Józef Zajączek

PAMIETNIKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WIADOMOŚĆ O AUTORZE TEJ HISTORYI JENERALE JÓZEFIE ZAJĄCZKU.

HISTORYA POWSTANIA W ROKU 1794 PRZEZ NAOCZNEGO ŚWIADKA.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

PAMIĘTNIKI Z OŚMNASTEGO WIEKU

Józefa Zajączka pamiętnik albo historja rewolucji czyli powstanie roku 1792

Zajączek Józef

WIADOMOŚĆ O AUTORZE TEJ HISTORYI JENERALE JÓZEFIE ZAJĄCZKU.

Józef Zajączek urodził się 1 Listopada 1752 r. w Kamieńcu Podolskim z rodziców szlachetnych, lecz ubogich, i zaraz od młodości przeznaczony był do służby wojskowej, w skutek czego odbierał nauki temu zawodowi odpowiednie, a jakie niebędąc w szkole rycerskiej, mógł nabyć od zdolniejszych oficerów garnizonu twierdzy kamienieckiej. Jakoż w młodych latach wstąpił do służby wojskowej i dał się poznać Xaweremu Branickiemu hetmanowi, który go adjutantem przy swym boku mianował. Później zostawszy pułkownikiem pułku buławy, zasiadał na sejmie w r. 1786, następnie w 1788 do 92, i odznaczył się niepodległością zdania i trafnością poglądu. Gdy sejm czteroletni uchwalił był konstytucyę 3 Maja przyjętą przez cały kraj z zapałem, Europa przerażona nadużyciami rewolucyi francuzkiej, zdawała się przyklaskiwać rostropności z jaką naród polski przedsiębrał swoją reformę. Król pruski listem pisanym do Stanisława Augusta, i oficyalnemi zwierzeniami się przez swego pełnomocnika Lucchesiniego pochwalał zaszłe zmiany w Rzeczypospolitej i do wytrwania zachęcał, co sprawiło, że Polacy czuli się zabezpieczonymi w przeprowadzeniu wewnętrznych przeobrażeń, gdy nagle polityka pruska zmieniła język, a Rossya wystawiła przeciw Polsce stotysięczny korpus. Jakkolwiek siły naszego narodu były szczupłe, bo zamierzona organizacya wojska paraliżowaną była przez nieudolnych i niechętnych, wszelako przyszło do starcia. Pierwsze spotkanie się nie wypadło pomyślnie dla oręża polskiego; dopiero w cofaniu się pod Zieleńcami 18 Czerwca 1792 roku powetowano klęski poprzednie pod dowództwem Kościuszki, w którym to dniu Zajączek walczył obok tego jenerała.

Pierwsze to zwycięstwo przeszło jednak bez skutku; albowiem Stanisław August rozkazał wojsku mieć się do odwrotu. Jakoż cofało się, a przeszedłszy Bug, stawiło czoło nieprzyjacielowi zamierzającemu uskutecznić przeprawę. Dnia 17 Lipca, pod Dubienką stoczono bitwę, w której Kościuszko plac boju otrzymał; Zajączek także w niej walczył. Pomimo tych walk mogących zachwiać powodzenie rossyjskiego oręża, król truchlejący zawsze o swój stosunek z imperatorową Katarzyną, zawarł zawieszenie broni, i dnia 23 Lipca podpisał przystąpienie do Konfederacyi Targowickiej.

Od tej chwili zerwania króla z narodem spełzła nadzieja wyłamania się z pod ucisku Rossyi. Napróżno tacy mężowie jak Małachowski Stanisław, Potocki Ignacy, Kołłątaj, Mostowski zaklinali króla, by nieodstępował konstytucyi którą zaprzysiągł, trwożliwy upór nie dał się złamać, co oni widząc, postanowili ojczyznę opuścić wraz z innymi jenerałami jak: Xiążę Józef Poniatowski, Kościuszko, Zajączek i t. d. Ostatni ten wyjechał za granicę, pożegnawszy żołnierzy którym dowodził, a których potem rozdzielano na drobne garnizony, lub zmuszono do przyjęcia służby moskiewskiej.

Tymczasem pełnomocny poseł rossyjski Siwers trząsł sejmem zwołanym do Grodna w r. 1793. Kazawszy wymierzyć działa na zamek gdzie się odbywały posiedzenia sejmowe, zagroziwszy posłom konfiskatą majątków, wycisnął na nich potwierdzenie traktatu stanowiącego drugi podział Polski. Z drugiej strony Igelstrom mianowany posłem rossyjskim, i dowodzący wojskami imperatorowej w Polsce, stanął główną kwaterą w Warszawie. Naród jęczący pod takim uciskiem o jakim nie miał jeszcze wyobrażenia, zapragnął zrzucić z siebie to jarżmo, a przynajmniej ostatnim wysiłkiem dowieść, że nie mocą układów, lecz gwałtu przechodził pod panowanie zaborców. W samej też stolicy, pod czujnem okiem Rossyan, garstka ludzi odważnych zawiązała się w stowarzyszenie ku wywalczeniu niepodległości. Związek ten rozesłał ajentów swoich do różnych garnizonów wojska narodowego dla zbadania umysłów, i przekonał się, że wszystkie regimenta gotowe były rzucić się na Moskali. Na naczelnika powstania wybrano jenerała Kościuszkę przebywającego za granicą. Uwiadomieni o tej decyzyi bawiący w Dreźnie patryoci, wyprawili Zajączka, który podjął się dotrzeć do Warszawy i zbadać stan umysłów. Jakoż przebrany, przez dziesięć dni znajdował się w stolicy i słuchał raportów podawanych mu od związkowych, z których pokazało się, że wiele było zapału i słów, a bardzo mało przygotowanych środków. Dla tego Zajączek widząc przedwczesność wybuchu, a przytem bystrą czujność Rossyan, uwiadomił Kościuszkę i skłonił go, żeby dla nieposzlaki wyjechał do Włoch; sam zaś udał się do Drezna, zkąd -pośredniczył w korrespondencyi między krajem a przyszłym naczelnikiem.

Mniemając, że tym manewrem odwrócił od swych czynności uwagę wrogów, poraz drugi puścił się do Warszawy, chcąc osobiście zagrzewać związkowych; lecz król Stanisław August dowiedziawszy się o jego pobycie, miał ostrzedz ambasadę rossyjską o tak niebezpiecznym emisaryuszu. Zajączek poznał trudność swego położenia, i nadrabiając rezonem, prosił o audyencyą u Igielstroma; rozmowa była żywą aż do gwałtowności ze strony ambasadora, Zajączek przeciwnie z zimną krwią się tłumaczył, i chociaż odebrał rozkaz opuszczenia stolicy bez żadnej zwłoki, tyle jednak skorzystał z audyencyi, że się przekonał, iż Rossyanie niewiedzą nic dokładnego o czynnościach sprzysiężonych patryotów. Niewiadomość ta nie przeszkadzała Igielstromowi usuwać wszystko cokolwiek mogłoby stać się mu niebezpiecznem; i tak obawiając się Rady nieustającej zaprow [...] po pierwszym podziale Polski, zmus [...] się sama rozwiązała; oddziałów wojska polskiego acz rozproszonych, obawiał się jeszcze więcej, i już gotował rozkaz zwinięcia brygad i pułków, kiedy brygadyer Madaliński uprzedzając ten krok pierwszy podniósł sztandar powstania. Patryoci bawiący za granicą pospieszyli ze wszystkich stron, a sam Kościuszko stanąwszy w Krakowie d. 24 Marca 1794, zaprzysiągł akt powstania narodu polskiego, i naczelnym wodzem wojsk koronnych i litewskich ogłoszony został. W tydzień potem Madaliński złączył się z nim, i 4 Kwietnia było spotkanie pod Racławicami, w którem Rossyanie dowodzeni przez Tormansowa acz silniejsi liczbą, ponieśli znaczną klęskę w ludziach i działach. Zajączek miał czynny udział w tej bitwie, która zdawała się być świetną wróżbą dla całego powstania; później otrzymał polecenie udać się do ziemi Chełmskiej dla organizowania pospolitego ruszenia. Jakoż stanął tam 3 Czerwca, a 8go przyszło do walki pod Chełmem; artylerya polska kierowana przez Zajączka najwięcej się odznaczyła, bitwa jednak nie wypadła na naszą korzyść, co nietylko można przypisać słabości sił powstańczych, lecz i stracie dzielnego pułkownika Chomentowskiego; śmierć jego bowiem tak przeraziła młodych żołnierzy, że tylko z trudnością przywrócono porządek w szeregach. Zajączek doznawszy obojętności w obywatelach lubelskiego województwa, nie wspierających powstania, nie miał tam co dłużej robić, i złączył się z Kościuszką potrzebującym jego ręki i głowy. Gdy wprzód w chwili wybuchu powstania w Warszawie na dn. 18 kwietnia, zabrano papiery kancelaryi Igielstroma, znalazła się między niemi lista osób pensyonowanych przez dwór rosyjski. Głos publiczny domagał się ukarania zdrajców. Jakoż Kościuszko ustanowił komisyą śledczą, na czele której postawił Zajączka. Komisya ta między innymi winowajcami skazała była na śmierć biskupa Skarszewskiego, wyrok podano do podpisu Kościuszce, lecz on dla różnych względów zmienił go na więzienie, co tak obruszyło Zajączka, że się uwolnił od tego urzędu. Tymczasem rozpoczęło się oblężenie Warszawy przez wojska prusko - rosyjskie; Zajączek w kilkakrotnych wycieczkach poraził był nieprzyjaciela; stolica jednak coraz bardziej ściskana nieodetchnęła, aż gdy w Wielkopolsce na tyłach armii pruskiej wybuchło powstanie, i Prusacy z obawy stracenia komunikacyi, odstąpili od oblężenia. Lecz tę chwilową pomyślność struły niepokojące wiadomości nadeszłe od Brześcia Litewskiego; Kościuszko zostawiając Zajączkowi dowództwo nad wojskiem broniącem Warszawy, puścił się w pomoc korpusowi jenerała Sierakowskiego; zaledwie jednak odsunął się od Wisły, doniesiono mu, że Suwarów nadciąga i prze różne oddziały polskie. Kościuszko więc gromadzi rozproszone siły i stacza bitwę pod Maciejowicami, w której ranny dostaje się do niewoli. Wieść o tej klęsce napełniła trwogą stolicę i w tej to rospaczliwej chwili głoszono, że Zajączek łącznie z podkanclerzym Kołłątajem miał ułożyć plan zamordowania Stanisława Augusta, jego adherentów, i sześciu tysięcy jeńców rosyjskich. Była to oczywista potwarz zupełnie niezgodna z charakterem narodu, który w żadnym przypadku nie umiał znęcać się nad bezbronnymi, owszem częstokroć zbytkiem wspaniałości grzeszył. Przypuścić można, że w rozpaczliwem położeniu energiczni ci ludzie mieli zamiar zmusić króla do jakiego stanowczego kroku, żeby przynajmniej nieupaść z niesławą; lecz targać się na życie jego, i bezbronnych jeńców, nie byłoby poprawiło zdesperowanej sprawy, a dzieje skalało niepotrzebną zbrodnią. Zrzuca to z siebie Zajączek w swoich pamiętnikach i mieni być potwarzą wynalezioną przez jego nieprzyjaciół; a jabym dodał: przez Moskali i ich adherentów, którym wiele zależało na tem, aby walkę o niepodległość udać za rewolucyę i jakobinizm francuzki.

Suwarów szedł na Warszawę. Po stracie Kościuszki oddano naczelne dowództwo jenerałowi Wawrzeckiemu; Zajączek miał sobie powierzoną obronę okopów Pragi. Czwartego listopada dobrze przed świtem półki Suwarowa poszły do szturmu; o dziewiątej zrana bitwa stała się ogólną. Zajączek choć mocno ranny, na początku akcyi rzucił się na czele oddziału, co postanowił zginąć z orężem w ręku. Walczono z rozpaczą; lecz Moskale zdobywszy impetem słabe okopy, ogromem sił swoich udaremnili opór i rozpoczęli najkrwawszą rzeź na bezbronnych mieszkańcach Pragi. W liczbie piętnastu tysięcy ofiar, polegli mężni jenerałowie: Jasiński, Kossak, Grabowski; Zajączka uniesiono z pola rzezi do Warszawy, wprzód, nim Rossyanie opanowali most. Wyrzucano mu słusznie, że nieprzedsięwziął dostatecznych środków do obrony Pragi. Zapomniał przytem, że miał do czynienia z Suwarowem, który nie lubił bawić się w długie oblężenia, i nie bacząc na straty, od razu szedł do szturmu. System, jakiego wódz się ten trzymał przy braniu fortec tureckich, powinien był ostrzedz, że pod Warszawą znajdzie także swe zastosowanie. Zajączek źle widziany przez rojalistów, pomimo ciężkich ran, niemógł dłużej pozostać w stolicy i z bratem swoim, członkiem rady nieustającej, wyjechał z Warszawy, a przybywszy na szląską granicę, napisał do jenerała d'Harnoncourt główno-komenderującego w Galicyi z prośbą, aby mu nieodmówił schronienia w tej prowincyi. Za całą odpowiedź wzięto go pod straż i zaprowadzono do twierdzy Josephstadt, gdzie zostawał w więzieniu do śmierci imperatorowej Katarzyny. Paweł uwolnił Kościuszkę i innych Polaków; Austrya zrobiła toż samo z Zajączkiem i Kołłątajem siedzącym w Ołomuńcu. Zajączek nie mając po co wracać do ojczyzny, bo jej nie było, puścił się do Paryża z zamiarem wstąpienia w służbę wojskową. Przyjęto go i wyprawiono do armii włoskiej w stopniu jenerała brygady. W r. 1797 dowodził on francuzkim korpusem, który po bitwie pod Tarwis, posunął się był doliną Drawy aż ku Lincowi, w zamiarze złączenia sie z  korpusem Jouberta operującego w Tyrolu. W wyprawie do Egiptu towarzyszył Bonapartemu, i tam mianowany jenerałem dywizyi odznaczył się we wszystkich bitwach szczególniej pod Chebreis, Ramaniech, i w bitwie pod Heliopolis gdzie Kleber głównie dowodzący po odjeżdie Bonapartego, męstwu jego oddał głośne pochwały. Jenerał Menon, który po Klebrze dowodził znajdując się w trudnem położeniu, zwołał radę wojenną d. 28 sierpnia 1801 r. w celu ułożenia punktów kapitulacyi o ustąpienie Francuzów z Egiptu; na dwódziestu jenerałów składających radę, trzech tylko zaprotestowało przeciw hańbiącym punktom kapitulacyi, a tymi byli: Zajączek, Destaing i Delzons. Zawarto ją jednak i Zajączek z armią wrócił do Francyi. Niebawem użyty do czynnej służby dowodził dywizyą w obozie Bulońskim w r. 1805, a następnie w Niemczech. Po bitwie austerlickiej złożony ciężką chorobą w skutek trudów i ran dawniejszych, zmuszony był dłuższy czas pozostać w Wiedniu. Gdy zaś w r. 1806 błysła dla Polski nadzieja odzyskania jakiegoś bytu politycznego, rozproszeni tułacze ze wszystkich stron zbiegali się pod chorągwie legionów które formował Dąbrowski i Zajączek. Ostatni na czele dywizyi posłany był pod Toruń. Po bitwie pod Eyglau posunął się ku Grudziążowi, który Prusacy zamierzali bronić, gdy zaś armia francuzka skoncentrowała się po za Pasargą, odebrał rozkaz posunąć się z korpusem polskim pod Najdenburg. Traktat Tylżycki z szczątków dawnej Polski skleił księstwo warszawskie. Zajączek w tej nowo utworzonej ojczyźnie przypuszczony był do udziału w dotacyach, jakiemi Napoleon poobdarzał jenerałów francuzkich. Dostały mu się dobra Opatówek w województwie kaliskiem. Odtąd wystąpił ze służby francuzkiej, i zajął się organizacyą polskiego korpusu podzielonego na trzy dywizye, każde po dziesięć tysięcy ludzi. Naczelne dowództwo, a razem i dowództwo pierwszej dywizyi otrzymał ks. Józef Poniatowski, mający prawo do tego odznaczenia się i stanowiskiem obywatelskiem i starszeństwem. Zajączek przeznaczony na dowódzcę drugiej dywizyi, czuł się pokrzywdzonym, i ztąd powziął nienawiść do księcia; podobnież Dąbrowski dowodzący dywizyą trzecią, nie taił się z zawiścią; a tym sposobem bardzo mało było zgody między trzema dowódzcami armii polskiej.

Gdy jednak w 1809 arcyksiąże Ferdynand na czele 45cio tysięcznej armii austryackiej wtargnął był w granice księstwa warszawskiego, znikła owa niezgoda o pierszeństwo. Na odgłos wkroczenia Austryaków Dąbrowski pospieszył do Warszawy, i pod sam koniec bitwy Raszyńskiej zdążył był na plac boju; tejże nocy i on i Zajączek udali się do księcia Józefa Poniatowskiego, złożyli u progu zadawnione niesnaski; z których jedne mogły być do usprawiedliwienia, drugie nie, jak to zwykle między ludźmi bywa, i szczerze ścisnąwszy się za dłonie poddali się dowództwu księcia Józefa. Po świetnej bitwie Raszyńskiej gdzie polski żołnierz walczył jeden przeciw pięciu, Austryacy zajęli Warszawę; a wojsko polskie tymczasem rzuciło się ku Galicyi wzywając współbraci do powstania. Na kilka szczęśliwych potyczek, jedna tylko pod Jedlińskiem wypadła dla nas z niekorzyścią, a właśnie dowodził w niej Zajączek, który mimo niezaprzeczonych przymiotów dobrego i biegłego jenerała, zawsze prawie bywał pobitym. Niepowodzenie było jak by przywiązane do jego osoby. Dziełem tej dwómiesięcznej kampanii było zajęcie Lwowa i Krakowa, dwóch głównych miast Galicyi, i wyparcie wojsk arcyksięcia Ferdynanda do Morawii. Nastał traktat wiedeński przyłączający część Galicyi do księstwa warszawskiego, a z nim pokój tak niezbędny wycieńczonemu krajowi, trwający do r. 1812, w którym Napoleon wypowiedział wojnę Rossyi. Jakież; to nie obudziły się nadzieje w sercach Polaków, na myśl że ojczyzna ich w dawnych granicach przywróconą być może! Wszystko też co mogło broń nosić stanęło w szeregach. Armia polska podniesiona do 85 tysięcy żołnierza, miała się podwoić wstąpiwszy na ziemię bratniej Litwy, lecz odjęto jej całą ufność rozdzielając brygadami i dywizyami między korpusy francuzkie. Zajączek dowodził tylko dywizyą. Raniony przy zdobyciu Smoleńska, był odwieziony do Wilna, gdzie wytrzymał amputacyą nogi, a za przybyciem Rosyan, został ich jeńcem. Jako jeńca, przeprowadzono go później do Półtawy. Po traktacie paryzkim cesarz Alexander nakazał reorganizacyą wojska polskiego, i naczelne nad niem dowództwo powierzył bratu swemu W. Ks. Konstantemu. Zajączek był także powołany w stopniu jenerała piechoty. Niebawem ufność jaką wzudzał w cesarzu Alexandrze, otworzyła mu nowe pole zaszczytów; jakoż za bytności cesarza w stolicy królestwa konstytucyjnego, Zajączek mianowany został namiestnikiem Królestwa Polskiego i ozdobiony tytułem książęcym. Cały przeto kierunek administracyjny był w jego ręku; podobnie jak wojsko było w ręku W. K. Konstantego. Nominacya księcia Zajączka na tę pierwszą po panującym godność, przeszła wszelkie spodziewanie; opinia bowiem kraju naznaczała na tę. posadę księcia Adama Czartoryskiego, osobistego przyjaciela cesarza Alexandra, męża pełnego światła, wyższego charakterem, majątkiem, urodzeniem. Ody jednak W. K. Konstanty nie mógł obok siebie cierpieć żadnej wyższości, gdy za nic miał obywatelstwo, zasługi krajowe, ludzi stanu silnego przedsięwzięcia i charakteru, a cenił tylko mundur i uległość, pokrywające patryotyczne niedołęstwo, więc cesarz dogadzając jego upodobaniu, a zarazem pragnąc w oczach Polaków okazać się popularnym, wybrał człowieka obciążonego laty, na siłach fizycznych i moralnych mocno podupadłego kalekę, nie myślącego o niczem więcej, jak o udaniu się na spoczynek, dla dokończenia życia zasłużonego niegdyś i ozdobionego w zawodzie rycerskim i patryotycznymi wawrzynami. Długie nawyknienie jenerała Zajączka do subordynacyi, acz w wojsku niezbędnej', jednak w sprawach cywilnych psującej częstokroć wyobrażenie o niepodległości serca i umysłu, przytem nieznajomość interesów krajowych, ducha narodowego i opinii panującej w kraju; wszystko to były powody, dla jakowych Zajączek zdawał się być w. księciu dogodnym na pozorne reprezentowanie króla polskiego; albowiem zamierzał on przez niego za brata panować i wszystkiem w Królestwie Polskiem trząsać, zwłaszcza gdy w ręku miał siłę wojskową.

Długo wymawiał się, bardziej na umyśle, jak na pięknej i poważnej postaci zgrzybiały Zajączek od przyjęcia tak wielkiego ciężaru pracy i odpowiedzialności. Nareszcie znudzony ponętą władzy i znaczenia, a może też jako dobry w gruncie patryota spodziewający się pogodzić dobro ojczyzny z wymaganiem czasu i położenia, woli monarszej uległ, i rządy kraju w słabe wziął ręce.

Jeżeli stolica nie dała temu wyborowi żadnego poklasku, zapobieżono słusznemu sarkaniu przywodząc na pamięć rycerskie usługi Zajączka i odniesione ciężkie rany, przez co schlebiono tylko dumie wojskowej. Dla tego też, kiedy cesarz Alexander otwierał w r. 1818 sejm w Warszawie wyrzekł te słowa o księciu namiestniku: "Jeden z waszych najzasłużeńszych weteranów reprezentuje mię pośród was; osiwiały pod narodowym sztandarem, nieodstępny wspólnik waszych powodzeń i klęsk, nie przestał dawać dowodów przywiązania swego do ojczyzny. Doświadczenie zupełnie usprawiedliwiło mój wybór. "

Od tej pory Zajączek był najpowolniejszym wykonawcą rozkazów, i narzędziem widoków rossyjskich; uskarżano się na to powszechnie. Najlepiej odmalował go, podobno fiemojewski w tych słowach: "Jenerał ten słynął z nieustraszonej odwagi, co nieprzeszkadzało, żeby jego talenta wojskowe i dyplomatyczne nie były wątpliwej wartości; zdolności przyrodzone niewyrownywały męstwu na polu bitwy. Nigdy jednak nie śmiano go podejrzywać o brak patryotyzmu, a jeszcze mniej o nienawiść swobód, do których Polacy byli tak przywiązani. W wielu nawet okolicznościach dał on dowody tak exaltowanej miłości dla sprawy liberalnej, że bez przesady można go było posądzić o podzielanie pryncypiów jakobińskich; lecz dostąpiwszy władzy, o którą ambicyonował, wyniesiony na godność książęcą, uprzedzał środki przedsiębrane przeciw konstytucyjnym wolnościom, tak skwapliwie, jakby się obawiał, że nie zostanie mu dość czasu do wywiązania się z długu wdzięczności. Z natury dumny i wyniosły, został dworakiem; z zapalonego republikana zrobił się narzędziem najdespotyczniej szej woli. Za niego to zniesiono wolność prasy; bez sądu i prawa wtrącano do więzienia; nakoniec prześladowano wszyskie konstytucyjne instytucye. Pod takiemi to wróżbami zwołany był pamiętny sejm 1820 r.; i zaraz na pierwszem posiedzeniu izby poselskiej, sto siedmnaście głosów stanęło po stronie opozycyi, przeciw trzem głosom rządowym. W senacie nie mniej silną okazała się partya opozycyjna. Sejm odrzucił projekt do procedury w sprawach kryminalnych, domagając się ustanowienia sądu przysięgłych. Zgromadzenie to zmusiło ministrów do wniesienia prawa o wywłaszczeniu na rzecz publicznego użytku, za stosownem wynagrodzeniem; i obie izby przyjęły tę uchwałę. Po kilku bardzo burzliwych posiedzeniach odrzucono projekt organiczny znoszący wszelką odpowiedzialność ministrów, i zawotowano oskarżenie tych, co podpisali zaprowadzenie cenzury. Lecz izby te, rozwiązane niebawem, dopiero w pięć lat zwołane zostały, i wtedy na mocy imperatorskiego reskryptu zabroniono publicznego ogłaszania w pismach rozpraw sejmowych. "

Książę namiestnik przez lat dziesięć był niemym świadkiem, i powolnem narzędziem wszystkich tych gwałtów; nie zdarzyło się ani razu, żeby stanął w obronie rodaków; owszem do śmieci działał w widokach prześladowczego systematu; był to urzędnik, służbista, a nie namiestnik konstytucyjnego, króla.... Zgon jego przypadł na d. 28 Lipca 1826 r. W ostatnich latach przed zgonem, oddalili się od niego dawni przyjaciele i broni towarzysze było to milczące potępienie odstępcy. Dość przeczytać mowę pogrzebową miana na żałobnym obchodzie przez X. Prażmowskiego biskupa płockiego, aby odgadnąć z zimnych wyważonych słów tego prałata, jak trudną była pochwała zmarłego w obec ówczesnego stanu rzeczy. Nie wspomniawszy nic prawie o jego dawnych zasługach, wyliczył tylko czynności urzędowania: "On kierował organizacyami najwyższych magistratur, senatu, rady stanu, reprezentacyi narodowej, które pod najwyższy wyrok władzy królewskiej przesyłał. On przez ustanowienie komisyi examinacyjnéj zdatnych dla kraju urzędników zapewnił"... Dalej mówi o tem co zrobił dla podniesienia krajowego bytu: "Jemu winniśmy zaprowadzenie rękodzieł, dotąd tylko za granicą znanych; jemu pomnożenie ludności przemysłowemi cudzoziemcami; jemu wygodne gościńce w znacznéj uskutecznione części; jemu wzniesione ozdobne i liczne gmachy w stolicy, wzrost miast innych, ułatwioną komunikacyą wodną przez posunięty już daleko kanał w województwie Augustowskiém; jemu nakoniec korzyść z kopalni przez zaprowadzenie górniczego korpusu. Czujny nad wykonaniem swych rozporządzeń, nieszczędził osłabionego zdrowia, w częstych podróżach, aby wszystkim zakładom nadał wzrost zachęceniem i pochwałami. "

Tyle wszystkiego co mógł powiedzieć o księciu namiestniku jego mówca pogrzebowy — i nie było też co więcej do powiedzenia.

Zwłoki jego przeniesione do Opatówka, dóbr w Kaliskiem, które otrzymał w dotacyi od Napoleona, a gdzie założył był najpiękniejszy park i ogród. Potomstwa nie zostawił żadnego, pozostała po nim wdowa, długi czas pobierała znaczną pensyę ze skarbu królestwa polskiego. Godność zaś namiestniczą sprawował prowizorycznie Sobolewski.

Kto znał księcia namiestnika w ostatnich czasach, nigdyby ani przypuścił, żeby mógł być autorem tak gorąco patryotycznego dzieła jak: Histoire de Ia Revolution de la Pologne en 1794 par un temoin oculaire, á Paris 1797. Są to pamiętniki bardzo dokładne obejmujące epokę sejmu konstytucyjnego, Targowicy, a głównie powstania Kościuszkowskiego. Nie można jednak powiedzieć, żeby w nich propagował zasady ówczesnych Jakobinów, jakie mu niechętni przypisywali, była to tylko energia człowieka czynu, nie mogąca ścierpieć półśrodków w tak stanowczém dziele, jak wybicie się na niepodległość narodu. Jeżeli karci szlachtę, to tylko za jéj niedołęstwo, samolubstwo, i brak poświęcenia się, i to nie w ogóle, lecz miejscami; nigdy zaś nie uderza na nią z zasady niwellacyjnej równości, ani też wojuje widmem ludu przeciw stanowi historycznemu, przeciwnie chce on aby włościanin przez udział w walce o niepodległość zdobył sobie przywilej obywatela narodu. Zołnierz-powstaniec a nie ideolog, praktycznie pojmuje rzeczy; choć może na owe czasy wydawały się one zbyt nie praktyczne dla dawniejszych pojęć niemogących z tem się oswoić, aby kmieć stał w szeregu obok szlachcica, i oręż jak on nosił przy boku. Wprawdzie konstytucya 3 Maja podkopała cokolwiek te wyobrażenia, lecz w sposób bardzo nieznaczny, gdy przypuściła miasta do reprezentacyi krajowej. Dzisiaj czytając pamiętnik Zajączka wyobrażenia jego nie rażą, chyba niektóre zawistne uprzedzenia względem pewnych osób, między innymi względem księcia Józefa, który później tak pięknie dowiódł w różnych okazyach, że był zdolnym wodzem i szczerym patryotą.

Dzieło to oryginalnie we francuzkim napisane języku piórem bardzo biegłém, czerpiącém z relacyi samego Zajączka, znalazło tłómacza na język polski w Hugonie Kołłątaju, który pomnożył je kilkoma przypiskami, mającemi ważność jako pochodzącemi od osoby biorącej w powstaniu tak wielki udział. Własnoręczny tedy rękopism Kołłątajowski użytym został do niniejszego wydania, które po raz pierwszy wychodzi na widok publiczny.

Pozwoliliśmy jednak sobie zrobić niejaką zmianę, a to opuszczając na końcu akta urzędowe odnoszące się szczególniej do czasu sejmu czteroletniego, ogłoszenia konstytucyi i powstania Kościuszki. Dokumenta te wielkiej wagi dla obcych nieobeznanych wtedy z tokiem naszej sprawy, szczególniej z utworzeniem i upadkiem konstytucyi 3go maja, dziś znane są powszechnie. Natomiast starałem się je zastąpić niektóremi przypiskami odnoszącemi się tak do osób, jak do zdarzeń, aby czytelnicy powziąść mogli o nich szczegółowe i niejednostronne wyobrażenie.

Wydawca.

HISTORYA POWSTANIA W ROKU 1794 PRZEZ NAOCZNEGO ŚWIADKA.

OSTRZEŻENIE.

Byłem świadkiem opowiadanych tu wypadków. W tym krótkim ich zbiorze nie znajdzie czytelnik wielkich zdarzeń rzymskiej i greckiej historyi, ale wzruszy się bez wątpienia zgonem nieszczęśliwego narodu od sąsiadów podzielonego.

Rewolucya 1794 r. jest nadzwyczajnem zjawiskiem. Trzeba to niepospolitej śmiałości, żeby przy tak nikczemnych siłach odważyć się na walczenie z potężnemi Polskę otaczającemi mocarstwami i kusić się o wydarcie im z rąk oręża w mocy obrócenia go przeciw nim samym.

Wziąłem sobie za powinność wszystko szczerze i prawdziwie opowiedzieć, bo przekonany jestem, że pochlebstwo równie narodom jak i ludziom prywatnym szkodzi. Może zbyt wielkiego od Polaków wymagałem bohaterstwa, ale zwyczajne środki dostateczne w innych okolicznościach, w tych zbyt niedostarczającemi były, samo tylko bohaterstwo mogło Polskę zbawić.

Wyrzuty Polakom odemnie czynione spadają szczególniej na sprawujących urzędy publiczne w ciągu panowania Stanisława. Znam aż nadto, na jaki szacunek zasługuje młodzież, która dawszy dowody wysokiego światła w sejmie konstytucyjnym, odwagi w rewolucyi 1794, i najczystszego patryotyzmu w każdej okoliczności, świetne odrodzenie się Polsce obiecywała.

Niemasz Polski. Zniszczono aż do imienia naród ośm milionów mieszkańców liczący. Głębokie w tem zdarzeniu milczenie Europy jest prawdziwie gorszącem w świeżo nawet otwartych negocyaciach, żadna z umawiających się stron nie. umieściła; Polski w rachubie wynadgrodzen.

Opuszczona od wszystkich Polska musiała zginąć, należyjednak przynajmniej oddać sprawiedliwość patiyotom, którzy na własne tylko pamiętni obowiązki, byt swojej ojczyzny, ile tylko można było przedłużali.

Unieśli oni w obrane sobie zacisza chlubne świadectwo wolnego od wszelkich wyrzutów sumienia, a ożywiające ich chęci kazałyby im zapomnieć o wszelkich nieszczęściach, gdyby strata ojczyzny, której uratować nie mogli, nie była w każdej chwili umysłowi ich przytomną.

Wydając te pamiętniki, niemyśliłem o przyłączeniu zbioru pism urzędownych, lecz na przełożeniu przyjaciół, że stronnicy wszystkich partyj spotwarzyli rewolucyą polską i że świadectwo prywatnej osoby nie byłoby może dostarczającém do zatarcia opacznych wrażeń, które potwarz na niektórych umysłach zrobić mogła, osądziłem za rzecz potrzebną dla okazania prawdy umieścić na końcu tych pamiętników celniejsze pisma urzędowe z powodu rewolucyi ogłoszone. (1)

Dzieło więc niniejsze jest na dwie części podzielonem: pierwsza pod tytułem Pamiętników historycznych obejmuje opowiedzenie zaszłych zdarzeń, druga pod tytułem Zbioru pism urzędowych zawiera 24 pism ogłoszonych przez wojujące mocarstwa.

Niektóre z nich wydane są przed r. 1794, lecz jako rewolucya w roku tym zaszła, ma ścisły związek z poprzedniemi zdarzeniami, wypadło dla objaśnienia pamiętników dać poznać pisma służące za pozór do później wykonanego na ziemi polskiej gwałtu.

(1) W niniejszem wydaniu opuszczam ten zbiór pism urzędowych; raz że drukowano je wiele razy, po drugie że powstanie koiciuszkowskie uznane jest za sprawę świętą, nie potrzebującą obrony.

Przypisek wydawcy.

ROZDZIAŁ I.

Wyobrażenie dawnego rządu i sił wojskowych Polski. — Upadek tego narodu. — Podział Polski, — Obraz panowannia Stanisława Augusta.

Polska, ktora z  niepodległością sławę i wolność straciła, była znakomitem mocarstwem, tak przez obszerność granie i ludność, jako też przez kwitnące w niej nauki i sztuki. Naród, któremu niegdyś Prusy hołdowały, przed półtora wieka Rossyi ustawy przepisywał, Wiedeń oswobodził i Turków pokilkakrotnie zgromił. Szczęśliwość i poważanie, te to owoce starań mądrego rządu, były Polski udziałem, dopóki dwóch familii królowie prawem następstwa po sobie na tronie, zasiadali, lecz po wygaśnięciu familii Jagiełłów, Szlachta korzystając z okoliczności  uszczupliła prerogatywy tronu (1).

Nadana jednak od niej Polsce konstytucya,  nie mając innej fasady prócz wytargowanych swobód od każdego z wstępujących na tron królów, była tylko lepianką z niekształtnych brył, pewnego układu, porządku, ani stosunku niemająch uklejoną. Prerogatywa obierania królów samej szlachcie, służąca przeważyła na jej stronę szalę rządu całą równowagę zepsuła; odtąd włościanin został niewolnikiem, mieszczanin uciśnionym, szlachcic zaś wolność w swawolę zamienił. Ale, chociaż wszystkie sprężyny rzą, du pokruszone zostały, Polska utrzymywała się, póki jeszcze miała twierdze, zbrojownie, miasta (2) i cechującego naród ten ducha rycerskiego. Skoro zaś nierząd wszystko zniszczył, Rzplta ciągłych nieszczęść doznawała. Karol Gustaw król szwedzki chociaż niemiał tyle sił, ile ich Polska na obronę swoję wystawić mogła, przecież kraj ten zawojował. Ten jednak stan podległości nietrwał długo, a Polska zrzuciła z siebie jarzmo z pomocą, wojsk posiłkowych, które jej dom austryacki nadesłał (3); nie wspominamy tu o Francyi pokój oliwski dla niej traktującej.

Z tem wszystkiem zaślepienie Polaków do tego stopnia dochodziło, iż ani z przeciwności, ani z szę-śliwych wypadków niekorzystali. Karól XII król sewedzki nagłością zwycięztw nad Rzpltą. odniesionych dowiódł; iż korzyści poprzednika jego nie były skutkiem trafu, ale złego rządu w narodzie, z którym Karol Gustaw miał do czynienia.

Łupieztwa Szwedów dokonały wszystkiego, co było jeszcze w nieładzie bezrządowi i towarzyszącym ocalało. Miasta polskie, tak za czasów królowładztwa kwitnące, zamieniły się w kupę gruzów, a same sobie zostawione, już więcej niepowstały. Cywilizacya uczuła równie ten upadek. Sztuki i umiejętności zamiast wzrostu coraz bardziej ginęły, tak dalece że w r. 1772, tej to epoce pierwszego podziału Polski, zaledwo pierwsze ich początki całej społeczności znanemi były.

Rząd, który był tylko niezgrabną mieszaniną wad republikanckich i lennych, przywiódł kraj cały do tego stopnia ospałości i omdlenia, który bliski zgon narodów zapowiada. Szlachta polska, tak jak lud dziki nieograniczenie wolna, żyła wpośród włościan, którym w nieobyczajności wyrównywała. Tyran i niewolnik, wszystko to najwiekszem tchnęło grubiaństwem. Rzadko bardzo zgromadzała się na obrady publiczne, a królowie, mający prawo zwoływania sejmów, strzegli się ich wszelkiemi sposobami, bo każdy z tych zjazdów kończył się zwykle na odcięciu jakiej tronowi prerogatywy.

Tak więc, gdy większa część tej uprzywilejowanej klassy, przywłaszczającej sobie wyłącznie władzę ustawodawczą, bawiła się polowaniem i gospodarswem wiejskiem, intryganci z naczelnikami pierwszych familij kierowali sprawami narodu. Nieoświeceni i bez najmniejszych zasad niemogli mieć żadnego w zarządzaniu swoim wyrozumianego planu, ale tylko drobnemi i momentalnemi zatrudniali się czynnościami. Zbyt ograniczone umysły posiadając, niemieli ani zdatności, ani potrzebnej chęci do pilnego przyglądania się przeszłym zdarzeniom i zręcznego przyszłości przewidywania. Wydrzeć królowi jaką cząstkę dóbr narodowych i przywłaszczyć ją sobie, było arcydziełem ich polityki.

Życie samotne musi koniecznie przeszkadzać odkryciu się władz moralnych. Polacy wiec zbyt tylko niedokładne wyobrażenie dobra publicznego mieć mogli, a jako w wioskach swoich widzieli ojczyznę, tak ich polityka i cnoty obywatelskie nieprzechodziły granic posiadłości każdego obywatela. Ta to niewiadomość była przyczyną upor-nego ich przy wyłączaniu się od płacenia podatków obstawania. Zmniejszenie liczby wojska i upadek twierdz były skutkiem tego zaślepienia. Każde obieranie króla było epoką morderstw hańbiących Rzpltę, a te peryodyczne zaburzenia nauczyły sąsiadów, iż się mogą do czynności Polaków mięszać; jakoż wkrótce samowładnymi być przestali.

Dopiero na początku wieku 15 Polska zaczęła mieć wojska regularne, dawniej zaś sama szlachta zbrojną siłę narodu składała. Gdy wypadło bronić granic, lub sąsiadom wojnę wypowiedzieć, wsiadała na koń i wiodła z sobą zbrojnych włościan albo sołtysów. W każdym województwie odbywały się corocznie zbrojne popisy. Uprzywilejowana klassa gromadziła się zbrojno na umówione miejsce i tam ćwiczyła się w obrotach wojennych. Zwyczaj ten, którego najmniejszą nieprzyzwoitości było zniszczenie rolnictwa i okolic, przez które te zbrojne kupy przechodziły, a które musiały im bezpłatnie żywności dostarczać, utrzymywał w narodzie rycerskiego ducha; trwał on ciągle aż do r. 1410. Podówczas Władysław Jagiełło, zwoławszy stany, przełożył im potrzebę uzbrojenia się przeciw kawalerom teutońskim, lecz, bądź z powodu wrażenia przez przykład oświeceńszych narodów na umysłach Polaków zrobionego, bądź z przyczyn oszczędności i polityki, senat odrzucił myśl uzbrajania włościan, uchwalając natomiast zaciąg wojsk posiłkowych z samych cudzoziemców złożony. Tego środka chwytano się przy wybuchnieniu prawie każdej wojny, a po zawartym jednak pokoju zaraz wojska rozpuszczano.

Z wszystkich prowincyi Polski Litwa najpier-wsza w r. 1551 domagała sie i otrzymała pozwolenie trwałego zaciągu wojsk płatnych. Wystawiona na ustawiczne Moskali napady, czuła potrzebę utrzymania do boju wojska. Wkrótce inne prowincye poszły za jej przykładem, a zjazd narodowy 1562 czwartą cześć dochodu z dóbr narodowych na opłacenie trwałego wojska przeznaczył. Urządzono potem zaciąg milicyi w stósunku wielkości łanów ziemi podzielonej pomiędzy lud każdej okolicy.

Milicya ta składała się z piechoty i jazdy. Służba i karność pierwszej była całkiem zaniedbana. Szlachta uważała służbę pieszą jako rzecz nieuczciwą i ujmę zaszczytom jej przynoszącą; sami. więc tylko włościanie i cudzoziemcy byli do niej, użyci. Stefan Batory zaciągnął do piechoty Węgrów i ci w wojnie z Moskalami znakomite RzpLi poczynili usługi. Co się zaś tycze jazdy, tej uzbrojenie i rynsztunek aż do zbytku posunionym tchnął przepychem; większa część szlachty trwoniła swoje dochody na ozdobienie chorągwi, w których się mieściła. Konnica ta w pierwszych początkach dzieliła się na chorągwie husarskie, w których żołnierze i konie żelaznemi zbrojami opatrzeni byli i na chorągwie pancerne, których towarzysze żelaznemi zbrojami przyodziewali się. Później utworzono pułki kozackie. Kraj pomiędzy brzegami rzek Dniepru i Dniestru dostarczał 40, 000 ludzi, których wówczas kozakami zwano. Ukraina polska na każde zawołanie dostarczała ich do 20, 000, Litwa zaś pospolicie dostarczała kilka pułków tatarskich. Osada tego wojowniczego narodu, od czasów Witolda w wspomnionej prowincyi osiadła, utrzymuje się podziśdzień. Pułki te Tatarów zwykle nazywano ułanami od imienia jednego z pomiędzy nich wojownika, ktory się za panowania Batorego wsławił.

Dziejopisowie polscy nieoznaczają dokładnie liczby tych wojsk. Że jednak w każdej wojnie, po ustanowieniu wojsk regularnych zaszłej, widziano szlachtę prowadzącą własnym kosztem dwa lub trzy tysiące wystawionego żołnierza, domyślać się trzeba, że wojsko narodowe niebyło dostarczają-cem do bronienia tego rozległego kraju.

Po wygaśnięciu familii Jagiełłów bezrząd wcisnął się i w Polsce panować zaczął; dochody na opłacenie wojsk przeznaczone obróconemi zostały na nasycenie chciwości intrygantów; wojsko więc pokilkakrotnie z bronią w ręku przeciw rządowi powstawało. Zgromadzone stany uspokajały zawsze te rozruchy wypłaceniem żołnierzom zaległego żołdu, lecz gdy się zepsucie rozpowszechniło, zuchwalstwo żołnierzy przykrzyć się nakoniec poczęło. Piotr I car korzystał z wszczętych w Polsce pomiędzy stanem cywilnym a wojskowym niesnasek. W roku 1716 wzniecił zręcznie bunt w wojsku pod Tarnogród zebranem, a stronnicy jego doradzili zmniejszenie liczby wojska, jako najlepszy do poskromienia go sposób. Polacy tak byli zaślepionymi, iż się dali w zdradziecko zastawione sidła ułowić i siłę narodu do 18, 000 zmniejszyli. Odtąd wszystko szło coraz to gorzej, a Rossya czuwała bezustannie, żeby najlepsza odmiana, mogąca stan Polski ulepszyć, niezaszła.

Taki to był rząd i siła zbrojna tego narodu, przy wstępie na tron Stanisława Augusta. Wywyższenie jego na tę dostojność było dziełem przemocy moskiewskiej i urojenia Katarzyny II. Zamieszki z tego powodu zaszłe ściągnęły do Polski wojnę, która się podziałem jej prowincyi zakończyła. Od tego też r. 1772 Moskwa nieprzestała już tego nieszczęśliwego kraju dręczyć. Rozszarpanie prowincyi, ustawiczne rozpustnego żołnierza wydzierstwa, pycha i swawola posłów moskiewskich mogą się jeszcze nazwać najmniejszemi klęskami na Polskę spadłemi. I w rzeczy samej nieszczęścia te aż zbyt wielkie, mogłyby się były wkrótce skończyć, gdyby rząd, to jedyne szczęścia i nieszczęścia narodów źródło, nie było zupełnie dla nas zatrutem.

Zdradziecka polityka Moskwy, od dawna myślącej nad sposobami obalenia zapory oddzielającej ją od reszty Europy, potrafiła przekonać mocarstwa wspólnie z nią do podziału Polski należące, że przeszkadzanie w tym narodzie zaprowadzeniu dobrego rządu jest wspólnym ich interesem. Prusom systema to zdawało się bydź korzystnem. Co się zaś domu austryackiego tyczę, chciwość Józefa II w moment podziału, przewyższywszy w duszy jego rady zdrowej polityki, zniewoliła go, powabem otrzymania udzielanych mu za obojętne patrzenie prowincyj, do podpisania planu, równie względem Polski niesprawiedliwego, jak niebezpiecznego w skutkach swoich dla Austryi; tak to jeden błąd tysiące niebezpieczniejszych za sobą ciągnie. Zapewniona Rossya o powolności tych dwóch dworów Czuła aż zanadto, że, dla uwiecznienia w Polsce nieładu, należało nowemi ustawami zepsuć zupełnie kraju tego konstytucyą, już z samej siebie tak pełną wad. Zbiór albo raczej natłok ustaw związku ani zasad niemających, które Moskwa Polsce w r. 1775 narzuciła, był dziełem oszustwa dworowi temu właściwego, a jeżeli umieścił w nich niejakie ślady miłych Polakom przesądów, to nie innym celem, tylko aby ich zdradziecko podejść i okrywszy się maską, tem łatwiej oszukać. Naród, jeżeli można tak nazwać kilka tysięcy nieoświeconej i po większej części zepsutej szlachty, był aż nadto przyzwyczajony do nieładu, dziwotwornym rządem uwiecznionego, żeby mógł był pomyśleć o niebezpieczeństwie z narzuconych mu od Moskwy nowości wypływających Ale, gdyby był nawet w stanie poznania czekających go okropności, cóż mógł począć w tak krytycznych okolicznościach, w jakich się, w r. 1775 znajdował. Niemógł się niczego zewnątrz spodziewać. Turczyn był zgnębionym, dom austryacki uwiedzionym, Prusy jedno z Moskwą myślące, odleglejsze mocarstwa zupełnie na los jego obojętne. Stan wewnętrzny Rzpltej żadnego mu nieobiecywał zasiłku bez wojska, miejsc obronnych, zbrojowni, a co najgorsza, ogołocony z ducha publicznego, tej to potężnej sprężyny, nad wszystko najdzielniejszej, która częstokroć wszystkich słabość nagradza, rodzi szczęśliwą rozpacz, szczupłość liczby zastępuje, pomnaża siły i wszystkie wywraca zawady; musiał więc oddać się losowi i patrzeć spokojnie na łupieztwa sąsiadów.

Mimo jednak straty najpiękniejszych prowincyj, Polska była dosyć jeszcze znacznym narodem; miała więcej niż ośm milionów mieszkańców, (4) a rozległość jej ziemi mogłaby była jeszcze raz tak wielką ludność objąć i wyżywić. Przyjaznych tylko okoliczności potrzeba było tej Rzpltej do wydźwignienia się; ale należało umieć nadarzające się zręcznie chwytać, a nadewszystko umieć potrzebne do tego zamiaru środki przygotować. Było to rzeczą arcytrudną wprawdzie, ale do wykonania podobną. Niejeden naród winien był ocalenie roztropności na, czelnika swojego, powszechnym zapałem obywatelstwa wspartego. Polacy położyli także na moment nadzieję w swoim, ale obaczemy zaraz czy spodziewanie to gruntownem było. Urojenie Katarzyny II, skutek dawnych miłostek, posadziło Stanisława Augusta na tronie. Jego cnoty lub wady, przymioty lub niezdatność, tyle nas tylko zastanawiać będą, ile je z historyą, nieszczęść Polski związanemi znajdziemy. Wpływ jego musiał bydź tem znaczniejszy, że ludowi takiemu jak są Polacy, kształt rządu niemoże nadadź charakteru narodowego, a zatem wszystkie prawie wypadki od naczelnika zawisły. Roztrząśnijmy więc skutki rządów Stanisława nie podług dawanych mu aż nadto wielkich pochwał, ale podług jego sposobu postępowania i czynów, a wtenczas będziemy mogli sądzić o jego zacności, patryotyzmie i rzetelnym stopniu oświecenia.

Łagodniejsi od Raynala przebaczemy mu, iż się nieodważył raczej na złożenie korony, niż na podpisanie podziału kraju swojego: i w rzeczy samej, gdyby król ten mógł się był zdobyć na potrzebną odwagę i chwycił się przyzwoitych środków do zagojenia tej rany, niemożnaby mu ganić zatrzymania na dłuższy czas korony. Zastanówmy się czyli Stanisław, niepokazawszy się wielkomyślnym, może przynajmniej na imię biegłego polityka zasłużyć?

Nowy kształt rządu od Moskwy narzucony, gwarantowany i bacznie pilnowany, niepozwalał królowi chwytać się zwyczajnych i jawnych środków oswobodzenia kraju swojego. Zręcznością tylko i tajemnem rzeczy urządzeniem można było niepodległość narodową odzyskać. Sam lud polski był najpewniejszym i najdzielniejszym narzędziem, którego roztropny król byłby zapewne w tem przedsięwzięć ciu użyć niezaniedbał. Klassa ta ludzi jęczała od wieków pod jarzmem tyranii szlacheckiej. Zdziczona przez niewolą, ale mężna przez charakter byłaby cudów waleczności dokazywała, gdyby ją przez obietnice osiągnienia wolności starano się było natchnąć uczuciem patryotyzmu. Powstanie ludu, roztropnie przygotowane, nietylko by było Polskę zbawiło, ale nadtoby było Moskwie śmiertelne zadało ciosy; ościenne albowiem państwa tego prowincye, byłyby się połączyły z powstającym ludem polskim i moment ten mógłby być znakiem powszechnej w całej Rossyi rewolucyi.

Podczas kiedy tajemni wysłannicy uspasabiali umysły ludu polskiego, król mógłby był ujmować sobie szlachtę. Uważaliśmy, że Polska, mimo poniesionych strat, była jeszcze dosyć rozległą; dodajmy jeszcze, że liczyła wielu bardzo bogatych obywateli; familie Radziwiłłów, Czartoryskich, Potockich, Sapiehów i innych, posiadały niezmierne dochody. Szlachta mogła własne utrzymywać milicye, w dobrach swoich budować twierdze, zakładać zbrojownie i wszystkie prawie czyny samowładztwa odbywać. Przywileje te, jakożkolwiek dziwaczne i najwyższego nieładu w rządzie dowodzące mogłyby się były stać użytecznemi narodowi, gdydy była temi sprężynami zręczna władała ręka. Baczność moskiewska nie zdołałaby była wyśledzać czynności tylu prywatnych; a zatem związek króla z celniejszą szlachtą, wsparty powstaniem włościan, mógłby był ojczyznę uratować. Niech kto chce mówi, że w kraju niebyło broni i mogących jej dostarczyć fabryk, możemy zapewnić, że Końskie same potrafiłyby były cały naród uzbroić i że nieszczęśliwemu narodowi temu zbywało tylko na człowieku umiejącym rozsądnie ster rządu prowadzić.

Dobrze zrozumiana oszczędność powinna także była być jednym z sposobów uratowania Rzplitej. Sposób ten wprawdzie do samych tylko wydatków królewskich mógł być przystósowanym, ile że skarb narodowy przez Moskwę urządzony tyle tylko miał pieniędzy, ile na zapłacenie wojska i listy cywilnej wystarczało. Ale Stanisław August miał w swoim szafunku roczny dochód przeszło siedm milionów wynoszący, gdyby był tylko połowę corocznie oszczędził, byłby był znaczne zgromadził kapitały.

Zaprowadzona karność w szczupłem wojsku Rzplitej byłaby była niemniej użyteczną. Sposób ten łatwiej jeszcze od innych mógłby być ukrytym przed bacznym podstrzegaczów okiem. Polska miała 18, 000 dobrze płatnego żołnierza, a bezpieczeństwo Moskwy na złem urządzeniu wojska tego polegało. Każdy regiment miał 200 ludzi, a tyle oficerów iżby mogli tysiącem dowodzić. Gdyby był król chciał się zatrudnić ukształceniem łudzi wojskiem tem dowodzących, bądź przez wciągnienie do służby zdatnych cudzoziemców, bądź przez wysyłanie krajowców do obcych mocarstw na naukę sztuki wojennej, bądź nakoniec zapełnianiem miejsc młodzieżą ćwiczoną w korpusie kadetów, który sprawiedliwie był miany za wyborną szkołę, byłby z największą łatwością całemu wojsku dał najbieglejszych oficerów i, jak niżej obaczemy, byłby istotną narodowi uczynił przysługę (6). i Roztropne znoszenie się z obcemi mocarstwami zjednałoby było także niemałe dla Polski pomoce. Porta, Francya i Szwecyą byłyby się równie do ocalenia tego narodu, jak do poniżenia Moskwy z serca przyłożyły. Słowem, zdaje się rzeczą, pewną, że gdyby wymienione dopiero środki użytemi były, Stanisław, wsparty zaczynającym się już odradzać w Polsce duchem publicznym, mógłby był ojczyznę zbawić.

Ale król ten zamiast ujmowania sobie ludu, obojętnie na uciemiężenie jego spoglądał, a mieszkańcy Ekonomii królewskiej srożej jeszcze niż inni polscy włościanie uciskanymi byli.

Historya ta świeżo po najsmutniejszych wypadkach pisana, potępia bezwzględnie wszystkie czynności króla. Zajączek osłabia nawet to, co pochwały godne, jak założenie korpusu kadetów; zapominając lub niewiedząc, że w rok po założeniu tej szkoły wojskowej, prowadzonej z wzorowym porządkiem, rozwój jej tak dalece przestraszył króla pruskiego, iż tenże natychmiast zdał o niej raport ostrzegający o niebezpieczeństwie na przyszłość. Skutkiem tego Imperatorowa Katarzyna z natchnienia dworu pruskiego, ogłosiła się zaraz protektorką dysydentów i schyzmatyków w Polsce i żądała przywrócenia im dawniejszych prerogatyw. Trzeba jeszcze dodać, że król nieprzystał na jednym zakładzie kadeckim w Warszawie, gdyż podobny kosztem swoim utrzymywał w Wilnie. Również paziowie królewscy odbierali w osobnym zakładzie staranne wychowanie. W tymże czasie tak w Warszawie jak w Kamieńca założoną została szkoła artyleryi i ludwisiarnia, z której arsenały rzeczypospolitej dostały około trzysta sztuk armat. Zakłady te przez lat szesnaście utrzymywał król z własnej szkatuły; niebyło więc co oszczędzać z owych siedmiu milionów, które pobierał rocznie, jak mu to Zajączek wyrzuca.

Równą niedbałość w przywięzywaniu do siebie Szlachty okazał, a panowanie jego było tylko ciągiem ustawicznych waśni i pojednań z pierwszemi kraju familiami.

Zamiast uzbierania kapitałów, pozaciągał niezmierne długi. Naród opłacał je po dwa kroć, a i dziś jeszcze więcej niż 20 milionów został winien. Rozproszył niezliczone sumy nie na zakupienie potrzebnych do lania armat metalów, lub broni, nie na założenie rękodzieł żelaznych, nie na pensye zasłużonym i zdatnym wojownikom, których powinien obcym był zazdrościć i jak najusilniej do siebie ściągać, ale na niedorzeczne przedsięwzięcia: nierozsądne hojności i błazeńskie fraszki, taneczniki, ladajacy malarze i bezwstydne kobiety wszystko pożarły.

Nie lepiej też i w wojskowości sobie postąpił; stopnie oficerów zajęte były od osób całkiem niezdatnych. Młodzież ze skoły kadetów wychodząca szła w służbę zagraniczną, albo gnuśniała w obirzydłem próżniactwie. Podła zazdrość Stanisława ku Czartoryskiemu, człowiekowi światłemu i dobremu patryocie korpusem kadetów kommenderującemu powzięta, była przyczyną, że król młodzieży ztamtąd wychodzącej nieużywał. Lękając się albowiem Stanisław, aby przywiązanie uczniów tej szkoły do Czartoryskiego niezrobiło mu wielkiego do wojska wpływu, niewachał się z poświęceniem interesu ojczyzny, urojonym swoim widokom dogadzać (7). Tak więc nikczemny król, zamiast ulepszenia wojskowości, poniżył ją jeszcze. Pierwsze godności wojskowe oddane były ludziom bez edukacyi i cnoty. Młodzież, jakokolwiek wychowana, chwytała się sądownictwa i patronizacyi, bo stan ten widziała być łatwiejszym, zyskowniejszym i więcej poważanym nad wojskowość. Wielka liczba oficerów składała się z ludzi prawdziwie dzikich, a co najgorsza zepsutych i osłabionych przez gnuśność i zbytek, niemających ani srogości człowiekowi nietowarzyskiemu właściwej, ani też oświeconej waleczności, którą staranne nadać może wychowanie.

Ale i w utrzymaniu związków z postronnemi mocarstwami, niewięcej biegłości Stanisław okazał; posłowie jego przy różnych dworach mieszkający, byli tylko przekupniami różnych starożytnych fraszek, albo podłemi stręczycielami. Negocyacje króla w Petersburgu były tylko zbiorem zażaleń i skarg przeciw różnym Polakom znoszonych. Tron Stanisława był schronieniem oszustów, a dwór jego stekiem tego wszystkiego co tylko Europa najobrzydliwszego mieć mogła. Monarcha ten podobał sobie w literaturze, posiadał niektóre ciekawsze umiejętności, ale mu zbywało na wiadomościach nieodbicie rządzącemu potrzebnych. Był doskonałym budowniczym i ogrodnikiem, znał się na obrazach, mówca z niego płynny, ale król wzgardy godny.

Przypatrując się biegowi rzeczy ludzkich, często bardzo postrzedz można, że i samo nawet nieszczęście nie jest bezużytecznem. Polacy dowodzą nam tej prawdy. Zamięszania przed pierwszym podziału Rzpltej zaszłe przymusiły większą, liczbę szlachty do szukania u obcych schronienia. Gatunek ten wygnania może! być uważanym jako główna przyczyna odrodzenia się światła w Polsce. Ci albowiem że ich tak nazwę, tułacze w ciągu podróży swoich powzięli wyobrażenie ładu i rządu. Powróciwszy do ojczyzny, zwołanymi zostali na sejm 1773 r., który trwając półtrzecia roku, posłużył do rozpowszechnienia ich wyobrażeń. Codzienne na sejmie rozprawy oswoiły umysły z materyami politycznemi. Może zrazu wiadomości Polaków niedostatecznemi i błędnemi były, ale też same pierwsze wiadomości przywiodły; ich stopniami do zastanowienia się i rozmyślania nad najważniejszemi zdaniami, nakoniec zrdowy rozsądek okazał się jako owoc rozumowania.

Po uskutecznionym podziale, większa część szlachty nieprzestając być obywatelem Polski, została także poddanemi trzech innych mocarstw to jest: Austryi, Pruss i Rossyi. Potrzeba poznania ustaw od nowych panów przepisanych, przyczyniła się do rozszerzania granic ich wyobrażeń względem różności rządów. Często zaś sposobności porównywania tych rządów pomnożyły ich wiadomości Rząd austryacki i pruski, chociaż samowolne, ale nieco umiarkowańsze przez pewien gatunek uszanowania dla publicznej opinii, znośniejszemi Polakom były od prawdziwie azyatyckiego w Moskwie despotyzmu. Zwracając jednak zawsze oczy ku wolności której pamięć wtenczas jest: najmilszą, kiedy ciężar niewoli uciska, niepodobną było rzeczą, żeby wielu z pomiędzy nich nie zastanawiało się nad sposobami ulepszenia kształtu rządu w cząstce kraju dawną ich ojczyznę wyobrażającej.

Pierwszym krokiem do tak pożądanego celu było ustanowienie komissyi edukacyjnej, a ustanowienie to przyczyniło się nieskończenie do rozszerzenia ducha publicznego w narodzie. Aż do momentu pierwszego podziału krajów Rzpltej rząd wcale się szkołami publicznemi nietrudnił, a udająca się do nich młodzież wychowaną była podług urojenia nauczycieli. Nowa kommissya złożona z światłych i gorliwych obywateli urządziła bieg edukacyi podług układu, którego szczegółów tu nieopisujemy, ale który zyskał powszechną pochwałę. Młodzież z szkół wychodząca zaczęła rozszerzać zasady rozumnego patryotyzmu, który był koniecznym skutkiem oświecenia. Tak więc nowe wyobrażenia nieznacznie się w umysłach krzewiły, ale wypadało jeszcze walczyć z przesądami starych Sarmatów, którzy, niemając żadnych w odpadłych prowincyach posiadłości, ogołoconymi byli tem samem z edukacyi politycznej. Ślepo przywiązani do dawnych nałogów, niemogli sobie wybić z głowy, żeby mogło być coś doskonalszego nad ich dziką wolność. Poseł moskiewski, despotycznie Polską rządzący, starał się rozmkitemi sposobami nowe coraz do odrodzenia się kraju tego stawiać zawady. Urzędy publiczne rozdawano ludziom tylko nieoświeconym, lub niepoczciwym fakcyi rossyjskiej stronnikom. Odpychano ludzi światłych, albo jeżeli ich niekiedy przypuszczano, to dla tego, żeby choć niewprost posłużyli planom nieprzyjacielskiej polityki, która, wszelkich sztuk przewrotnego ma chiawelizmu używając, wywyższała niekiedy jakiego znanego z poczciwości człowieka, nie celem wynagrodzenia cnót jego, ale celem znalezienia z jego strony tyle oporu, ile jej go do rozdwojenia narodu, podsycania niezgod i tworzenia partyi potrzeba było. Lecz gdy światki wszędzie się coraz bardziej wzmagać poczęło, postrzeżono jasno cel i podstępy wiarołomnej Moskwy. Niechęć wszystkie serca ogarnęła i zajątrzyła. Młodzież, przenikniona zdrowszemi zasadami i z natury żadnego jarzma zcierpieć na sobie niemogąca, uczuła okropny stan poniżenia ojczyzny swojej. Utworzyła się więc dosyć liczna partya pragnąca żywo widzieć koniec tego nadzwyczajnego upodlenia i tylko do przyjaźniejszych wzdychano okoliczności.

(1) To jednak pewną że naród Polski Rossji ustawy przepisywał, Wiedeń oswobodził, Turków pokilkakroć zgromił właściwie po wygaśnięciu familij Jagiełłów, za królów elekcyjnych, mianowicie Batorego, i Sobieskiego. J. L..

(2) Polska niemiała nigdy twierdz tak warownych, jak widzimy u postronnych narodów w tym wieku powystawiane, ale w ciągu panowania dwóch familij głowne miejsce każdego powiatu było obronnem.

(3) Co do pomocy Austryi danej utrapionej Rzeczypospolitej, wojska austryackie zająwszy Kraków pod dowództwem Hatzfelda, gorzej dały się we znaki niż sam Szwed. Imponowali siłą, lecz nigdzie żadnej nie stoczyli bitwy; ale zato narachowali tak ogromne pretensye, i do żup wielickich j do następstwa na tron polski, że dopiero dla uzyskania pomocy od Jana III zdartym został ten na Rzeczypospolitej ciężący cerograf. Przypisek wydawcy.

(4) Po zaborze 1772 liczyła Polska przeszło 13 milionów

(5) Pewną jest, że Stanisław przeczytawszy w dziełach Raynala artykuł, w którym mu wyrzucał iż niemiał tyle odwagi, żeby był koronę złożył, rozgniewał się i książkę tego filozofa w ogień wrzuci!.

(6) Wojsko to podług woli Moskwy zmniejszona i rozrzucone po kraju, byłoby wcale jej dostrzegaczów nieuderzało. Troche więcej lub mniej utrzymywanego w niem porządku przypisywaliby byli szefom regimentów, których mianowanie od króla zależało.

(7) Gdyby tak było, król mógł uciec się do prostszego środka i cofnąć fundusze na szkoły kadetów, podając za przyczynę, że Imperatorowa sobie tego nieżyczy. Nienawiść i zawziętość robi Zajączka nieloicznym.

ROZDZIAŁ II.

Przyjazne Polsce okoliczności. — Sejm r. 1788. — Czynności jego — Pomnożenie siły zbrojnej. — Alians Polaków z Prusakami. — Konstytucya 3go Maja.

Ambicya rozszerzania granic zdobyczami była ogniwem, Austryą z Rossyą jednoczącem. Obszerny zamysł zwiększenia potęgi rozwalinami państwa Ottomańskiego zajmował zupełnie myśli tych dwóch mocarstw. Prusy zaś, widząc się być wyłączonemi od tych układów, zazdrosnem okiem patrzały na kroki dwóch cesarskich dworów. Anglia, niekontenta z zawartego pomiędzy Rossyą i Francyą handlowego traktatu, pierwszy raz dopiero postrzegła, że to północne mocarstwo zamyślało o uchwyceniu w szpony wszystkich sąsiadów swoich. Ministrowie więc W. Brytanii zaczęli intrygować u Porty, zaczęli być czynnymi w Berlinie, nakoniec tyle usiłowaniami swemi dokazali, że w Loo zawarte zostało przymierze, którem Anglia i Prussy obowiązały się do czuwania nad utrzymaniem równowagi w Europie. To nieporozumienie przewagę mających mocarstw zdawało się szczęśliwszą Polsce wskazywać przyszłość.

Ale nieumiano korzystać z okoliczności. Stanislaw August, zamiast pospieszenia się z zwołaniem Stanów w moment wydania wojny Moskwie przez Turków, zwołał je dopiero w miesiącu wrześniu 1788 r. Inny naród byłby ten roczny przeciąg czasu obrócił na ułożenie i wydoskonalenie trwałego planu czynności politycznych, którego stale trzymać się należało. Lecz Polacy, rozrzuceni po różnych obszernego kraju ustroniach, nie mogli sie z sobą. tak często znosić, jakby tego troskliwe wolności piastowanie i inne wielkiej wagi interesa wymagały. Zjeżdżali się więc na sejm, pełni najlepszych chęci, ale bez pewnego planu odbywania czynności swoich. Wszystko jednakże wskazywało im przedmioty, na które baczność i uwagę swoję zwrócić byli powinni. Pomnożenie wojska, skruszenie jarzma od Moskwy narzuconego, uchwalenie dobrej konstytucyi i zniesienie wszystkich ustaw napisanych w latach 1768 — 75 i 76, a od Moskwy dyktowanych, powinno było być istotnym celem umysłów zwołanego sejmu.

Moskwa, zawsze korzyści swoje na oku mająca, dostrzegła dręczącej Prussy zazdrości; znała dobrze, że obrotne to mocarstwo mogło Polskę z pod przemocy Katarzyny II wydobyć; wszelkich więc użyto sposobów do odwrócenia tego śmiertelnego dla siebie -ciosu. Tym końcem rozkazano posłowi rossyjskiemu w Warszawie mieszkającemu, aby miał pilne oko na wybór posłów na sejm następujący z województw przybyć mających i wszelkich dokładał usilności, aby wybór ten padł na osoby Moskwie sprzyjające. Mimo jednak tych starań większość była przeciw niej, czego dowodzą pierwsze sejmowe posiedzenia, na których stany połączyły się związkiem konfederacyi, systematem nadzwyczajnym, prawda, ale ze zbiegu okoliczności nieuchronnym. Bezrządna albowiem konstytucya nieszczęśliwemu temu narodowi od Moskwy narzucona, wymagając iednomyślności do zamienienia w ustawę każdej ważniejszej uchwały, niezliczone stawiała zawady, tak dalece, iż jeden zapłacony od Moskwy zdrajca mógł wszystkie czynności sejmu zatamować. Sejm więc, jak nazywano, pod konfederacyą, w którym wszystko większością głosów przechodziło, był jedynym środkiem, którego niechcący w bezczynności zostawać Polacy chwycić się musieli.

Niezwątpiła jeszcze i tu Moskwa o sposobach utrzymania Polski w swojej mocy; bo miała po sobie Stanisława Augusta, który, chociaż nie był głębokim politykiem, sztukę jednak intrygowania w najwyższym stopniu posiadał. Wszystkie pisma i mowy jego tchnęły stronnictwem Moskwy. Łudzono Polaków zawarciem przymierza z tem mocarstwem, wysadzano się na okazanie mogących ztąd nastąpić korzyści, nareszcie wystawiano nieograniczone szszęście i potęgę, których Rzplta przez ten związek nabyć mogła. Część szlachty dała się uwieść tym, acz niezgrabnym, przysmaczkiem. Szczęsny Potocki, człowiek wówczas wielce poważany i możny, do tego stopnia dał się omamić obietnicami stronników Moskwy, że Widocznie pozrywał związki z wszystkimi inaczej od niego w tej okoliczności myślącymi współziomkami.

Król pruski znał prawdziwą wartość, albo raczej czczość czynionych Polsce od Moskwy propozycyi, ale kontent z nadarzającej się sposobności poniżenia Katarzyny II, a bardziej jeszcze troskliwy o pokazanie Porcie Ottomańskiej swojej w czynnościach Europy przewagi, rozkazał ministrowi swojemu w Petersburgu mieszkającemu, oświadczyć dworowi tamtejszemu, iż niemógłby obojętnem okiem spoglądać na zniszczenie projektowanego przymierza i nie tylko na poparcie swojego oświadczenia rozkazał ruszyć 30, 000 wojska ku granicom Polski, ale jeszcze zalecił swojemu w Warszawie mieszkającemu ministrowi proponowanie Polakom zawarcia związkowego z Prusami traktatu.

Gdy tak gabinet berliński dumę petersburskiego upokarzał, sejm polski czynności swoje zaczął od uchwalenia stutysięcy wojska. Wkrótce potom bezrządna konstytucya, od Moskwy Polsce narzucona, za niebyłą ogłoszoną została. Taki wstęp bezwątpienia byłby arcykorzystnym, gdyby było niezwłocznie przystąpiono do wystawienia uchwalonej liczby wojska i ułożenia nowej konstytucyi. Ale Polacy zdali się być sami zdziwionymi tegością dwóch nowo zapadłych uchwał, a okazana w dalszych czynnościach opieszałość dowiodła, że skłonniejszymi byli do uniesienia się zapałem, niż do wykonania głębokich układów, nie dla tego, iżby było sejmowi na światłych członkach zbywało, lecz że ci prócz opierania się intrydze moskiewskiej, musieli jeszcze walczyć z niewiadomością współziomków swoich; zbijać przesądy i pokonywać zamachy niechętnych. Walka ta patryotyzmu z nieoświeceniem i chytremi podstępami była prawdziwie zasmucającym widokiem. Polacy, zamiast jednoczenia się w celu uzupełnienia oznaczonej liczby wojska, trawili czas na próżnych sporach. Przez trzy miesiące wciąż rozprawiano, kto max dowodzić tem jeszcze niestojącem na nogach wojskiem, a więcej jeszcze nierównie trudności powstało, gdy przyszło do uchwalenia na zapłacenie go potrzebnych podatków. "Właściciele obszernych i majętności, duchowieństwo i posiadacze dóbr narodowych, dokładali wszelkich starań, aby jak najmniej płacić im wypadało i wszyscy nakoniec Rzpltę oszukali.

Taki sposób postępowania Polaków tem był naganniejszy, że widzieli oczywiście grożące dobru publicznemu niebezpieczeństwo. Na dniu 5 Listopada poseł rossyjski oznajmił sejmowi, że monarchini jego uważała obalenie gwarantowanej przez nią. konstytucyi, jako zgwałcenie traktatu z roku 1775. Polacy więc powinni się byli żywo chwytać środków ubezpieczenia niepodległości przez zbieg przyjaznych okoliczności odzyskanej; lecz gdy na dniu 19 t. m. minister pruski w urzędownej nocie zaręczył Rzpltej dzielną monarchy swojego pomoc, już się sądzili od wszelkiej napaści bezpiecznymi, a zawarte właśnie w ten sam czas z mocarstwem tem związkowe przymierze tem więcej ich jeszcze uspokoiło. Stronnicy Moskwy naganiali patryotom ufność, którą zdawali się w pomocy króla pruskiego pokładać, lecz sposób postępowania patryotów w tej okoliczności nie zasługiwał na tak wielkie, jak im czyniono, wyrzuty. Mogliż albowiem wystawić sobie, żeby Fryderyk Wilhelm był tak daleko przewrotnym, iżby się sam chciał hańbić w oczach Europy i potomności uchybieniem uroczyście i w dobrej wierze przyrzeczonych obowiązków ?

Sejm, znosząc następnie wszystkie od Moskwy poczynione urządzenia, czynił natychmiast inne, zgodniejsze z duchem w tem zgromadzeniu panującem. Po całorocznej jednakże pracy postrzegli nakoniec patryoci, że nowe ich uchwały wyraźnie żadnego pomiędzy sobą nie miały związku. Ustanowiono wiec wydział Ustawodawczy, z zleceniem zatrudnienia się ułożeniem planu nowej konstytucyi, mającej być narodowi daną. Z pomiędzy członków do tego szanownego wydziału naznaczonych Ignacy Potocki i Hugo Kołłątaj byli zapewnie w stanie okazania najwyższej biegłości w wielkich ustawodawstwa materyach, ale musieli pamiętać, że zgromadzenie, pod którego sąd dzieło ich iść miało, z samej szlachty złożonem było. Tak wiec, przymuszeni stosować big do wyobrażeń swoich powierzycieli, podali projekt wprawdzie zbyt daleki jeszcze od doskonałości, ale też wcale i wielkich zasad nieobrażający. Cześć ta prac sejmujących, z natury swojej arcyważna, stała się niejako nieszczęściem Polski. Nowość tych wielkich twierdzeń, i konieczność ich roztrząsania były niewyczerpanem źródłem czczych i końca niemających sporów. Cała uwaga posłów w tg stronę zwróconą została, a zapomniano zupełnie o urządzeniu siły zbrojnej, chociaż położenie ówczesne Polski najoczywistszą trudnienia się nią wskazywało potrzebę (1).

Dwa lata upłynęły, a jeszcze nic stosownego do nowych uchwał nieukończono. Pomnożenie wojska szło tak opieszale jak i pisanie ustaw. Massą wybranych podatków, okazawszy się mniejszą, nierównie, niż sobie obiecywano, zniewoliła sejmujących do zmniejszenia uchwalonej liczby wojska na 65, 000 ludzi. Opatrzenie zbrojowniów szło jeszcze nierównie leniwiej, o twierdzach zaś najmniejszej nikt nieuczynił wzmianki; tak dalece, że można powiedzieć, iż Polacy najbardziej o tem zapomnieli, co do ubezpieczenia ich najistotniejszem było. Napróżno ludzie światli i przewidujący, których nieszczęściem zbyt mała liczba była, wołali z rozpaczą na tę opieszałość i silili się na pokonanie wszelkich zawad. Niebyło dnia, w którymby nowa jaka tamująca kroki ich, nie powstała przeszkoda.

Podług ustaw żaden sejm nad dwa lata dłużej trwać nie mógł, ten więc, o którym teraz mówimy, uczynił odezwę do narodu, w której, zdawszy sprawę z zaczętych prac, wskazał potrzebę bycia do dalszych czynności umocowanym. Wszystkie województwa przystały na to, zgodziły się na przedłużenie władzy posłów swoich, ale liczbę ich podwoiły. Nowe wybory padły po większej części na ludzi młodych, którzy (rzecz prawdziwie zadziwienia godna) okazali się światlejszymi i gorliwszy mi patryotami od tych, po których sędziwości i doświadczeniu należało się koniecznie wielkiej rostropności spodziewać. Połączenie nowego posłów składu z dawnym, wyraźną większość na Stronę patryotów ustanowiło. Od tej też chwili czynności sejmowe inną wcale przybrały postać. Nowego składu posłowie przyspieszali prace, a jeżeli fakcya moskiewska tamowała jeszcze czynności sejmu, to tylko za pomocą przyjętych formalności, których pozbyć się od razu nieśmiano.

Z tem wszystkiem, przy najusilniejszej nowych posłów cztero-miesięcznej pracy, dwie tylko prawdziwie ważne zapadły ustawy, to jest: przyznanie mieszczanom prawa obywatelstwa i przepisanie porządku zgromadzeń pierwiastkowych, czyli sejmików.

Ciągle w najgorliwszych usiłowaniach doznawany opór zniewolił nakoniec tchnących patryotyzmem posłów do utworzenia prywatnego i tajemnego związku, mającego za cel nadanie dobrej narodowi konstytucyi. Cnotliwsi Polacy z tem większą usilnością pracować postanowili, że właśnie wówczas przyjazne Ojczyznie ich okoliczności kończyły się przez smutną w interesach politycznych odmianę. Austrya zawarła pokój z Turkami, Rossya także zawarła go z Szwecyą, i Katarzyna bliską była zrobienia przyjacielskich z Portą układów. Patryoci polscy znali aż nadto co ich w takim razie czekało; postanowili więc jak najmocniej korzystać ile można z pozostających im momentów. Król w pierwszych dwóch latach sejmowania ciągle na czele fakcyi moskiewskiej stojący, postrzegłszy oczywistą, patryotów w sejmie przewagę, szukał sposobów do tej już wówczas panującej partyi przystąpić. Patryoci, omamieni blaskiem korzyści z połączenia się tego wyniknąć mających, z największą radością ku niemu ręce wyciągnęli. Wszystkie bezprawia Stanisława poszły w niepamięć; usprawiedliwiano krzywe jego postępki i ścisłe z Moskwą związki, a co większa, w układanym projekcie konstytucyi obszerniejszą mu nadano władzę i dziwiono się nieskończenie bohaterstwu jego. Odtąd pracowano z nim wspólnie, nakoniec w dniu 3 Maja l791, konstytucya z okrzykami uchwalona, została.

Konstytucya ta jest dziełem bardzo miernem i dalekiem od stopnia doskonałości cechującego podobne uchwały w Ameryce i Francyi zapadłe. Ustawodawcy polscy zachowali dawny podział narodu na 3 klassy, t. j. szlachtę, mieszczan i włościan. Różnica ta stanów zrobiła urządzenie władz niezmiernie pomięszanem. Trudno jest albowiem i prawie niepodobna zrównoważyć prawa każdego z tych stanów tak zręcznie, iżby wypadki obrad mogły być uważanemi za prawdziwe ogłoszenie woli powszechnej, a nie tej lub owej przeważającej klassy. W konstytucyi 3 Maja poznać można wyraźnie ducha układającej ją szlachty, przywileje tej klassy, a szczególniej pierwszeństwo, bądź w życiu prywatnem, bądź w publicznem urzędowaniu jest jej zabezpiecznione, konstytucya ta zmierza tylko do zbliżenia klassy mieszczan ku szlachcie, mieszkańcy miast są przypuszczonymi do reprezentacyi narodowej, pozwolono im wybierać swoich posłów i sędziów. Co się zaś tyczy włościan, klassy tej swobody są tylko oznaczone w wyrazach ogólnych, więcej przez bojaźń nieuchodzenia za barbarzyńców w wieku 18., niż przez sprawiedliwość, ludzkość i rozum podyktowanych. Ciało ustawodawcze jest w niej podzielonem. na dwie izby, t. j. na izbę posłów przez dwa lata urzędujących i na izbę senatorów mającą na czele swoim króla i potwierdzającą lub odrzucającą uchwały izby poselskiej; władza sądownicza nienależy ani od władzy ustawodawczej, ani od wykonawczej, którą złożono w ręku króla i rady dozorczej, złożonej z 7miu członków, albo ministrów odpowiedzialnych. Następstwo tronu przyznane jest familii elektora saskiego, który po zejściu Stanisława Augusta miał być na tron wezwanym.

Mimo atoli mnóstwa niedoskonałości ta tylko konstytucya mogła być wówczas od Polaków przyjętą, ale się zbyt późno do napisania jej wzięto, a nadewszystko nieużyto potrzebnej do utrzymania dzielności. Sposób postępowania patryotów, aż do tego momentu okazywany, zasługuje na podziwienie. Stanisław Małachoiuski, Ignacy Potocki z 40stu może kolegami swymi, okazawszy się dobrymi Polakami, warci są wielkich pochwał, iż przez całe dwa lata mężnie walczyli z intrygą moskiewską, wiarołomstwem Stanisława Augusta i nieoświeceniem współziomków swoich. Ale od dnia 3go Maja już na równy szacunek publiczności zasługiwać przestali. Dobrzy ci ojczyzny synowie powinni byli uważać akt konstytucyi jako wydanie wojny Moskwie, azatem czynić przyzwoite do prowadzenia dzielnej wojny przygotowania, to albo jeszcze przed napisaniem konstytucyi, albo przynajmniej zaraz po jej ogłoszeniu. Ale nieszczęściem przeciwnie sobie postąpiono. Patryoci, dopiąwszy zamysłów swoich w nadaniu Polsce rządu i przeciągnieniu na swoją stronę najwiarołomniejszego i nąjnikczemniejszego z królów, zamiast chwytania się przyzwoitych środków, zasnęli że tak powiem. Ślepa ich w Stanislawie Auguście ufność jest niezmazaną sławy tylu pracami nabytej plamą. Jakże mogli się przekonać, że człowiek w występkach zsiwiały może się w końcu nikczemnego życia bohaterem okazać? Niepowinniż byli miarkować, że równie rzetelne jego zbrodnie jak i pozorne cnoty, wypływały z jednegoż sromotnej gnuśności źródła i że chęć utrzymania się na schańbionym przez niego tronie będzie zawsze prawidłem jego sposobu postępowania. ?

Od czasu ustanowienia konstytucyi sejm zatrudniał się niniejszej wagi ustawami, a wcale o wojnie niemyślił i dopiero na dwa miesiące przed rozpoczęciem nieprzyjacielskich ze strony Moskwy kroków zaczęto około sposobów odparcia- najezdnika pracować.

Lecz nie samą tę tylko wytkniętą świeżo opieszałość można sejmowi wyrzucać. Niegodziwy wybór osób kómissyą wojskową składających był także niemniejszym i zgubą grożącym błędem. Kilku jej członków utrzymywało korespondencyą z Moskwą, a żaden się na sztuce wojennej nieznał. Więcej zatrwożeni skutkami włożonej na nich odpowiedzialności za powierzane ich rozporządzeniu kapitały, niż baczni na interes ojczyzny, zaprowadzili nadzwyczajną i w takim razie bardzo źle zrozumianą oszczędność, która w każdej okoliczności nowe czyniąc trudności, więcej szkodliwą, niż użyteczną była.

Dochody skarbu przychodziły bardzo leniwie, a tem leniwiej jeszcze ubranie, uzbrojenie i opatrzenie wojska. Przyjęte systema rozdzielenia korpusów na kantony niebyło ani z polityką, ani z wojskowością zgodnem. Urządzenie takowe przechodziło pojęcie członków komissyi wojskowej. Całą baczność w tym rozkładzie zwrócono na korzyść właścicieli gruntowych. Rozum doradzał wszystkie siły Rp. ku granicom moskiewskim gromadzić, komissya zaś ścianę Prus dotykającą jak najmocniej obsadziła; regimenta przechodziły z jezdnego końca Polski na drugi, dla tego tylko, aby dogodzić widokom przyjaciół lub krewnych którego komissarza.

Ale to było rzeczą najsmutniejszą dla Polski, że z pomiędzy osób do rangi generałów wywyższonych bardzo mało było takich, którzyby w jakiej byli kampanii, a ani jednego, któryby kiedy wojskiem jakiem dowodził.

Uważaliśmy już, że godności wojskowe za pieniądze kupowanemi były. Niechajże sobie teraz każdy wystawi cały korpus oficerów żadnego wyobrażenia służby wojennej niemających i nagle postawionych na czele kompanii, regimentów z świeżo zaciągnionego ludu złożonych. Jakże ludzie tacy niebędąc sami w sztuce wojennej ćwiczonymi, mogli dobrze żołnierze usposobić? Znano dobrze tę nieprzyzwoitość, ubolewano nad zbrodniczem Stanisława niedbalstwem, ale już niebyło sposobu zapobieżenia złemu. Nietylko zbywało na osobach mogących zastąpić ludzi, którychby koniecznie oddalić wypadało, ale jeszcze należało się lękać, żeby tem król nie zniechęcił krewnych i przyjaciół oddalonych oficerów, ile że kupione rangi uważano za rzeczywistą i szanowną własność. Musiano więc cierpieć ludzi niezdatnych, a co gorsza, musiano ich podług stopniów starszeństwa na wyższe miejsca posuwać. A tak kommissarze wojskowi, generałowie, oficerowie i żołnierze wszyscy byli sobie podobnymi przez nieznajomość służby, porządku i brak doświadczenia. Niezdatność króla pokazała się najwidoczniej; ale przestano na skrytem ubolewaniu nad losem narodu, którego nadzieje zawiódł.

Jaśniej mówiąc: kiedy trzeba było myśleć o obronie niepodległości, zajmowano się kwestyami socyalnami, które i najpotężniejszą organizacyą, osłabić są wstanie.  Przyp. Wyd.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej