni lekkomyślni, a raczej bezmyślni, czytali tę książkę z rozpusty, jak czytają francuskie pornograficzne romanse. Wiadomo, iż tego rodzaju literatura rozchodzi się „do najdalszych zakątków" w ogromnej ilości egzemplarzy. Pornograficzne obrazki mają także największy pokup. Zepsuty motłoch chwyta je z rozkoszą. Jestto objaw strasznej zgnilizny, zakażenie ducha, gdy taka książka znajduje zwolenników. Nieszczęśliwy naród, który doszedł do takiego upadku, który stanął nad taką przepaścią!

A dreszczem zgrozy przejmuje zakończenie w ostatnim (na str. 28) głosie umierającego Popiela :

„Że w 1863 roku nie obeszło się bez przymieszki rosyjskiego nihilizmu, niema wątpliwości. Nie łudźmy się! Nie idzie nam o drobne czy manifestacje czy pokusy. Nam i hr. Tarnowskiemu idzie o to, że nawiązane podówczas stosunki, nigdy rozwiązane, a w każdym razie zaprzeczone nie zostały. Prawdę mówiąc, zaprzeczonemi być nie mogły, bo fakta codziennie kłam zadałyby zaprzeczeniu. Może autor artykułow Nowej Reformy wyrzeknie się duchowego udziału w składkach na Skarb narodowy? Może zaprzeczy, aby proklamacje z powodu 3-go Maja, które znowu tyle nieszczęść na Królestwo sprowadziły, pochodziły od polskiej demokracji ? Na to już sposobu nie ma; tem bardziej, że widzimy gotujące się na tej samej drodze nowe demonstracje".

Trzeba, aby naród nasz raz na zawsze się przekonał (nazywając rzecz jej właściwem mianem), że tacy ludzie jak Popiel i Tarnowski są właśnie anarchistami, że tacy ludzie zasiewają terroryzm na przyszłość, roznamiętniają lud, który kiedyś przypomni podobne oskarżenia i rozumowania. Z takich dzieł i rozumowań zjawił się sto lat temu we Francji okropny 1793 rok.

§. V. Może kto powie: Nie warto było podnosić i przytaczać expektoracje chorego manjaka! Nie byłoby o czem mówić, gdyby nie to, że ta broszura: „Słowo w długoletniej rozprawie" ogłoszoną została w Przeglądzie polskim z Lutego 1892 roku. Do tej fabryki zakażania ducha polskiego przyjęto gościnnie ten zbiór bezwstydnych kłamstw i obelg miotanych na cały naród nasz : na umarłych, poległych, zamęczonych i na żywych.

Pomimo to, rodzinie Pawła Popiela, przedstawiciele narodu polskiego pod zaborem pruskim, przysłali z Berlina następujący telegram : „Nad grobem męża wysokiej zasługi, niezmordowanej pracy, nieskazitelnego charakteru i gorącej miłości Ojczyzny, wyrażają głębokie współczucie pozostałej rodzinie : Koła polskie w parlamencie niemieckim i sejmie pruskim".

Dzienniki miejscowe podały opis pogrzebu Popiela i mowę profesora Jagiellońskiego uniwersytetu Morawskiego, z której główniejsze wyjątki należy przytoczyć, jako charakterystyczne objawy tego stronnictwa, razem z dołączeniem uwag jednego z redaktorów.

Około godziny wpół do drugiej stanął kondukt przy kościele w Ruszczy. Tłumy włościan, których ś. p. Popiel ojcowską opieką otaczał, których nietylko radą, lecz czynem wspierał — tłum ten czując do głębi kogo traci w osobie ś. p. Pawła Popiela jednogłośne, choć pocichu zanosił modły przed tron Najwyższego i zdawało się, że słyszysz tysiące jęków, tysiące serc zwątpionych w pomyślną przyszłość, że boleść ta głęboka połączona jest ze skargą. Boże Wielki zabrałeś nam ojca, opiekuna — kto nas wspierać dziś będzie, kto nas podtrzyma w ciężkich chwilach naszego życia!

Ks. biskup Puzyna w otoczeniu licznego duchowieństwa odmówił ostatnie modlitwy, poczem chórem do Niebios popłynęła pieśń Salve Regina.

„Nad grobem na podwyższeniu stanął teraz prof. Kazimierz Morawski i tak przemówił:

„Nie żeby sławić zmarłego, bo życie jego same się wysławia, lecz aby złożyć świadectwo, jakeśmy go szczerze miłowali i jak bolejemy nad tą niepowetowaną stratą, aby podziękować Najwyższemu, że go nam dał za przykład życia i dusz pokrzepienia, aby wyrazić hołd serc pełnych przywiązania, czci, wiernego żalu u nóg tej trumny, przemawiam dzisiaj z tego miejsca. A któż z nas jemu nie winnym czy za nauki jasne, czy za pociechy serdeczne słowa, któż nie winien za zbudowanie, za utwierdzenie w dobrem, a czasem wogóle za to, co posiada najlepszego i najszlachetniejszego w duszy. Stała między nami postać świetlana tego człowieka, jako uosobienie wszelkich miłości, które drgają w naszych sercach lub drgać powinny, jako wcielenie przyjaźni, dla której w swoim domu stworzył ognisko niewygasłe i rozgrzewające, stał jako wielki nauczyciel, który z wysokości majestatu sędziwego wieku z prostotą przekonania i miłością wzniosłego serca udzielał nauk młodszym pokoleniom, jako łącznik między tymi, co po stracie kraju pierwsze odczuli boleści i pierwsze powzięli nadzieje z tymi, co, aby snuć nadziei tych pasmo, mozolą się dzisiaj w trudach i utrapieniach codziennego życia; stał wreszcie, co najważniejsza, jako dzielny i najwierniejszy szeregowiec Chrystusa, tak korny i posłuszny, jak tylko, dusza rycerska i żołnierska być nim może. Błogosławieństwo to dla pokoleń, co w tej pięknej żywota księdze, która się w ich oczach coraz nowemi wzbogacała głoskami, czytać i rozczytywać - się mogli, bo taka księga wymowniej przemawia od wszelkich nauk i słowa."

Dalej mówca przytaczał cytaty z księgi przypowieści o przedłużeniu dni i lat żywota temu co wypełnia przykazania — następnie rozwodził się cokolwiek dłużej nad dolą wiernego syna ojczyzny, w ostatnich latach pięćdziesięciu — gdzie tysiące przeciwieństw, ran jedna po drugiej wysączały krew z serca naszego — gdzie wiele hartu potrzeba było, aby nie zejść raz z obranej drogi, nic zatracić szczerości swoich przekonań i idei... takim był właśnie ś. p. Paweł Popiel.

Były u zmarłego smutki i utrapienia, ale nie było zwątpienia, bo życie było zbudowane na niewzruszonych podstawach i do jednych zawsze zmierzało celów. Ta właśnie jednolitość podstawy i celów zrobiła z niego arcydzieło, spójności i zwartości. Profesor Morawski w dalszym toku przemowy zastanawiał się i podnosił wielce religijne uczucia nieboszczyka, jego prawdziwą wiarę, jego nieograniczone poddanie woli Tego, który życiem naszem kieruje.

Jako syn ojczyzny ś. p. Paweł Popiel sztandar Polaka nosił wysoko, bo zeszlachetniał w sobie narodowość głęboką znajomością i miłością wszystkiego, co w naszych dziejach rycerskie i wspaniałe, rozpamiętywaniem naszych błędów i przywar, zasobami wszystkiego co cywilizacja wieku i kultura ogólno - ludzka dać może. Na odrodzenie kraju pracował odrodzeniem własnej osobistości, ciągłą ofiarą swych myśli, uczuć, czasu i czynów.

Kiedy tak wielki sługa boży i narodowy wstępuje z pełnemi rękami w progi wieczności, ma się prócz gorącego żalu pewne uczucie dumy, że społeczeństwo jeszcze takich ludzi wydaje.

Pomniki takich ludzi, jak Szujski i pan Paweł, stać będą przed nami, jak drogoskazy, jak znaki przymierza z Bogiem i z naszą przeszłością. Ciała ich niechaj będą pogrzebione i spoczywają w pokoju, ale my u ich prochów rozniecać będziemy iskrę nadziei ziemskiego i wiecznego zmartwychwstania, a takie obcowanie ze zmarłymi będzie najlepszym hołdem i najpiękniejszą wdzięcznością dla ich pamięci, modlitwą czynu, co będzie błogosławić ich duszom".

Przychodzi na myśl pytanie: co ów mówca powiedziałby na pogrzebie Rejtena, Kościuszki, Tadeusza Czackiego, jenerała Sowińskiego lub któregokolwiek z tych bohaterów, męczenników, których Polska liczy tysiącami? Oczywiście w logicznem następstwie rozumowań, jeżeli naród ma (według sług mówcy) „błogosławić takim duszom" jak Popiela, powinien tamtych wszystkich przeklinać, i „odtrącić ich od społeczności" jako konspiratorów i obrońców Ojczyzny. To byłoby w duchu tego „wielkiego nauczyciela", tego (jak się wyraził profesor Morawski) tego „arcydzieła spójności i zwartości".

Redaktor owego dziennika, który podał to sprawozdanie, zaręczał, że „cała Polska opłakiwała śmierć Popiela". Ale zapewne to mu tylko „zdawało się" jak „zdawało się, że słyszy tysiące jęków". A może wszyscy płakali „jednogłośnie lecz po cichu" — tacy, co pomagają moskiewskim śledczym komisjom.

Tempora mutantur; lecz w Krakowie, w Galicji zmieniły się czasy w przerażający sposób. Po upadku powstania w 1831 r., tej świetnej choć niepomyślnej walki, w której czynny udział wziął jeden z najwierniejszych synów Polski, jeden z najzacniejszych magnatów naszych, ks. Roman Sanguszko skazany został jako prosty żołnierz („w sołdaty"), z rozkazem zapędzenia go na Kaukaz piechotą. Książe Roman osadzony w więzieniu, wiedział już co go czeka. Jeden z członków śledczej komisji, chcąc ulżyć nieco los jego, doradzał mu, aby przy badaniu tłómaczył się, że przeciw własnej woli, przemocą został wzięty do powstania ; obiecywał za to łaskę cara. W komissji, zapytany książę: „dla czego podniósł broń przeciw najjaśniejszemu cesarzowi Rossji?" nie wahając się odpowiedział: „Z przekonania". Dowiedziawszy się o tem car Mikołaj, zatwierdzając wyrok, dodał własnoręcznie: „W kandałach" (w kajdanach). Książe Sanguszko prowadzony był etapami w łańcuchach. Gdy już wysłużył przeznaczone lata, z przechowanych kajdanów jego, przyjaciele i wielbiciele tego żelaznej woli człowieka, tego idealnej prawości Polaka kazali wyrobić na pamiątkę żelazne obrączki z napisem: „Z przekonania".

Popiel Paweł w swojem politycznem wyznaniu wiary (choć sam należał do Listopadowego powstania), napisał : „To powstanie było ciężkiem względem ojczyzny przestępstwem", nazwał je "polityczną zbrodnią". Te słowa przytoczył we „Wspomnieniu pośmiertnem" hr. Tarnowski. (Str. 14).

I człowiek noszący święte Sanguszków imię, przedstawiciel kraju, przedstawiciel arystokracji polskiej, spieszył na pogrzeb Popiela, wystąpił z mową, aby go uczcić! I kogóż wynosił w swej mowie? Tego który brudził najznakomitszych bohaterów Polski, tego który brukał najchlubniejsze karty naszych dziejów, tego który przyłączył się do chóru oprawców narodu, potępiających każdy ruch w obronie praw, wolności i własności, tego który przez całe życie działał jawnie i skrycie przeciw własnym rodakom, który (jak sam hr. St. Tarnowski wyznaje) „przez lat sześćdziesiąt przynajmniej prowadził rozprawę, prowadził ją od roku 1831, z rokiem 1846 i z 1848 i z 1863 i dalej aż do śmierci!". (Str. 48).

Cóż ta nieszczęśliwa młodzież ma myśleć, — komu wierzyć?!...

Przychodzą na myśl słowa Syrokomli:

Dziś, gdy człowiek wciąż bada, a zbadać nie może:

Co jest białe, co czarne, co szpetne, co piękne?

Człek załamuje ręce: O, Boże mój, Boże?

Co mi trzeba podeptać? a przed czem uklęknę?

Nie chodzi tu o Popiela, ale o moralność, o umysłowe zdrowie młodych i małych pokoleń. Takie głosy, takie pisma to otchłań! Na dnie tej otchłani zdeptana uczciwa opinja. Ta część narodu galicyjskiego (polskim nazwać go nie można), która uczciła Popiela, dowiodła jak nisko upadła społeczność ulegająca wpływom Stańczyków. Gdyby z dobrowolnych składek postawiła pomnik dla Murawjowa, nie mogłaby większej zniewagi wyrządzić narodowi polskiemu.

§. VI. W Kwietniu 1892 r. wydał (Odb. z Przeglądu polskiego) książeczkę o Pawle Popielu, hr. Stanisław Tarnowski.

W całej Polsce, a może w całej Europie, nie masz człowieka, któryby umiał w tak humorystyczny sposób przedstawić najpoważniejsze sceny, jak profesor Tarnowski. Ma on szczególny dar sparadjowania najwznioślejszych uczuć, najtragiczniejszych zdarzeń.

Przed laty, w odczytach swoich w Warszawie, oceniając poezje Mickiewicza, rozbierając jego Odę do młodości, jego Improwizacyę, dowodził, iż Mickiewicz źle karmił młodzież, sądził go jakby restauratora jakiego; utrzymywał, iż w młodzieży i tak zbyt zapalnej, potrawy jego mogły sprawić większe zapalenie, a zwłaszcza w Warszawie, grzeszącej (jak się wyraził) "nadmiarem uczuć".

Na pogrzebie Szujskiego powiedział, iż „łatwiej morze wyczerpać dłonią, niż wyliczyć jego zasługi".

Po śmierci Henryka Wodzickiego, chcąc wychwalić zasługi zmarłego, mówił, iż „on tworzył Polskę z niczego".

Po śmierci Pawła Popiela, zawołał ponurym głosem: „Ostatni!"

W Krakowie jest zwyczaj pisania nekrologów i pośmiertnych wspomnień „wielkich ludzi" jeszcze za ich życia, jeśli należą do „Towarzystwa wzajemnej admiracji". Zaledwie oczy zamknie „wielki, czcigodny mąż", wnet podają się do druku gotowe już apologje i treny.

Przy czytaniu Wspomnienia pośmiertnego, które ogłosił prof. Tarnowski, aby uczcić Popiela, na każdej stronicy chce się parsknąć śmiechem. Zdaje się czasem, że to są K. Bartoszewicza humorystyczne Kroniki z Przeglądu literacko - artystycznego, albo zebrane razem artykuły Diabła. Zdaje się, że to wszystko pisane żartem, że tam wszędzie przebija ironja.

Wstęp tragiczny! Wspomnienie o Popielu naprowadza autora na myśl, o tych co się bili pod Wiedniem, o których mówiono „po jakim za Augusta III pogrzebie", na myśl o królu Władysławie, o królu Stefanie, o pięknych dniach Wielkich Łuk, Chocimia, na myśl o Kościuszce i księciu Józefie, o Legjonistach, o Napoleończykach.

Kto nie wierzy, niech zajrzy do książki, a znajdzie to na stronicach 3 i 4. „Ostatni!" — woła prof. Tarnowski. Czegoby chcieć!?

W tejże książce są następujące słowa: „Popiel przez trzy czwarte swego życia sądzony niesprawiedliwie, stał się u najnowszego pokolenia popularnym, w najlepszem tego słowa znaczeniu. Był szanowany za swój rozum, kochany za swoje szlachetne serce, lubiony za rzadkie przymioty swego umysłu, podziwiany i czczony, za zgodność słowa i uczynku z przekonaniem i sumieniem" (str. 5).

W tejże książce na str. 17 są następujące słowa : „Ale Popiel (niema co przeczyć ni ukrywać) był bardzo niepopularny".

W tejże książce na str. 19, znajdują się następujące słowa: „W Galicji była ukryta walka z Popielem i stała jego niepopularność".

W tejże książce na str. 33, znajdują się następujące słowa: „Między współczesnymi sobie, miał Popiel naturalnie przyjaciół bliższych i droższych ; ale tym przyjaciołom nie był tak sympatyczny, nie podobał się tak. jak się podobał młodym towarzyszom swojej starości. Wszystko w nim pociągało i dziwiło młodszych, i sprawiło, że Popiel miał dla nich wielki pociągający wdzięk. I rzec można, że oni pierwsi ten wdzięk odkryli, albo się na nim poznali. Starsi przyjaciele kochali Popiela i szanowali, ale się na niego nieraz niecierpliwili; młodzi byli pod jego urokiem".

Co myśleć o porządku władz umysłowych człowieka, który te sprzeczności napisał — należy to do medyka, do doktora psychjatry. Chybione powołanie! Autor powinien był starać się o katedrę profesora logiki.

Jako dowód, że Popiel miał „dla młodszych wielki pociągający wdzięk" — jako dowód, że „młodsi pierwsi ten wdzięk odkryli" —że „byli pod jego urokiem", zapewne służy autorowi następujące zdarzenie : Przed kilku laty, gdy Popiel obraził w kościele młodzież, śpiewającą pieśni pobożne i patrjotyczne (o czem była wzmianka wyżej), uczniowie uniwersytetu zebrali się licznie na naradę, pod przewodnictwem swojego prezesa Czytelni akademickiej. Oburzenie było powszechne. Po krótkiej naradzie prezes zawołał: „A teraz myszy na Popiela!" Kilkuset uczniów natychmiast udało się na ulicę św. Jana, gdzie mieszkał Popiel i tam przed jego kamienicą wyprawiono mu kocią muzykę. Starzec otworzył okno, chciał coś przemówić. „Milcz zdrajco! — krzyknęła młodzież. — Na latarnię!"

Profesor Tarnowski przyznaje, że Popiel (jeszcze nawet przed powstaniem 1863 roku) „odebrał parę wyroków śmierci, a mniejszych gróźb i zniewag dużo". (Str. 21). Ale chociaż często mówi o sumieniu, w biografji tej nie podał sumiennie, szczegółowo jakiego rodzaju były groźby i zniewagi. A one powtarzały się bardzo często i w czasie powstania i później.

Powszechnie wiadomo, że kiedy rozpoczęło się powstanie, dwaj młodzi ludzie przechodzili w okolicach Krakowa, do Królestwa Kongresowego, aby tam, zaraz za granicą, zaciągnąć się do powstańczych szeregów; i wstąpili do majątku Popiela na wsi, gdzie on mieszkał, prosząc go o podwody dla siebie, jako też dla innych towarzyszów swoich. „Nie dam podwód — zawołał groźnie Popiel. — Ja choć mieszkam na ziemi austrjackiej, jestem przymierzeńcem cesarza Aleksandra". Wtedy jeden z młodzieńców dobył pałasza i potężnie płazem obił Popiela. Żyje dotąd naoczny  świadek tej czci, okazanej „sprzymierzeńcowi cara".

Żyją dotąd i inni, ludzie najgodniejsi wiary, którzy opowiadają, jak z nimi obchodził się Popiel, niedawno przed swoją śmiercią. Dość tu przytoczyć parę przykładów.

Jeden z uczestników powstania Styczniowego, człowiek bardzo zacny, wygnaniec z pod moskiewskiego zaboru starzec pochodzący ze znakomitej rodziny, lecz zupełnie ubogi, przyszedł do Popiela z prośbą o radę, o protekcję w nadzieji, iż zostanie przyjętym do szpitala. „Bądź pan zdrów odrzekł surowo Popiel. — „Ja nie przyszedłem do kieszeni pańskiej — odpowiedział wygnaniec — tylko proszę o radę . „Bądź pan zdrów" — powtórzył Popiel. I wskazał drzwi nieszczęśliwemu.

Gdy wychodził ze swego domu, przy ulicy św. Jana, spotkał kalekę, bez ręki, który prosił o jałmużnę. Popiel sięgnął do kieszeni, a trzymając portmonetkę zapytał : „Gdzie straciłeś rękę?" — „W powstaniu 63 roku" — orzekł żebrak-weteran. „To nie dam nic — krzyknął ten potwór. Pójdź precz!" — I schował pieniądze.

O! niech wiedzą o tem bezmyślni czy obłąkani publicyści, historycy, biografowie. Takie rzeczy zapisują się w aktach dziejowych. A kiedyś dzieciom i wnukom tych , którzy tolerują podobne czyny, albo nawet wychwalają zbrodniarzy, potomność przypomni to także bez litości.

Popiel trząsł się chorobliwie na widok uczestnika 63 roku. Zwykle wytworny, grzeczny, dla uczestników Styczniowego powstania miał w sobie jad wściekłości, a zawsze ślinę złorzeczenia na ustach. Przyznaje to i biograf jego-wielbiciel, oczywiście licząc mu to za zasługę. Mówi o nim : „Ten najotwartszy, najśmielszy, najbardziej zasadniczy przeciwnik konspiracji i jej rządów" (str. 21).

Ależ takimi byli także Repnin, Siewers, Saldem,Nowosilcow, jenerał Rożniecki, Trubeckoj, Bibikow, Pisarew.

Afanasjew, Murawjow, Berg, Lowszin, Tuchołko, Lejchte, Bezak i tysiące, setki tysięcy moskiewskich zbirów!

Autor „Wspomnienia pośmiertnego" o Pawle Popielu, w poprzedniem dziele swojem: Z doświadczeń i rozmyślań, uznał za rzecz stosowną, rzucić się jeszcze na Kraszewskiego, chociaż go już naród cały uczcił i zwłoki jego złożył na Skałce, w grobie zasłużonych. Rozmiłowany w donosach, nie poprzestając na żywych, postanowił zrobić donos na zmarłego i na tych, którzy mu oddali ostatnią chrześcijańską posługę. Nie wchodził w to : czy to należy do profesora uniwersytetu, do prezesa naukowej Akademji? Oskarżył więc Kraszewskiego, iż .Kraszewski umarł bez sakramentów, bez księdza, bez spowiedzi i wiatyku". (Z Dośw. i rozm., str. 333). Chcąc zaś okazać wyższość Popiela nad Kraszewskim, jego pobożność i zasługi, powiada, iż Popiel przyjmował podczas ostatniej choroby aż „kilka razy Sakramenta". (Wspomn. pośm. str. 50).

Ten umierający bezbożnik nie żałował za swoje zbrodnie popełnione względem Ojczyzny, nie wyparł się nikczemnych zasad, nie zniszczył swoich pism występnych ; owszem, stwierdził jeszcze swoje wyznanie wiary polityczne, w nowem ohydnem piśmie, na śmiertelnej pościeli ułożonem, (choć przez ostateczny cynizm obłudy w innej broszurze potępił Targowicę), nie zadrżał przed sądem Boga i potomności, chciał oszukać sumienie, kapłanów i ludzi ; lecz zajadał sakramenta jak śniadanie.

Donos zrobiony na Kraszewskiego przez autora Wspomnienia pośmiertnego p. t Paweł Popiel jest fałszywym, jak wszystkie inne jego donosy. Już mu to dokładnie i publicznie dowiedziono. Zarzuty zaś, czynione Kraszewskiemu, iż był jakoby odstępcą od kościoła katolickiego, zbija otwarty list Kraszewskiego do księdza Bonifacego Jastrzębskiego, drukowany z datą: Drezno dnia 18 Marca 1879 roku i odpowiedź tegoż księdza Kraszewskiemu ogłoszona drukiem, pod taż datą***********).

Publiczne wyznanie wiary Kraszewskiego w tym liście następujące :

„Niech mi wolno będzie, wznosząc zdrowie tu przytomnego duchownego, kapłana polskiego, księdza Bonifacego Jastrzębskiego, w kilku słowach oznaczyć jasno, fałszywie może tłomaczone położenie moje, względem kościoła naszego, którego dzieckiem nigdy być nie przestałem, i w wierze ojców moich, w której się urodziłem, dotrwam do końca. Być może, iż z pism moich pod ro-zmaitemi wpływy, w różnych czasach wydanych, znajdzie „się nie jedno, co mogło usprawiedliwić posądzenie mnie o odstępstwo i odszczepieństwo. Pragnę więc w tym dniu uroczystym znieść wszelką wątpliwość i stwierdzić moją wierność kościołowi katolickiemu i Głowie Jego Ojcu św. Leonowi XIII prosząc Was, szanowny ojcze, abyście byli uczuć moich tłomaczem i obrońcą". (Podp.) J. I. Kraszewski.

Ksiądz Jastrzębski przyjął to wyznanie wiary do wiadomości. List jego zaczyna się od słów : „Wzniosłeś toast szanowny Jubilacie i Solenizancie za zdrowie moje a przy tem wspominasz o skarbach najdroższych każdemu" i t. d. a kończy się życzeniem: „Oby Bóg zachował Ciebie w jak najdłuższe lata, wspierając zdrowie, siły i prace dla chwały Imienia Jego i Jego świętego Kościoła z wszystkiem, co z nim złączone, a rozdzielne być nie może i na chwałę a pożytek Ojczyźnie naszej" i t. d. (Podp.) Ks. Bonifacy Jastrzębski.

Pobożny profesor Tarnowski, gdyby żył w średnich wiekach, doradzałby, aby kości Kraszewskiego wyjąć z grobu, spalić, a popioły z wiatrem puścić. Zazdrości zapewne sławy księciu d'Alba namiestnikowi Holandji. który chwalił się, że osiemnaście tysięcy osób na stosach żywcem spalił. Mógłby zostać w owych czasach Wielkim inkwizytorem!

W pochwałach swych dla Popiela hr. Tarnowski tak się rozpędził, że porównał jego cierpienia ni mniej ni więcej, tylko z cierpieniami Chrystusa. Oto są jego własne słowa

„Jedna jeszcze jego cnota i szlachetność : obelgi znosił jak żeby (sic. Mówi się po polsku: jak gdyby) ich nie widział i o nich nie wiedział. Przez chrześcijańską cnotę, ale i przez narodową wstydliwość (?!!!) Obelga, krzywda zadana człowiekowi godnemu a dopieroż staremu (?) spada wstydem na społeczeństwo; a więc lepiej o niej nie mówić. Anie szczędzono mu obelg przez całe życie i jeszcze po śmierci". (Str. 43).

Temu „popularnemu", temu „czczonemu" przez wszystkich, nie oszczędzono obelg ?!!

Ale jakże się nazywa obelga, krzywda zadana przez jednego człowieka miljonom godnych, miljonom męczenników, miljonom obrońców ojczyzny? jak się to nazywa? czemu pan profesor tego nie objaśnił? Czemu też tego nie objaśnił : czy to nie spada na społeczeństwo, gdy cierpi taką obronę, takiego człowieka?

Przejęty boleścią (z powodu obelg miotanych na Popiela, który profesorowi Tarnowskiemu wielkich królów i bohaterów polskich przypomniał, nie z powodu obelg miotanych przez Popiela na cały naród, który mu ani jednego męczennika nie przypomniał), hr. Tarnowski myślą od Batorego, Sobieskiego, Kościuszki, sięgnął aż do Chrystusa, zastanawiając się nad wielkością niewinnego Popiela. Posuwając śmieszność do ostatecznych krańców, tak się wyraża:

„Jednak te obelgi są dziwne. Zrozumieć trudno, dlaczego ludzie zniżają się do znieważania? a cóż dopiero starca? Ale widać, że i to potrzebne. W Męce Pańskiej dziwił nas zawsze ten szczegół. „Bili go w twarz" (Dabant ei alapas - Joan). Że męczyli, że krzyżowali, — to się pojmuje. Ale czemu się tak podle znęcali? Ztąd dla naszego ludzkiego życia nauka, że zniewagi i zelżywości muszą być potrzebne. Potrzebne może na to, żeby z jednej strony zasługa była zupełną, a z drugiej nikczemność doskonałą". (Str. 43).

To jest odkrycie, za które należy się brevet d'invention profesorowi Tarnowskiemu. Tylko co powiedział, iż  popularnemu Popielowi „nie szczędzono obelg przez całe życie" i na tejże stronicy twierdzi, iż zapewne dla tego, aby „zasługa była zupełną". Nic więc łatwiejszego, jak dostąpić do zaszczytu zupełnej zasługi. Tylko nastawiać przez całe życie policzki, aby być znieważonym.

Z drugiej strony: jednostka, która rzuca się na miljon osób i znieważa (przypuśćmy, nie więcej) miljon ofiar, które potakiwały powstaniu choćby myślą", a znieważa, chcąc je, jak radził Popiel „odtrącić od społeczności, w takim razie nikczemność tej jednostki dochodzi do miljonowej potęgi, czyli jest miljon razy większą a więc doskonalszą. Przytem czy ani pobożny Popiel ani gorliwy prof. Tarnowski nie wiedzieli, że znieważali Ojca św. Piusa IX, który powstaniu 63 r. sprzyjał i błogosławił?

Ale biograf Popiela wierny zamiarowi z góry powziętemu przedstawienia scen humorystycznych, obok tragedji, często tak się zapląta, że trudnoby mu było wybrnąć z sieci dowcipkow. A może on jeden tylko rozumie ich znaczenie.

Tak n. p. powiada, że „liberalizm nie jest ani wolnością, ani sprawiedliwością". (Str. 16). To jakby dowodzić, że woda nie jest ani płynną ani mokrą. Takie rozumowanie pojętnem jest tylko dla każdego „diestwitielnoho statskohosowietnika", co chciałby dowodzić, że car jest Bogiem.

Trudno domyśleć się, czy bez żartu, czy żartem profesor Tarnowski utrzymuje, że na moralność naszego społeczeństwa najwięcej wpłynął Popiel, że on „do tego słowem, pismem, wpływem, przykładem bardzo się przyczynił". (Str. 54). Twierdzi, że „Popiel chciał restaurować Polskę i restaurował wszystko, co mógł, jak mógł najlepiej i przez całe życie". (Str. 56).

Troszczy się o to : Jaki położyć napis na jego grobie ?" (str. 56). Oczywiście : Pater patriae. Trzeba komedję doprowadzić do końca.

§. VII. Co to jest, to wszystko ? Jakaś nowożytna Rzeczpospolita Babińska! Krzewiciel niezliczonej ilości komicznych albo potwornych zasad w swoich dziełach, mógłby być obrany w tej Rzeczypospolitej Prezesem Akademji umiejętności. Ale to niewłaściwa zabawka teraz, gdy naród pogrążony w otchłani nieszczęść.

Zrzućmy nareszcie bielmo ciemnym i powiedzmy stanowczo, że Towarzystwo wzajemnej admiracji doszło ad absurdum. Ci co trują naród, to są recydywiści. Milczeć, nie ostrzegać, znaczyłoby mieć z nimi spólnictwo. To stronnictwo, które nazywa się także stronnictwem Stańczyków, niczem się nie zraża. W jego oczach otrzymywanie policzków powiększa ich zasługi. Ani moralne ani fizyczne policzki (jak n. p. pobicie Masłowskiego, który za wzorem Popiela lżył uczestników powstania i potępiał obchody narodowe) nie bolały Stańczyków wcale. Dzieła, które wykazały ich nieuctwo albo zdradzieckie zamiary, oni okrywają (wedle ich wyrażenia) „pogardliwem milczeniem". Dla nich ksiądz Stagraczyński jest wzorem „cywilnej odwagi".

To otchłań zepsucia i zgorszenia! Kiedyś, za lat pięćdziesiąt albo sto, a może prędzej, (bo teraz ludzkość idzie szybkim krokiem) będą pokazywać jako curiosum zbiór dzieł historycznych i czasopism wychodzących w Krakowie, pod wpływem zasad Walewskiego, Szujskiego et comp. A w późnej potomności, tam, gdzie znikną ślady autentyczne tych pism, będą wspominać o nich, jak o podaniach mitologicznych. Potomkowie wieków przyszłych nie łatwo uwierzą, iż w XIX stuleciu, a zwłaszcza w Polsce, byli mężowie, dygnitarze stojący na czele oświaty, kierujący młodzieżą, którzy rozkrzewiali pojęcia, jakieby nawet Kamerunom dziś żyjącym, wydały się poniżającemi godność człowieka.

Rozprawa z nimi poważna, na polu naukowem, do niczego nie doprowadziła. Są przecież dzieła dowodzące, jak niedorzecznemi, jak szkodliwemi są ich zasady. W to nie pomogło! Le plus sourd est celui qui ne veut pas entendre. Jakże prowadzić polemikę, na przykład ze zwolennikiem systemu Murawjewa „Wieszatela" dowodzącym, że Polacy wszystkiemu winni? Jak rozprawiać poważnie z takim Suwonnem, Szczebalskim, Apuchtinem, księciem Meszczerskim ? Niedawno książę Meszczerskij, redaktor Grażdanina rozbierał znane Hamleta pytanie: „Być albo nie być" w ten sposób: „Bić albo nie bić?" I zawyrokował, że trzeba bić. Za  jego radą, przed kilku laty. znowu zaprowadzono w carstwie pałki i rózgi.

Zupełnie tak myślał Popiel i jego wielbiciele. Za wszelkie śpiewy patrjotyczne, obchody rocznic narodowych, za wszystkie manifestacje, za wszystkie liberalne marzenia, według nich trzeba bić! Bo to wszystko, w ich oczach : spiski, organizacja, tajemny rząd narodowy, powstanie, rewolucja!

Przytem zdaje się im, że jak krzykną : „Precz z manifestacjami! Precz z powstaniem!" to już każdy wyprostuje się „jak struna" i jak sołdat moskiewski, trzymając „ruki po szwam" powie: „Słuszajus".

Historycy krakowscy i publicyści do tej szkoły należący są to socjalni utopiści, tylko na wywrót. Jak Tomasz Morus ze swoją Utopją, jak Cabet ze swoją Podróżą do Ikarji (Voyage en Icarie), jak Saint - Simon, jak Fourier ze swojemi falansteram i, jak Louis Blanc i późniejsi ich naśladowcy, którzy spodziewali się uszczęśliwić ludzkość, pracując dla społeczeństwa, nie myśląc o odrębności narodów (niby pracując dla dobra lasu, nie troszcząc się o drzewa), tak „nasi uczeni" troszczyli się o państwo nie dbając o naród. Przez lat dwadzieścia kilka zapisali i ogłosili ogromną bibljotekę dla propagowania swoich „badań", swych „odkryć", swoich rozumowań „według nowej metody", a nie wiedzieli, czy mniemali, że nikt o tem nie wie, iż rozkrzewiali zasady znane za czasów Sezostrysa, Nabuchodonozora, Cyrusa, wreszcie Aleksandra Macedońskiego i tym podobnych, aż do niemieckiego cesarza Maksymiljana, który nietylko chciał całą kulę ziemską posiadać, ale nawet Papieżem zostać, a tradycję swych pragnień zostawił takim, jak car Piotr I, jak Napoleon I i Aleksander III, wspierany przez „prawosławnego papieża" Pobiedonoscewa. Wszak Bobrzyński w swem dziele (które szczyci się kilku edycjami) z całą powagą ubolewał nad tem, iż Polska nie miała takich królów, jak Filip II hiszpański, jak car Iwan IV Okrutny. Proudhon szaleniec wygłosił sławną zasadę swoją : La propriété c'est le vol (Własność jest kradzieżą); nasi historycy i publicyści ze szkoły, założonej przez Walewskiego i Szujskiego, utrzymują, że kraj nie jest własnością narodu, lecz każdego, kto w nim panuje. Według nich: Beatus qui tenet. Wiec według ich zasady, naród, co kraj swój uważa jako niezaprzeczoną własność swoją, którą ma prawo rozporządzać, której bronić powinien do ostatniej kropli krwi, popełnia zbrodnię kradzieży! Do takiego wniosku doprowadza także doktryna Proudhona.

Jest jedna rzecz trudna do pojęcia. Ludzie, którzy narodów, żadnych praw nie przyznają, którzy nic nie umieją niczego się nie nauczyli, chociaż stosy książek zapisali a bardzo mało ksiażek czytali, powinniby wiedzieć, ze zwykłych, pospolitych ,gawędek, że pisma, zawierające nauki przewrotne o zasadach wstecznych, zamiast uspokojenia umysłów, rozjątrzają je i pobudzają do oddziaływania. Każdy krok obrażający uczucia narodowe, wywołuje opór, częstokroć w najobojętniejszych nawet; te uczucia bowiem są wrodzone: ożywiają każda szlachetna duszę i wcześniej lub później, odzywają się zawsze. Czemuż nie rozumieją tego ci, którzy powinni mieć doświadczenie i znać serce ludzkie?

Każda niesprawiedliwosć oburza, każdy przymus rodzi chęć wyswobodzenia się z jego więzów. Od wieków tak było wszędzie i tak będzie zawsze.

Wyobraźmy sobie kilkonastoletniego chłopca, uczęszczającego do szkoły. Ubogi, obdarty, zgłodniały. Jego ojciec był w powstaniu 63-go roku: potem tułał się przez lat dwadziaścia po obcych krajach: teraz ciężko pracuje, zaledwie mogąc wyżywić siebie i liczna rodzinę: matka jego schorzała; oddała rękę wygnańcowi, po powrocie z Sybiru, dokąd towarzyszyła rodzicom, gdzie ich pochowała. Jego dziad ojczysty, niegdyś żołnierz 1831 roku, poświęcił cały majątek, po przodkach odziedziczony, okryty ranami nie przestał służyć ojczyźnie ; z rozkazu Murawjewa powieszony w Wilnie. Babka dostała pomięszania zmysłów. Stryjowie: jeden zginął, drugi rozstrzelany w Warszawie. Ów chłopiec ani od ojca ani od matki nigdy nie słyszał jednego słowa, potępiającego Styczniowe powstanie, żadnej skargi, żadnego złorzeczenia. Wie od rodziców, że jego pradziad służył w legjonach, a jego przodkowie mieli udział w powstaniu za Kościuszki i w Sejmie czteroletnim. Wtem, dowiaduje się z książek, które mu dał jakiś nauczyciel, czyta, że ci wszyscy — to byli anarchiści, awanturnicy, zbrodniarze!... On ich czcił, on im zazdrościł, chciał im dorównać, chciał stać się godnym imienia, które nosi, a tu... widzi, że to, co on uważał za święte, oddane na pogardę! W rocznicę narodowej uroczystości, wieczorem wybiegł do miasta z kolegami. Wskazują mu dom, gdzie mieszka ten, co lżył jego ojca, jego przodków, len co bezcześcił rany i łzy przelewane za Ojczyznę, ten co poniewierał Konstytucję 3-go Maja, ten, w którym serce nie drgnie, na widok narodu skazanego na śmierć męczeńską, krew uderzyła mu do głowy z oburzenia, dłoń zaświerzbiała... Malec szukał kamienia... wyjął kamień z bruku... i cisnął nim w okno.

Ten chłopiec, — to w przyszłości służalec, jeśli go złe książki zepsują, albo ... terrorysta.

Starożytni poganie mówili, że „zemsta jest rozkoszą bogów". Uczucie chrześcjańskie na zemstę nie pozwala. Niesprawiedliwość czyni chrześcjan poganami.

Fałszywi prorocy, sofiści, fałszerze dziejów grzeszą przeciw pierwszemu przykazaniu. Gdyby mieli Boga w sercu, gdyby mieli iskrę sumienia, wobec straszliwego zamętu, jaki teraz panuje, wobec chaosu, którego są sprawcami, wobec wulkanu, na którym stoi cała Europa, gdyby się opamiętali, możeby usłyszeli głos : Na miłość Boga! Ochrońcie nas od 1793 roku!

Po przeczytaniu zasad, jakie ciągle wygłasza w Krakowie stronnictwo, zbyt łaskawie nazywane stronnictwem „wsteczników" albo „konserwatystów", niejeden prawdziwy demagog powie: „Otóż to wasza szlachta! oto wasza arystokracja!"

Czyż to tak trudno zrozumieć? Trzebaż jeszcze dowodzić, że ich zasady zasiewają, z podziwu godną lekkomyślnością, kosmopolityczny socjalizm i najskrajniejsze doktryny************). Któż ujmie się za tą nieszczęśliwą młodzieżą, bałamuconą przez piśmidła zakażające ducha narodowego ? Serwilizm albo krańcowe zasady: oto owoce oświaty, której kierunek, pomimo rozległych autonomicznych praw w konstytucyjnej dzielnicy Polski, bez przerwy paraliżowany! Najlepsze chęci rozbijają się o upór tak zwanych wsteczników, których raczej zaślepionymi egoistami nazwać można. Gdyby ci, co gwoli osobistym widokom, dla nasycenia namiętności politycznych, „wiele piszą, a mało czytają", zechcieli ustanowić się nad następstwami, jakie z ich pism niewątpliwie wypłyną w przyszłości, „możeby zadrżeli z przerażenia.

Jakkolwiek rozprawiają wiele o historji, nie mają oni pojęcia o dziejach powszechnych. To dostrzeże łatwo każdy, kto obeznany z biegiem ludzkości, a bada uważnie ich rozumowania. Jeżeli nie mają czasu ani ochoty czytać inne dzieła, tyczące się okresu poprzedzającego wielką francuską rewolucję, niech przynajmniej czytają pracę Taine'a, którego z pewnością o zbyteczny liberalizm posądzać nie można , wyznaje on bowiem niewątpliwie zasady monarchiczne. W jego dziełach znajdą zbiór faktów, dokumentów autentycznych tak wielki, jakim nie odznacza się żaden z najznakomitszych nawet historyków. W jego dziełach znajdują się wymowne, niezaprzeczone dowody, iż na ten olbrzymi przewrót, zwany rewolucją francuską, a co ważniejsze: na ohydne okrucieństwa 1793 roku, składały się lata całe, jeśli nie wieki, począwszy (gdyby nie sięgać dawniejszych epok) od rządów Ludwika XIV a szczególnie Ludwika XV. Rządy tych królów dostarczyły szereg żywiołów dla terroryzmu. Niedołężny, choć pozornie uczciwy Ludwik XVI, padł ofiarą uporu przodków swoich. Trzeba być ślepym, ażeby nie widzieć, że dziś nagromadzone materjały w Europie są straszniejsze od tych, które poprzedziły rok 1789. Tylko ich źródło inne; ich źródło w powszechnym militaryzmie, który cięży nad całą Europą, z powodu nienasyconej żądzy mieszkańców z nad Newy i Wołgi.

Mamyż my także powiększać powszechny chaos rozterkami domowemi? Mamyż do reszty się osłabiać, gdy w nas ledwie tleją resztki życia? Naszym obowiązkiem pierwszym, najgłówniejszym, najważniejszym: skupiać się, jednoczyć się na polu zgodnej pracy.

Patrjarcha szczęśliwych zadowoleńców, lękając się „pieczątki" i „tajemnego Rządu narodowego" zawołał w malignie: "Precz z nieprzerwalnością powstania!" To byłoby oburzającern, gdyby nie było śmiesznem. Zadowoleńcy pochylili czoła w pokorze, podziwiając rozum tego upartego starca.

Któż myśl o powstaniu? Czy przeciw tym karabinom, z których każdy wypali 40 do 60 razy na minutę? Gzy przciw tym hordom Kałmyków i Kirgizów, którzy pierwej zaczynają rżnąć kobiety i dzieci, zanim wystąpią na pole bitwy. Ale patrzmy do czego doprowadziła ta manja Stańczyków! Garstka ludzi młodych, zacnych, najlepszemi ożywionych chęciami, w Krakowie i w Galicji, postanowiła rozszerzać oświatę ludową, rozbudzać w nim uczucie narodowe, aby z niego utworzyć w przyszłości „armję niezwyciężoną. Skoro rozeszły się o tem jawne odezwy! bez najmniejszej przeszkody ze strony władz miejscowych austriackiego rządu, wnet pojawiły się w Petersburgu 1892 roku, w dzienniku Kraj owe sławne dwa artykuły: Fałszywe budzenie ducha i Przedwczesne politykowanie.

Sparaliżowano najzacniejsze zamiary.

Lecz tu inne nastręcza się pytanie : gdzie ten lud, a raczej jaki to lud, na którego narodowe ukształcenie wpływać mają ci, co chcą zająć się jego oświata? Już też nie w Królestwie kongresowem, nie na Litwie, nie na żmudzi, nie nad Dnieprem ani nad Dniestrem. Wiadomo, że tam do ludu słowa po polsku ani o Polsce przemówić nie wolno, a "prawosławje"z każdym dniem robi olbrzymie postępy. Tam, lud nasz, czy to polski, pod względem językowym, czy rusiński, albo wynarodawiają materjalnie, albo poprostu wypędzają, aby na jego odwiecznych siedzibach osadzić potomków fińskiego i mongolskiego plemienia. To się dzieje dziś, każdego dnia, z szybkoscią przerażająca, środkami, o których będą kiedyś mówić, jak o bajecznem, niepodobnem po prawdy barbarzyństwie. A Stańczyków grono z prezesem Akademji hr. Tarnowskim na czele, uważa oświatę ludu (jak to widzieliśmy wyżej) za rewolucyjną propagandę!

Więc zanim słońce zejdzie, rosa oczy wyżre.

Nie lepiej dzieje się w Wielkopolsce i prowincjach pruskich wszystkich, do Polski niegdyś należących. Tam lud albo już zgermanizowany w wielu miejscach, albo po kilkadziesiąt tysięcy każdego roku, wychodzi gromadami na tułactwo za ocean.

Nie dość na tem. Litwini pod zaborem pruskim wysłali do ministerstwa petycję opatrzoną (jeśli wierzyć można dziennikom, które podały ten szczegół), we dwadzieścia tysięcy podpisów, a domagającą się wprowadzenia do szkół języka litewskiego. Korespondenci donoszący o tem, w imię patrjotyzmu, pochwalają to żądanie, według nich „słuszne, jako powrót do ojczystej mowy przodków". — Czy któremu narodowi kiedykolwiek przychodziły do głowy podobne pomysły, podobnie dzikie zachcianki ? Gzy któremu z ludów w południowej Francji, n. p. w Gaskonji, w Prowancji, albo w Sycylji, albo w Szwajcarji, gdzie pewne gałęzie ludności w górach mieszkającej, mają mowę niepodobną ani do germańskich, ani do romańskich języków, przyszła kiedy ochota oddzielić się od jedności wyrobionej wiekami w spólnym narodzie ? Takie chorobliwe pragnienia separatyzmu mogą się zrodzić tylko w naszym nieszczęśliwym, zatrutym organizmie! Czyż to jest sposób oddziaływania przeciw germanizacji? Czemuż nie żądać języka polskiego? Gdzież ten język litewski ? Czyż nie dość jesteśmy podzieleni? Będziemyż sami rozdrabiać się bez końca ? Praojcowie, prarodzice nasi porozumiewali się za pomocą migów. Czyż mamy wracać do mowy na migach ?!

W obu prowincjach szląskich, jeszcze gorzej! Walka z miejscowym żywiołem teutońskim uciążliwa i lada chwila może być przerwaną.

Pozostaje Galicja. Ale większą część Galicji przerabiają na Ruś moskiewska.

Czy nasi profesorowie i posłowie zniszczyli truciznę zadawaną ludowi przez oszustów? Gdzież jest Polska? Czy tam, gdzie Rusini mówią: „Se nasza zemla?" Czy tam, gdzie Rusini śpiewają „Boże, caria chrani?" Czytam, gdzie zdzierają polskie napisy? Czy tam, gdzie trzymają się Juljańskiego kalendarza? Czy tam, gdzie wprowadzono moskiewską azbukę ? Czy tam, gdzie przewódzcy „opiekunowie" ludu mówią i piszą językiem, którego chłop Rusin nie rozumie, a z którego Moskal się śmieje ? Czy tam, gdzie „proświszczennyj Rusyn" (wyraz, którego także włościanin nie rozumie) mówi, że Unja Lubelska już nie istneje, a Ruś powinna tworzyć odrębne „hosudarstwo?" (jak gdyby naiwna Moskwa na to pozwoliła!) Czy nareszcie w tych szkołach południowej Galicji, gdzie „proświczenna" młodzież, ta nadzieja i podstawa przyszłego „hosudarstwa", ustroiła się w zaporoskie kozackie czapki, gdy uczniowie innych szkół wybrali sobie mundurowe rogatywki? Tam Polska. Ale ją zdrajcy chcą zmoskalić.

Napoleon III w początkach powstania 1863 roku, gdy jeden z najznakomitszych patrjotów naszych chciał zbadać usposobienie cesarza dla Polski, powiedział mu: Mais votre Pologne est quelque chose d" insaisissable. Ou commence - t - elle? ou finit elle? (Ale wasza Polska jest czemeś niepochwytnem. Gdzie się zaczyna? gdzie się kończy?) Czy nasi uczeni z uniwersytetów w Krakowie i Lwowie rozwiązali słowiańską kwestję wobec Europy ? Czy okazali jej granice i prawa Polski? Czy rozwiązali sprawę rusińską? Wszak powinni byli nauczyć Rusinów, że od kilkuset lat Ostrogscy, Radziwiłłowie, Tarnowscy, Chodkiewcze, i Sanguszkowie, Pacowie, Żółkiewscy, Konaszewicz Piotr, Sapiehowie, Lubomirscy, Wiśniowieccy, Czarnieccy, Gąsiewscy, Sobiescy, Jabłonowscy, Czartoryscy, Czetwertyńscy, Ogińscy, Potoccy,

Pułascy, Rejten, wszyscy, najznakomitsi bohaterowie aż do Sowińskiego, księdza Mackiewicza i niezliczonych męczenników, zrodzeni na Rusi, przelewali krew, poświęcali mienie swoje dla spólnej, niepodzielnej ojczyzny.

I ziemia rodzinna tych bohaterów ma tworzyć odrębne „ruskoje hosudarstwo?".

Widzimy cały szereg najsławniejszych imion polskich: a tych liczbę możnaby przedłużać bez końca. Są jednak ludzie tak przewrotni czy tak ciemni, którzy powiadają, że Polacy są na Rusi kolonistami!!!

Czy nasi uczeni oświecili Rusinów, iż największa ilość polskich poetów pochodzi z ziem litewskich i rusińskich? Z dawniejszych: Szarzyński, Szymonowiez, Rej z Nagłowić, Zimorowicz, Wacław Rzewuski, Krasicki, Karpiński, (wszyscy z Rusi), Kniaźnin, Naruszewicz (z Litwy); — z późniejszych: Woronicz, Feliński, Brodziński, Korzeniowski, Fredro (z Rusi), Niemcewicz (z Litwy); — z najnowszych: Odyniec, Chodźko Aleksander, Korsak, Górecki, Mickiewicz, Słowacki, Kraszewski, Witwicki, Malczewski, Zaleski Bohdan , Goszczyński, Bielowski. Siemieński, Pol, Gosławski, Aleksander Groza, Sylwester Groza, Wasilewski Edmund, Syrokomla, Ujejski, Jabłoński, Apolo Korzeniowski, Tadeusz Komar, Stanisław Grudziński, Leonard Sowiński, a z piszących czystym językiem rusińskim: Spirydon Ostaszewski, Tomasz Padura, Antoni Szaszkiewicz, Platon Kostecki (jedni z właściwej Litwy, drudzy z ziem rusińskich) tworzą ogromny szereg poetów zjednoczonego narodu. A obywatele odrębnego „hosudarstwa" mieliżby się szczycić nimi jako swoimi własnymi? zarówno jak Moniuszką, Sienkiewiczem, Siemiradzkim i tylu innymi?!!! Możeby nie wyłączyli nawet Kościuszki!... Czy nasi uczeni i dygnitarze położyli koniec tym komedjom, tym bezecnym roszczeniom separatystów, zdradzających lud ciemny? Nie! oni woleli bawić się w uczty, w toasty, w mówki, w kadzidła „wzajemnej admiracji", woleli pisać broszury polityczne, roznamiętniać i tak już obałamucone stronnictwa; woleli wyszukiwać spiski, anarchistów, robić donosy na manifestacje; woleli deptać najświętsze uczucia, szkodzić narodowi więcej od najdzikszych najezdników, aniżeli oświecać społeczność, aniżeli zapobiegać klęskom, aniżeli naradzać się o sposobach ratowania skazanego na śmierć narodu!

Nieprzyjaciele wykopali dla żywej Polski otchłań, wtrącili w nią miljony męczenników; mniemani konserwatyści, ludzie „porządni" chcieliby stać się jej grabarzami i cały naród żywcem zakopać.

*) Wyrażenia A. Walewskiego profesora uniwers. krak. powtarzane przez jego uczniów.

**) Wyrażenia Wł. Spasowicza, redaktora „Kraju", pisma wychodzącego w Petersburgu.

***) Ten „Tygodnik katolicki" był organem dzisiejszego kardynała Ledóchowskiego, który wyparł się swej narodowości. Zapytywany: jakiej jest narodowości? odpowiadał zwykle: „Romanus sum".

****) Opatrzone cudzysłowami wyrażenia, przytoczone tu są z najwiekszą dokładnością.

*****) Dodajmy tu jeszcze, co jest powszechnie wiadomem, iż owe odezwy ze słowami : „Śmierć tyranom", o których wspomina prof. Tarnowski, fabrykowane były z rozkazu Hurki. Wykrył to oberpolicmajster Tołstoj a doniósł o tera carowi gubernator Medem, za co wypadł z łaski carskiej.

******) Wszystkie szczegóły, tyczące się historycznej szkoły krakowskiej, znajdują się w dosłownych wyciągach, w dziele pt. Obrona spotwarzonego narodu.

*******) Tem bardziej niepojęta a wkażdym razie oburzajacą jest ta rada Popiela, iż w Krakowie 1863 roku była filja Rządu Narodowego, do której należeli Szujski i hr.St.Tarnowski.

********) Szczegóły i autentyczne dokumenta dowodzące o sprzyjaniu Piusa IX. sprawie naszej, o jego niejako uczestnictwie w powstaniu 1803 roku znajdują się w dziele: Obrona spotwarzonego narodu. T. I.

*********) Patrz o tem książeczkę : Uwolnienie włościan polskich a pomnik Aleksandrowi II. w Częstochowie. Rzecz dla ludu. Napisał Stanisław Bronowski. Kraków, 1886.

**********) Szczegółowy rozbiór „Dziejów Polski w zarysie przez Michała Bobrzyńskiego" znajduje się w dziele p. t. „Obrona spotwarzonego narodu". Por. także w temże dziele rozdział pod tyt.: „Rozstrój umysłowy". T. III. Str. 151 i nast.

***********) Oba te dokumenta znajdują się u piszącego te słowa.

************) Niedawno słyszałem sam następujące słowa. Dwóch młodych ludzi, porządnie ubranych, przechodziło w Krakowie, koło pałacyku księcia człowieka, który nigdy nic złego nie zrobił nikomu, a zasługującego na powszechny szacunek. Pałacyk ozdobiony na froncie herbem księcia. Jeden z tych młodzieńców podnosząc groźnie pięść i wskazując na herbowa tarczę, zawołał : " O! Niezadługo my te tarcze, herby i mitry książęce zgruchotamy".

II.

DJAGNOZA.

§. I. W najdawniejszych wiekach starożytności i w późniejszych czasach, gdy narodowi jakiemu groziły nieszczęścia, wołano: „Ojczyzna w niebezpieczeństwie". Słowa te, jak iskra elektryczna wstrząsały całym narodem. Starzy i młodzi, bogaci i ubodzy, kobiety i niedorostki, wszyscy spieszyli na ratunek zagrożonej społeczności; naradzali się eo począć? obierali kierowników ku obronie spólnego dobra. Dziś mówić, że Polska w niebezpieczeństwie, byłoby śmiesznością, byłoby grzechem. Polska nie jest nad przepaścią; ale jest już na dnie otchłani. A jeżeli jeszcze można mówić o niebezpieczeństwie, to chyba dla tego, że takiego stanu nikt nie widzi. I w tem jest rzeczywiste, najwyższe niebezpieczeństwo.

Polacy zawsze lubili łudzić się i dotąd się łudzą. Niejeden mówi: „Od dzieciństwa słyszę, że gorzej być nie może; a jednak ciągle było coraz gorzej". Więc cóż? Więc czy to dowodzi, że jeszcze nie jest tak źle, aby nie było gorzej ?! Inni powiadają : „A jeśli jeszcze będzie gorzej?". To już jest rozumowanie ślepych, ludzi z ciasnem pojęciem, albo występnych egoistów.

Jest już tak źle, że gorzej być nie może. Kto tego nie widzi, z tym niema potrzeby rozprawiać. Od stu kilkudziesięciu lat, naród polski skazany na śmierć. Europa,jak Piłat umyła ręce. Od tego wyroku nie odstąpili Moskale.

Dziś spieszą się z całą zajadłością rozbestwionej tłuszczy.

Mikołaj car powiedział kiedyś w gniewie wściekłym: „Polsza budiet, no Polaków nie budiet". Katkow trzymał się tej tradycji. Oznajmił swoje przekonanie, że „Rosja póty nie będzie spokojną, póki zostanie jeden choćby Polak na kuli ziemskiej". Teraźniejsza carowa, przed kilku laty w Skierniewicach, widząc w pięknych strojach tańcujący lud polski, zachwycona jego postawą, zawołała ze wzruszeniem: „Co za szkoda, że ten lud przeznaczony na to, aby był zniszczonym!" Niedawno, Hurko wyrzekł do Polaków w Warszawie: „Pamiętajcie o tem. że mnie car umieścił tu w tym celu, aby was wyniszczyć ze szczętem". Ziemie polskie wszystkie pod zaborem moskiewskim, rząd carski wyludnia z miejscowych żywiołów, z szybkością bezprzykładną. Hasłem jego urzędników stało się: obrusit ten kraj; to znaczy: zmoskwiczyć; bo w ich pojęciu obrusienje znaczy wytępienie żywiołu prawdziwie rusińskiego, co jest najwymowniejszym dowodem, że te ziemie nie są Moskwą (Rosją), lecz Rusią*)

Moskale zobaczywszy, że naród skazany na śmierć jeszcze żyje i dobić się nie daje, postanowili zakończyć z nim jak najprędzej. Oto jest w kilku słowach prawdziwy obraz położenia Polaków pod moskiewskim zaborem. „Kto chce przekonać się o tem, dla tego nie wystarczą opisy o coraz nowych rozporządzeniach moskiewskiego rządu, albo o okrucieństwach jego satrapów. Niech czyta dzieła najpoważniejszych, dzisiejszych uczonych i polityków moskiewskich; niech czyta dzienniki wychodzące w carstwie, wydawane w duchu rządowym i z rozkazu najwyższych władz najezdniczych. Tam dopiero powziąć może wyobrażenie: jak systematycznie, jak z zimną krwią, jak wytrwale, z jakiem nieubłaganem rozumowaniem cały naród moskiewski wraz ze swym rządem, którego wspiera, dąży do wyniszczenia całego narodu polskiego wraz z katolicyzmem. Dobić go! To jest hasłem wszystkich Moskali.

Mówić o prześladowaniu Polaków przez Moskali, jest to samo co mówić o niebezpieczeństwie Polski. Jak jeden tak drugi wyraz niewłaściwie użyte! Prześladowania mogą trwać jakiś czas, trwają lata całe. Znane są z dziejów za Nerona, za Djoklecjana, wreszcie w wiekach średnich , podczas fanatyzmu. Ale tu, obok prześladowania i prócz prześladowania, jest zamiarem rządu moskiewskiego zadać stanowczy, ostateczny cios narodowi polskiemu, zakończyć prześladowanie, żeby już nie było kogo prześladować. Żałują tylko jak Kaligula, że naród polski nie ma jednej głowy, aby ją można za jednem cięciem odrąbać.

Niema w dziejach ludzkości podobnego przykładu, z którym dałoby się porównać takie postępowanie rządu połączonego ze swoim narodem dla jego usługi. Wiadomo przecież z historji, że niejeden naród długo, niekiedy przez kilka wieków dźwigał ciężkie jarzmo a potem je zrzucił Tymczasem jednak pokolenia całe znosiły okropne męczarnie. Ale niech kto pokaże kraj, gdzieby tradycyjne działanie zdrajców przechowywało się tak jak u nas tradycja Targowicy, przez sto lat! Niech kto pokaże naród, któregoby na najwznioślejszych wyżynach stojący kierownicy, przez ćwierć wieku przeszło, potwarzali najznakomitszych mężów, czernili najpiękniejsze karty dziejów, wyklinali obrońców ojczyzny, szydzili z męczenników, truli ducha młodzieży! Ta ohydna, czarna literatura w bibljografji polskiej, jest jedynem, wyjątkowem zjawiskiem ! Zdaje się często, że jakaś gromada obłąkanych, czy złoczyńców zmówiła się z sobą, aby przyspieszyć spełnienie nad narodem wyroku śmierci!

Przychodzi na myśl śliczny wiersz natchnionej wieszczki naszej, Seweryny Duchińskiej: Na 22-gi Stycznia 1892 roku. 1792 — 1892.

Niczem chłosty wciąż sypane ręką wroga wściekłą.

Te wołają zemsty nieba, z tych nie szydzi piekło!

O! inaczej, kiedy naród sam swą cześć poplami.

Tej sromoty stuletniemi nie zmyliśmy łzami.

.....................................................................

Niczem knuty i obelgi. Naród je wytrzyma.

Lecz nam widmo Targowicy stoi przed oczyma.

Sen odpędza nam od powiek, z żył dobywa dreszcze;

i w bezdenne topieliska chce nas wtrącić jeszcze.

Kiedyż, kiedyż się od Polski ten potwór odczepi?

Kiedyż zmysły wytrzeźwieją? kiedyż przejrzą ślepi?

Kiedyż runie w przepaść czasów Targowiczan plemię,

co do starych zdrad dokłada nowych zbrodni brzemię?

Cierpliwość społeczeństwa naszego, które obojętnie znosi zniewagi na przeszłość miotane i zakażanie ducha pokoleń całych na przyszłość, zadziwiająca! Narody nie giną. Wcześniej czy później, wstanie Polska jak fenix z popiołów. Ale dziś, teraz, co się z nami stanie? Ale dzieci nasze wnuki nasze!...

Strasznem jest wynarodowianie, niszczenie wiary ojców, niszczenie odwiecznych kościołów, wywłaszczanie, wygnanie: strasznem jest pozbawianie środków do życia, zakazywanie nawet dzieciom używania ojczystej mowy; ale straszniejsza jeszcze niezdarność naszych rodaków! Nie widzą tego, że jedność najsilniejszą bronią naszą! Nie widzą lego, że domowe wrogi, że ci, którzy tę jedność rozbijają, są szkodliwszymi od najgorszych zewnętrznych nieprzyjaciół! Ta ślepota jest chorobliwą! Z nią łączy się lekceważenie prawdziwych zasług, z nią łączy się także lekceważenie stosunków familijnych i tradycyjnych; bo niejedność jest źródłem wielu nawet występków.

§. II. Gdyby Kraków miał dziesięciu takich historyków jak Walewski, Szujski, Kalinka, Bobrzyński i ich wielbiciele, spotkałby go los Sodomy i Gomory.

Henryk Lisicki powiedział, iż „od rozbioru Polski, aż do pojawienia się margrabiego Wielopolskiego, nie było dziesięciu Polaków uczciwych i rozumnych", Powiedzmy raczej, że gdyby w Polsce było stu Polaków tak myślących jak on, tak piszących jak falanga Stańczyków, wstyd byłoby nazywać się Polakiem. Oni nietylko zdemoralizowali naród, ale zaszczepili w nim jedną z najohydniejszych przywar — kłamstwo.

Dowodem najwymowniejszym, do jakiego stopnia doszły okrucieństwa pod zaborem moskiewskim, jest to, że tam nawet spodlić się nie można. Stąd jedyna korzyść dla nas! Moskal pogardza Polakiem obłudnikiem, odstępcą, odszczepieńcem, zarówno, a raczej więcej może, jak konspiratorem i powstańcem. Nienawidzi go, chciałby go zgnieść, zamordować, głodem zamorzyć, za to tylko, że jest „polskiego pochodzenia". Tego historycy, publicyści krakowscy z falangi Stańczyków, ślepi, ciemni, uparci, nigdy nie mogli zrozumieć i dotąd nie rozumieją! Wyobrażają sobie, że to tylko odwet za powstanie, i choć znają Zygmunta Krasińskiego poezje, nie pamiętają tego, co ten wielki wieszcz powiedział:

Raczej umrzeć jak żyć podle!

Ty nie szukaj w ojcach winy.

Ty nie wdawaj się w szyderstwo!

Bo to potwarz i bluźnierstwo.

Sto kilkadziesiąt lat niewoli przyczyniły się do wykopania otchłani, w której pogrążony naród polski. Tam, pod rządami północnych tyranów, otchłań nieszczęść, tu otchłań bezrozumnych pojęć. Miarą nieszczęść naszych jest obniżenie władz umysłowych. Najrozsądniejszymi są ci, co jeszcze czytać i pisać nie umieją; słowem: najzdrowiej rozumuje prostaczek, którego jeszcze nie struto przewrotnemi albo nikczemnemi zasadami. Ale stańczykowska szajka pewnych doktorów filozofji i prawa, zwłaszcza tych, którzy z góry zapowiadają, że ich rozumowania są „trzeźwe i zdrowe", to grono bezmyślnych istot, strzeżonych od szyderstwa, doktorską togą jak pancerzem. Opinja publiczna nie śmie ich potępić, bo przewódzcy opinji publicznej sami są chwiejni, mało umiejąc, albo obawiając się prawa mocniejszego. Dla nich naprzykład Szujski jest powagą nieomylną; „Szujski powiedział. To dosyć! Co?! Śmiesz cos zarzucić Szujskiemu? Zmiłujże się! To Szujski!" — A dziesiątej części dzieł Szujskiego nie zna, albo nie czytał ich wcale. To samo dzieje się z Kalinką, z Tarnowskim, z każdym, kto należy do „Towarzystwa wzajemnej admiracji . Tak więc zabójcze zasady rozchodzą się bezkarnie. Zapewne: Errare humanum est. Jednak tu można dodać: Sed diabolicum in errore perseverare. A ich postępowanie rozmyślne!

§. III. Że naród polski jest może, ze wszystkich ludów na kuli ziemskiej, najpatrjotyczniejszym, nikt temu, jak się zdaje, zaprzeczyć nie ma prawa. Ale i to jest niewątpliwem, że należy do najwięcej lekkomyślnych.

Każdy prawie Polak kocha swoją ojczyznę; ale każdy chciałby ją zbawić według swego sposobu. Wielkie nieszczęścia wyrobiły w narodzie chorobliwe usposobienia i chorobliwe objawy. Niemal każdy Polak gotów poświęcić się dla Ojczyzny, „gdy trzeba będzie"; tymczasem, ponieważ jeszcze nie nadeszła pora poświęcenia, pracować dla ojczyzny nie chce się. Wyśmienity to pretekst do bezczynności !

Niejeden wyobraża sobie, że inaczej zbawić Polski nie można, tylko za pomocą powstania. Nic! Tylko powstanie! Jak ? z czem ? o to nie pyta. To dla niego rzecz podrzędna! Tymczasem można sobie żyć wygodnie!

§. IV. Drugi mniema, że trzeba dla różnych celów najprzód zbierać pieniądze. Ale tego nie widzi, że naród zubożały nie ma czem płacić, że najliczniejsza klasa narodu, lud, nie rozumie tych potrzeb, że trzeba wprzódy lud oświecić, aby pojmował potęgę pieniędzy i cel, na jaki mają być użyte. Wszystkie zaś środki dążące do oświecenia i zjednoczenia ludu są paraliżowane przez złą wolę. Jeśli te przeszkody nie zostaną najpierw usunięte, najlepsze chęci będą bezskuteczne ; rezultat ze składek będzie drobny, nic nie znaczący. Wielkie sumy na cele publiczne tworzą się z drobnych wkładek, w których ma udział cały ogół. A dziś, w wielkich przedsiębiorstwach, miljon znaczy tyle, co nic! Powie kto : Ależ trzeba zacząć. Tak! Lecz trzeba zacząć od tego, aby ogół rozumiał, czego mamy prawo wymagać od niego. Wreszcie tu, jak we wszystkiem można zastosować przysłowie o słońcu i rosie; a należy pamiętać, iż lud wszędzie ulega najgorszym wpływom i szkodliwej propagandzie. Przytem: zbierać pod zaborem moskiewskim pieniądze dla sprawy polskiej, to znaczy torować sobie drogę na szubienicę, a co najmniej na Sybir.

§. V. Niektórzy widzą niemal nawet zbawienie Polski w dziennikarstwie. Rzeczywiście dziennikarstwo jest kapłaństwem, ale obecnie stało się przedmiotem spekulacji i polem do zarobku. Kierownikami publiczności, która dziennikom wierzy, są u nas po większej części ludzie, co bardzo mało czytali a piszą szkaradną polszczyzną, mieszaną z cudzoziemskiemi wyrazami. Dzienników zaś i czasopism rozlewających truciznę jest mnóstwo. Żadne bakterje nie szkodzą tyle organizmowi.

Są osoby, co twierdzą, iż oznajomienie opinji publicznej w Europie z okrucieństwami moskiewskiemi może nam przynieść wiele korzyści i że w tym kierunku należy pracować. Złudzenie! Okrucieństwa, jakie dzieją się w carstwie są tak wielkie, iż nie wierzą im najbliżsi sąsiedzi, i wszelkie opisy uważają za tendencyjne zmyślenia a co najmniej za przesadę. Nie uwierzą im mieszkańcy odlegli od carstwa. Kennan najprawdziwszym opisem swym nie zmieni politycznej postaci państw. Czytają jego dzieła, choć najgodniejsze wiary, jak się czyta zajmującą powieść. Wreszcie egoizm w społeczeństwie europejskiem jest tak potworny, że żaden naród dla ratowania drugiego narodu, skazanego na śmierć, nie pospieszy.

§. VI. Są tacy, którzy patrjotyzm i przyszłość ojczyzny zakładają na zbiorach starożytnych pamiątek lub dzieł artystycznych, na muzeach. Wzniosłe to i piękne zamiłowanie! W narodzie wolnym, jest oznaką szlachetnego uczucia i powinnością. Ale gdy naród skazany na śmierć, ograniczenie uczuć do zamiłowania tylko starożytności, bez pracy rzeczywistą korzyść przynoszącej, jest objawem chorobliwym a nawet ciężkim względem ojczyzny grzechem. Wyobraźmy sobie, że matka leży na śmiertelnej pościeli męczona przez oprawców, którzy ją chcą dobić; a synowie, z czułości dla niej, zbierają jej szaty, jej balowe trzewiczki i rękawiczki z czasów gdy była piękną i młodą, jej pierścienie, kolce, bransolety, zamiast ratowania skazanej na śmierć, cobyśmy o takich synach powiedzieli? Cobyśmy powiedzieli o tych. co przygotowują dla niej kosztowną trumnę ?

A cóż się stało z najznakomitszemi polskiemi zbiorami, muzeami!...

§. VII. Inni mówią: „Wszyscy nie mogą być zajęci staraniem około odbudowania ojczyzny; ludzie pracy, gdyby się tem zajęli, straciliby kawałek chleba!" Więc nad odbudowaniem Polski pracować mogą, chyba tylko sami próżniacy?!

§. VIII. Inni lepiej jeszcze rozumują. Powiadają, iż „dla ratowania Polski, trzeba mieć mandat od narodu". Może jeszcze poświadczony w aktach notarjalnych, przez moskiewskiego urzędnika? Zatem jeśli kto tonie, nikt nie ma prawa ratować go, gdy nie ma ku temu urzędowego upoważnienia?! To jest delirium tremens!

Kiedy w pewnem gronie przedstawiono wniosek, ażeby zebrali się z różnych dzielnic Polski na grunt neutralny poważni i wpływowi obywatele, dla naradzenia si ę o środkach ocalenia skazanego i prowadzonego na śmierć narodu, jeden z obecnych, obywatel z Poznania, nawet wiceprezes Towarzystwa przyjaciół nauk, odpowiedział: „Nie mamy prawa. Nie mamy na to mandatu". Zgodzono się na jego zdanie. I nikt nie ogłosił go za człowieka pozbawionego zdrowych zmysłów !

Kiedy później temuż gronu, tworzącemu pewien zarząd instytucji narodowej, podobny wniosek podano, już z upoważnienia najznakomitszych obywateli pod zaborem moskiewskim, obecni na zjeździe członkowie Zarządu odrzucili wniosek, twierdząc, iż wezwanie rodaków w takim celu nie miałoby żadnego praktycznego rezultatu. Gzy mieli prawo tak odpowiedzieć? niech zapytają własnego sumienia.

Niedawno, hr. Szczawiński - Brochocki ogłosił w niemieckich dziennikach obszerne pismo dowodzące potrzeby odbudowania Polski. Na to Kurjer Poznański i Czas krakowski, te laboratorja wyrabiające materjały dla zakażania i gaszenia ducha polskiego, oznajmiły, iż „hr. Szczawiński-Brochocki nieproszony i nie upełnomocniony przez nikogo" do podniesienia tej kwestji. Bajeczne rzeczy!

§. IX. Przed dziesięciu laty i później, był podany kilka razy i ogłoszony w jednym z dzienników polskich za granicą wychodzących, projekt zawezwania międzynarodowego kongresu europejski ego dla rozpatrzenia sprawy polskiej. Żaden z dzienników galicyjskich go nie powtórzył. Nikt projektu tego nie podniósł!

§. X. Przed paru laty, podany był projekt przesłania, za pośrednictwem jednego z najwyższych dygnitarzy duchowieństwa polskiego, adresu do Papieża (podpisanego chociażby przez kilkuset obywateli, nie należących oczywiście do zaboru moskiewskiego) z prośbą, aby Ojciec święty utworzył pod przewodnictwem swojem, z osób jakie sam wybierze, kompromis europejski dla rozpatrzenia sprawy Polski i prześladowanego w niej katolicyzmu. Projekt nieprzyjęty. Adresu nikt podpisać nie chciał. Mówiono: „Nic to nie pomoże!".

§. XI. Podobnież przed dwoma laty, jednemu z najzacniejszych, najwybitniejszych członków emigracji, podany był projekt zawezwania w imieniu tułaczów i wychodźców naszych, kilkunastu najznakomitszych, odznaczających się rozumem, powagą, wpływami, obywateli Polski, (właściwie z Galicji i Poznańskiego) dla naradzenia się na gruncie neutralnym i obmyślenia środków ratowania skazanego na śmierć narodu. Projekt odrzucony. Odpowiedziano, że z całej Polski nawet trzech obywateli nie zjedzie się na to wezwanie. To byłoby potwornem!

§. XII. W roku przeszłym, jedno z emigracyjnych stowarzyszeń polskich przysłało do koła polskiego przy Radzie Państwa austryjackiego, wezwanie proszące o wyprawienie delegata do Rzymu, dla wzięcia udziału w tak zwanym Kongresie pokoju, z celem przedstawienia sprawy Polski, przed sąd narodów europejskich. Koło polskie (galicyjskie) odpowiedziało, iż nie miało na to czasu, gdyż zajęte było regulacją rzek galicyjskich.

Więc nic nie robić? Więc cóż? co? Więc tonąć założywszy ręce?

§. XIII. Zanotujemy tu jeszcze parę faktów, będących patologicznemi objawami w naszym narodzie. Przed dwoma laty obchodzono we Lwowie skromnie i spokojnie rocznicę Listopadowego powstania. Jeden z dzienników tamecznych, będących na żołdzie Stańczyków, wystąpił z artykułem obelżywym, miotając pociski na uczestników owej walki i tych, którzy czcili jej wspomnienie. Redaktor dziennika, autor tego artykułu, został spoliczkowany i potężnie obity kijami. Sprawa wytoczyła się przed sąd. Redaktor zeznał publicznie, iż „czuł na plecach jakieś sensacje, tylko nie pamięta wiele razy". (Dosłowne: z urzędowego protokółu). Jeden z najwyższych dygnitarzy, profesor krakowskiego uniwersytetu, autor broszury ogłoszonej niegdyś pod tytułem Królowa opinja ubolewał nad zbitym redaktorem; zdarzenie to zaliczył do Prób rozstroju w polskiej społeczności. Wprędce potem, podczas obchodu przy przeniesieniu zwłok Mickiewicza, słuchacz uniwersytetu krakowskiego, Włodzimierz Lewicki, imieniem młodzieży, wygłosił prześliczną, pełną rozumnego patrjotyzmu mowę, w której wyraził się pod koniec: „Targowicy i Racławic nie zapomnimy!" Za to był mocno prześladowany, — przez kogo? może kto pomyśli, że przez Moskali? — nie! najprzód przez Przegląd polski założony i utrzymywany staraniem hr. Tarnowskiego, który (jak wiadomo) obchodził uroczyście ćwierćwiekowe istnienie, a następnie przez profesorów Jagiellońskiego uniwersytetu! W bieżącym 1892 roku, zacna młodzież uniwersytetu i szkoły politechnicznej we Lwowie, podobnież jak szlachetnie myśląca uniwersytecka młodzież krakowska, obchodziła dwudziesto - dziewiątą rocznicę Styczniowego powstania. W Krakowie, przedstawiciel uniwersyteckiej młodzieży, akademik Marowski rozpoczął wieczorek odczytem a raczej piękną, zacną przemową, gdyż rzecz wypowiedziana była z pamięci. Mowca określił dążność, jaką ma dzisiejsza młodzież polska: „Nie chce ona ani utonąć w bezbrzeżnym oceanie kosmopolityzmu, ani do między narodowego ruchu socjalnego przystąpić, gdyż przedewszystkiem niepodległość własnej Ojczyzny cięży jej na sercu, a zbawienie jej widzi tylko w podniesieniu ludu, w rzetelnej jego oświacie i zespoleniu go z innemi warstwami społecznemi. Ufa też młodzież, że dzień wolności przyjdzie, a wywalczy go sobie Polska bez pomocy Zachodu, sama przez się, własnemi, zjednoczonemi, bratniemi siłami"- Publicyści z grona Stańczyków, za te obchody gromy ciskali na młodzież w swoich czasopismach! A ich organa (Przeglądy) i t. p. rozchodzą się po całej Galicji! Do nich odwołują się, jako do „powag" dzienniki moskiewskie, ilekroć występują przeciw wszelkim patrjotycznym dążnościom naszym.

§. XIV. W W. księstwie Poznańskiem jest liczne grono Polaków, odstępców, którzy pod pozorem patrjotyzmu i walki z Prusakami w kulturlcampfie rozkrzewiają zasady tak zwanego panslawizmu to jest panmoskwicyzmu. Towarzystwo przyjaciół nauk w Poznaniu za przykładem Akademji krakowskiej, mianowało swoim członkiem honorowym adwokata Wł. Spasowicza, schizmatyka, znanego z szyderstw poniewierających patrjotyzm, z wyznania, iż ubóstwia cara i z wyznania (które ogłosiło Nowoje Wremja), iż "chociaż pisze czasem po polsku, myśli po rosyjsku". Zdawało się, że Tow. przyj, nauk niżej upaść nie może; jednak nie dawno nowym członkiem honorowym obrało „diejstwitielnaho statskoho sowietnika" moskiewskiego urzędnika, znanego panslawistę.

§. X.V. Inne grono w Wielkopolsce, pod zaborem pruskim, złożone z najbezczelniejszych serwilistów, zawiązało się mając na czele Józefa Kościelskiego. Dość powiedzieć, że ten przyjaciel autora raportu Z doświadczeń i rozmyślań, zbierał pieniądze i zachęcał do składek, w celu rozpowszechnienia tego dzieła w jak największej ilości egzemplarzy, aby (jak się wyraził) "znajdowało się w chacie każdego włościanina'. Zatruciem ludu chciał przyczynić się do usiłowań dobicia całego naszego narodu. Ów raport bezwstydny nazwał on katechizmem rozsądnego patrjotyzmu, lekarstwem przeciw krewkości patrjotycznej*).

§. XVI. W Litwie, która wydała nieprzeliczone zastępy obrońców ojczyzny i męczenników, gdzie bez zaprzeczenia duch patrjotyzmu przechowywał się do niedawnego czasu w nieskazitelnej czystości, w Litwie i na Żmudzi, na tej „świętej Żmudzi", wobec niesłychanych cierpień, wobec exterminacyjnego systemu przeprowadzanego z nieubłaganą szybkością, rozpacz ogarnęła wszystkich i doszła już do ostatecznego kresu. W bezwładnej boleści, wszyscy mieszkance tego kraju, tej ogromnej części zjednoczonej Polski, załamali ręce i wyrzekli straszne słowa: „Niema żadnej nadzieji! Trzeba przyjąć rzeczywistość jaka jest. Trzeba pogodzić się z losem!" Tymczasem magnaci sprzedają kolosalne dobra najezdnikom. Sprzedają resztę ziemi polskiej kawałkami, tak jak niegdyś Targowiczanie.

§. XVII. To samo dzieje się na Wołyniu, Podolu i Ukrainie. Tam magnaci naśladują litewskich magnatów i wyzuwają się z ziemi ojców, a lud oddają na pastwę potomkom Mongołów. Szlachta niegdyś bogata a przynajmniej zamożna, w tym kraju, który wraz z Litwą stanowi rdzenną część organizmu Polski, teraz również doprowadzona do rozpaczy, do szału. I tam są tacy, co hulają, bawią się, tracą, wpadają w coraz większe długi, ostatkami gonią, występują jeszcze czasem świetnemi ekwipażami, w Kijowie, w Odessie, popisują się wyścigowemi końmi, i oddają majątki lichwiarzom, czyhającym na nią złoczyńcom. Mówią z przerażającą rezygnacją: „Nie mamy już nic więcej do stracenia".

A w prowincjach, gdzie prasa niezależna, nie ulegająca cenzurze, niema ani jednego pisma, któreby systematycznie, ciągle, zapisywało na pręgierzu hańby imiona tych wszystkich marnotrawnych synów Polski.

§ XVIII. Emigracja polska, ożywiona niewątpliwie najzacniejszemi chęciami, nie wie dokładnie co się dzieje w Polsce, nie może w sobie wyrobić pojęcia o tej nadzwyczajnej szybkości, z jaką rząd moskiewski stara się dobić naród nasz. Członkowie emigracji, po większej części synowie dawnych wychodźców, albo ludzie młodzi, nie znają moskiewskiego języka, nie wiedzą o strasznym postępie carskiego rządu w systemie jak najspieszniejszego wyniszczenia wszelkich polskich żywiołów. A więc piszą i rozsyłają w różnych językach "protestacje". Oczywiście Moskale śmieją się z tego. Gdyby autorowie protestacji wiedzieli jak ich wyszydził kniaź Meszczerskij, redaktor Grażdanina, nie narażaliby się na śmieszność. Jeden z przyjaciół kniazia Meszczerskiego, bardzo wysoki urzędnik carski, po przeczytaniu protestacji, którą w zaprzeszłym roku rozesłała emigracja polska z Paryża, zawołał: „Protestujcie, protestujcie! My was wszystkich wprędce dorżniemy". (Protiestujtie. protiestujtie! My was wsiech dorieżem). Dodał wyraz, którego przyzwoitość powtórzyć nie pozwala.

§ XIX. Są ludzie, (tych wprawdzie mało), którzy wróciwszy z Sybiru albo z głębokich zakątków carstwa, powiadają: „Rząd moskiewski zaiste okrutny, ale naród poczciwy". To są manjacy i ciemni, z którymi rozprawiać nie warto. A z kogóż składa sie rząd ? z kogóż składa się ten tłum, jakby chmury szarańczy, co dławi Polskę?

§. XX. Nikt nie zaprzeczy, że niewiasty polskie z uczuciem szlachetnem, mogą wiele przyczynić się do zbawienia narodu skazanego na śmierć. Ale kobiety (w tych prowincjach, gdzie stowarzyszenia z celem publicznego dobra są dozwolone, jak n. p. w Krakowie, w Galicji) lubią bawić się w towarzystwa, w parlament, w protokóły, w posiedzenia, mówki, tytuły; lubią, ażeby o nich wiele mówiono, ażeby powtarzali jedni drugim: „To — pani prezesowa", — „to nasza sekretarka"; lubią same o sobie odzywać się : „Nie chwaląc się, mogę wyznać, że to się stało za moim wpływem, za mojem staraniem" i t. p. Towarzystwa dobroczynności są parodją; oparte na protekcji. Jeżeli zbiorą kilkaset, albo kilka tysięcy guldenów, wyobrażają sobie, że już cudów dokazały. Zdarza się często, że podają do publicznej wiadomości o dochodzie z kilkudziesięciu złotych, jako o wielkim tryumfie. Tymczasem ciemności rozpościerają się wszędzie, pisma trujące ducha jednostek, zakażające zbiorową myśl narodu, rozchodzą się bezkarnie, nędza wzrasta, serwilizm tylko znajduje najskuteczniejszą opiekę. A kobiety zaniedbują najpotężniejszą broń, która w ich rękach może być najdzielniejszym czynnikiem: opinję publiczną.

§. XXI. Do rzędu chorobliwych symptomatów w narodzie naszym należy antisemityzm. Czegobyśmy chcieli, gdybyśmy mieli cnoty Żydów! „A jakie?" — zawoła z oburzeniem antisemita. Odpowiadam : czystość zasad i moralność w życiu rodzinnem, patrjarchalne szanowanie powag, godnych szacunku, solidarność wzorowa, zdumiewająca, przytem pracowitość, oszczędność, opinja publiczna surowa, sroga do najwyższego stopnia. Niech kto pokaże między Żydami tak potworne dzieło jak Teka Stańczyka! Niech kto pokaże między nimi, tak potworną propagandę a tak uparcie wytrwałą, tak zasadniczo szkodliwą, jak czasopisma, dzieła historyczne, broszury ze stronnictwa Stańczyków wychodzące. Niech kto pokaże między Żydami arcyrabina, któryby taką książkę napisał jak Z doświadczeń i rozmyślań] Tylko nie mówmy o wyjątkach, w narodzie Izraela, o zepsuciu - to inna kwestja. Tu niema mowy o ujemnych stronach u Żydów, lecz o dodatnich. Żydzi mają swoich Bothschildów, mają swojego Hirscha. A kto nam broni mieć takiego Hirscha pośród nas ? Nie może być, przypuśćmy, takim magnatem jednostka ; to wszakże stowarzyszenie kilku lub kilkunastu magnatów polskich, a wreszcie stowarzyszenie szlachty, zjednoczenie wszystkich rozstrzelonych towarzystw, mogą utworzyć potęgę finansową większą, niż wszyscy razem wzięci Rothschildowie i Hirsch. Jest Alliance israélite. Dla czegóż nie ma być Alliance polonaise? czyli mówiąc po polsku: Zjednoczenie Polaków dla ocalenia skazanego na śmierć narodu naszego? Nakoniec, jestże sumiennie, jestże praktycznie, z Żydów, których przyjęliśmy gościnnie przed kilkuset laty, którym daliśmy przytułek, gdy ich prześladowano na Zachodzie, z Żydów, którzy liczą do trzech miljonów ludności, na ziemiach polskich, robić sobie dobrowolnie nieprzyjaciół zamiast sprzymierzeńców? Czyż nie lepiej podać im warunki do zgody, dla spólnego działania?

§. XXII. Gdy Moskale wytępiają Polaków na wszystkich drogach: pod względem moralnym, umysłowym, materjalnym, gdy wyniszczają język, narodowość, religję, gdy starają się dobić naród liczebnie, z szybkością (bez najmniejszej przesady mówiąc), z szybkością codziennie wzrastającą, nasi magnaci, mając wpływy, mając otwarte drzwi wszędzie, mając zupełną swobodę działania, niezależność, zamiast naradzenia się nad ogromem nieszczęścia, zamiast uderzenia w wielki dzwon na trwogę, zamiast założenia Towarzystwa ochrony polskiego narodu, zamiast założenia Towarzystwa wzajemnych ubezpieczeń od zniszczenia, od najstraszniejszego ze wszystkich pożaru, który coraz groźniej szerzy się na rozkazy z nad Newy idące, — zgrywają się w Monaco, w Wiedniu w Praterze, w klubach, w zakładach wyścigowych. Niedawno jeden z nich cały teatr sprowadził i swoim kosztem utrzymywał; niedawno jeden z polskich książąt (pod pruskim zaborem) przegrał miljony w karty. Czy kogokolwiek z Żydów można o coś podobnego obwinić?...

§. XXIII. Między magnatami polskimi są i tacy, (choć tych nie wielu), którzy konspirują z ulubieńcem cara Zygmuntem Wielopolskim, niepomni, iż on „imieniem narodu' zapewniał cara Aleksandra III o przywiązaniu wiernopoddańczem wszystkich Polaków, gdy (także „w imieniu całej Polski") płakał nad trumną zamordowanego cara Aleksandra II, na której położył wieniec. Powinniby przynajmniej pamiętać o tem, iż naród wie, co margrabia Aleksander Wielopolski oznajmił carowi Mikołajowi, iż naród wie, jakiemi szatańskiemi środkami zniszczył on genjalnie prowadzone dzieło Andrzeja Zamojskiego, jednego z największych mężów i najgodniejszych synów Polski. Powinniby pamiętać o tem, iż naród zna słowa margrabiego Aleksandra, który wyprawiając syna Zygmunta na służbę do Petersburga, powiedział mu, po francusku, jako testamentową wolę swoją: „Surtout, pas de Wallenrodisme! Pas de Wallenrodisme!" (Tylko nie naśladuj Wallenroda!).

O tem wszystkiem, trzeba wołać wielkim głosem, trzeba trąbić na wszystkie strony! A któż zaprzeczy, że po większej części losy Ojczyzny naszej w rękach polskich magnatow?

§. XXIV. Jest jeszcze jeden groźny, chorobliwy symptom w naszym narodzie: usprawiedliwianie wszystkiego, dobroduszna chęć znalezienia jakiejś cnoty w największych zbrodniarzach. Jakiż zbój nie ma cnót swoich? Opowiadają o rozbójniku nazwiskiem Szandor, że jednych obdzierał, a dla drugich był bardzo miłosiernym, dobroczynnym. U nas, jeśli komu powiedzieć i dowieść, że ten lub ów szkodliwym jest dla narodu, że zasadami swemi truje tysiące osób, demoralizuje pokolenie całe; wnet znajdzie się człowiek „z dobrem sercem", który staje w jego obronie i powiada: „Ale on jest dobroczynnym; on tej a tej wdowie dał sto złotych; on tego młodzieńca utrzymuje w szkołach swoim kosztem" i t. p. Albo: „A czytałeś jego książkę? (Wymienia tytuł). Śliczne rzeczy! To prawdziwy patrjota". Albo: „A jaki mowca!" — Gadulstwo posłów to jednak klęska.

Tolerancja publicznych występków czyli, inaczej mówiąc, brak sumiennej opinji publicznej jest najgroźniejszym objawem chorobliwego stanu w narodzie naszym. Ci, co stoją na wyżynie, podają rękę tym, którym powinny być drzwi zamknięte w uczciwym domu.

§. XXV. Do tego dołączyć trzeba zaślepienie a raczej ślepotę wielu osób, tę prawdziwą amaurosis, która wprawdzie pobudza czasem zachowawczy instynkt i zachęca do podniesienia się z łoża boleści, ażeby iść omackiem, lecz potem wtrąca znów w bezwładność. U nas, ludzie dotknięci tą chorobą, nie widzą okropnego stanu Polski, nie czują otchłani, w której pogrążony naród, ani własnego upodlenia.

§. XXVI. Pozostają jeszcze faryzeusze, samoluby, którym dobrze na świecie, którzy powiadają, „że trzeba oczekiwać miłosierdzia Bożego"; a mówią to ażeby nic nie robić. To jest bluźnierstwo i droga do bezbożności. To wstrętna zbrodnia i zachęta do niej. Naród tak nieszczęśliwy jak nasz, mógłby powiedzieć: „Kiedyż ma przyjść miłosierdzie Boże, jeśli nie teraz? Dlaczegóż inne ludy odznaczające się zbrodniami, są szczęśliwe ? za cóż my jedni mamy tak cierpieć, chociaż jesteśmy wierni Bogu?"

Oczekiwać cudu z założonemi rękami, nikt nie ma prawa. Bóg nie chce zbawić człowieka bez jego woli. Tak uczy nas religja Chrystusa. Tak samo powiedzieć można o całym narodzie.

Ale wola chociażby najlepsza i najrozumniejsza, musi mieć narzędzie dla działania. Idea jest najpotężniejszym bodźcem do czynu, lecz dla urzeczywistnienia każdej idei potrzebnym jest, że tak powiem, środek dynamiczny, potrzebną jest siła fizyczna. Czy ją mamy? Nie! Idea polska powinna być przewodnicą każdej czynności naszej: lecz dla nadania jej ciała, kształtu,nieuchronnie potrzebujemy narzędzi dynamicznych. Pięknie to brzmi,że powinniśmy zdobyć w sobie siłę. Tak! Ale na to, ażeby być godnymi i gotowymi do użycia siły przeciw przemocy.

§ .XXVII. Jest u nas jeszcze jeden objaw, dowodzący, do jakiego stopnia przesadzone, wyidealizowane, że nie powiem: skrzywione, są pojęcia, w nieszczęśliwym narodzie naszym. Niejeden mniema,że jest patriotą, jeśli występuje wrogo przeciw obecnemu rządowi austriyackiemu.

Zapomina, ze co jest złego w Galicji, to przypisać należy rodakom naszym a zwłaszcza Stańczykom. Serwilizm, płaszczenie się hańbą jest; lecz nieprzyjazne usposobienie względem rządu, pod którego opieką ocalić możemy resztki naszego życia, jest szaleństwem, najohydniejszą zdradą, przyszłych pokoleń polskich. Kto jest przeciwnego zdania, z tym sprzeczać się, ani rozumować nie można .Kto nie zgadza się z tem zdaniem, niech wprzód pojedzie pod moskiewski zabór, i tam pomieszka choćby przez kilka miesięcy. Bo na kogóż liczyć mamy?Kto nam dopomoże? Czy sztandarem naszym ma być chorągiew rozwinięta przez jakiego Piasta albo Jagiełłę?Czy może zjawi się jaki Piotr d'Amiens zachęcający do krzyżowej wojny? Wszak nieśmiertelnej pamięci Papież Pius IX wzywał Europę do krucjaty przeciw Moskalom, przeciw tym barbarzyńcom, wrogom Chrystusa". A kto go posłuchał? Wszak starano się złagodzić, udobruchać nieprzyjaciół Polski, podarkami, dyplomatycznemi środkami. Czy to co pomogło? Czy mozna wilka przekonać za pomocą dyplomacji, aby nie dusił jagnięcia?

A może Kościuszko z grobu wstanie? Może „kosynjer z nieba zstąpi i rozpłata szablicą kulę ziemską od zenitu do nadiru?**). Może Moskale zawstydzą się, gdy zobaczą siebie w karykaturze? Może Europa rozczuli się nad nami, gdy jej opowiemy o naszych męczarniach, gdy jej przedstawimy w obrazach okrucieństwa Moskali, znęcanie się nad nami? Może się rozrzewni, gdy jej odsłonimy rany matki naszej? Odwróci się ze wstrętem i powie: „Ten naród nie umie sobie poradzić i nic nie robi, aby wyjść z niedoli, z poniżenia". Ależ u nas są ludzie piastujący najwyższe godności, którzy z pogardą mówią o takich mężach, jak Mazzini, jak Garibaldi, chociaż ci są ojcami niepodległości Italji, chociaż pierwsi dali hasło do jedności włoskiej, unita italiana, chociaż wołali ciągle: „Zdrajcą narodu jest kto mówi: jam Piemontczyk, jam Wenecjanin, jam Bolończyk, jam Neapolitańczyk, a nie mówi: jam Włoch. Wszyscy jesteśmy Włochami! Tutti siamo Italiani!'' I pod temi hasłami wystąpili Cavour, Wiktor Emanuel; i w pomoc im przyszedł Napoleon III. A u nas? U nas są: Wielkopolanie, Mazury, Koroniarze (kongresowiacy), Litwini, Żmudzini, Rusini, Galicjanie, a Polaków coraz mniej. Wśród nich zjawiają się co chwila apostołowie fałszu i rozstroju, choć ciągle na fałsze i rozstrój powstają. Czasem jedno ich słówko dowodzi, jak bezdenny chaos nieuctwa panuje w pojęciach przewodników młodzieży. Niedawno profesor uniwersytetu wygłosił te słowa: „Ale u nas niestety są wielbiciele Mazziniego i Garibaldiego". Jednocześnie, pewien ksiądz, redaktor, mianujący się „przewodnikiem ludu", w swem piśmie ogłosił to samo! To znaczy tyle, jak gdyby powiedzieć: „Ale u nas niestety nie ma wielbicieli Murawjew". Nie wiedzą o tem ci ciemni, zagorzali fanatycy, że w Italji niemasz ani jednego Włocha, któryby nie wspominał z największą czcią imion Mazziniego i Garibaldiego. Ich portrety znajdują się niemal w każdej chacie. Więc któż nas oświeci ? kto ocali naród skazany na śmierć? kto zbawi Polskę ? Gzy jaki Napoleon ? Gzy może kto z dynastji Hohenzollernów, albo Holstein-Gottorpów, co przywłaszczyli sobie nazwę Romanowych? Może „miljonowa ludowa armja?". Pod jakim sztandarem? pod czyjem przewodnictwem ? jakiemi środkami? Bo trzeba nazwać rzecz po imieniu!

§. XXVIII. Wróćmy jeszcze do ludu. Lud jest podstawą przyszłej Polski całej, niepodległej. Słusznie więc zacna młodzież szczególną na lud zwraca uwagę i chce nad nim pracować. Ale rozpatrzmy krótko a praktycznie warunki mające wyrobić w tym żywiole środek ocalenia narodu. Chcą rozszerzać między ludem oświatę. Gdzie mianowicie ? między jakim ludem ? Pod zaborem moskiewskim, (jak o tem wspomniałem wyżej), kto odezwie się słowem do ludu, o jego prawach, o ojczyźnie, o Polsce, jeśli nie zostanie powieszonym, pójdzie do Schlüsselburga, albo na Sachalin. W Wielkopolsce, w prowincjach naszych, pod zaborem pruskim, stosunki niewiele lepsze w tym względzie. Zostaje Galicja z księstwem krakowskiem.

Według wyników zebranych na podstawie ostatniego spisu ludności, w państwie austryjackiem (bez Węgrji) mówi:

językiem niemieckim (licząc w to wielu Żydów) - 8,462.000,

językiem czeskim - 5,474.500,

językiem polskim - 3,726.800,

językiem rusińskim - 3,101.500,

i t. d.

Pamiętajmy zawsze o tem, przypominajmy ciągle, bo to kwestja życia lub śmierci, że mniemani liberaliści, mniemani przyjaciele rusińskiego ludu w Galicji, zadali mu cios okropny, truciznę straszną, zaprowadzając moskiewską azbukę pod pozorem słowiańskiego alfabetu i rozpowszechniając język podobny raczej do jakiegoś volapiiku z wyrazami fińsko - mongolskiemi, język, którego żaden włościanin Rusin nie rozumie. W Rumunji Kuza, za jednem pociągnięciem pióra, we dwadzieścia cztery godzin, zniszczył roszczenia Moskali do tego kraju, a Rumunję przyłączył do Europy, przez zaprowadzenie łacińskiego alfabetu; Moskalofile rusińscy zaś otworzyli carskim agentom drogę do Galicji, zbliżając ją do carstwa, zrywając z Europą. Niemiecki pisarz Fritz Reuter pisywał powieści i wiersze narzeczem zwanem plattütsch, którego żaden ukształcony Niemiec nie rozumiał. Używał tego narzecza dla żartu i sam naśmiewał się z niego. U nas, nasi nieoględni albo ze złą wiarą działający opiekunowie Rusinów w Galicji, na serjo zaczęli mówić i pisać narzeczem a raczej gwarą (jargon, patois) ludu, twierdząc „szczo se jazyk ne nareczje''. Niedawno, przedstawiciel mieszkańców Galicji, jeden z najzacniejszych magnatów, przemawiał w sejmie tym volapükiem! Ma to być sposób zjednania sobie Rusinów!!! Do tego stopnia doszło zaślepienie w narodzie naszym, brak politycznego zmysłu.

Że to wszystko jest zabójczem dla jedności i siły narodu, dla tegoż samego nieszczęśliwego, bałamuconego ludu rusińskiego, - trzebaż dowodzić? Czyż Bawarczyk albo Saksończyk ośmieliłby się odezwać, że chce odłączyć się od niemieckiej jedności, od spólnej ojczyzny? Czyż Wirtemberczyk używając swego plattütsch, którego nic a nic nie rozumie północny Niemiec (n. p. z okolic Hanoweru albo

Hamburga), wystąpiłby z mową w poważnem zgromadzeniu rodaków, braci, dzieci jednej matki? U nas tylko to wszystko uchodzi bezkarnie, gdy większość członków całego narodu , skazanego na śmierć, obezwładniona, oczekuje, aby przynajmniej zdrowsza, mogąca się ruszyć część ciała, dźwigała się, ratowała cały organizm! Lud rusiński w Galicji mógłby lud Rusi całej ochronić od Moskali.

Nie zapominajmy więc, że ta część ludu w Galicji, wynosząca przeszło trzy miljony, mówiąca po rusińsku, jest z powodów wyżej wyrażonych, zagrożoną zmoskaleniem, jeśli odsuwa się od narodowej polskiej oświaty.

Przy pierwszym (1772 r.) zaborze, odpadły od Polski ogromne prowincje do czterech tysięcy mil kwadratowych, z pięcia miljonami ludności zawierające. Z tych dział największy przypadł dla Austrji.

Pamiętajmy, jaką była przestrzeń i ludność całej Polski, za trzema razami rozebranej.

Carstwo moskiewskie zabrało do 9.000 mil kwar.

Prusja — 2.700

Austrja — 2.200

Razem do 14 tysięcy mil. kwadr.

Ta przestrzeń większą jest znacznie niż dzisiejsza Francja. Nie zaliczona tu jeszcze Kurlandja. Ludność zabranych krajów wynosiła wówczas przeszło trzynaście miljonów mieszkańców. Z tej liczby carstwu moskiewskiemu dostało się 6,200.000, Prusji do 3,000.000, Austrji 4,200.000 osób.

Przypomnijmy tu wreszcie, że podczas pierwszego rozbioru Polski średnia szlachta składała się z dwudziestu kilku do trzydziestu tysięcy ludzi, dość zamożnych, żyjących po wsiach, a drobna szlachta (to jest bezwarunkowo wolna) tworzyła ludność wynoszącą miljon trzysta tysięcy osób. Gdzie się ci ludzie podzieli? Włościan (przy pierwszym rozbiorze) liczono w całej Polsce do sześciu miljonów, zatem mniej niż połowę ogólnej ludności. Duchowieństwa około sześciuset tysięcy. Resztę składali mieszczanie, kupcy, Żydzi, cudzoziemcy.

Polska pod panowaniem austrjackiem jest prawie szóstą częścią dawnej Polski w stosunku do przestrzeni, nie licząc Kurlandji. W 1785 r. liczyła Galicja (bez Bukowiny) 31 miljonów dusz. Z tych: 17,427 szlachty, 4,858 duchownych, 17,440 cudzoziemców, do 200 tysięcy Żydów.

Te wszystkie liczby są nader wymowne! A co się stało z ludem w nadbałtyckich i pruskich prowincjach, wiadomo ! Co się dzieje z całym ludem w zaborze moskiewskim! Jak wyniszczono szlachtę, tak mogą Moskale wyniszczyć włościan.

Z powyżej wymienionej ilości mieszkańców państwa austryjackiego, dziś wynoszącej do czterech miljonów osób, mówiących po polsku, jestto jedyna w całej przedrozbiorowej Polsce gromada Polaków, której nie odebrano prawa używania języka ojczystego publicznie i wyznawania religji ojców. Ku niej więc tylko bez przeszkody i najgorliwiej usiłowania prawdziwych, szczerych opiekunów ludu skierowane być mogą i powinny. Ale ta garstka nie ocali Polski, bez sumiennego, rozumnego kierownictwa. Z nią powinni też zlać się haliccy Rusini.

§. XXIX. Przewódzcy Rusinów halickich niedawno mówili (i dotąd mówią) o potrzebie podzielenia Galicji na dwie części: na wschodnią (rusińską) i zachodnią (polską). To szalony pomysł i zdrada ludu! Tak więc cała, ogromna, niegdyś potężna Polska zostałaby sprowadzoną do malutkiego kraiku, do kilku czy kilkunastu powiatów w okolicach Krakowa?!!! Taki byłby tylko zatem (terrytorjalny i pod względem ludności mówiącej po polsku) zakres dla narodowej oświaty ?!

Mówią niektórzy: „Lud rusiński poczuwa się do odrębności narodowej". — „Poczuwa się". Wielkie słowo! Czy ten lud zna historję? czy wie, czem był, a co z nim stać się może? Poczuwają się do odrębności narodowej ci, co poczuwają w kieszeniach swoich moskiewskie ruble. A im wtóruje tak zwana „intelligencja" pod pozorem wolnej woli ludu! Czy Neapolitańczyk, którego mowy nie rozumie mieszkaniec północnej Italji (trzeba to ciągle powtarzać) ma prawo, czy chciałby wreszcie, poczuwać się do odrębnej narodowości, dla tego, że przez wieki całe zostawał pod jarzmem dynastji Bourbonów ? A wszak dzieje Rusi w tym względzie zupełnie podobne do dziejów małych państw Italji. Ruś zawojowana przez rozbójników nordmańskich, przez Skandynawców i przez fińsko- mongolskie plemiona, szczęściem uwolniona od jarzma na początku XIV wieku przez Giedymina, rozdzielona od reszty Słowian dynastjami, ocalała przez dobrowolną Unję z Polską, aż w końcu razem z nią jednemu uległa losowi. Czyż na odrębność Rusi (powtarzam) dozwoliliby Moskale, którzy dlatego piszą się Russkimi (przez dwa ss), ażeby Rusi ze swoich szponów nie wypuścić? Rusini nigdy nie byli odrębnym narodem, bo nie dążyli nawet nigdy do tego; a póki dźwigali jarzmo, włożone na nich przez moskiewskich książąt, którzy się przezwali książętami Rusi (nawet wtedy, kiedy ani jedna piędź tej ziemi do nich nie należała), póty tworzyli odrębne państwo, nie naród. A jeśli zechcą być odrębnym narodem, zostaną częścią narodu moskiewskiego, ale nigdy nie będą narodem ruskim, oddzielnym. Separatyści, to jest ci, którzy chcą lud rusiński oddzielić od Polski, popychają go coraz głębiej w otchłań.

§. XXX. Ponieważ tak szczupły zakres pozostaje ludziom dobrej woli do wpływania pożytecznego na włościan, trzeba pamiętać o tem co się już stało, co się dzieje dotąd, codziennie, z mieszkańcami Polski pod zaborami północnych mocarzów. U nas zaś, nieznajomość spółczesnych dziejów naszych nawet między profesorami przerażająca!

Do niedawnego czasu liczono, iż przestrzeń dóbr skonfiskowanych szlachcie polskiej wynosiła sześć razy tyle ziemi ile obejmuje obecnie królestwo Saksonji, a mianowicie: przestrzeń ta przewyższała ilość tysiąca sześciuset mil kwadratowych, bez zaliczenia ogromnych dóbr zabranych polskiemu duchowieństwu i klasztorom. Teraz, z powodu nowych konfiskat po roku 1863 a szczególnie wskutek przymusowej sprzedaży (za bezcen) na mocy ukazu carskiego, przeszło do rąk obcych, z rąk polskiej szlachty, która broniła ojczyzny w latach 1860 - 1864, do t r z e c h t y s i ę c y mil kwadratowych ziemi. Z powodu lekkomyślności a w znacznej cześci: wskutek okropnych stosunków ekonomicznych (pod zaborem moskiewskim), we wszystkich trzech dzielnicach Polski, więksi właściciele ziemscy, marnotrawcy albo obojętni dla sprawy narodowej, sprzedali obcym przeszło trzy tysiące mil kwadratowych. Co czyni razem do ośmiu tysięcy mil kwadratowych ziemi, której właścicielami stali się najezdnicy albo przybysze. Większa połowa ogólnego obszaru dawnej Polski, jako majątki w obcych rękach!

A lud? Na Litwie i Żmudzi ludowi rząd moskiewski podobnież konfiskował ziemię, za obronę ojczyzny. Wywieszano i rozstrzelano mnóstwo włościan, którzy wzięli udział w powstaniu 1863 roku. Kogo nie powiesili, wysłali na Sybir carscy siepacze.

W 1831 i 1832 roku Car Mikołaj skonfiskował 439 dóbr ziemskich. Za jego panowania, ogółem 3.176 rodzin pozbawiono własności ziemskiej. Mikołaj skazał na śmierć zaocznie dwiestu pięćdziesięciu ośmiu wychodźców; z tych dziewięciu na ścięcie, pośród których zamieszczonym został książe Adam Jerzy Czartoryski „z łaski carskiej" a 249 na powieszenie. Za cara Aleksandra II. liczba ofiar bez porównania się zwiększyła. Obliczono dokładnie (jest spis nazwisk pomordowanych), iż w ciągu 1863 — 1864 roku rozstrzelano przeszło trzy tysiące a powieszono s i e d e mset czterdzieści osób ; razem przeszło cztery tysiące zamordowanych z całą paradą, przy trąbach, bębnach, przy czytaniu carskich ukazów. Tu oczywiście nie zaliczają się ofiary poległe na ulicach, kobiety i dzieci, ani ci co poginęli powolną śmiercią w więzieniach, na etapach, pod pałkami na wygnaniu. Tych nikt nie zliczy. Dzieci różnego stanu i płci (za Aleksandra II) wywieziono z ziem polskich siedemnaście tysięcy. Przesiedlono gmin włościańskich całych z Litwy, ze Żmudzi, z Kurlandji, z Inflant, z Białej Rusi, z Podlasia sposobem przymusowym, całemi gromadami, na Sybir, na Kaukaz, do odległych gubernji carstwa, nad Kaspijskie morze (o ile można dociec z urzędowych rozporządzeń) sześćset dwadzieścia pięć, a pojedyńczych gospodarzy wiejskich i jednodworców, z różnych miejscowości dopiero wymienionych prowincji, przeszło trzynaście tysięcy rodzin. Za Aleksandra III przymusowe przesiedlanie polskich włościan w głąb carstwa zwiększyło się w sposób przechodzący wszelkie wyobrażenie.

Obliczono, iż od czasu opieki carów nad ziemiami polskiemi do śmierci Aleksandra II. rząd moskiewski wysłał na Sybir i do katorgi (nie zaliczając w to Kaukazu i wygnania w głąb innych gubernji carstwa) mieszkańców Polski klas różnych, przeszło miljon siedemset tysięcy osób, jako "politycznych przestępców".

Te wszystkie środki pastwienia się wydały się rządowi carskiemu i narodowi moskiewskiemu, pod panowaniem Aleksandra III za zbyt łagodne, nie wystarczające dla wyniszczenia wszystkich Polaków i katolicyzmu ze szczętem. Postanowiono wytępić ludność Polski wszelkiemi sposobami, głosząc przed światem, za pomocą niezliczonej ilości założonych w tym celu, lub za granicą przekupionych dzienników, tudzież za pomocą najbezczelniejszycli kłamstw w poważnych niby dziełach historycznych, że do postępowania takiego zmuszonym jest rząd przez „niepoprawnych anarchistów i rewolucjonistów polskich, spiskujących zawsze a zakłócających spokój w całej Europie".

Powyżej wymienione liczby i fakta dowodzą jaki cynizm połączony z wściekłym szałem kierował historykami krakowskimi , którzy wszystkie nieszczęścia Polski przypisywali demokratom.

Dziś, nie jest to już żadną tajemnicą, że pisarze i publicyści w Petersburgu, w Moskwie i t. d. nauczyli się pisać O dawnej Polsce i dzisiejszych Polakach, od ojca historycznej szkoły krakowskiej Szujskiego, zarówno jak od jego uczniów. Tajemnicę tę wydał profesor petersburski Karejew, zachwycający się dziełem M. Bobrzyńskiego: „Dzieje Polski w zarysie".***)

Te wszystkie dzieła historyków i publicystów krakowskich z grona Stańczyków są gangreną w narodzie naszym.

*) Wszyscy ci oczywiście są uczniami, zwolennikami Pawia Popiela, profesorów Walewskiego, Szujskiego, Bobrzyńskiego, księdza Kalinki, księga Stagraczyńskiego, którego wyznanie wiary widzieliśmy wyżej i całej tej ciżby pismaków, do których można zastosować wiersz Zyg. Krasińskiego: „Nie znam na was hańby słowa".

**) Wyrażenie jenerała Mirosławskiego.

***) Patrz: "Nowy zwrot w historiografii, polskiej" prof. Karejewa — " Wilenskij Wiestnik", — „Wiestnik Jewropy", — „Nowoje Wremia" - a szczególnie: "Polskij miatież" profesoraBriancewa i "Rossja i Jewropa". Ostatnie wymienione tu dzieło napisał N. J. Danilewskij, prawdopodobnie Rusin zmoskalony. Petersburg, wyd. 4. R.1889

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej