Sadok Baracz

PAMIĄTKI BUCZACKIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZWÓJ MIASTA.

DZIEDZICE MIASTA.

KOŚCIÓŁ.

DOMINIKANIE.

BAZYLIJANIE.

CERKIEW ŚWIĘTEGO MIKOŁAJA.

CERKIEW POKROWY.

CERKIEW NARODZENIA MATKI NAJŚWIĘTSZEJ.

CERKIEW ŚWIĘTEGO MICHAŁA.

SZPITAL POWSZECHNY.

STATYSTYKA.

DODATKI.

A.

B.

C.

D.

E.

F.

PAMIĄTKI BUCZACKIE

Barącz Sadok

ROZWÓJ MIASTA.

Na kresach Podola i Rusi czerwonej jarowa dolina leząca na posadzie skalistej, którą rzeka Strypa szparko płynąca na dwie części przedziela, należała do tych czarujących piękności, które kapryśna przyroda tak bogato uposażyła. Te bory posępne, te zdroje przeźroczyste, te wyżyny lasem okryte, te bujne pastwiska, ta święta potęga darów Bożych obficie rozsypanych, silnemi ogniwy sprzęgnąć mogła dusze Sławian szukających swobody i bezpieczeństwa życia.

To tedy powabne ustronie, tyle uroku do koła rzucające, zapewne od lesistej buczyny, Buczaczem przezwane, od najdawniejszych lat było zamieszkałe. Jakoż w roku 1260 występuje głośne, juz imię w dziejach ojczystych walecznej rodziny Buczackich herbu Abdank, którzy piersiami swemi Ruś i Podole przed najazdem dzikich ciemięzców zasłaniali, gdyż to był szlak tatarski, a jako pasterzom stad owiec przeciwko chitrym, a żarłocznym wilkom ostrożnym być trzeba; tak ruskich i podolskich krajów rycerstwu, gotowość na odpór zalecaną była.1)

To też Buczaccy zbudowali zamek obronny jako strażnicę pomyślnego rozwoju miasta. Tu też zbierały się drużyny rycerskie i święty ogień miłości ziemi ojczystej między sobą wzniecały. Na odgłos trwogi nieprzyjacielskiej, z tej przedziwnej kotliny, jak gdyby z pod ziemi wymykały się hufce zbrojne na dzielnych koniach, a były to konie na całą Polskę sławne. Miały one niepospolitą wziętość, gdy z dumą na nich wskazywano: patrzcie! oto koń ze stadniny Buczackich. Kiedy zaś młodzież chrobra w różnych kierunkach Polski z wrogiem ojczyzny ścierała się, starsi pracując w domu, korzyści z ziemi i z lasu wyciągali, a nawet na liczne swe zdroje baczną zwracali uwagę; z rzeki wydobywali piasek z okruszynami złota, które to zajęcie zbyt uciążliwe i nieopłacające się, później zaniechali.1)

W tej atoli żmudnej pracy, krzepiła ich żywa wiara na katolicyzmie oparta, w której z synowskiem zaufaniem żyjąc, potomstwo swe jak pisklęta w bezpiecznem gniazdeczku zostające wychowywali. Z tego to szlachetnego gniazda wychodzi około roku 1332 Hanka Buczacka i oddaje rękę Piotrowi Gastoldowi najznakomitszemu w tej epoce z Panów litewskich, który posiadając wielkie zaufanie xięcia Olgierda, rządził jako Namiestnik w Litwie. Hoża Krasawica, staje się orędowniczką katolicyzmu na Litwie. Urodą i wzorową pobożnością, rozbraja upor ciemnoty pogańskiej.2). Ażeby zaś tę chwalebną bogomyślność utwierdzić w zagrodach miasta, wiekiem nadwątlony kościół w roku 1370 Michał Buczacki zrestaurował i funduszem odpowiednym zaopatrzył. W roku 1401 bracia Michał i Teodoryk Buczaccy bliżej określili fundusze kościoła, a około roku 1480 Dawid Buczacki Wojewoda podolski, wznosi ołtarz w kościele i altarystę funduje w tym celu. żeby rodzinę Buczackich wspierał swemi modłami.3). Właśnie wtedy świetna Buczackich gwiazda dobiegała już kresu niezmiennego, ostatni bowiem potomek obrawszy stan duchowny, na biskupstwie płockiem życie zakończył. Pozostała siostra jego rodzona Katarzyna, oddała rękę wraz z dziedzictwem Buczacza Janowi Tworowskiemu herbu Pilawa Wojewodzie podolskiemu, którego synów, głos powszechny Buczackimi mianował, z czego też urośli Buczaccy Pilawitowie.4).

Po śmierci Jana Tworowskiego, wdowa pani Katarzyna przypomina się względom Króla polskiego, żeby dochody miasta łaską swą pomnożyć raczył. Wspaniałomyślny Zygmunt August wynagradzając zasługi Buczackich w r. 1558 zaprowadza w Buczaczu jarmarki w dniu św. Prokopa i św. Jędrzeja, targi zaś we czwartek.5). Tym sposobem mieszczanie wyniesieni do rzędu miast handlowych, mogli śmiało rozwijać przemysł krajowy, a tem samem zabezpieczyć pomyślność bytu materjalnego. Ale w miarę jak rosła zamożność miasta, szerzyło się, też kacerstwo kalwińskie za przewodnictwem Mikołaja Buczackiego starosty Barskiego, którego zły przykład znachodził sojuszników ochoczych do rozkrzewienia zgubnych dla katolicyzmu zasad. Kościół został zprofanowany i brzydkość spustoszenia okazała się w murach świątyni, w której kwitnęła niegdyś bogobojność ojców pobożnych. Jan Krzysztof Buczacki dzielny syn Mikołaja przejęty prawdami wiary rzymsko-katolickiej, na chwilę odwrócił okrutny cios zadany katolicyzmowi i oczyścił kościoł z kacerstwa kalwinizmu. Lecz niestety śmierć sprzątnęła go w samej sile wieku, a siostra jego Katarzyna oddawszy rękę Jędrzejowi Potockiemu kasztelanowi Kamienieckiemu, podobnież kacerskim jadem napojonemu, wniesła dziedzictwo Buczacza w Dom zkąd inąd sławy niepospolitej. Skażenie religijne wstrzymane zostało związkiem małżeńskim pobożnej Anny córki Jędrzeja Potockiego z wielce czcigodnym Stanisławem Golskim Wojewodą ruskim, który przez krótki czas rządził w Buczaczu, gdyż w roku 1612 przeniósł się do wieczności.6).

Od rodziny Golskich przeszedł zarząd miasta stale do Stefana Potockiego Wojewody bracławskiego, który z żoną swoją Maryą Mohylanką obrz. gr. posiadającą wiele szlachetnych przymiotów, nie mało dobrego świadczył miastu Dotąd jeszcze przechowuje się w żywej pamięci wdzięcznej potomności imię Mohylanki, którą powszechnie Domną nazywają. Jej przyznają, wybudowanie zamku nad miastem i uposażenie cerkwi miejskich. Zostawiła też dzielną dziatwę, która piórem i szablą dobrze zasłużyła się ojczyźnie. Najmłodszy z nich Jan, mężnie wytrzymał w roku 1648 oblężenie Buczacza przez Kozaków, którzy widząc trudność zdobycia warownego miejsca, odstąpili popaliwszy włości okoliczne.7). Zwrócił też uwagę na zachowanie się religijne w mieście, zwłaszcza że szyzma grecka szerzeć się już poczęła. Z tego powodu okazywał wielkie niezadowolenie i do środków represyjnych zabierał się. Czem przerażeni Czerncy nieuniccy, porzucili cerkiew i monaster, i wynieśli się do Żyznomirza, który to monaster Marya Mohylanka panną będąc, częstemi zasilała jałmużnami.8). Na ich miejsce, sprowadził pan Wojewodzic bracławski w roku 1652 Dominikanów, żeby pomnażając chwalę Boską, zakorzeniony kąkol wypleniali. Ale Dominikanie, lubo gorliwi w swem powołaniu, przy szczupłych niezmiernie funduszach nie mogli rozwinąć takiej działalności, któraby skutecznie szerzącemu się zepsuciu zaradzić mogła ; przeto kara Pana Boga wślad idąca za przeniewierstwem, spadla na miasto i jej mieszkańców. Bóg w swej sprawiedliwości nieskalanej uzbroił hordy Turków, by mieczem i ogniem dokonali wyrok na odstępców słusznie wydany. Buczacz do szczętu zrujnowano! 9).

Po abdykacji bowiem króla Jana Kazimirza, zgromadzone Stany w roku 1GG9 obrały xięcia Michała Wiśniowieckiego królem polskim. Ze łzami w oczach, wypraszał się  Elekt od tej godności, ale go prawie gwałtem ukoronowano. Wkrótce ukazały się braki tych przymiotów, któremi Majestat królewski ma być ozdobiony. Nieprzyjażni rzucili kość niezgody i rozpoczęli osłabiać rządy Rzeczypospolitej. A jako niezgoda domowa, sprowadza zawsze nieproszonego pośrednika; tak też i Polska nieszczęśliwa nierządem i usterkami ciągle miotana, obudziła chciwość Turków, którzy już w roku 1671 wielkich domagali się ustępstw z uszczerbkiem królestwa polskiego połączonych. W roku zaś następnym 1672 rozzuchwalony Sułtan Mahomet IV na czele trzechkroć sto tysięcznej armii wyruszył ze Stambułu i Adryanopola, a połączywszy się z stotysięcznem wojskiem liana tatarskiego, obydwóch Wojewodów mołdawskich i Piotra Doroszenka, z działami i niezmiernym przyborem wojennym Kamieniec miasto Podolskie najwarowniejsze i przedmurze całej Polski przez kapitulacyą niestety dnia 27. sierpnia z wróżbą dla siebie najlepszego powodzenia opanował. Zkąd też liczne zagony rozpuściwszy w prawo i w lewo po obszernej krainie polskiej, sam głównym gościńcem od Husiatyna do Lwowa zdążał. W Tudorowie wypoczywał, a postrzegłszy niewielką forteczkę w Budzanowie, takową mimochodem zburzyć postanowił. Jakoż równo ze świtem przypuszcza szturm do forteczki. Ale chłop strzela, a Pan Bóg kule nosi. Szczupła garstka oblężonych pod dowództwem dzielnego Tomasza Łużeckiego brata Karola Stanisława Łużeckiego herbu Lubicz Kasztelana podlaskiego mężny odpór stawia. Dwa dni grają działa, dwa dni grube kule tłuką mury, trupy tureckie walają się do koła forteczki, którą dnia dopiero trzeciego po wysileniu wszelkich środków obrony opanowawszy, na oblężonych pociski nieubłaganej swej zemsty wywarł.10).

Turcy odnieśli wprawdzie zwycięztwo, ale widok trzystu walecznych obrońców mocno ich przeraził. Sułtana zaś Mahometa niepojęta opanowała trwoga. Na samo wspomnienie; że bitne jego wojsko nie mogło dać rady tak  małej garstce oblężonych, zawstydził się, zmiękł i upokorzył się do tego stopnia, iż lubo Buczacz bez wielkiego natężenia zajął, jednak przez posłów wolał położyć koniec tej wojnie, niżeli niepewną onej drogą postępując, niebezpieczne zbierać wawrzyny w Polscze. Wyprawieni pełnomocnicy króla Michała: Jan Franciszek Lubowicki kasztelan Wołyński, Gabryel Silnicki kasztelan Czernichowski i Jan Szumowski podskarbi nadworny koronny, zawarli dnia 18. października traktat pod warunkami: osiedli w Polscze Tatarowie Lipkowce, będą mieli wolność powrócenia do Krymu z rodzinami i dobytkiem; Kamieniec z województwem Podolskiem w ręku tureckim pozostanie, z wolnem atoli wyjściem załogi polskiej przy uprowadzeniu rodzin i dóbr ruchomych; Ukraina oddana będzie Kozakom pod zwierzchnictwem Porty zostającym; załogi polskie ustąpią z Białejcerkwi i innych twierdz Ukrainy; Polska obowiązuje się co rok 22000 czerwonych złotych na 5 listopada, począwszy od r. n. Porcie wypłacać ; dawne między obu państwami zawarte układy i traktaty mają być i nadal zachowane. Zastrzeżono wolne na Podolu wykonywanie obrządków religijnych i nietykalność kościołów, szlachcie zaś posiadanie majątków i ciągnienie dochodów, z obowiązkiem składania część onych Sułtanowi; wszystkim oprócz poddanych, którzyby się chcieli wynieść z majątkiem ruchomym, dozwala się dwa miesiące czasu. W oddzielnem piśmie, zaręczyli ciż pełnomocnicy w imieniu Króla i Rzeczypospolitej wypłacić 75000 talarów pozostałego okupu Lwowa w razie, gdyby tego miasto w przeciągu sześciu miesięcy nieuiściło.11).

Stanęła tedy pamiętna w dziejach Polski, ale zelżywa ugoda Buczacka z gwałtownej potrzeby zawarta. Na sejmie atoli 1673 roku tyle dokazał Jan Sobieski Hetman wielki koronny, że haniebny ten pokój, jako bez zezwolenia Stanów zawarty, uznano za nieważny i wojnę odnowić postanowiono; jego zaś zwycięstwo pod Chocimem to sprawiło, iż artykuł względem haraczu nieprzyszedł do skutku. Z kórego to powodu, Turcy rozjątrzeni mocą oręża, całą Ukrainę zajęli. Buczacz i wiele innych miast na Kusi zniszczyli w roku 1676. Powiadają, że wojska tureckie rozłożone były w Buczaczu w półkole xiężyca. Centrum było na folwarkach Puszkarach, lewe skrzydło opierało się o klasztor Dominikański, prawe skrzydło sięgało przez Strypę na górę Fedora. Z Puszkar zaczęli dawać ognia do zamkowej ściany. Załoga nieustraszona odpowiadała dziarsko, przez co mnogo Turków zginęło. Widząc, że ztej strony niemogli nic poradzić, zostawili Puszkary, a rozpoczęli ogień od Fedora. Lecz i tu nic nie zrobili, gdyż załoga, co było zepsute, zaraz naprawiała. W końcu, jak głoszą przez zdradę pewnej niewiasty, czy też przez dogodne położenie zrobili wyłom w murze i dostali się do zamku. Lubo odsiecz nadeszła, jednak zamek upadł, załogę wyrznięto, Avyjąwszy tych, którzy tajemnym podziemnym wychodem zdołali się wyratować. Odsiecz podobnież poddała się Turkom, a wtedy mury i wały wiele ucierpiały i same miasto zniszczone zostało.12).

Mamy z tego czasu ciekawy obraz miasta, który francuz Dalerac dworzanin króla Sobieskiego w swoich pamiętnikach przedstawia mówiąc: Miasto Buczacz, leży w głębi kraju, nad rzeką Strypą, która je przerzyna na

Zamek dziedzica, zbudowany z kamienia, o kilku wysokich piątrach i nader grubych, a silnych murach, wznosi się nad miastem u szczytu pochyłej góry. Dziedziniec zamkowy, ozdobiony rzędem galeryi i wielą innemi przyborami architektury, zamyka w sobie prześliczną fontannę, bijącą zdrojami nadzwyczajnie zimnej i czystej wody. Samo położenie zamku, byłoby zachwycające, bo wzgórze, na którem rozpiera sio budowa, jest dość wysokie i z trzech stron strome i skaliste, wszakże nad jednem z skrzydeł zamku, wznosi się jeszcze wyższa o wiele góra, a ta psuje wszelką symetryę. Do tego w stronie od wiazdu północnego, po za wązką doliną naprzeciw zamku, piętrzy się inna góra wysoka, na której stoi murowana cerkiew ruska. Gdyby w tem miejscu ustawiono bateryę, stałaby się ona zgubną zarówno zamkowi jak i miastu samemu, ile że ostatnie ma tylko baszty ku swojej obronie, a warowność zamku ogranicza się na kilka okopów pokrytych kamieniem.

Do koła miasta, po jednej i drugiej stronie wzgórz, mianowicie po za górą zamkową znajdują się liczne ogrody z mnóstwem źródeł. Chłopi budowali sobie na wzór dawnych Sarmatów chaty i mieszkania tuż przed bramami miasta i pod armatami zamku. W samem mieście, wystawionem ciągle na napady pohańców, mieszkają tylko Żydzi i kilku Polaków. Składa się ono z zniszczonych i na poły popalonych budynków, tudzież z kilku karczem drewnianych pokrytych słomą. Środkiem miasta płynie strumyczek, poruszający dwa, czy trzy młyny. Buczacz był niegdyś bardzo znacznem i obronnem miastem, i wydawał się tak ważnem stanowiskiem strategicznem, ze dzisiejszy sułtan Mahomet IV po zajęciu Kamieńca w roku 1672 w własnej osobie nadciągnął ku oblężeniu.

Buczacz należy do posiadłości domu Potockich. Kiedy Sułtan rozparł się pod miastem, przebywała w zamku sama tylko pani z drobnemi dziećmi. Ani zamek, ani miasto nie mogły skutecznego oporu stawić najezdcom. Miasto uległo po bardzo krótkiej obronie, zamek poddała Sułtanowi sama dziedziczka, za co dość zaszczytnego obejścia doznała od zwycięzcy. Mahomet nie był tak dzikim, aby mu miały być obce zwyczaje cywilizacji. Zażądał z własnego popędu widzieć dzieci pani Potockiej, z któremi się czule popieścił. Dręczona trwogą matka ofiarowała mu bogate klejnoty. Sułtan nieprzyjął daru; lękając się jednak, aby odmówienia niepoczytano za wzgardę, wziął z podziękowaniem klejnoty od matki, a własną ręką darował je napowrót jednemu z dzieci.

Tradycja ta tkwi jeszcze w pamięci, a dzieci te, dziś już mężowie, bawią na dworze królewskim, i wysokie tam piastują urzędy. Jeden z synów jest wielkim łowczym koronnym. W roku 1672 zburzyli Turcy tylko jedną część miasta i zamku buczackiego, a dopiero w roku 1676 t. j. w roku bitwy i pokoju żurawińskiego, dokonane zostało dzieło zniszczenia, i to w tak srogi sposób, iż z murów i baszt pozostały jeszcze gruzy, a z budynków prawie żaden nie uszedł całkowitej ruiny. O ćwierć mili od miasta, stał na małem wzgórzu wśród rozległej równiny drugi zamek w pobliżu lasu (Podzamcze). Nie uniknął i ten zagłady, i jest dzisiaj na poły zawalonym i zupełnie opustoszałym budynkiem.13).

Daleko weselszą postać przybrało miasto, gdy w roku. 1687 sam król Sobieski z żoną swoją śliczną Marysienką i całym dworem zawitał. Tu składał rady wojenne względem sposobu zdobywania Kamieńca podolskiego. Tu otrzymawszy dwóch zwiastunów pomyślnych o szczęśliwem powodzeniu Wenetów w Morei i pogromieniu Turków na Węgrzech przez xięcia Lotaryngii, kazał odspiewać uroczyście: ''te Deum'', naczelne zaś dowództwo w celu odzyskania Kamieńca poruczył królewiczowi Jakóbowi, przez co naraził sobie Hetmanów, gdyż wyprawa wcale nieudała się podobno z nienawiści tychże wodzów, aby królewicz Jakób zdobyciem twierdzy nie wsławił się,14). Dwór królewski nic nie zrobiwszy dla miasta, opuścił Buczacz, który pod dziedzictwem Stefana Potockiego łowczego koronnego miał się podnieść z gruzów swoich. Dziedzic młody wielkie tu miał zadanie. To też z całym zapałem starał się przez rękodzieła i handel wzniecić ruch w mieście, a zachęcając mieszkańców do skutecznego zajęcia się, torował im drogę do zabezpieczenia bytu materyalnego. Przywileje miasta odnowił, i do budowania domów według sił swoich przyczynił się. Bóg go też za tę staranność podwyższył do godności Strażnika wielkiego koronnego. W r. 1699 oddali mu pokłon Izraelici prosząc o prawo miejskie, których proźby wysłuchawszy, wydał im przywilej następujący:

Stefan na Potoku i Buczaczu Potocki Strażnik wielki koronny, Trembowelski, Kaniowski etc. etc. Starosta. Wiadomo o tym czynię, komu wiedzieć będzie nalezało, ponieważ per desolationem hosticam zbór żydowski miasta Buczacza dóbr moich dziedzicznych mając opisane prawa, wolności swoje od Jaśnie Wielmożnych niegdy Panów antecesorów moich, one per praenominatam calamitatem utracili, teraz im one renowując, osadzać i osiadać w pomienionych dobrach moich pozwalam mieszkanie w temże mieście, wolne handlów swoich zwykłych zażywanie i rzemiosła podług przemysłu ich pożywienia obmyślewania. Którym to żydom najprzód daję słobodę na lat dwanaście, tak, że żadnej powinności ani zamkowi, ani miastu oddawać nie będą, aż do wyjścia łat dwunastu, a po wyjściu pomienionej słobody, ta ich powinność będzie: oddawać po talaru bitemu, a od tylnych domów i pół domów pół bitego talara. Tymże żydom według dawnego prawa drogę wolną między kościelnym, a proboszczowskim murem do szkoły ich murowanej dawno nad Strypą pozwalam.15) Którą to szkołę, jako zdawna przodkowie ich kosztem swoim zmurowali własnym, tak ją niniejszem prawem mojem wiecznemi czasy do używania konfirmuję, także i okopisko za miastem murowane in sua circumferentia do tejże przydaję szkoły, pozwalając jeszcze na pewną potrzebę ich okopisko tego gruntu na łokci przyłączyć dziesięć i przymurować. Na tymże okopisku budynek wystawić dla mieszkania według zwyczaju ich pozwalam, i człowieka tam osadzić, który in genere od wszelkich podatków i należytości wolny być ma. Ci żydzi od wszelkiego prawa i jurysdykcyi miejskiej, wolni być mają. Tak wszelkie małe i wielkie występki przedemną tylko, a w niebytności mojej przed Namiestnikiem mego zamku Buczackiego pociągani być mają i tam każdemu na się skarzącemu odpowiadać powinni będą ad instar praw i przywilejów miastom J. K. Msci nadanych. A te jeżeliby w niebytności mojej dekretem Namiestnika mego byli obciążeni, appelacyi do nas takowym bronić nie będzie powinien, duchowne także prawo według potrzeby i sprawy niebronne im być powinno. Nadto ci żydzi Buczaccy wolnemi być mają od wszelkich robót, których mieszczanie do zamku i folwarku odprawiać zwykli. Także od bicia wieprzów na potrzebę zamkową rzeznicy wolni będą, których tylko ta powinność będzie, aby na każdy rok z nich każdy oddawał po kamieniułoju, i bydło bił do zamku, ile tego będzie potrzeba. Podstarościemu zaś memu Buczackiemu na tydzień dawać będą powinni z nich każdy mięsa śrót łopatkowego. Targ tygodniowy, nie ma im być na sobotę przekładany. Takze w sobotę na żadną skargę odpowiadać nie będą powinni, i do więzienia zimnego excepto jawnego kryminału, albo złodziejstwa, nie mają być wsadzeni. Do egzekucji miejskich, do których generaliter miasto należeć będzie, dla rachunku składania, żyd jeden starszy na to obrany zasiadać ma, od których kontrybucyi trzy domy uwalniam: jeden szpitalny, drugi Rabinów, trzeci kantorski. Wolno też pomienionym będzie żydom Buczackim u mieszczan chrześcijan domy kupować browary, słodownie budować, piwa warzyć, gorzałkę kurzyć, miody sycić, od czego po wyjściu specyfikowanej słobody, powinność ich taka będzie; aby każdy według dawnego zwyczaju, jako przed tem bywało, od beczki miodu praśnego, u której będzie konew dziesięć, dał złotych sześć, od waru piwa, z kotłem złotych ośm, od rogowsczyzny także wolni będą, aż do expiracyi słobody, rogowsczyznę jako inni poddani powinni, dawać będą. Rzeczy wszystkie, wolno im kupować będzie, tak wielkie, jako i małe handle prowadzić; w kupowaniu zaś, aby ani chrześcijanin żydowi, ani żyd chrześcijaninowi przeszkody nie czynił. Na takich naznaczam winę grzywień dziesięć. Waruję oraz i to, aby żydzi trzech rzeczy kupować nie ważyli się: krwawego, mokrego i kościelnego. De cettero wszystkiego dla handlu używać mogą. Czasu zaś trwogi dla nieprzyjaciela koronnego, w zamkowej obronie być mają. Te tedy punkta i kondyrye opisane wyżej, aby tem większego waloru były, ręką moją przy zwykłej pieczęci podpisuję. Datta w Buczaczu Anno 1699 dnia 20 maja. Stefan Potocki S. W. Kor.16).

Bacząc zaś nato, że miasto z powodu licznych bardzo zdrojów nastręczało sposobność do wyprawienia skór wszelkiego rodzaju, a tem samem do zatrudnienia mnóstwo rąk w dostarczeniu obuwia potrzebnego; przezorny Dziedzic obdarzył dwa cechy szewskie: większy i mniejszy, przywilejami następującemi: Stefan na Potoku i Buczaczu Potocki Strażnik wielki koronny. Ponieważ przez inkursije nieprzyjacielskie stracił prawo od Antecessorów moich nadane cech szewski Buczacki, tedy restaurując one i do dawnego zwyczajnego według ich rzemiosła stosując się prawa, do wiadomości donoszę Urzędowi memu zamkowemu, jako i miejskiemu wujtowskiemu, iż tak mieć chcę i tak postanawiam i stwierdzam, aby cech szewski w mieście mojem dziedzicznem Buczaczu miał jak najwięcej majstrów rzemiosła szewskiego, którzy mają z między siebie obrać dla porządku cechowego dwóch cechmistrzów: pierwszego polaka, a drugiego rusina Pana Boga się bojących, prawdę kochających, aby w bojaźni żyjąc chwałę Boską pomnażali, a występnych przykazaniu Bożemu surowo karali. Ciż tedy cechmistrze według zwyczaju swego rzemiosła mają mieć skrzynkę, prodyspozytora swego prawa i cechowych rejestrów, w który mają wpisywać i wyzwalać swoich chłopców. A powinni miewać schadzki co dwie, a dwie niedzieli i o swem dobrem pospolitem radzić, odkładając z nich każdy do skrzynki po groszu, bez żadnej rekryminacji po trzeźwu, a nie po pianemu. A cechmistrz powinien mieć zawsze klucz przy sobie od skrzynki cechowej i co rok przed bracią swego cechu obadwa z cechmistrzem starszym mają czynić rachunek z dochodów i z rozchodów cechowych. A ktoby w tym cechu był nieposłusznym, za obesłaniem cechy od cechmistrzów nie chciał na wzgardę stawać, mają go wziąść gwałtem i ukarać onego półkamieniem wosku, a któryby przyszedł pijany do cechu i hałas poczynił, lub porwawszy się zbrojną ręką na cechmistrzów, albo któregokolwiek w tym cechu ranił, tedy takowego, ma cech podać do sądu miejskiego, a urząd ma karać onego grzywnami według występku, a za tę winę, dać powinien do cechu kamień wosku i piwa beczkę za nieuszanowanie tego prawa, a obrażonemu bratu ma uczciwość publice w cechu przywrócić i przeprosić z ukontentowaniem. Item jeśliby w tem jeden drugiemu zadał jaką nieuczciwość, albo bękarctwo, albo niewyzwolenie; to tedy temu, co zadano, ma być złożone rzemiosło dotąd, póki się z tego nie wywiedzie, a ten coby zadał a nie wywiódł ma być podan do sądu wójtowskiego burmistrzowskiego, który urząd ma wziąć winne grzywien dziesięć, a za kłam cechowi wosku pół kamienia i obrażonemu bratu sławę i uczciwość publice w cechu przywrócić i przeprosić z ukontentowaniem jego i cechu wszystkiego beczkę piwa, a na chwałę Boską kamień wosku dać powinien. ltem w tymże cechu, mają tego dojrzeć cechmistrze, aby każdy rzemiosła tego dobrej był sławy, a z prawego małżeństwa spłodzony i wyzwolony, ażeby każdy miał listy wyzwolenia swego, a nie mający świadectwa godnego, tak i majster, jak i czeladnik takowy ma być oddalon od cechu. Majstrowie gdy przyjmą chłopców na wyuczenie rzemiosła swego, nie mają ich więcej trzymać nad niedziel dwie, a potem w cechu mają onych wpisać i wyjednać, a przy wpisaniu majstrowi mają za nich dać wosku funt jeden i groszy ośmnaście wstępnego, a kontentacyi cechowi piwa ceber, a po determinowanych latach, mają ciż majstrowie uczniów swoich w cechu wyzwalać, kontentując cechowych braci beczką piwa i dwiema funty wosku na chwałę Boską, a sami wyzwolency mają płacić cechmistrzowi za przypowiadanie obyczajów i zapisania ich do protokołu po groszy 24. Także w tym cechu jeśliby po zmarłym mężu żona miała się zostać wdową, tedy cechmistrze nie mają bronić jej trzymać czeladnika do rzemiosła dla wyżywienia tej wdowy i jej dziatek, którą jeśliby czeladnik za żonę sobie pojął, ma być wolny od jednania cechu, tylko miejsce ma opłukać, także i synowie w tym cechu po swych rodzicach pod takową kondycyą zostawać mają; córki jednak, jeśliby wydane były za mężów tego cechu, tedy tylko ich mężowie pół cechy jednać mają, a pół cechy za córkami iść powinno. Ktokolwiek obcy by przybywszy majster tu do Buczacza, ma się u cechmistrza zgłosić i do skrzynki dać złotych 30, a wrok i niedziel 6 ten nowy majster ma temu cechowi sprawić kolacyę, gdyby się nie chciał podjąć sprawić kolacyę z oddaniem kamienia wosku i choć nie od razu złotych 3G ma być wykluczon. Na obronę miasta, ma dać rusznicę, prochu dwa funty i ołowiu funt. I tem ten cech szewski z tem prawem obowiązany w niedzielę i święto mszy swiętej słuchać i sami i czeladź ich polacy to w kościele, a jeśli rusini to w cerkwi, a niebędących cechmistrze karać mają funtem wosku, dla którego dozoru, aby deputowani byli z cechu młodsi także do zapalenia i do gaszenia świec cechowych, które cech dawać powinien po jednej parze do kościoła farskiego, a po jednej do cerkwi; to jest, na Boża narodzenie, na Wielkanoc, do których świec, mają się przykładać i czeladź, jako na nich cech może uchwalić wedle liczby onych, jak ich jest wiele. I tem tenże cech szewski jest obowiązany stawać z czeladzią na processję solenńą i Bożego Ciała, aż do oktawy z świecami bywać, a nie będących, mają karać cechmistrze funtem wosku za każdą niebytność. I tem ten cech szewski eliberując z mąk czyścowych dusze zmarłych, ma czynić św. msze 4 razy do roku, tak w kościele farnym Buczackim, jako i w cerkwi św. Mikołaja. Na każde suchedni, które się odprawują w post wielki, o św. Trójcy, o św, Tomaszu przed Bożem Narodzeniem, na których to mszach ten cech ma się modlić za te zmarłych dusze, za które mszy św. kapłani i kantory po groszy dwanaście otrzymają. Któryby brat cechu tego, nie był na mszy, za winę dać powinien funt wosku. I tem jeśliby tego cechu majster, czeladnik, lub chłopiec zachorował, a nie miał się sam czem wiktować, tedy ten cech ze skrzynki chorego onego prowidować powinien i jeśliby pomarł, tedy kosztem cechowym ma być pochowany według chrześcijańskiego obrządku. I tem jeśliby tego cechu żądano na pogrzeb jakiego szlachcica, albo mieszczana, tedy powinien cech ciało tego zmarłego do grobu odprowadzić według obrządku chrześcijańskiego. A ktoby z tego cechu, na pogrzebie, się nie jawił, winy funt wosku podpada. I tem partacze, co po wsiach rzemiosło robią i szkody temu cechowi czynią, tedy ten cech szewski Buczacki winien wszystkich do tego prawa pociągnąć, któryby w dobrach moich Buczackich znajdować się mogli. I tem podczas jarmarku od przyjeżdżających szewców postronnych, szydłowe ma ten cech brać od nich według dawnego zwyczaju. I tem w tym cechu szewskim powinna być chorągiew i bęben, ażeby każdy miał szewc rusznicę, kule i proch do obrony uchowaj Boże nieprzyjaciela. I tem jeśliby który majster miał odmówić czeladnika, lub chłopca, od którego majstra, takowy powinien zapłacić funt wosku. Cechu tego czeladź, tu do Buczacza zkądkolwiek przywędrująca ma się pytać do starszego cechmistrza, który ma podać majstra czeladnikowi wędrownemu. Wędrowni ujednawszy u swoich majstrów robotę na rok, albo na pół roku, nie mają próżnować, tylko w poniedziałek, który z dawnych lat dla nich pozwolony na zarobek swój, a nie dla hultajstwa. A jeśliby z nich który krom poniedziałku hultaił się i nie robił dwa, albo trzy dni, tedy mu za cały tydzień majster ma nie płacić. Które to prawo podaję do rządu poddanym moim, a cechmistrzowi miasta primario Pawłowi Rozmaryńskiemu, a drugiemu Pawłowi Czekanowskiemu rel. gr. na co się własną podpisuję ręką. Datt. w Buczaczu r. 1703 dnia 15 Maja. Stefan Potocki S. K.17).

We trzy miesięcy później otrzymał cech szewski mniejszy przywilej następujący: Stefan na Potoku i Buczaczu Potocki Strażnik wielki koronny Starosta Trębowelski etc. Z woli i rozkazania mego, nadaję to prawo moje na nowo po inkursjach nieprzyjacielskich, aby według starodawnych praw i zwyczajów, wszyscy bracia cechu rzemiosła szewskiego w mieście Buczaczu mieszkający, według punktów prawa tego, tak się sprawowali, nad które sobie nic więcej nie powinni pozwalać. Ja tedy będąc panem i dziedzicem miasta Buczacza, chcąc im pożytki należące do cechu szewskiego potwierdzić i umocnić, jako i sami powinni tego słusznie przestrzegać i opatrywać. Opatrując tedy stateczność i mocne już, a pewne postanowienie rzemiosła szewskiego do przyszłej pewności jak sporządzając postanawiam Magistrów słusznych i podufałych dwadzieścia cztery, którzy powinni będą mieć co dwie niedzieli Cugant. Ci mają dać każdy z nich po groszu do skrzynki. Powinni zaś, a osobliwie kupcy, kramarze i Omijanie, jako też żydzi podczas jarmarku tutejszego, powinni także do cechu tego rzemieślniczego szewskiego oddać sztychowe. Ci zaś, którzy sprzedają chodaki i skóry bykowe, powinni będą powinność należytą do cechu szewskiego z postronnych miast, jako i ze wsiów skór różnych bądź małych, bądź wielkich jakichkolwiek by bydląt były na rynku i wyraźnie w mieście Buczaczu żaden się nie ważył kupować, wyjąwszy tylko tych, którzy są obywatelami i mieszkają w mieście Buczaczu. Partacze zaś, którzy robią po wsiach o milę jedną, będą powinni oddawać do cechu powinność należną. Z tego tedy prowentu powinni bracia tegoż rzemiosła dawać na chwałę Boską do kościoła farnego, jako też i do cerkwi Bożej pod tytułem św. Mikołaja świece; to jest na Boże Narodzenie polskie i ruskie po parę świc, na Wielkanoc, jako też na Zielone Świątki po parze świc. Ciż bracia na Boże Ciało powinni być począwszy od pierwszego nieszporu, przez całą oktawę na mszach świętych i processjach każdy z nich mając w rękach swoich świcę zapaloną bracką. A któryby z tych braci na tych obrzędach kościelnych nie byli, kładziemy na nich winy wosku funtów dwa nieopustnej. A któryby z tych brat miał w drogę odjechać nieopowiedziawszy się cechmistrzowi, takąż winę powinien mieć. Na mszach świętych żałobnych za bracią i siostry w cechu, wszyscy bracia i siostry na każdej suchedni powinni być. A kiedykolwiek z ordynansu Boskiego, brata, albo siostrę Pan Bóg ze świata zniesie; tedy wszyscy powinni na pogrzebie być i ostatnią usługę oddać. Do tego całun bracia powinni swój mieć. Za te tedy msze, które się odprawować będą za Braci i Siostry Xiędzu złoty jeden, i temu, który będzie spiewał szkolnemu na każdą ćwierć czasu, będą dawać po groszy dwanaście. A któryby kolwiek brat nie był na tych mszach św. tedy powinni być karani w cechu, którzyby też to byli nieposłusznymi w cechu, powinni być karani winą wosku do kościoła funtów trzy, do cerkwi miejskiej funtów trzy i winą braci, jakoteż i niezasiedzieć powinien. Cechmistrz starszy, powinien być obrany od Braci, starszy polak; cechmistrz młodszy greckiej religii. Skrzynka z prawem powinna być u starszego cechmistrza, a klucz u młodszego. W święta uroczyste doroczne, któryby z braci ważył się robić, takowy ma być karany winą wosku funtów trzy. Któryby brat bratu miał odmawiać czeladnika, a dowiedziawszy się bracia, na takiego kładziemy winę wosku funtów trzy, i wieżą siedzieć nieopustnie. A czeladnikowi starym obyczajem.

Któryby zaś brat, brata podkupował w towarze, powinien dać wosku funtów trzy do cechu. U któregoby brata był chłopiec do nauki; tedy ma dać do cechu wosku funtów dwa i złoty jeden. Od wyzwolenia złoty jeden. Który zaś magister, będzie miał chłopca do nauki, powinien go panom Cechmistrzom w tydzień opowiedzieć, a we dwie niedziele będzie takowy winien dać wosku funtów trzy. Jeżeliby kiedy brat bratu lżył nie uczciwie, a tego nie dokazał; tedy powinien obwiniony brat, dać wosku funtów trzy i mizerję całą odbywać, a któryby brat, brata podsiadał. że mu się dobro zrobi, któryby brat do tego cechu miał wstępować złotych dziesięć powinien dać i kolacyę. A uchowaj Boże inkursyi nieprzyjacielskiej, wszyscy majstrowie tegoż cechu powinni tedy mieć strzelbo dobrą, funtów dwa prochu, kul ołowianych czterdzieści, także chorągiew i bęben. Datum w Buczaczu 16 Augusta 1703 Stefan Potocki S. K.18)

Z tego też czasu mamy w aktach sądowych buczackich zapisaną wielce ciekawą intercyzę żydowska, którą dla pamiątki w całej osnowie podaję : Pamięć świadectwa, które działo się przed nami świadkami niżej podpisanemi dnia niżej wyrażonego. Iż przyszedłszy do nas Chaim Gabryel syn Pejsacha Trębowelskiego, a obywatela Buczackiego i mówił do nas: ta żona moja Liba córka Jolia tutejszego jak była panną, a teraz żoną moją tedy przy ślubie zapis jej posażny podług zwyczaju Mojżeszu i Izraelitów uczyniłem, a teraz wynalazłszy jej przychylność, i chcę jej podwyższyć nad posag pierwszy, na który tego utwierdzenie gdy świadkowie umocnili pod poły daniem, (prawo Kabolat-Kinion, czyli Suder), zapisaliśmy jej zapis posażny oprócz posagu pierwszego. Powiedział nam, abyśmy podług sensu pierwszego posażnego zapisu, iż Chaim Gabryel Pejsałtowicz powiedział do tej Panny:

Liba córko Ilko Leyb bądź mi za żonę podług konstytucji Mojżesza izraelitów, a ja starać się będę, żebym cię karmił i odziewał podług zwyczajów żydowskich, którzy starać się powinni karmić i odziewać swoje żony i dam ci posag panieński, który należy ci podług dziesięciora przykazania w srebrze Złotych polskich dwieście, wyżywienie i odzienie i wszelkie potrzeby twoje, jako też i pomieszkanie przyzwoite, na co przystała ta Liba panna wspomniona. Wniosek zaś swój co wniosła z domu ojca swego w srebrze, złocie, w klejnotach, sukniach i innych potrzebach domowych i co do pościeli należy, to wszystko przyjął: Chaim Gabriel za sto Złotych, co in summa wynosi 200 Złotych fain silber. A teraz chce tenże Chaim Gabriel podwyższyć i podwyższył jej jeszcze ze swego tyle, ażeby wyniosło ze wszystkiem to jest pościel pierwszy z przybyłym pierwszym i teraźniejszym na sumę Złotych polsk. Sześćset siedmdziesiąt prócz 200 Złp. i klejnotów, które do niego wniosła i oprócz wszelkich sukien i klejnotów do jej osoby należących, które teraz ma i na potem, co jej mąż sprawi i osobliwie cała pościel, która do jej należy osoby i tak powiedział tenże wspomniony Chaim Gabryel: o bezpieczności zapisu posagu tego wniesionego, i jej przybyłego i teraźniejszego, to wszystko wziąłem na siebie i sukcessorów moich po mnie pozostałych zapłacić z wszelkich majątków moich teraz mających i potem byłych ruchomych i nie ruchomych wyż wspomniony posag zabezpieczając tak pierwszy przybyły, jak i teraźniejszy na sukniach moich nawet własnych do używania codziennego wiecznemi czasy i ten zapis posażny trwały ma być i umocniony jak najtwardszem pismem posażnych zwyczajów Izraelickich, który ten zapis podług konstytucyi Rabinów naszych najprzedniejszych, kassując zaś wszelkie podobieństwa, manifesta jak się każe pod czas rozprawy małżeństwa. Takowe zlecenia odebraliśmy od Chaima wspomnionego Gabryela dla żony jego córki Icka Leybowicza Liby na te wszystkie wyż wyrażone sposoby stwierdzam połę dając kaszerną dla jego należącą. Co dla wiary wagi podpisujemy dnia wtorkowego 20 miesiąca Tamusa roku 5545 podług hebrejskiego kalendarza i podług kalendarza polskiego 1705 dnia 20 augusta w Buczaczu Herszko Kraw Rabin buczacki. Kiwa Podhajecki duchowny.

W celu ułatwienia rozwoju przemysłu miejskiego, roztropny dziedzic wydał prawo powszechne dla wszystkich rzemieślników następującej osnowy: Stefan na Potoku i Buczaczu Potocki Strażnik wielki koronny. Wiadomo czynię tym skryptem moim, panom Administratorom, panom Gubernatorom, tudzież Wójtóm, Burmistrzóm i różnej kondycyi rzemieślnikom. Iż ja sposobiąc to miasto w rzemieślnika mego dziedzicznego Buczackiego, tedy dla konserwacji onych, podaję im to prawo, do którego prawa mają być przychilni; kowale, stolarze, złotnicy, miecznicy, grzebienicy, snycyrze, kotlarze, siedlarze, szychtyrzy, slusarze, blachownicy, stelmachy, bednarze, kołodzieje, słodwirze, konwisarze, do którego prawa fundatorem jest pierwszym kowal, Jędrzej Siemiankowicz przybrawszy do siebie dwóch kowalów: Daniela Kozika i Jędrzeja Kołduna. Gdy tedy dla pomnożenia Sławy Bożej ten się cech funduje; zaczem poddani moi pod tem prawem zostający, wszyscy rzemieślnicy każdy według swego rzemiosła na potrzeb moją, czynię te układy; przedto dla porządku swego cechu, mają sobie obrać cechmistrza pierwszego polaka, a drugiego młodszego rusina, którzy według zwyczaju swego mają mieć skrzynkę, prodyspozytora swego, prawa i protokołu, w który mają zapisywać chłopców do nauki przyjmujące, jako i wyzwalające. Naprzód ten cech tego cechmistrza powinni miewać schadzki we dwie a we dwie niedziele i powinien każdy dawać do skrzynki po groszu, a co ćwierć roku suchedni po groszy sześć dać każdy powinien. Przy tych tedy schadzkach, mają wszystkie o dobrem pospolitem radzić bez żadnego tumultu i hałasu, po trzeźwu, a nie po pijanemu. A ktoby się takowy najdował, żeby po pianu do cechu przyszedłszy, hałas uczynił, abo się porwał na cechmistrza, lub ranił którego w tym cechu, albo głowę, lub brodę wyrwał, tedy takowego ma cech podać do sądu miejskiego, a urząd ma karać onego grzywnami według występku, a za tę winę dać powinien do cechu kamień wosku i piwa beczkę za nieuszanowanie tego prawa i obrażonego brata przeprosić i upojednać. Item jeżeli co temu jeden drugiemu miał zawdać bękarstwo, albo niewyzwoleństwo, albo jaką inną nieuczciwość; tedy temu, co zadano ma być złożone rzemiosło dotąd, póki się z tego niewywiedzie, a ten, coby nadał, a niedowiódł, ma być podan do sądu miejskiego, a urząd miejski ma wziąć winę grzywien 10, a temu co niedowiódł, powinien w cechu publice przywrócić sławę i uczciwość z ukontentowaniem jego i cechu wszystkiego beczkę piwa, a na chwałę Boską kamień wosku dać powinen. Item w tymże cechu mają tego dojrzeć cechmistrze, aby każdy miał listy, abo świadectwo godnych ludzi, jeżeli z prawego małżeństwa ten spłodzony i gdzie wyzwolony tak majster, jako i czeladnik, a niemający, przynajmniej świadka, takowy ma być od cechu oddalon. I tak w tym cechu majstrowie, gdy przyjmują chłopców na wyuczenie rzemiosła, nie mają ich dalej trzymać nad niedziel dwie, a potym w cechu mają wpisać i ujednać, a przy wpisaniu majstrowie mają dać wosku funt jeden i wstępnego groszy 12 a kontentacyi cechowi piwa ceber, a po determinowanych latach, mają ciż majstrowie uczniów swoich w cechu wyzwalać, kontentując cechowych braci beczką piwa i dwiema funty wosku na chwałę Boską, a sami wyzwoleńcy mają płacić cechmistrzowi za przypowiadanie obyczajów i zapisania ich do protokołu po groszy 24. Także w tym cechu, jeżeliby po zmarłym m§żu, żona która majstra miałaby się zostać wdową, tedy cechmistrze niemają bronić jej trzymać czeladnika do rzemiosła dla wyżywienia tej wdowy i jej dziatek, którą jeśliby czeladnik za żonę sobie pojął, ma być wolny od jednania cechu, tylko miejsce ma opłukać, także i synowie w tym cechu po swych rodzicach pod takową kondycyą zostawać mają. Córki jednak, jeżeliby wydane były za mężów tegoż cechu, tedy tylko ich mężowie pół cechy jednać mają, a pół cechy za córkami iść powinno. I tem jeżeliby się trafił jaki postronny majster na mieszkanie do Buczacza, a do tego cechu należący, ma się opowiedzieć temu cechowi, aby miał pozwolenie rzemiosła robić do niedziel dwóch, a po tym ma prosić cechmistrza o obesłanie cechy, aby się zeszli wszyscy bracia, którym pokazać ma listy swego urodzenia i wyzwolenia, a potym ma wyliczyć wstępnego do skrzynki cechowej Złotych 37, a bracia tego cechu, mają mu naznaczyć frysztu niedziel G do sprawienia sobie kolacyi jak najporządniejszą według zwyczaju, jak się wszędzie po miastach znajduje, a jeśliby niemógł kolacji sprawiać, to pieniędzmi gotowemi ma ten cech pojednać, wyliczywszy choć nierazem Złotych 30. Jednak na obronę miasta ma dać do cechu rusznicę, prochu dwa funty i ołowiu dwa funty, a na chwalę Boską, kamień wosku. I tem wszyscy rzemieślnicy pod tym zostający cechu majstrowie, żeby mszy świętej słuchali, i więc ma to być dwóch młodszych z cechu deputowanych do zapalenia i gaszenia świec w kościele, w Greków w cerkwi, tego powinni doglądać, a nie będących na nabożeństwach majstrowie i czeladzi mają karać cechmistrzowie każdego funtem wosku. I tem wszyscy tego cechu in genere obowiązani zostają stawać przy chorągwi, albo też z strzelbą na solenną procesję Wielkanocną i Bożego Ciała, jednak per octavam na msza. i na nieszpor po dwóch z świecami z tego cechu stawać mają, pod surowem karaniem i każdy cechowy na niej być powinien. Według uznania cechmistrzów, który mają mieć na dobrej pamięci, aby świc parę dawali do kościoła i do cerkwi na Wielkanoc, Boże Ciało, i Boże Narodzenie. Item cechmistrze tego cechu, mają wszystkich pobudzać do ubłagania Majestatu Boskiego za zmarłych dusze czynić w kościele przy mszy świętej obligacye żałując onych więcej modlitwami, ale i jałmużnami swemi, co' rok chodząc nabożnie trzy razy koło trumny na to wystawionej; a ktoby niebył na tych egzekwiach, tedy za winę ma dać wosku dwa funty. Item jeśliby w tym cechu, majster, czeladnik, lub chłopiec zachorował, a nie miałby się czem wiktować, tedy ze skrzynki cechowej, mają chorego prowidować, jeśliby pomarł, mają go cechowym pochować według chrześcijańskiego obrządku kosztem. Item jeżeliby tego cechu żądano na pogrzeb szlachcica, albo też mieszczanina ; tedy wszyscy mają się stawić i do grobu ciało zaprowadzić, a ktoby niebył, winy funt wosku podpada, chibaby go choroba, albo niebytność domowa exkuzowała, jednak żona tam być powinna. Item wtym cechu wszyscy mają mieć takową między sobą miłość, aby jeden, od drugiego nieodmawiał chłopca, czyli czeladnika, a ktoby to uczynił, dwiema funty wosku karanym być ma. Naostatek cechmistrze tego cechu, mają tego doglądać, aby niemieli żadnej przeszkody od partaczów, co po dworach, albo wsiach rzemiosło robią, przeszkodę czynią, których mają zabierać w kluczu Buczackim, jeżeliby nie byli przychilni temu cechowi, także i ci, co na jarmarek przyjeżdżają, mają się według zwyczaju cechmistrzom opowiadać i należytość oddać powinni. Ale podczas targów, niemają czynić temu cechowi przeszkodę, zaczyni ci zwyż pomienieni rzemieślnicy i poddani mają te punkta w tem prawie opisane, tak na potomne czasy w obserwacji swojej mieć, które dla pewnego waloru ręką własną podpisując pieczęć przycisnąć nakazałem. W Buczaczu Roku Pańskiego 1706 dnia 8 listopada Stefan Potocki S. w. k.19).

Później w roku 1712 sprowadził z Litwy Bazylijanów w celu szerzenia oświaty między duchowieństwem świeckiem obrządku ruskiego. W roku zaś 1723 nadał miastu prawo następujące: Stefan na Potoku i Buczaczu Potocki Wojewoda Bełzki. Wiadomo czynię komu o tem teraz i na potym wiedzieć będzie należało. Iż ja za pomocą Boga w Trójcy świętej jedynego osadziwszy miasto moje Buczacz po zrujnowaniu nieprzyjaciela koronnego jakoby de nova radice, a chcąc aby między temiż mieszczanami przezemnie osadzonemi był jako najlepszy porządek, takowe onym prawo moje podaję, i takowe postanowienie czynię. Iż lubo toż miasto moje ma dawne prawo jeszcze przed inkursją nieprzyjacielską od Antecessorów moich nadane, w którem są opisane wszystkie powinności mieszczan Buczackich, które nie żebym miał kassować, ale i owszem i ratyfikuję, a niepretendując żadnych pańszczyzn, robocizn, które w dawnem prawie są opisane. Ale za toż samo jako to za roczny podatek za pańszczyzny, drogowe podwody i inne powinności, aby każdego roku dawali do skarbu mojego po dwieście talarów bitych które na dwie raty płacić mają. Szarwarki zaś do młynów, które są w mieście i w murze i do naprawienia dróg w mieście i do tamy odbywać mają razem z Górą.20). Pod tem tedy prawem, a teraz odemnie danym, mają zostawać wszyscy rzemieślnicy, handlownicy nietylko w mieście, albo na przedmieściu będące różnego rzemiosła i handlu, ale i ci, co na Gawrońcu i jurydykach kościelnych znajdować się mogą, którzyby różne rzemiosła i handle na mieście prowadzili. Ci wszyscy do miasta należeć mają i powinności miastu oddawać powinni. Także i szarwarki do młynów miejskich i żaden niema być wolny od podatku miejskiego tylko Wójt i Pisarz miejski. Żaden rzemieślnik niepowinien nikomu robić bez zapłaty, tylko na potrzebę moją własną. I to za rozporządzeniem wójtowskiem, żeby żadnemu nie była wtem krzywda, aby jeden miał więcej robić, a drugi mniej. Rybacy, którzy się bawią łowieniem ryb, aby na piątek i sobotę pod czas bytności Pańskiej wiecie dawali ryb Strypnych do kuchni Pańskiej, kiedy mogą dostać. Ciż mieszczanie, rzemieślnicy i przedmieszczanie mają się sądzić prawem miejskiem u Wójta i urzędu miejskiego i onym mają być posłuszni, i wszelkie sprawy, choćby i gościnne, w urzędzie miejskim mają być agitowane. Appellacya jednak wolna ukrywdzonemu do zwierzchności zamkowej, lub samego Pana dziedzicznego. Winny grzywny, które ze sądu miejskiego będą naznaczone, a słuszne, te powinni będą do skarbu mojego oddawać, i tego ma Wójt przestrzegać, aby każde sprawy aktualnie w xięgi miejskie były wpisywane. Każdy Wójt od samego dziedzica ma być podany miastu. Burmistrzów zaś i Przysiężnych i inne osoby urzędowe, mieszczanie z pośrodku siebie obierać mają. Na które obieranie powinna bywać elekcya każdego roku na Zielone święta. Tenże urząd miejski, osobliwie Wójt mają tego przestrzegać, aby każde handle porządnie stały na swoich miejscach. Ciż mieszczanie i przedmieszczanie powinni mieć wartę placową na mieście; dwóch od chrześcijan, a dwóch od kahału, a to dla ostrożności miasta. Do tegoż urzędu należą wszyscy wrotni i sługa miejski, któremi Wójt ma derygować, a nie kto inny. Pola, zapusty, pasieczne miejskie, sianożęci, folwarki, które z dawnych lat należeli do miasta, te wszystkie aby i teraz należały i należeć mają. Jarmarczne do urzędu od przyjeżdzających pozwalam brać, tak jak po innych miastach biorą. Które to prawo teraz odemnie dane, chcę aby we wszystkiem było trwałe i nienaruszone, do czego sukcesorów moich obliguję, a dla lepszej wiary, wagi i waloru, przy zwykłej pieczęci ręką własną podpisuję. Działo się to w Buczaczu dnia 12 sierpnia Roku Tysiącznego siedmsetnego dwudziestego i trzeciego (1723) Stefan Potocki W. B. Joanna z Sieniawskich Potocka W. B.21).

Ciekawą też mamy taryfę, według której jarmarczną płacono daninę do Arędy :

1. Od wołu każdego idącego luzem, albo goniącego do zgonu, bierali po groszy 3 i na żołnierza po szelągu jednym. Od wołu zaś idącego w ciężarze, jako to w mażach z solą, ze zbożem i z różnemi towarami, od pary wołów gr. 8 od czterech gr. 12. od sześciu gr. 15. Od koni tak też równie bierali, jako i od wołów.

2. A gdy zaś kto przyprowadził lot dla sprzedania w mieście, takowy dawał do arędy targowego od wołów pary złoty jeden gr. 8. od wołów czterech, albo sześciu Złotych dwa. Gdy zaś ciż sami kupowali zboże dla nasypania maż, od korca każdego płacili po gr. 5. Od zboża zaś, gdy kto przyprowadził do miasta dla przedania o mil trzy, tedy od takowego nic nie brali. Jeżeli zaś kto przyprowadził o mil cztery, albo pięć i dalej, tedy płacił do arędy od fury gr. 15.

3. Kupiec zaś takowy, który do miasta dla sprzedaży przyprowadził sukna, materję, cukry i różne bakalie tedy gdy sprzedał na złotych 100 płacił do arędy od pierwszego sto złotych gr. 15, od drugiego zaś sta, po półósma grosza, i tak per consequens aż do tysiąca i dalej równie płacili.

4. Od gorzałki, gdy który z obywatelów Buczackich na stronie kupował i do miasta przyprowadzał, dawał składnego do arędy od kufy złotych 9. Gdy zaś też sarnę gorzałkę przedawał markietanom, tedy płacił do arędy od każdej konwi po gr. 15 i te mu zł. 9, które jeżeli przódy zapłacił potrącone bywały w tych pieniądzach. Gdy zaś . nie markietanom, ale innym kupcom przedawał tę gorzałkę, tedy tylko płacił od konwi gorzałki po gr. 6. czopowego. Pretendują arędarze podług kontraktu od kotła gorzałczanego, co gorzałkę pędzą po złot. 175. Ci zaś, co kotłów nie mają od spustu po złotych 3 gr. 15 płacą.

5. Od miodów zaś praśnych, których jak powiadają, że przedtem nigdy półbeczkami nieprzywożono do miasta dla sprzedania, ale owszem jeżeli zkąd dla skupienia kto z kupców przyjechał, kupował tu ukogo w mieście, tedy płacił do arędy od półbeczka miodu po złotemu jednemu. Od sycenia zaś miodu, kto sycił z mieszczan, płacił po złotych dwa od konwi czopowej.

6. Od słodu zaś dwóch kłód, ktoby warzył piwo, płacił do arędy zł. 4.

7. Od wina pretendują także arędarze czopowego od beczki po złotych 8 bez wyrażenia od jakiej beczki, o co tutaj lukta między winiarzami i arędarzami, a zaczem trzeba wyrażenia i wyraźnej decyzyi, czyli od węgierskiego równie jako i od wołoskiego brać powinny. Od wołoskiego zaś wina, lubo w kontrakcie nie jest wyrażono, biorą jednak po gr. 18 od wiadra.

8. Od śledzi zaś przyprowadzonych zkąd dla sprzedania, płacił kupiec do arędy, jeżeli sprzedał od beczki jednej po złotemu jednemu.

9. Od tiutiunów gdy bywali złożone tu u których mieszczan dla sprzedaży, a przyjechał zkąd kupiec dla kupienia tych tiutiunów, tedy płacił od fury zł. 2 gr. 15. A gdy zaś tylko kto przeprowadzał przez miasto jako to miewali ugodę z kupcami Zabłotowskiemi Gwozdzieckiemi i tam innemi, tedy płacili od fury jednej po złotemu jednemu.

10. Od wełny, jako to przedtem przyprowadzali na jarmarki, tedy ten, który przedał, płacił do arędy od fury jednej po zł, 2 gr. 15,

11 Od wosku, jak się. trafił z który z kupców, że zjechał dla skupienia, tedy płacił do arędy od fury jednej po złotych pięć, od kamienia zaś po groszy sześć.

12. Od łoju podobnież, gdy dla skupienia, który zjechał z kupców, gdy skupił, płacił od fury po złotych 2 gr. 15 od kamienia zaś po gr. 6.

13. Od żelaza podczas jarmarku sprowadzonego bierali od fury po złot. 1. gr. 15. Kiedyby zaś bez jarmarku kto przyjechał i przedawał od snopów 2 gr. 3. Równie i od takowego bierali, który ztąd z miasta nakupił na furę jedną, albo więcej, jak od tego, który na jarmark przyprowadził.

14. Od garnków Gołogurskich, gdy podczas jarmarku przywożono, bierali od fury po złotemu jednemu gr. 15 i garnków lub wielkich 6, lub małych 12.

15. Od futer, jako to kożuchów błamów przywoźnych pod czas jarmarku płacili Czapuźnicy do arędy, czyli raczej kuśnierze po zł. 1. gr. 15. Czapuźnicy zaś postronni od rogali płacili każdy z osobna po gr. 25.

16. Od kós pod czas jarmarku przywoźnych, bierali od fury po gr. 20.

17. Od dziegciu podobnież przyprowadzonego na jarmark od fury jednej płacił ten, który przyprowadził do arędy po złotych 5.

18. Od wieprzów zaś do miasta przywożonych, lub przypędzonych wyrażono w kontrakcie, iż brać niepowinni, ale dawniejsi arędarze przyznają, iż to się należy, bo dawniej ztej przyczyny skasowano było, iż rzeźnicy chrześcijanie osobną gabettę trzymali.

19. Mostowego którego tablica tylko gola zostaje, ani doczytać się nie można, jakie postanowienie było, biorą arędarze teraz od wołu luzem lub ciężarem idącego, podług dawnego zwyczaju wyżej opisanego. Od konia zaś z kupcem znacznym idącego biorą po gr. 5, a to już z mostowem z Zielonego. Od konia zaś ze zbożem, lub z solą po gr. 3. Przemytu zaś, jako sami zeznali przeszli arędarze, że ani po przedmieściach, ani po blizku kolo miasta, niebierali, chyba za miastem, już opodal w polu, kogo złapali, która przemyta, poniekąd powinna by być określona, jak sobie postąpić by mieli.

Punkta Gabełły rzeznickiej do arędy należące: a to od zarzniętej kury brali po gr. 1. równie też i od kaczki, od gęsi i indyczki gr. 2. od indyka gr 3. od cielęcia, kiedy kupił który z mieszczan na mieście, tedy płacił do arędy złoty 1 gr. 3. zaś od krowy swojej gdy zarznął, płacił gr. 161. Od bydlęcia rogowego, jako to od wołu, krowy jałowicy, gdyby było koszenie po złot. 6.. gr. 8. od trafnej zł. 3. gr. 2.2. Od tego zaś bydlęcia mającego zębów 4 złot. 3. gr. 8 gdy będzie koszerne, gdyby zaś się strafiło, tedy od takowego zł. 3. gr. 22. Od bydlęcia zaś mającego zębów dwa złot. 3. Od takiego zaś mającego rok na drugi zł. 2 gr. 26. Od rokowego Złot. 2. Od owcy i cielęcia równie jeden złoty i trzy grosze.22).

Zaprowadziwszy w mieście piękne porządki, we cztery lat później umarł Stefan Potocki, a miastem rządziła żona jego Joanna z domu Sieniawskich, aż do śmierci swojej w roku 1733 nastąpionej. Poczem objął dziedzictwo miasta młody Mikołaj Potocki starosta Kaniowski słusznie a może niesłusznie na całą Polskę osławiony. Czując w sobie silę zdrowia, mając potęgę złota w rękach, dobrał sobie złych doradzców, którzy go wdrożyli w życie hulaszcze, a tem samem rozszerzyli zepsucie w mieście, iż na powstrzymanie dowolności, trzeba było utrzymywać mistrza sprawiedliwości.23). Z tem wszystkiem, nie można mu zaprzeczyć zasług, jakie dla Buczacza położył. Był on budowniczym miasta. Potwierdził przywileje miejskie. Utrzymywał dla bezpieczeństwa własną infanterję, której nadzór miał sobie powierzony w roku 1754. Tadeusz Węgierski Major komendant Buczacki. Prochy strzelnicze, przechowywał w baszcie zamkowej na górze, a broń w cekauzie. Założył gimnazyum i wskrzesił zapał do nauk wspomożeniem młodzieży nauki chciwej. Kościoł i cerkwie, wspaniałomyślnie z ruin podźwignął, a co najważniejsza, że wybudował ratusz w stylu gotyckim z ciosowego kamienia, który jest najpiękniejszym niemal budynkiem tego rodzaju w całej Galicyi.

Ale wśród tych zabiegów nastąpiły odmiany Rządów, którym niedokoniecznie sprzyjał. Już od samego wstąpienia Stanisława Poniatowskiego na tron polski, począł myśleć o rozporządzeniu dóbr swoich. Nareszcie gdy Marya Terezya cesarzowa rakuzka i królowa węgierska objęła rządy w Galicyi i Lodomeryi 1772 roku, uczuł się być skrępowanym wszechwładztwem obcej Monarchini. Ze smutkiem spoglądał, jak dnia 3 października przechodziło wojsko; piechota z Huzarami połączona, i nocowało w jego Buczaczu, a nazajutrz wymaszerowała do Czortkowa. Dnia zaś 15 kwietnia 1773 roku, z południa wszczął się pożar za bramą jazłowiecką, czyli przedmieściu pokrowskiem, który silnym wiatrem podniecany stotrzydzieści domów pochłonął.24). Te przemiany i niepowodzenia, zraziły go do reszty; postanowił tedy wynieść się za Kordon. W tym celu niemając własnego potomstwa, zwrócił oko na dzieci Józefa Potockiego Kasztelana lwowskiego, które synowcami nazywał, a zrobiwszy testament w roku 1774, godność Starosty Kaniowskiego przeniosł na synowca Jana, i majątek między tych krewnych podzielił i wyjechał do Poczajowa na mieszkanie.25). Dnia 1 czerwca tegoż samego roku o godzinie 10-tej zrana przyszła piechota austryacka, która nazajutrz ze wschodem słońca do Brzeżan wymaszerowała. Dnia 5 czerwca przyszła znowu piechota ze Stanisławowa na konsystencyę, która dnia 1 września ku Wołoszczyźnie udała się. Dnia 1 lutego 1779 roku Jan Potocki Starosta Kaniowski przybył tu z żoną swoją, i zajął dziedzictwo Buczacza.

Niewiedzieć z jakich powodów nastąpił w roku 1786 sekwestr Buczacza, jak to świadczy dokument następujący ; Joanna Potocka Starościna Kaniowska niżej podpisana, czynię wiadomo i jawnie zeznaję, iż dobra Buczacz J. W. Jana Potockiego męża mego dziedziczne kredzie exponowane mając podane w sekwestr interymalny z mandatu trybunalskiego, a będąc przymuszoną w dobra moje Litewskie wyjechać dla interesów i niemogąc w dobrach sekwestrowi mojemu podległych być przytomną J. W. Imci Xiędzu Potockiemu Kanonikowi niniejszą plenipotencyą nadaję zupełną moc imieniem mojem czynienia rachunków z prowentów zasekwestrowanych Trybunałowi, czyli komorniczemu substytuowanemu prześwietnemu urzędowi zdawania, lub zdawanych przed tymże urzędem attento-wania, i na nie odpowiadania, tudzież explikacyi czynienia, i dobrami temi zupełnego zarządzenia, ekonomicznych oficyalistów utrzymania, lub podług potrzeby przy obrachowaniu odmienienia i oddalenia, na miejscu swojem innych plenipotentów stanowienia. Coby tedy z mocy tej plenipotencyi J. W. Imć Xsiądz Kanonik uczynił i ustanowił, to wszystko za trwałe, ważne i niewzruszone przyjąć i dotrzymać przyrzekam, oraz tę plenipotencyę przy podpisach przyjacioł, którym, a  ani ich sukcesorom nic . szkodzić niemają i zwykłej pieczęci podpisuję, oraz intabulować pozwalam. Dan w Buczaczu die 7 czerwca 1786 roku. Joanna Potocka.26).

Wtedy urzędował w mieście Magistrat składający się z czterech Urzędników, jako to czytamy w Aktach miasta: Działo się w Magistracie naszym Buczackim dnia 2 grudnia 1786 roku M. Dierzkowski prezes, Tomasz Urbański sędyk, Michał Głowacki radca, Paweł Boguniewicz burmistrz. Na utrzymanie tego urzędu, wyznaczony był grunt gromadzki 964 morgów obejmujący. Pieczęć którą stwierdzali dokumenta, wyobrażała wieżę z bramą, wśród której był herb Pilawa, a w otoku napis: Civitas Buczacz sub tutela crucis. Potem zniesiono Magistrat, a zaprowadzono Dominium, i grunta wyznaczone na utrzymanie Urzędników, wybrały się gdzieś za Magistratem.27). Równie też przeprowadzono kollokacyę wierzycieli massy krydowej Jana Potockiego i oddanie dzierzawnej possesyi Księdzu Kajetanowi Potockiemu jako wierzycielowi.

Dnia 26 maja 1790 roku zasiadłszy Urząd miejski razem z Kahałem izraelickim wydał ładne świadectwo o studentach Buczackich oskarzonych, jakoby w tumulcie okradli Moszka Berkowicza, a to na rekwizycyą sądu kryminalnego Stanisławowskiego zapytującego się: Czy był w Buczaczu kiedy jaki tumult przez studentów zrobiony i czy w czasie tego tumultu przez studentów rzeczy żydom, lub innym obywatelom nie były gwałtownie brane? Na co odpowiedzieli: My obywatele niżej podpisani wyznajemy, iż tumultu, ani buntu przez studentów w Buczaczu żadnego nieznaliśmy, ani słyszeli, osobliwie iż za życia J. W. Mikołaja Potockiego Wojewodzica nigdy ten stać się nie mógł. Dodajemy, iż za J. W. pana Jana Potockiego przed 9-ciu laty szewca Jakóba Czerwińskiego byli studenci pobili, ale to bez szkody w rzeczach uspokojono. O tumulcie tedy żadnym jak nie wiemy, tak i o kradzieży i poszkodzeniu obywatelów przez studentów niesłyszeliśmy.28).

Podobnież czytamy o chwalebnej wyrozumiałości urzędu miejskiego, gdy chodziło o wymiar sprawiedliwości i zachowanie zgody między współobywatelami miasta. Dnia bowiem 19 maja 1799 roku Kahał żydowski wniósł prośbę, żeby Izraelitów za popełnione występki niekarać cielesnie, lecz aresztem, lub grzywną, i aby kahalni byli przypuszczeni i mogli być obecni, jak jurysdykcya żyda jakiego sądzić będzie. Pod dniem 19. maja jurysdykcya odrębnem pismem zezwoliła na to. Równie też dnia 7 lipca tegoż samego roku Ksiądz Kanonik Kajetan Potocki jako dziedzic wydał pismo do arędującego Myto w mieście, żeby nad opis w kontrakcie z Dominium zawartym nie ważył się ani od soli cesarskiej, ani od wiktuałów, które dla wygody miasta dowożone bywają, żadnej płacy pobierać. Zaś od miodu, który na handel kupcy tutejsi, bądź żydzi, bądź chrześcianie kupować będą, od fury, mostowego podług taryfy zapłacić obligowani są, tudzież spaśne gdyby na tutejszych gruntach paśli.29).

Łagodne rządy wielce zacnego Księdza Kanonika przeszły po jego śmierci w roku 1814 na brata jego rodzonego Księdza Pawła Potockiego kanonika łuckiego, który znowu w roku 1818 przeniósł dziedzictwo na wnuka brata swego Dominika, przez co administracyę Buczacza, objął Marceli hrabia Potocki z powodu małoletności syna swego Adama, który został prawym dziedzicem miasta. — W roku 1831 powszechna klęska dotknęła i to miasto. Cholera po raz pierwszy srodze grasująca gdzieindziej, w Buczaczu zaś, z powodu nadzwyczaj czystego powietrza, 110 chrześijan, a przeszło 600 Izraelitów zabrała i synagoga żydowska spaliła się 30). Za niego też dnia 29 lipca 1865 roku w sobotę o godzinie pierwszej popołudniu spalił się Buczącz z powodu następującego. Na podsieniu domu zajezdnego, tuż obok cerkwi Pokrowy stałodwie fur: jedna z naftą, druga z zapałkami. Z przyczyny dotąd niewyjasnionej, nafta i zapałki zapaliły się, z czego przy wznieconym wietrze, zgorzało 220 domów w przeciągu czterech godzin, a oprócz tego, ratusz, cerkiew św. Pokrowy, monaster OO. Bazylijanów, część dachu na kościele i synagoga izraelicka, która za czasów i za pomocą Mikołaja Potockiego w środku miasta, okazale była wymurowaną. Miasto zrujnowane, wkrótce odżyło w stroju świetniejszym, a po śmierci Adama Potockiego w roku 1870 zajęli dziedzictwo miasta, Emil i Artur synowie jego, 31). najlepszym duchem ożywieni, którzy mimo wielu przeszkód ratusz zrestaurowali. Prawdziwe to cacko sztuki budowniczej w pośrodku nowego miasta z kamienia przez Mikołaja Potockiego zbudowane, przedstawia budynek czworokątny dosyć wysoki. Dołem mieściły się sklepy i kramiki żydowskie. Na pierwszym piątrze, był urząd miejski umieszczony, reszta zaś pomieszkań wynajmowała się różnym stronom. U wierzchu ściany budynku, gdzie dach poczyna się, otoczone są jak gdyby wieńcem piękną galerją. W pośrodku tejże, od zachodu jest kamienna rzeźba do trzech sążni wysoka, a  dwóch szeroka, wyrażająca herb „Pilawa". Po obu stronach herbu w równem oddaleniu umieszczono 12 posągów ślicznie rzeźbionych wyobrażających prace Herkulesa, które to figury podobno z Włoch były sprowadzone Pod herbem druga galerya z balkonem na słupach z drzwiami nad głównym Avchodem. Ku północy na ścianie jest napis z liter początkowych M. P. S. K. (Mikołaj Potocki Starosta Kaniowski). Ze środku budynku wznosi się piękna czworokątna wieża blizko 22 sążni wysoka z zegarem, który do roku 1847 swemi wdzięcznemi dzwonami godziny ogłaszał. Niżej zegara podobnież jest balkon. Bania wieży czerwono malowana miała u szczytu żelazną chorągiewkę.— Powiadają, że fundator z wielką troskliwością dozierał tej budowy, a  nawet z domu swego, aż do wieży kazał wybudować pomost, po którym posągi i rzeźby do góry wynoszono, aby każdy kawałek bez uszkodzenia przyszedł na miejsce swego przeznaczenia.

Piękny ten budynek, od dawnego czasu stał zupełnie zaniedbany i pusty, tak że każdy wędrowiec napodziwiawszy jego kształty i ozdoby, z żalem w sercu odchodził, bolejąc nad jego opuszczeniem. Nareszcie pożar ostatnią zagroził ruiną. Znaleźli się też ludzie nadzwyczaj mądrzy, którzy młotami krusząc rzeźby, zniszczenie gmachu drogocennego przyspieszyć usiłowali. Młodzi hrabiowie Potoccy przejęci szczerą dla dobra miasta życzliwością dźwignęli z upadku ten budynek dla własnego pożytku i dla  chluby kraju. Przez co zasłużyli sobie na powszechne uznanie. Oby ich Bóg wspierał w tej zacnej gorliwości o zachowanie zabytków krajowych, i dostarczył im zasobów pieniężnych do urzeczywistnienia ich szlachetnych zamiarów.

1) Paprocki Gniazdo cnoty. Niesiecki Korona polska Lwów 1728 T. I. str. 216.

O zamku wspomina Erekcya kościoła z roku 1379: adjungimus eidem ecclesiae decimasmanipulares post araturas omnium et singularum curiarum nostrarum, quae modo spectant, et in posterum quomodocumque ibi spectabunt ad castrum Buczacz. — O złocie i o koniach: Rzączyński Historia naturalis curiosa Sandomiriae 1721 pag. 45: Oppidum Buczacz vetustae, ac clarae gentis Buczaciorum, erat colonin, in ditione horum, sunt qui referant, inveniri venas auri, quae veluti ramenta scintillant in aqua rivi ex rupe altius scaturientis. Haec ab agrestibus excipiebantur, percolabantur, ac ita massa conficiendo auro reddebatur apta. Sarnicki in descriptione Poloniae. Siarczyński Galicya w Dodatku do Gazety lwowskiej 1857 11. 24 wspomina, że sławny geograf IIacquet, znalazł koło Buczacza bursztyn, o jedną, stopę głęboko leżący w marg!u wapiennym i piasku napełnionym małżami morskiemi. Baliński i Lipiński Starożytna Polska T. II str. 713. poszło przysłowie: equus Buczaciorum gregis.

2) Niesiecki Korona polska T. I. str. 216. Baliński i Lipiński Starożytna Polska Warszawa 1846. T. III. str. 129.

3) Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego Lwów 1875 T. V. str. 18 30. T. VII pag. 138.

4) Niesiecki Korona polska T. I. str. 218.

5) Baliński i Lipiński Starożytna Polska T. II. str. 712.

6) Załuski Opera omnia Pauli Comitis in aureo Potok Potocki Varsaviae 1747 pag. 324. Andreas Potocki Castellanus Camenecensis... matrimonium bis iniit... primo Sophiam Piaseciam ex qua filios quatuor et filias duas habuit... Anna quidem... Stanislao Golscio Palatino Russiae nupsit... Mulier erat sanctis iisque aureis moribus praedita... alteram duxit uxorem Catharinam Buczaciam succamerarii Podoliae ex Radivilia genitam filiam.

7) Jedyną wiadomość o tem oblężeniu, podaje Balińskiego i Lipińskiego Starożytna Polska T. II str. 713,

8) Notatki O. Modesta Hnatewicza Bazylijana: że jeho postroiła Maria Mohylanka docz. Jeremii hospodara Mołdawskoho buduczy jeszcze dywycio, posyłała pieniądze na murowanie monasteru Żyznomirskiego nie będąc jeszcze za tutejszym dziedzicem, ale na Wołoszczyźnie, a że Maria Mohylanka widała się za Potockoho Wojewodu Bracławskaho 1606.

9) Monumenta Conventuum Provinciae Russiae S. Hyacinti pag. 56. Conventus Buczaczensis fundatus est Anno Domini 1652 ab Illstrmo Joanne in Potok Potocki Palatinida Braclaviensi hearedebonorum Buczacż ad ecclesiam ritusgraeci zelo propagandi majoris cultus Divini. Jozefowicz Kronika miasta Lwowa od r. 1634 do 1690. Lwów 1854 str. 156.

10) Jaszowski Sławianin Lwów 1837 T. I. str. 162 zamieszcza opowiadanie Stanisława Przyłęckiego na Klimakterach Kochowskiego oparte.

11) Baliński Lipiński Starożytna Polska T. II str. 713. Giżycki Dzieje Królestwa polskiego Lwów 1846 str. 215 twierdzi, że tylko 20,000 czerwon. złot. Porcie ottomańskiej płacić przyrzekli. Powiadają, że Mahomet przyjmował posłów pod starą lipą. Drudzy zaś dowodzą, że na tem miejscu traktatu zawartego, zasadzono lipę, która do dni naszych, lubo jeszcze z jednym tylko konarem, gdyż drugi w roku 1852 burza powaliła, dotrwała. Wartałoby staruszkę macierzyńskiem otoczyć pielęgnowaniem.

12) Baliński i Lipiński Starożytna Polska T. II str. 714 powiada: R. 1675 powtórnie zajęli to miejsce Turcy. Józefowicz Kromka miasta Lwowa str. 369 ma rok 1676. Słowo ruskie we Lwowie wychodzące w roku 1864 i 1865 opisuje szyk wojska tureckiego w Buczaczu, lecz podaje rok 1672 co wszakże musiało być w roku 1676, bo w  tedy nastąpiło zupełne zniszczenie miasta dwie części. Według tego podziału należy jedna połowa Buczacza do Rusi czerwonej, druga zaś do Podola. Strypę bowiem poczytują za granicę między obudwoma prowincyami. Do koła miasta wznoszą się małe wzgórza, a nawet w samem mieście, znajdują się pagórki nieco mniejsze. Buczacz był niegdyś murowanym i ze wszystkich stron otoczonym czworobocznemi basztami, z których teraz pozostały tylko mury w wysokości człowieka.

13) Les Anecdotes de Pologne on Memoires secrets da Regne de Jean Sobieski z Paris 1699 T. II. pag. 228. 230. Bouchach etoit autrefois tres considerable et merita, que le Sultan Mehemet Quatrieme du jourd' huj Empereurdes Turs, vint luj meme en personne du siege de cette place apres la prise de Camienek et la meme annce qui fut celle de 1672. pag. 231 : Mehemet n'etoit pas siferoce qu'il ne connut les manieres civiles. II voulut voir les efans qu'il caressa affectueusement refusa un riche bijon que la mer voulut lui presenter... donna ensuite comme de sa mainaux enfant. Les Turcs ruinerent pour lors une partie de la Ville et du Chateau: et an l'année 1676 qui est celle du combat et de la paix de Jurafno et la derniere de cette guerre, la ils revinrent a Bouchach qu'ils acheverent de detruire...

14) Les Anecdotes de Pologne on Memoires T. II. pag. 232. Le Cour campa au dessus de la Ville dans le plaines vis-a-vis du Chateau. On jetta adroite et agauche le long des bois versles avennes du pais ennemi, quelques gros de Cavalerie pour se couvrir... pag. 269. La Cour alla camper ce la jour, quatorzieme Septembre (1687) a Gay une lieve di Jazlowiec... Sequinzieme elle repassa autra vers de Buczacz et eoucha a Perewołok. Baliński, Lipiński Starożytna Polska T. II str. 714 dodaje, że za Jakóbem Królewiczem wyruszył ojciec 26 sierpnia, ale to pomyłka, jak i to, że zamek na Podzamczu około roku 1780 był mieszkalny. Był tam jeden pokój niby cały. Józefowicz, Kronika miasta Lwowa str. 464. Gizycki, Dzieje Królestwa polskiego str. 234 o tej urazie Hetmanów wspominając mówi, że Komenda w nieobecności króla do nich należała,

15) Dziś ani śladu tej bożnicy.

16) Oryginał tego przywileju, ma być we Lwowie. Kopję, zaś, posiada Kahał Buczacki, na której dopisano: Prawo od ś. p. ojca mego Kahałowi Buczackiemu we wszystkiem aprobuję, których przy temże prawie konserwować na dalsze czasy deklaruję. Datt. w Buczaczu dnia 2 października tysiącznego siedmsetnego trzydziestego siódmego roku Mikołaj Potocki L. S. Na prośbę Kanału Buczackiego, prawo aprobuję. Datt. 3. Octobra R. 1768 w Buczaczu Pelagia Potocka L. S. In castro Haliciensi jus prasens feria quarta post Dominicam in Ramis Palmarum productum, die 26 mensis Martii Anno Domini 1777 per oblatam porrectum, susceptum et ingrossatum,

17) Oryginał na pergaminie pisany, znajduje się u cechmistrza w Buczaczu. Prawo to potwierdzone zostało: Aprobuję prawo nadane przez ś. p. Ojca mego Mikołaj Potocki S. K. Daty już trudno od. czytać.

18) Oryginał pisany na pergaminie znajduje się u cechmistrza w Buczaczu.

19) Kopia z roku 1780 legalizowana wyjęta z Aktów sądu Buczackiego. Tegoż samego dnia i roku otrzymał cech kowalski przywilej na pergaminie pisany z pieczęcią dobrze zachowaną. Treść onego jest indentyczna z przywilejem wyżej przytoczonym dla wszystkich rzemieślników, z tą tylko różnicą, że majstrowie za wpisanie uczniów w płacić mają 12 groszy, za sprawienie kolacji mają dać 30 Złp. i na obronę miasta, mają dać jeden funt ołowiu. Potwierdził ten przywilej nie wiedzieć kiedy, gdyż data już jest nieczytelna Mikołaj Potocki S. K. Oryginał zachowuje się u cechmistrza kowalskiego w Buczaczu.

20) Dzisiejsza wieś Nagorzanka.

21) Wypisano z Aktów Sądu Buczackiego z tym dodatkiem. Approbuję we wszystkiem te prawo, dane od św. p. Ojca mego miastu Buczaczowi. które dla lepszego waloru ręką własną przy zwykłej podpisuję pieczęci. Działo się w Buczaczu dnia 3 lipca 1733 r. Mikołej Potocki S. K. L. S. Pelagia Potocka. — Privilegium praesens sub tempus sequestrationis cridalis coram officio cameraliali judiciali Circuli Stanislaopoliensis ad sequestrandum tractum Buczacensem ab excelso Foro Nobilium medio decreti de dato II Martii 1786 Anno exhibiti delegata, causa verificationis Inventarii ejusdem realitatis per officium civile Buczaczense reproductumesse testor. die 18 Aprilis 1786 Anno. Victor Jastrzębiec Karassowski caes. reg. Camer. judicialis Exequens Circuli Stanislaopoliensis mp. Igrossatum 7. Januarii 1801.

22) Dokument znajduje się w Archiwum domowem Państwa Potockich w Buczaczu,

23) Obacz moje Pamiątki Jazłowieckie wydane we Lwowie 1862 str. 181 i 194.

24) Notatki ś. p. O. Modesta Hnatewicza Bazylijana własność Benedykta Płoszczańskiego.

25) Dzieci Józefa Potockiego Kasztelana lwowskiego byli najbliższemi krewnemi pana starosty Kaniowskiego, gdyż pochodziły od Pawła Potockiego Kasztelana kamienieckiego syna Stefana Potockiego Wojewody Bracławskiego, od którego i Mikołaj Potocki starosta Kaniowski pochodził.

26) Oryginał z trzema pieczęciami w czerwonym laku wyciśniętemi, znajduje się w domowem Archiwum Hrabiów Potockich w Buczaczu. Przydane są podpisy świadków: Proszony do tej plenipotencji jako świadek podpisuję się Jan Piasecki. Uproszony do tej plenipotencyi jako świadek podpisuję się Antoni Niewiorski.

27) Z notatek O. Modesta Hnatewicza umieszczonych w Słowie, czasopiśmie ruskiem z raku 1864 L. 47 i 48.

28) Wypisano z Aktów sądu w Buczaczu. Podpisali protokół; Walenty Rozmaryński, Maciej Janowczyk, Kazimirz Krzesiński, Jacenty Zajączkowski, Antoni Bazylewicz, Berysz Hofman, Ruvin Szternbaum.

29) Wyjęto z aktów sądu w Buczaczu.

30) Historia ecclesiae parochialis Buczacensis ab Anno 1819. Rękopism in folio własność kościoła w Buczaczu.

Po śmierci Adama Potockiego Buczacz był w sekwestrze, ciążyły na nim dawne i nowo zaciągnione długi. W tabuli krajowej we Lwowie, znajduje się status passivus następujący: Kajetan Potocki ubezpiecza sumę 5000 Złp. przez brata jego Pawła u Dominikanów Brodzkich wypożyczoną. Tenże w Dubnie ubezpiecza summy dla Prota Potockiego, równie też dla Felixa Barco półkownika Huzarów. Fiskus ubezpiecza summy, dla Dominikanów w Buczaczu, kościoła parafialnego, altarzysty, Bazylijanów i dla Karmelitów lwowskich, tudzież Bazylijanów żydaczowskich należące z massy Jana Potockiego. Spór o kaucye między Kajetanem Potockim kanonikiem krakowskim, a Mikołajem hr. Ostrorogiem. Marja Grabowska urodzona Potocka ubezpiecza summę. Dalej idą summy Kajetana Potockiego dla szpitalu w Stanisławowie i dla Sióstr miłosierdzia w Marjampolu. Wyrok w sprawie przechodu przez pola i mosty buczackie przez gminę Dzuryna. Paweł Potocki, zapisuje grunta Bazylijanom w Buczaczu. Testament Kajetana Potockiego z r. 1814. Pawła Potockiego z r. 1818. Dalej następują prawa i długi osób prywatnych. Kollokacya wierzycieli massy krydowej Jana Potockiego i oddanie dziedzicznej possessyi Kajetanowi Potockiemu wierzycielowi. Cessya summy Piotra Potockiego Kajetanowi Potockiemu. Przyznanie spadku po Kajetanie Potockim Pawłowi Potockiemu. Kwit sukcesorów Lonszampów, na sumę przez Kajetana Potockiego im wypłaconą. Intabulacya Pawła Potockiego. Transakcya graniczna między Pawłem Potockim, a Stanisławem Pienczykowskim, co do dóbr Buczacza, Medwedowiec i Podzameczka. Przyznanie spadku po Pawle Potockim. Adam Potocki właścicielem Buczacza. Maciej Miączyński właścicielem. Adam Potocki powtórnie właścicielem. Emil i Artur Potoccy. Prawo administracyi dóbr przez Karola xięcia Jabłonowskiego w imieniu dzieci Adama Potockiego.

31) Długosza Dzieje Polski. T. IV str. 390 392, 393, 427, 549. Starowolski Sarmatiae Bellatores Coloniae Agripinae 1631 pag. 71. semper Buczacii optimis partibus addicti et strenui defensores patriae libertatis fuere. Kronika polska Marcina Bielskiego wydanie Turowskiego str. 604.

Koniec wersji demonstracyjnej.

DZIEDZICE MIASTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOŚCIÓŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOMINIKANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BAZYLIJANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CERKIEW ŚWIĘTEGO MIKOŁAJA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CERKIEW POKROWY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CERKIEW NARODZENIA MATKI NAJŚWIĘTSZEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CERKIEW ŚWIĘTEGO MICHAŁA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZPITAL POWSZECHNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STATYSTYKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATKI.

A.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

B.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

C.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

D.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

E.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

F.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej