Narcyz Olizar

PAMIĘTNIKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PAMIĘTNIKI

I.

II

III.

IV.

V.

VI.

PAMIĘTNIKI

Pamiętniki kasztelena Narcyza Olizara : dwie części razem.

Olizar Narcyz

PRZEDMOWA WYDAWCY.

Jedną z tych postaci żelaznych, schodzącej ze sceny europejskiego życia nieszczęsnej Polski, jakie niby meteory jej ostatniej siły, jako filary podpory razem z całą, budową, niezwalczone runęły, by pogrzebać raczej wielkość swą w gruzach istnienia, niżeli ugiąć się pod brzemieniem ciężaru niewoli, byłby zaiste kasztelan Narcyz Olizar, gdyby nie okoliczności, które mu los inny zgotowały.

Hrabia Narcyz Olizar, pomimo iż stanowiskiem i majątkiem liczył się na Wołyniu do klasy magnatów, klasy przez niego samego ironicznie oznaczonej, był on przecie Polakiem starej daty co do obchodzenia się z wyższymi i równymi ludźmi, a nowatorem przez wysokie wykształcenie i ogładę z niższymi. Nie znaleziono w całej okolicy właściciela, któremuby włościanie więcej byli oddani, jak w dobrach jego, i którzy tyle dowodów przywiązania oddali jemu i familji jego w chwilach prześladowania, wyszukując ukrywające się kobiety i dzieci, aby je wspomagać, strzedz od napadu nieprzyjaciela, gdy powątpiewano o ich uczuciach. — Ale nie można było w nim znaleźć tej staropolskiej, jeżeli słabo nazwę, prostoduszności w dziwnem z dumą, połączeniu — i owszem ogłada francuska całkowicie ród ten przesiąkła, nie naruszając uczuć serca, rugując z umysłu jedynie przywary i zdobiąc go bystrością nowego pojęcia miłości ojczyzny. Jednem słowem, hrabia Narcyz Olizar uczynił to, coby wszyscy prawi magnaci uczynić wonczas powinni: oświatę zachodnią przyjął i ugruntował na potrzebach krajowych, na polskiem sercu, na miłości swej starej ojczyzny.

Z tego powodu należał on, jeden z pierwszych, do towarzystwa Kosynierów; gdy zaś naczelnik jego wpadł w szpony wroga, wybrany został naczelnikiem na Wołyniu i przeprowadził organizację powstania tamtejszego, niestety słabej próby siły, zniszczonej przez nieoględność głównych przewódzców z poręki istniejącej wówczas siły narodowej cywilnej i zbrojnej w Zamościu.

O ile było w stanie człowieka zdolnego, zręcznego i oględnego, kasztelan Olizar prostował te ciągłe błędy, wstrzymywał wywołane przez nie straty, szczędził nieoszacowanej krwi młodzieży, niepotrzebnie z powodu lekkomyślności wszelakich raportów, narażanej — aż wreszcie, wyczerpawszy wszelkie zasoby własnego taktu, rozwiązał organizację, której nerwu życia nie wewnątrz, ale zewnątrz, to jest przez nadużycie onego, zabrakło. Kiedy praca jego tak smutny koniec otrzymała, starał się usunąć z pola dawnej czynności przez ucieczkę, jaka nieszczęściem się nic udała, powodując długi czas niewoli i więzienia, aż do chwili powtórnego ujścia żelaznego ramienia wroga.

Nawet i w chwili, kiedy te słowa z pod pióra wypływają" nie ma zgody między nami, a cóż dopiero między sąsiady naszymi i europejskiemi narody, co do przyczyn upadku Polski — nie ma jej takoż co do środków odzyskania niepodległości zewnętrznej. Ale niezawodnie rozświeca ten chaos uwaga, że gdyby wszyscy Polacy, szczególnie tak zwani magnaci nasi, postępowali wedle zasad honoru i prawości, gdyby wszyscy tak szczerze i bezoględnie wypełniali powinność syna ojczyzny, jak ci szlachetni mężowie, powstań podpora, do których zaszczytnie kasztelana Narcyza Olizara liczyć się powinno — nie byłoby potrzeby odszukiwać przyczyn upadku Polski, a tem mniej dróg onej postawienia, odbudowania. Jedność dążeń i czynów, zgoda — oto siła narodów — różność i niezgoda, oto potępienie i przekleństwo, rozproszenie na przykrą tułaczkę, poniżenie, męki....

W tych strasznych chwilach upadku narodu jest głównem schronieniem jego tętna żywotnego, jego ziarna sił na przyszłość — historja, dzieje ojczyste. Pamiętniki kasztelana Olizara są ziarnkiem do tego spichrza naszego żywota.

Z powodu zachodniej ogłady bohatera naszego, oraz przebywania między obcymi, dla których głównie ten obraz swej niedoli i uczuć skreślić zamierzał, napisane one były po francuzku — a tu podają się tylko w przekładzie w myśl autora wykonanym.

Napisane one są bez najmniejszej pretensji, prawdziwie skromnie, z wyznaniem najszczerszem gołej prawdy i potępieniem własnego sposobu zapatrywania, gdzie szlachetny charakter tego męża wedle swego późniejszego wyrozumienia błąd jaki odkrył. Otwartość owa pociąga nadzwyczaj serca ku opowiadającemu i uczuć daje wyższość jego nad tylu innymi pisarzami tego rodzaju.

Widać z, tego opisu jasno, iż autor najchętniej dla punktu honoru poświęciłby wrogom na pastwę osobę swoją i nie szukał usunąć się z ich żelaznych uścisków, ale pozostać na miejscu, jako ostatni szczątek oporu przemocy, aby upaść i zagrzebać się na gruzach ojczyzny. Ale jedno szlachetne uczucie zwycięża to postanowienie wszędzie — uczucie poświęcenia, przywiązania i miłości. Poświęcenie się jego nakazuje zachować życie, nadal, wolne od prześladowań i przymusu, aby resztki jego zużytkować na pracę około odbudowania podstaw, na których przyszłość Polski wzrosnąć powinna. Przywiązanie do małżonki i rodziny, troskliwość o ich przyszłe istnienie, nakazuje mu unieść to życie w miejsce bezpieczne, aby nie zostawić istot drogich sercu jego na łasce obcych, w nieutulonym żalu. A gdy nadchodzą chwile zwątpienia, w których obawa o honor, o szczęście rodaków, o to życie najmilszej rodziny, zwycięża wszelkie inne uczucia — gotów on jest natychmiast to życie własne poświęcić — i czynem to stwierdza.

Pan Bóg czuwał nad nim, nagradzając mu prawość jego i wybawił go od wielu nieszczęść, od wielu postaci śmierci, aby mógł żyć nadal, choć w oddaleniu, na łonie tych istot, które ukochał — aż do ostatniego wszystkim kresu.

Pamiętniki więc kasztelana Narcyza Olizara, spoglądając na nie ze stanowiska "Biblioteki pisarzy polskich", wchodzić muszą w jej skład koniecznie. Są one niejako dalszym ciągiem Pamiętników nestora naszego Juljana Ursyna Niemcewicza; a raczej, nie obejmując całego obszaru wypadków krajowych, są rzeczywiście cząstką tego dalszego ciągu, tej ostatniej tragedji oporu uorganizowanej siły narodowej. Ze stanowiska i poglądu dzisiejszego naturalnie znajdą się zestarzałe poglądy — nie poglądy na samą, sprawę, tylko na zaborców naszego kraju. Były to czasy, w których pomimo ciemnoty północy, wróg nasz główny nie mógł wszędzie z taką wyrachowaną bestjalnością przeprowadzić zasady pastwienia się nad nami. Znalazł on na swej drodze własnych służalców, którzy stali się, ich sercem i honorem, nieprzebytą zaporą podłych zamysłów. Z tego powodu była sposobność jeszcze podziwiania dobrych chęci i czynów urzędników rosyjskich. To też nasz autor Pamiętników oddaje sprawiedliwość tej szlachetności. Będzie obraz ten, przez wspomnienie na uczucia Rosjan, ważną przestrogą dla nich w czasach dzisiejszych — bo niech porównają obchodzenie się ówczesne z patrjotami polskimi, z obchodzeniem dzisiejszem, datującem szczególniej od ostatniego naszego powstania. Czytając te pamiętniki i pochwały oddane sprawiedliwości, należy pomnieć, iż wonczas właśnie dopiero co przelano krew własną w Petersburgu, męczenników za wolność ludu, a setki dobrze myślacych rodaków rozesłano w głąb Sybiru po puszczach i dziczach lodowatych. Uczucia słuszności dla narodu dążącego do własnego istnienia, nie mogły wtenczas obudzać w sercach prawych Rosjan odrazy lub zemsty, albowiem w łonie ich własnej ojczyzny rozwijały się one i mnóstwo tajnych towarzystw szczepiło u siebie też same co i Polacy idee. Poglądając ze stanowiska dzisiejszego na ówczesne obrazy, jakąż nam się one w pierwszej chwili ironją wydają, w stosunku do rozbestwienia uczuć moskiewskiego szczepu, których tak straszne przykłady lata 1863, 64, a tak brudne obrazy reszta lat aż do dnia dzisiejszego, przedstawiają. Cywilizacja dzisiejszego czasu nie tylko zaszczepiła się w kraju, dawniej sławiańskim, dziś i tej zaszczytnej nazwy nie wartym, ale obudziła przez zazdrość, nienawiść tak głęboką, tak bezwzględną i tak bezczestną, iż się owe chwile pierwszych walk o byt narodu polskiego z napaścią Moskwy, wydają niby chwile szlachetnej uprzejmości w nieszczęściu, pomocy narodu przeciw brutalstwom monarchji, przeciw rządowi despotycznemu. Do tego to stopnia zapomnienia, upojenia w niesprawiedliwości zepchnięty został naród moskiewski, zgubnym systemem demoralizacji z Katkowami i tym podobnymi podżegaczami na czele! Przyszłość pokaże, czy Moskwa siebie samą, czy też nas gnębi, mordując Polskę — bardzo blizka przyszłość!

Dowodem drugim szczególnej otwartości i prawości pisarza Pamiętników jest szkic udziału jego w powstaniu wołyńskiem. Niepodobna mu nic innego zarzucić, jak chyba to, do czego się nie przyznaje — to jest braku pochwały. Wszystko i wszędzie uważa on być świętym obowiązkiem, więc rzeczą arcynaturalną i konieczną.

Zaprawdę, gdyby ostatnie chwile żywota narodowego Polski pod Stanisławem Augustem, przy forytowaniu przezeń obczyzny, i miłość kraju w sercach młodych szczepiły, odrzucając wszelakie zagraniczne brudy i bzdurstwa, jakie niewieściły najlepsze soki męskości — gdyby, jednem słowem, prawdziwy postęp Olizarów rozlał wówczas zbawcze światło swoje na nasze obszary, nie mielibyśmy tak smutnych następstw owego naśladownictwa. Bo głupotą jest potępiać wszystkie nowości zagraniczne, dla tego, że obce, jako głupotą jest wszystkie znowu przyjmować. Pan Bóg dał rozum człowiekowi na to, aby się nim rządził, a nie aby go tracił bez użycia.

"Biblioteka pisarzy polskich" już wiele dobrych i złych przykładów tej prawdy podała. Znajdzie łaskawy czytelnik w rzędzie jej tomów utwory narodowe treści różnorodnej. Znajdzie się tam wybryk rozhukanego szlachcica i chłopa, wianek głębokich uczuć miłości ojczyzny, poświęcenie bez granic w różnych postaciach — tak staropolski ubiór, jak i francuzkie zwyczaje, idą tam w parze obok, ucząc że nie suknia, nie powierzchowność stanowią człowieka — ale serce!

Niechże ten Pamiętnik możnego pana, ziomka, w którym bracia wszech stanów swą ufność pokładali; arystokraty urodzeniem, a Polaka brata ludu, sercem; ukształconego oświatą zachodu, a z sercem niezepsutem i szlachetnem — niechże i on dostarczy treścią swą łaskawemu czytelnikowi zajęcia, jakie podniecając miłość ojczyzny, utuli nadzieje postępowej przyszłości, lub też doda materji do rozmyślań, do naśladowania — do przekazania czynem potomności.

Tej nagrody oczekiwał autor, tłomacz i oczekuje

Wydawca.

PAMIĘTNIKI

Kasztelana Narcyza Olizara.

(Część Pierwsza.)

1831.

I.

Wyjazd z Płocka. — Spotkanie się z Czerkiesami w Rypinie. — Oficer Rozświetajew. — Zabranie papierów. — Zdrada. — Podróż z Rypina do obozu rosyjskiego. — Pobyt w obozie. — Wyjazd do Warszawy. — Powrót z drogi do obozu.

Wojska rosyjskie zalały już były Polskę, kiedy Sejm zgromadził się w Płocku. Podczas ówczasowego stanu rzeczy nie można było myśleć o przedłużeniu wojny. Wszakże Sejm nie rozpaczał o ojczyznie. Uważał on za pierwszą powinność zachować się na koleje przyszłości i unieść na obcą ziemię złożony w sobie majestat narodowy i czuwać nad losem kraju, który na chwilę wolny, powierzył go jego patrjotyzm owi. Słusznie spodziewano się, że przyjdzie czas, kiedy narody wstyd uczują, za opuszczenie haniebne przedniej straży północnej; kiedy zawiedziona w swojej rachubie polityka żałować będzie bezwstydnego poświęcenia Polski, jeśli nie żądzy, to przynajmniej nadziei pozyskania przyjaźni rosyjskiej, i że wtedy Sejm, zachowawszy nietykalną istotę i godność swego charakteru, mógł będzie działać i przemawiać w imieniu narodu polskiego z przekonaniem służenia mu użytecznie, z pewnością, jego przyzwolenia i posłuszeństwa. Postanowił więc przenieść się za granicę i uchwalił komplet prawny trzydziestu trzech członków.

Przyrzekłszy sobie zjechać się w Krakowie, rozstaliśmy się w nadziei bliskiego widzenia i każdy z nas myślał, jak podróż tę przywieść do skutku. Jedni rozjechali się pojedyńczo, inni w kilku, reszta trzymała się wojska cofającego się do Prus. Co do mnie, wyjechałem z Płocka dnia 23. września 1331 r. około drugiej po południu w towarzystwie pana Wincentego Niemojowskiego (1), który mi ofiarował był miejsce w swoim powozie. Służący mój odjechał był kilkoma godzinami pierwej z moimi końmi wierzchowymi i z mojemi rzeczami; nie wiem dotychczas co się z nim stało.

Po trzechletniej ciężkiej chorobie nie przyszedłem był jeszcze do zdrowia, kiedy nasze powstanie wybuchnęło. Prace i niespokoyność w czasie wojny nie dozwoliły mi wyzdrowieć, a kiedy klęski nasze zmusiły mnie opuścić nieszczęśliwą ziemię ojczystą, srogie troski moralne połączyły się z cierpieniami fizycznemi. Jaki los spotka moją ojczyznę, moją rodzinę! Moją ojczyznę, dla której wszystko poświęciłem! Moją rodzinę, tak kochającą i kochaną, tak szczęśliwą, nim dla sprawy ojczystej naraziłem jej pomyślność, jej bezpieczeństwo ! Te myśli rozdzierały mi serce; wpadłem w gorączkę, potrzebowałem nieco spoczynku, ale ponieważ niepodobna mi było odwlekać wyjazdu, nie chciałem się pozbawić towarzystwa pana Niemojowskiego — i pojechaliśmy razem.

Zaledwie ujechaliśmy milę, kiedy straciłem prawie przytomność, kiedy sen mój stał się marzeniem gorączkowem, Same widziadła rozpaczy i przeczucia, na nieszczęście wnet sprawdzone, nasuwały się snom moim; widziałem Kozaków, szamotałem się z nimi, byłem w ich ręku, słowem gorączka tak mną miotała, że pan Niemojowski mię przebudził i radził zatrzymać się na przeprzęgu, gdzieśmy właśnie się zatrzymali Pocztyljon, który wracał drogą, którą mieliśmy przebywać zapewnił nas, że w tej stronie nie było Rosjan; przyjąłem więc propozycję pana Niemojowskiego i przepędziliśmy noc w domu pocztmistrza. Ten to spoczynek, zresztą tak potrzebny dla mego zdrowia, zgubił nas. Obudziłem się wprawdzie mniej osłabiony, mniej cierpiący, ale droga bezpieczna wczoraj, nie była nią dzisiaj.

Około południa przybyliśmy do Rypina, drugiej z kolei poczty. Mój towarzysz wysiadł z powozu i w kilka minut powrócił z wiadomością, że w Rypinie są Czerkiesi. Na mnie, co byłem tak osłabiony, wiadomość ta zrazu nie wielkie uczyniła wrażenie; ale wnet widziałem całe niebezpieczeństwo naszego położenia i chciałem się o tem zapewnić, bo mój towarzysz mając słuch mocno osłabiony, mógł źle słyszeć, co mu powiedziano. Wysiadłem także z powozu dla rozmówienia się z pocztmistrzem, ale zaledwieśmy weszli do domu pocztowego, ujrzeliśmy trzech tych barbarzyńców, wychodzących z po za stodoły naprzeciw poczty i zmierzających wprost do naszego powozu. Zaczęli żywo rozmawiać z naszym służącym, pokazując na nasze tłumoki i dotykając ich, a potem weszli na pocztę. Pan Niemojowski przechadzał się zamyślony, jak gdyby go nic nie powinno było niepokoić; ja dla braku sił rzuciłem się na sofę, gdzie zdawałem się odpoczywać. Nasza pozorna spokojność musiała niewątpliwie uderzyć Czerkiesów, ponieważ wchodząc i nim nas zapytali, kto jesteśmy, pozdejmowali czapki i pozdrowili nas z uszanowaniem. Podjąłem się odpowiadać na zapytania, tem bardziej że mój towarzysz mocno nie dosłyszał i ani słowa po rosyjsku nie umiał. Nie uszło mojej baczności wrażenie, jakie na tych ludziach uczyniły nasz powóz i nasza spokojność. Chciałem z tego korzystać i zamiast im odpowiedzieć, sam ich zapytałem, jakiem prawem przychodzą zadawać zapytania podróżnym, którzy zapewne nie mają się czego obawiać, kiedy da podróży swojej używają poczty. Tak zagadnieni po rosyjsku, musieli się zmieszać, bo się oddalili z oznaką większego jeszcze niż pierwej uszanowania, co ich wszakże nie wstrzymało od przyjęcia kilku sztuk monety, które im dałem, mówiąc, aby się napili za nasze zdrowie. Jak tylko odeszli, rzuciłem się znowu na sofę, zmęczony wysileniem się na tę rozmowę.

Zdawało się, żeśmy ocaleni, ale trzeba było odjeżdżać jak najprędzej; prosiliśmy więc pocztmistrza, aby nam spiesznie kazał przeprząść konie. Na nieszczęście nie było koni w tej chwili na poczcie i dopiero za godzinę obiecano nam przeprząg. Za godzinę! W naszem położeniu jakże to długo! W takim razie, mówię, zatrzymajmy konie, któremiśmy przyjechali i odjeżdżajmy. To mówiąc, spojrzałem na powóz. Jakiż bolesny widok! Powóz już stał sam, bez koni, a pocztyljon już odjechał. Co tu począć? Najmniejsza zwłoka mogła nas zgubić. Prosiłem pisarza poczty, aby pobiegł za pocztyljonem: w kwadrans powrócił z wiadomością, że go nie mógł doścignąć, a tak, co bądź nastąpi, zmuszeni byliśmy czekać.

Tymczasem przyszło do głowy naszemu służącemu porządkować rzeczy, które się znajdowały w naszym powozie. Przez jakąś fatalność wydobył i wystawił na widok przechodzących kapelusz stosowany i szpadę, pana Niemojowskiego. Nieszczęście chciało, że właśnie w tej chwili przechodził Czerkies i te, tak rażące wzrok rzeczy, spostrzegł. Jak gdyby mu się w oczach rozjaśniło, pobiegł natychmiast do swoich towarzyszów, opowiedział im co widział i przyszedł do nas z trzema innymi. Tym razem przyszli do pokoju pocztowego w czapkach i zapytali nas tonem hardym, kto jesteśmy. Przyszli zapytywać się o to samo, o co zapytywali nieco pierwej, ale nie był to już ten sam ton, ten sam. wzrok, ta sama postawa. Wiedziałem, że trzeba im odpowiadać szybko i nie dać im powodu do najmniejszego powątpiewania; udałem że nie spostrzegam w nich żadnej zmiany i taką samą, jak pierwej odpowiedzią, chciałem pozbyć się. Udało mi się otrzymać od nich tylko więcej grzeczności. Kiedy chciałem od nich wiedzieć, jakiem prawem zadają nam pytania, odpowiedzieli:

— Wielono ( kazano ).

— Dobrze — rzekłem im — dowiemy się później od waszego jenerała, czy macie rozkaz niepokoić podróżnych na wielkim gościńcu, a na teraz odpowiadam wam, że jesteśmy tutejszymi obywatelami i że wyjechaliśmy z Płocka, bo tam co chwila może być wojna. —

Ponieważ odeszli po tej odpowiedzi, myślałem że na niej poprzestali i że jeszcze raz skończyło się tylko na niespokojności; ale przy drzwiach zatrzymali się, zrobili po cichu naradę, a potem jeden z nich zwraca się ku mnie i pokazując nieszczęśliwy kapelusz, zawsze na koźle powozu na widok wystawiony, rzecze:

— Jesteście wojskowi. —

Napróżno zapewniałem go, co było prawdą, że kapelusz i szpada należą do munduru cywilnego; nic nie mogło ich przekonać. Powiedzieli nam wręcz, że nie mogąc brać na siebie odpowiedzialności i pozwalać nam jechać dalej, musząo nas uwiadomić swego oficera.

— To — rzekłem — nie może nas zastraszać, bo pokażemy że nie jesteśmy wojskowi; ale to nam zwlecze podróż i sprawi nam nieprzyjemność zostawania tu bez potrzeby.

To mówiąc, brałem się na sposób, zawsze prawie nieomylny, kiedy się ma do czynienia z Moskalami: chciałem, żeby przyjęli pieniądze, ale boleśnie mi było widzieć, że są nieugięci. Nakoniec wyszli do sieni i posłali jednego z pośród siebie po oficera. Korzystałem z ich nieobecności i zniszczyłem moje papiery, co nie trudno mi było uczynić, bo miałem przy sobie tylko paszport, moje nominacje na senatora i na krzyż wojskowy. Towarzysz mój mniej był szczęśliwy, bo zaledwie go namówiłem, żeby papiery zniszczył, oficer wszedł.

W minie tego nowego inkwizytora nie było nic pocieszającego. Nazywał on się Rozświetajew; był to człowiek przystojny, ale cera blada i twarz zużyta, wzrok niepewny i strudzony, podbite oko, znak widoczny niedawnej bijatyki, zapowiadały od razu, że to albo pijak, albo człowiek rozpustny. Jego głos i poruszenia popierały zresztą ten domysł. Wszedł do pokoju nagle, zmierzył nas od stóp do głów i bez najmniejszego powitania zawołał jeszcze przy drzwiach:

— Kto jesteście? —

Zbliżyłem się do niego i powtórzyłem co do słowa to samo, co powiedziałem był jego żołnierzom. Kiedy do niego mówiłem, wpatrywał się we mnie z nieufnością, a na zwiędłej twarzy jego pokazał się uśmiech zimny i szyderski. Kiedym mówić przestał, zawołał głosem dzikim:

— Wasze papiery! —

Właśnie żądania naszych papierów najwięcej się obawiałem, pan Niemojowski miał ich pełne kieszenie. Wszelkie protestacje nic nie pomogły; trzeba było je oddać, bo Czerkies zagroził, że nas każe rozebrać. Ale jak powiedziano, wszystko na świecie ma stronę śmieszną: i tu zaczęła się scena prawdziwie śmieszna. Kiedy pan Niemojowski papiery swoje już oddał, Czerkies, który ich nigdy tyle razem nie widział, w tak ważnym przypadku nasunął czapkę na uszy, zasiadł przy stole i zaczął wszystkie z kolei papiery na wszystkie strony obracać i oglądać. Po tym pierwszym, oczywiście bezskutecznym przeglądzie, oficer chciał przystąpić niby do porządniejszego rozpatrzenia się w papierach; brał więc z kolei jeden po drugim i ( przypatrywał się każdej sztuce oczyma, które nic nie widziały, bo czytać nie umiejąc, żadnego napisanego wyrazu zrozumieć nie mógł. Nagle przychodzi mu myśl szczęśliwa, zaczyna swój przegląd po faz trzeci i znowu z kolei zapytuje nas o znaczenie każdego papieru; odpowiadaliśmy, co nam się podobało odpowiedzieć, a po każdej naszej odpowiedzi zadowolniony, odkładał papier na stronę, mówiąc: — To nic. —

Dopóty wszystko szło bardzo dobrze, niewiadomość oficera dziwnie nam służyła, najniebezpieczniejsze przeszły przez jego ręce i otrzymały zupełne rozgrzeszenie. Należało nam sądzić, żeśmy ocaleni i może bylibyśmy z tego śledztwa wyszli bezpieczni, gdyby mój towarzysz same tylko papiery miał był przy sobie; ale w papierach znalazło się kilkanaście kart wizytowych, o których p. Rozświetajew miał na nieszczęście swoje własne wyobrażenie.

— Cóż to takiego? — rzekł, biorąc do ręki te nie" szczęsne karty. Objawiłem mu ich znaczenie. — Dobrze, dobrze — odpowiedział złośliwie — nie tak łatwo oszukać Rozświetajewa; wiem ja co te kartki znaczą, jużem ja je widział u niejednego buntownika.

Głupiec ten widział w kartach wizytowych jakieś znaki powstańców. Ponieważ los nasz od jego przywidzeń zależał, musiałem się wstrzymywać od śmiechu i z całą wymową objaśniać mu przeznaczenie wcale niebojowe, cel wcale niewinny kart wizytowych. Przekonywanie to nie było łatwe, w końcu jednak zdawało się że zrozumiał, bo przystąpił do dalszego badania papierów. Ale po kartach wizytowych przyszła kolej na mapę.

— Aha! — zawołał, cały zdziwiony — mapa! mapa! To wy jenerałowie! —

Zaczęliśmy mu tłumaczyć, że takie mapy kraju sprzedają się wszędzie, że każdy może je kupować czy to dla nauki, czy dla podróżowania, że gdyby do zostania jenerałem tylko mapy potrzeba było, wszyscy ludzie i on sam z oficera natychmiast i to bardzo tanio mógłby zostać jenerałem. Słowem, przekonywaliśmy go najlepszemi dowodami, ale nasz inkwizytor trwał uporczywie przy swojem zdaniu i na krok nie chciał ustąpić. Zapewne z powodu tej mapy musiał rzucić podejrzenie na karty wizytowe.

Po tak zabawnem śledztwie papierów pana Niemojowskiego, zażądał ich odemnie.

— Nie mam żadnych — odpowiedziałem.

— Nie żartujcie i pokażcie je natychmiast.

— Powtarzam, że nie mam żadnego papieru.

— Zobaczymy! —

To mówiąc, wstał i postąpił ku mnie. Widziałem że się zabierał szukać mi po kieszeniach; myśl ta oburzyła mnie i sam do niego się zbliżyłem.

— Kiedy wam mówię — zawołałem — że nie mam papierów, powinniście mi wierzyć; pomyślcie na co się odważacie ! —

Rozświetajew nie musiał być bardzo pewny swojej władzy śledzenia nas, bo nie posuwał dalej swego nalegania, radził mi tylko nic nie ukrywać, jeśli sam sobie szkodzić nie chcę. Powtórzyłem mu, że nie mam żadnych papierów.

— Wierzę wam — rzekł — jednak muszę was zaprowadzić do obozu rosyjskiego. — To mówiąc wyszedł, zostawując mocną straż.

Pozbyłem się był wprawdzie papierów, ale miałem jeszcze krzyż w kieszeni, o którym zapomniałem. Zaledwie oficer wyszedł, kiedym go sobie przypomniał. Z tego, co się działo, mogłem wnosić, jak było ważną rzeczą, pozbyć się go natychmiast. Pisarz poczty wszedł do pokoju, korzystałem więc z chwili, kiedy pilnujący nas żołnierze w inną stronę patrzyli, pokazałem mu krzyż, chcąc go oddać, ale on zamiast go odebrać, w tył odskoczył; zwróciło to uwagę straży i jeden z żołnierzy zapytał, co chcę od pisarza? Co tu było odpowiedzieć? Pisarz zapytany, mógł mnie był zdradzić, krzyż był jeszcze w moim ręku, a oczy wszystkich na mnie były zwrócone! Na szczęście młoda wieśniaczka, która przy drzwiach otwartych obierała jarzynę, widziała co się działo między mną a pisarzem, odgadła moją niespokojnośy i zerwała się, żeby mnie z niej wyprowadzić.

— Gdzie moje wiadro! Moje wiadro! — zawołała, i wiadra tego szukając, przecisnęła się przez straż jak błyskawica, obeszła prędko pokój, przybliżyła się do mnie, pochwyciła ukradkiem moją rękę, porwała krzyż i znikła. Najbieglejszy kuglarz nie byłby się zręczniej sprawił. Jakoż nikt nie spostrzegł co uczyniła. Po tej szczęśliwej scenie, która ledwie kilka sekund trwała, odpowiedziałem straży, że nie miałem nic do powiedzenia pisarzowi. Poprzestano na tej odpowiedzi.

Prawie w kwadrans po wyjściu oficera przyszła jakaś żydówka. Czerkiesi wzbraniali jej przyjść do nas, ale ona powiedziała im kilka słów po cichu i natychmiast zdawali się zezwalać jej na wszystko. Usiedli znowu na ławce, a żydówka zbliżywszy się do mnie, rzekła:

— Chciałabym z panem pomówić na osobności.

— Zdaje mi się, że nie mamy z sobą nic do czynienia.

— Proszę, niech mi pan pozwoli chwilę rozmowy; nie będzie pan tego żałował. —

To mówiąc, jak gdyby pewna skutku swoich słów, wzięła mnie pod rękę i zaprowadziła do gabinetu, stykającego się z pokojem. Nie było mi tajno, że żydzi, ile razy mogą, stają się, że tak powiem, faktorami wszelkich interesów zakazanych. W mojem położeniu cóż miałem do ważenia? Nie opierałem się więc żydówce; Czerkiesi powinni byli nas zatrzymać, ale bynajmniej: pozwolili nam wnijść do gabinetu i zamknąć się, tak spokojni, jak gdybym pod ich straż nie był oddany. Jakież to słowo czarodziejskie uczyniło ich tak powolnymi? Widocznie musiała do nich przemówić w imieniu oficera, któremu dosyć było na chwilę zamknąć oczy, abyśmy byli wolni; zapewne chciał on sprzedać swoją grzeczność i wysłał tę kobietę, aby dobić targu.

Te uwagi przesuwały mi się przez głowę, kiedy żydówka głosem przymilonym i westchnąwszy, rzekła:

— Jakże ja nad panem boleję! Pan jesteś młody, widzę żeś słaby; chciałabym was wybawić i mogę; jeśli pan zechcesz.

— Jakto! mów jaśniej co chcesz powiedzieć.

— Oficer ten mieszka u mnie, mówiłam mu o panach, wystawiłam mu nieszczęście, jakie was czeka, łatwość, z jaką może was uwolnić bez narażenia się; w końcu zrobiłam, że nie wzbraniał odjazdu obu panom. Pozwala na to, jeśli mu panowie dadzą, 50 dukatów.

— A jeśli weźmie pieniądze i nie wypuści nas?

— Nie! tego się nie bójcie; wie on bardzo dobrze, że gdyby to uczynił, nikt nie ufał by mu na przyszłość i nie dawałby pieniędzy z góry. —

Uwaga zdawała się być słuszną; zresztą żądano za tak  wielką usługę nie wiele, i natychmiast dałem żydówce 50 dukatów. Pobiegła z niemi, a ja powróciłem do pokoju. Twarze Czerkiesów zdawały mi się nie tyle co pierwej surowe, a jeden z nich zaczął nawet ze mną rozmawiać. Zdawało mi się, że ta grzeczność była dobrą wróżbą; może, mówiłem sobie, ludzie ci są w porozumieniu, może nieraz już widzieli, jak oficer ich podobne robił targi, może nie uważają nas już za swoich więźniów i może nie byliby od tego, przyjąć na pożegnanie z nami wspaniały datek na wódkę. Tymczasem chwile upływały, nasze położenie nie zmieniło się, a jednak nie mieliśmy ani cienia podejrzenia. W końcu dopiero dwóch wielkich godzin ujrzeliśmy oficera z całą swoją załogą (18 ludzi). Tłumaczyłem sobie to wystąpienie, że zgromadził wszystkich swoich żołnierzy, ażeby ich z przed widoku naszego usunąć i że przyszedł nas niejako uwiadomić, że po jego odejściu możemy się oddalić. W istocie wszedł do pokoju, ale tylko aby nam zwyczajnym tonem, pokazując na powóz, powiedzieć:

— No, panowie, trzeba wsiadać! —

Zdziwiony zbliżam się do niego i po cichu przypominam mu zobowiązanie w jego imieniu nam przez żydówkę uczynione.

— Zaczekajcież przecie trocha! — odpowiedział mi także na pół głośno i jak na niego prawdziwie grzecznie. Te wyrazy i ten ton uspokoiły mnie; wsiedliśmy i ruszyliśmy w drogę. Przejeżdżając przez miasteczko, oficer kazał się zatrzymać przed domem żydówki, prosił mnie wysiąść, kazał przynieść butelkę kwaśnego wina i zaprosił mnie pić z sobą. Otóż, pomyślałem, szczęśliwa chwila naszego uwolnienia, i ażeby nie obrazić mego wybawcę, wychyliłem duszkiem szkaradny napój. Przy drugiej szklance rzekłem mu:

— Piję pana zdrowie na pożegnanie!

— Nie jeszcze, ale wkrótce — odpowiedział, wychodząc.

Chciałem wejść do drugiej izby, gdzie była żydówka; żołnierz tuż był za mną, widziałem, że ciągle jestem pod strażą, — ostrożność dziwna z człowiekiem, któremu się ma ułatwić ucieczkę. To mnie uczyniło niespokojnym.

— A cóż — rzekłem do żydówki — czy nie mówiłem, że weźmie okup i nie uwolni nas?

— Myli się pan — odpowiedziała — pozwoli panom uciec w drodze. Czyż może uwalniać panów w obec wszystkich żołnierzy? —

Na taką. uwagę ani słowa nie można było powiedzieć; wsiadłem do powozu i ruszyliśmy dalej.

— Zamiast do Paryża pojedziemy do Tobolska — rzekł do mnie towarzysz wspólnej doli. — Jest to jedno nieszczęście więcej — dodał z westchnieniem — przygotowany na to jestem. —

Przewidywanie bardzo prawdopodobne tego cnotliwego męża, który już tyle był cierpiał, zrobiło na mnie wrażenie, boleśniejsze nad wszelkie wyrazy. Zacząłem go pocieszać, ale natychmiast mi przerwał.

— Nie, nie! — rzekł — nie staraj się budzić we mnie nadziei, której sam nie masz, a która się pewnie nie sprawdzi. Znam Rosjan, wiem co nas od nich czeka. Poddaję się mojemu przeznaczeniu. Jeśliby kiedyś mogli nam przebaczyć nasze postępowanie, w ich oczach zbrodnicze, to nie pierwej, aż po wystawieniu nas na długie i srogie cierpienia.

Nie mów mi więc o nadziei; lepiej przyzwyczaić się do patrzenia na obraz niechybnego nieszczęścia i czekać na ten widok, niż ujrzeć go nagle śród złudzeń: cios byłby zbyt okropny! —

Uwaga ta bardzo słuszna, zamknęła mi usta; miałem jednak zawsze nadzieję, że oficer nie złamie swego zobowiązania, przypomniałem sobie rozumowanie żydówki i wiedziałem że w ogólności Rosjanie dotrzymują obietnicy u nich kupionej, jeśli im kto więcej nie zapłaci. To wszystko spowodowało mnie do przypominania kilkakrotnie oficerowi danej obietnicy, ale mi nie przestawał powtarzać swoje nieszczęśliwe: — Pogadite ( czekajcie )! —

We dwie godziny przybyliśmy do wioski. Właściciel, któregośmy na przechadzce spotkali, rzucił na nas wzrok przenikliwy i zaprosił oficera do swego mieszkania wraz z żołnierzami i jeńcami. — Najchętniej! — rzekł Rozświetajew.

To może, pomyślałem, pozwoli nam umknąć, może go wzruszą nowe przedstawienia, może go nakłoni obywatel, który zdaje nam się być życzliwy. Próżna nadzieja! Pan Rozświetajew wszedł sam, a nam kazał dalej jechać.

Gdy się już dobrze zmierzchło, przybyliśmy do innej wsi, gdzie przewodnik nasz postanowił noc przepędzić. Wysadził nas w domu pani, która, jeśli się nie mylę, nazywała się Mueller. Była to Prusaczka i trzymała tę wieś w dzierżawie. Oficer powitał ją jak dawną znajomość, jednak nie musiał bardzo ufać jej przyjaźni, kiedy żołnierzom kazał pójść za nami do pokoju. Nie chcąc żeby nas straż zrozumiała, przemówiłem do gospodyni domu po niemiecku i prosiłem, żeby mi wskazała wyjście ułatwiające nam ucieczkę. Nic nie było snadniejszego, bo jak się później dowiedziałem, granica pruska była od tego domu zaledwie o kroków dwadzieścia; ale Niemka nie chciała o niczem słyszeć; kazała nam tylko zastawić mizerne jedzenie i zostawiła nas z żołnierzami.

Zacząłem mocniej niedowierzać oficerowi, wymawiałem mu jego niesłowność, powiedziałem że go Bóg ukarze, że nie zobaczy swojej rodziny i już nie pamiętam wiele innych wyrzutów; wszystko w tem rozumieniu, że to uczyni wrażenie na umyśle nieoświeconym, ale może nie zupełnie zepsutym. Tak łajany, zmięszał się na chwilę, ale potem, jak gdyby się wstydził poczciwego wzruszenia, rzekł tonem najnaturalniejszym:

— Słuchajcie, uwolnię was; ale wiecie że się narażam na wiele, a wy daliście mi za mało; w walizie waszej widziałem pieniądze, dodajcie 150 dukatów i 50 dukatów dla żołnierzy, aby nic nie mówili.

To jego żądanie zdawało mi się naturalne.

— Pieniądze, któreście widzieli — odpowiedziałem mu — są własnoscią mojego towarzysza; muszę więc z nim o waszem żądaniu pomówić. —

Oficer wyszedł, chcąc nas zostawić samych. Pan Niemojowski nie chciał zrazu ani słyszeć o tej propozycji, uważał bowiem oficera za zdrajcę, starającego się wyłudzić od nas jak najwięcej pieniędzy, a niemniej dla tego zdecydowanego oddać na zemście Rosjan.

— Może się nie mylisz — odpowiedziałem mu — ale zastanów się nad tem; jeżeli mu damy jeszcze 150 dukatów, może nas wypuści i ocalimy resztę; jeżeli mu odmówimy, pewnie stracimy wszystko i siebie samych. —

Zniewolony mojemi dowodami, pan Niemojowski zezwolił na tę małą ofiarę, oświadczając jednak, że nie przewiduje jej dobrego skutku. Chociaż prawie tego samego byłem zdania, nie chciałem zaniedbać jedynego pozostałego nam ratunku. Spieszno nam było odpowiedzieć oficerowi, godzina upłynęła, jeszcze się nie pokazywał; nie mogłem wytrzymać, wyszedłem szukać go; Czerkies mnie nie odstępował.

Zastałem oficera na pierwszem piętrze przeglądającego papiery pana Niemojowskiego z pomocą syna gospodyni, który mu je zapewne czytał i tłumaczył, i który zaraz wyszedł, jak mnie tylko zobaczył.

Oficer nie taił radości, dowiedziawszy się, że pan Niemojowski zezwala, poprosił go na górę, przyjął dukaty, kazał wyjść żołnierzowi i z wielkiem mojem zadziwieniem zaczął się rozbierać, mówiąc do nas, abyśmy się także spać położyli.

— Ale — rzekłem — kiedy nas wypuścicie?

— Jutro z rana; poszle oddział naprzód, rozeszlę na patrol prawie wszystkich żołnierzy, zostawię tylko ludzi pewnych, którym dam pieniędzy, wy pojedziecie gdzie zechcecie, a ja będę się usprawiedliwiał z waszej ucieczki jak mi się będzie podobało. —

Jeśli plan taki nie był zły, zwłoka była zawsze podejrzana; tymczasem trzeba było czekać. Nie mogąc oka ani zmrużyć i słysząc, że nasz stróż chrapi, wstałem około północy i zaszedłem aż do drzwi, które wychodzą na podwórze; drzwi były na pół otwarte, ale kilku Czerkiesów przechodziło się po dziedzińcu. Powróciłem na górę, dwa okna wychodziły także na dziedziniec, nie było żadnego innego wyjścia; położyłem się więc znowu strudzony i zmartwiony.

O świcie oficer wszedł, mówiąc że się zajmie rozesłaniem żołnierzy; w godzinę powrócił, oddał nam zabrane papiery, uwiadomił nas, że powóz już zaprzężony i pożegnał się z nami.

— Zostawiam wam — dodał — ludzi, którzy bronić was będą, w razie gdybyście spotkali Rosjan; ale także dajcie mi przyrzeczenie, że ich bronić będziecie, jeśli napotkacie Polaków. —

Dałem mu słowo, a on odjechał galopem, nie dając mi nawet chwili czasu do powiedzenia mu, że nie potrzebujemy eskorty. Gospodyni domu, jej syn, stary jakiś Niemiec, w tym samym domu mieszkający, przyszli winszować nam szczęśliwego uwolnienia i to z takiem wzruszeniem, z takim wyrazem radości, tak czule, żem sobie pozostałe jeszcze o nich podejrzenie w duszy wyrzucał.

W drodze miałem sposobność podziwiania zmyślności, a raczej instynktu naszych stróżów: ich wzrok przenikliwy spostrzegał z daleka najmniejsze przedmioty; ich słuch chwytał najsłabsze głosy, podczas kiedy my ani nic nie widzieli, ani nic nie słyszeli. Gdzie tylko doskonalsze ich zmysły jaki powód do ostrożności odkrywały, natychmiast natężali wzrok i nadstawiali uszy; zdawało się, że węchem dochodzą niebezpieczeństwa i unikają, go z szybkością i zmyślnością dzikich ludzi.

Po czterogodzinnej, utrudzającej, przez lasy i jakieś drożyny dalekie od bitej drogi, podróży, ujrzeliśmy miasto Toruń, odległe od nas o pół mili. Widok tego miasta rozproszył podejrzenie mojego towarzysza; jużeśmy sobie winszowali końca tej niewoli, kiedy służący, siedzący na koźle, zawołał:

— Zdradzili nas, jedziemy prosto do obozu rossyjskiego! —

Osłupiałem na te słowa, wychyliłem głowę z powozu: byliśmy tuż nad Wisłą; Czerkiesi, z którymiśmy się rano rozstali, pokazali się o 30 kroków przed nami, a na przeciwnym brzegu można było widzieć obóz rosyjski. O kilka kroków od nas był znak graniczny pruski.

— Gdzie wasz oficer? — zapytałem z żywością Czerkiesów.

— Poszedł — odpowiedział z nich jeden — szukać miejsca bezpiecznego do wypuszczenia was, tak, ażeby was z obozu nie widziano. —

Kłamstwo było zbyt widoczne; nie było potrzeby podwozić nas pod sam obóz, gdyby nie chciano nas zdradzać. Otworzyłem nagle drzwiczki od powozu i chciałem wyskoczyć, aby się dostać na stronę pruską. Czerkiesi przyskoczyli natychmiast, zatrzaśli je napowrót i od tej chwili nie odpowiadali ani słowa na wszystkie moje zapytania. Zatrzymano powóz nad brzegiem rzeki. Upłynęło pół godziny, nim prom, do którego nam wsiąść kazano, przybił do brzegu. Wysiadając z powozu, pobiegliśmy o kilka kroków od granicy i przebyliśmy ją pierw jeszcze, nim się warta spostrzegła. Widząc nas na ziemi, która miała być neutralną, myśleliśmy, żeśmy się ocalili; ale neutralność pruska podobna była zupełnie do poczciwości pana Rozświetajewa. Kilku oficerów pruskich obecnych tam, z obowiązku i ludzkości powinno nas było bronić; zamiast tego niecni skryli się do bliskiej budy, z której patrzyli, że się nie wymkniemy. Tak więc aresztowani byliśmy przez żołnierzy rosyjskich na ziemi pruskiej bez żadnego oporu zwierzchności pruskiej, a nawet, możemy powiedzieć, z jej potajemnem przyzwoleniem.

Odprowadzono nas napowrót przez granicę i kazano nam wsiąść do promu. W połowie bardzo w tem miejscu szerokiej rzeki zbliżyło się do nas czółno, które odbiło od tego miejsca brzegu, gdzie się znajdowała owa buda, w której się byli skryli oficerowie pruscy; ta okoliczność zasługuje na uwagę: Rozswietajew i inny oficer rosyjski wskoczyli z tego czółna do naszego promu. Pomimo swojej bezczelności i zepsucia, Rozswietajew nie wiedział co z sobą uczynić; unikał naszego wzroku, spuszczał oczy na ziemię i krył się za powozem, który z nami znajdował się na promie. Litowaliśmy się nad nieszczęśliwym! Drugi oficer wydawał się wcale inny. Pierwsze zaraz spojrzenie dobrze o nim uprzedzało; wzrok miał łagodny i spokojny, wyraz twarzy otwarty i życzliwy, i ta szczeliwa fizjonomja wyrażała dla nas prawdziwe spółczucie. Spostrzeżenie to nie czyniło mi wszakże żadnej nadziei, bo przy najlepszej chęci oficer ten nic dla nas uczynić nie mógł; doznawałem jednak jak gdyby ulgi, widząc między sobą a nikczemnym Rozswietajewem istotę, mającą kształty ludzkie i zdającą się mieć serce. Wszedłszy na prom, młody oficer przywitał nas, słowa jednak nie mówiąc; potem odwrócił się ku przewoźnikom jak gdyby przypatrywać się ich wiosłowaniu. Kilka chwil upłynęło, zatopiony byłem w najsmutniejszych myślach, kiedy usłyszałem głos miły odzywający się po polsku:

— Bądźcie panowie spokojni; nie taki djabeł straszny jak go malują. —

Ocknąłem się: był to głos młodego oficera rosyjskiego. Ten głos przyjacielski, ta mowa ojczysta, te słowa pocieszające, wzruszyły mnie do żywego; ale to wzruszenie przyjemne stało się przykrem, kiedy na człowieku mówiącym po polsku, przypomniałem mundur rosyjski! Czułem jednak potrzebę odpowiedzieć grzecznie na grzeczność, która zresztą zapowiadała uczucie ludzkie, a nadewszystko widziałem, że mi należy zataić bolesne wrażenie; ale nie mogłem i musiałem zacząć od tych słów:

— Czy pan Polak?

— Tak jest! — odpowiedział tonem, którego nigdy nie zapomnę. Umilkł i widziałem, jak się na wyrazistej twarzy jego malowały: wstyd, zgryzota i bojaźń, aby go nie uważano. Żal mi go było i przerwałem milczenie przykre dla nas obu.

— Jaki to człowiek jenerał? — zapytałem.

— Nie zły — odpowiedział.

Ani ja, ani on, nie mieliśmy odwagi prowadzić dalej rozmowę. Po nowej przerwie rozstaliśmy się i wnet prom przybił do brzegu, gdzie jenerał rosyjski Renne czekał na nas otoczony swoim sztabem głównym.

Przewidywałem że będę musiał uledz śledztwu, a że ocenienie jenerała będzie wpływało na moje odpowiedzi, starałem się zbadać go ile możności, zaraz z początku. Był to człowiek brzuchaty, pucołowaty; twarz jego skwitła i nabrzmiała, byłaby jednak była piękną, i przyjemną, gdyby nieco duszy byłoby się na niej malowało. Ale był to wzór samolubstwa, był to człowiek lubiący, jak to mówią, żyć dobrze i możem się nie mylił, gdym go osądził czulszym na dobrą biesiadę, niż na szczęście lub nieszczęście bliźniego. Nasz Judasz Rozswietajew pierwszy doświadczył jego grzeczności. Jenerał podał mu rękę, mówiąc z przymileniem:

— Jak się macie, kochany Rozswietajewie? — Przeniewierca ten odpowiedział wyprężeniem się, tak, iż się zdawało, że sobie połamie kości, i przyłożeniem pełnem uszanowania ręki do czapki. Dopiero potem spojrzał na nas wzrokiem, który zdawał się mówić: Jenerał ocenia dobrze moją zasługę, moją służbę, jakże wam się to zdaje? — Popatrzywszy się nieco na nas, pan jenerał zapytał o nasze nazwiska i stopnie. Cieszył się swoim tryumfem tak niedelikatnie, ton udanego politowania tak widocznie mówił: pocóż daliście się schwytać! — iż pomimo wszelkich niebezpieczeństw mojego położenia zabrakło mi cierpliwości. Byłem w przypadku prawie wyjątkowym: od początku powstania na Wołyniu wyznaczono nagrodę na moją, głowę; mogłem ją może ocalić, ukrywając ją dłużej poi nazwiskiem Osieckiego, które przybrałem, kiedy wpadliśmy

byli w ręce Czerkiesów; jednak nie można było być pewnym tego, a zresztą, wszystko, co się. pod mojemi oczami działo, tak mi zbrzydziło życie, iż zamyśliłem nie chcieć przeżyć mej ojczyzny; pragnąłem umrzeć. Zdawało mi się, że dosyć wymienić moje nazwisko, aby dopiąć tego celu. Gdy więc towarzysz mój paszport swój oddał, a jenerał przeczytawszy go, z kolei mnie o nazwisko zapytał. Odpowiedziałem:

— Jestem hrabia Olizar.

— Czy z Wołynia? — zapytał jenerał z pewnem upragnieniem, które zdawało się mówić: — Ach! żeby to on był! —

— Tak — odpowiedziałem.

To suche tak może dla każdego innego byłoby odpowiedzią obrażającą, dla jenerała Renne przeciwnie było bardzo przyjemne; uradowany i z żywością, której się. w nim nawet domyślać nie można było, pochwycił za guzik mego surduta i obracając się do pułkownika Melandersa, rzekł:

— Ot jewo derżyt! (Tego mi trzymaj!) —

To postępowanie brutalskie, ta radość dzika, obudziły we mnie niewypowiedzianą wzgardę, którą wyraziłem tylko wzrokiem utkwionym w tej twarzy rozkwitłej. Zrozumiał mnie zapewne, puścił guzik i odwrócił głowę.

Wieść o aresztowaniu mnie rozeszła się z ust do ust po całym obozie. To wystawiło mnie na nową nieprzyjemność. Zaledwie bowiem jenerał mnie puścił, stanął przedemną kapitan Buturlin, adjutant feldmarszałka Paszkiewicza. W szalonym gniewie młokos ten zawołał:

— Więc to wy narobiliście nam tyle złego?

— Czy wam wiele szkodziłem?

— Jakto! Dwa tygodnie byliśmy bez wiadomości od wielkiej armji i bez chleba! —

Nie wiedziałem, że małe nasze powstanie wołyńskie tyle złego tym panom narobiło, rad byłem wiedzieć o tem i uśmiech zdradził moje uczucie. Uśmiech ten musiał jeszcze bardziej rozzłościć żal do nas mającego kapitana, bo ofuknął się i zawołał:

— A teraz uciekacie? Czy to tu wasze miejsce?

— Bądźcie pewni — przerwałem mu — że wszędzie, gdziebym się znajdował, umiałbym się znajdować na swojem miejscu, i w jakiem bądź, nawet najszczęśliwszem znalazłbym się położeniu, umiałbym zawsze szanować nieszczęście. —

Kapitan odwrócił się widocznie zmięszany, jenerał zbliżył się, czy to umyślnie, czy przypadkowo, i rzekł:

— Pułkowniku Melandersie, powierzam wam tych panów. —

To powiedziawszy, odszedł, zostawiwszy nas z pułkownikiem, który zatrzymał przy sobie pana Niemojowskiego i zajął się rewizją jego powozu.

Co do mnie, dwóch oficerów zaprowadziło mnie do baraku; tam zapytali, czy nie mam jakich papierów przy sobie. Nie przyszedłem był jeszcze do siebie po świeżych nieprzyzwoitościach, jakich się względem mnie dopuszczano, i odpowiedziałem zimno:

— Niech mnie panowie zrewidują! —

Tym razem przecież miałem do czynienia z ludźmi przyzwoitymi. Gdyby sceny poprzednie nie były zupełnie mojego umysłu zatrudniły, byłbym od razu w samych rysach twarzy tych dwóch oficerów to widział, co chwilę później spostrzedz musiałem: zdawali się być i byli czuli na moje nieszczęście. Pojmowali moje położenie. Jakoż zamiast oburzyć się na ton mojej odpowiedzi, odezwali się, obadwaj razem i z największą delikatnością:

— Ach! panie hrabio, poprzestajemy na twojem słowie ! —

Przyjemnie zdziwiony taką niespodziewaną grzecznością, przybrałem sam ton i postępowanie, od których ludzie przyzwoici w jakich bądź okolicznościach nie powinni odstępować, i zapewniłem ich, że nie mam nic przy sobie, co było istotnie prawdą,. Dwaj młodzi oficerowie poprzestali na tem i odeszli.

Zostałem sam w tem więzieniu ze słomy; warta stała przy drzwiach baraku, druga była o kilka kroków dalej. Rzuciłem się był dopiero co na kupę siana, podpartą deskami, kiedy usłyszałem, że się ktoś do baraku zbliża; żołnierze sprezentowali broń, co mi zapowiadało odwiedziny jakiegoś wyższego oficera. Chciałem cokolwiek odpocząć i zamknąłem oczy umyślnie. Był to pułkownik Melanders; zbliżył się do mojego łóżka, a widząc że nie otwieram oczu, odszedł na palcach. Prawie natychmiast słyszałem, jak do ucha pana Niemojowskiego krzyczał:

— Hrabia śpi; żałuję, będzie miał nocleg bardzo przykry! —

Z wzruszeniem, którego się doznaje, które się pojmuje tylko w takiem położeniu, pomyślałem: — Otóż przynajmniej to człowiek! — Chciałem mu był podziękować za spółczucie, zerwałem się nawet i chciałem za nim wyjść, ale pomyślałem, że mam wartę! Ta myśl mnie oburzyła, rzuciłem się napowrót na siano. Bez narażania się na poniżenie, chciałem się dowiedzieć, czy będę mógł z baraku wychodzić, kiedy ten sam oficer, którego widziałem był na promie, nadszedł i zapewnił mnie, iż ile razy zechcę, będę się mógł przechodzić po obozie. Korzystałem z tego pozwolenia bez żadnej innej nieprzyjemności, oprócz tej, że miałem zawsze za sobą. żołnierza, a obok siebie oficera. Oficerowie byli nawet tyle grzeczni, że zawsze przychodzili do mnie, jak gdyby tylko dla rozmawiania ze mną.

Po tych pierwszych odwiedzinach przybył inny oficer, który powiedział mi na pół głośno:

— Ale jakże pozwoliliście się panowie schwytać! Tuż blisko — dodał, pokazując ręką — jest granica pruska, tak blisko, że kiedy niedawno żołnierz uciekał, w oczach tych, co za nim pobiegli, dostał się za granicę.

— Na nieszczęście nie umiem tak prędko biegać.

— To więc zaczekaj pan na noc, zrób sobie otwór w baraku, wszak to tylko słoma, a w nocy wszystkie koty szare. —

Dawszy mi taka, radę, spiesznie wyszedł, dla tego zapewne, żeby nie wzbudzić podejrzenia. Wyszedłem za nim, niecierpliwy rozpoznania miejsca i odległości od granicy pruskiej. W rzeczy samej było do niej zaledwie sto kroków. Powróciwszy, obejrzałem słabe drewniane ogrodzenie, na którem się wspierał barak słomiany, i przekonałem się o łatwości zrobienia w nim wyjścia, aby tylko innej nie było przeszkody.

Moja ucieczka zdawała się pewną i zacząłem nieco ufać przyszłości. Nagle koło południa pułkownik Melanders przysyła po mnie. Czegóż chce odemnie? Na jakież nowe mam być wystawiony próby? Czy przewidywałby mój zamysł ucieczki? Czy nie zechce ściślej kazać mnie pilnować? Temi myślami niepokojony, zaszedłem do niego. Dowiedziałem się, że zaprasza mig do siebie na obiad wraz z towarzyszem mojego nieszczęścia, lekarzem i popem pułkowym. Zaledwie Siedliśmy do stołu, kiedy podoficer przyprowadził młodzieńca, ubranego po cywilnemu; był to, jak podoficer mówił, jeniec, który uciekł z obozu i którego komora pruska odsyła. Na znak pułkownika i podoficer i ów jeniec oddalili się. Ta scena powinna była mię zmięszać; ale uważałem że pułkownik Melanders sam był zmięszany, z czego wnosiłem, że to była po prostu komedja, dla tego przez niego nakazana, aby mi odjąć wszelki zamysł ucieczki. Ale kiedy się na taki ze mną brał sposób, musiałem sądzić, że ucieczka do Prus nie była trudnij. Zachowałem jednak minę, jaką okoliczność ta zdawała się nakazywać: byłem tylko smutny. Pułkownik nie zwracał ze mnie uwagi.

— Miej pan dobrą nadzieję — rzekł do mnie — cesarz jest łaskawy! Ale dla czegoście panowie sami nie powrócili? Mogliście byli korzystać z amnestji. —

O tej amnestji zupełnie byłem zapomniał, a chociaż nie bardzo jest roztropnie zawierzać w Rosji temu politycznemu środkowi, tej politycznej łasce, jednak ostatnie słowa pułkownika dały mi do myślenia. Wiedziałem, że ułaskawieni wcześniej czy później, pod tym lub owym pozorem znowu zwykle bywają prześladowani, ale zostawują im przynajmniej kilka dni wolności, a właśnie teraz potrzebowałem jej przynajmniej na kilka godzin; zresztą gdyby mi się plan ucieczki z obozu nie powiódł, amnestja była równie środkiem, którego w braku lepszego wolno było doświadczyć. Zapewne użycie tego środka przeciwne było mojemu charakterowi, ale jakkolwiek to wiele kosztować mnie mogło, winienem był tę ofiarę mojej rodzinie. Dwie rzeczy przedewszystkiem były do tego potrzebne: pozwolenie pisania o amnestję i pewność jej otrzymania. Zamysł ucieczki więcej mi się podobał i chciałem pierwej doświadczyć, czy mi się nie uda. Niecierpliwie czekałem chwili powrotu do baraku, zapewnienia się, czy w nim zamysłu mego nie odkryto i przyjścia nocy. Zaraz po obiedzie powróciłem i nie znalazłem żadnego śladu rewizji. Ale dla więźnia oczekującego wolności, jakże godziny są długie! Co chwila wychodziłem i powracałem, kładłem się i wstawałem; to pełen nadziei, wszystko widziałem łatwe do wykonania, to w zwątpieniu tysiąc nieprzebytych przewidywałem trudności. W niecierpliwem oczekiwaniu nocy wpadałem w gorączkę. Nakoniec zabłysła gwiazda wieczorna, uradowałem się, gdy wtem pułkownik Melanders przysyła do mnie, prosząc mnie na herbatę.. Nigdy uprzejmość nie była niewczesniejszą! Z tem wszystkiem należało chętnie przyjąć zaproszenie, jeśli chciałem, aby pomyślny skutek mego przedsięwzięcia nie był zwichnięty. Zastałem tam już kilku oficerów, zaczęto grać w wista; ale jakąż zabawą mogły być dla mnie herbata, wist i rozmowa najwięcej nawet zajmująca? W czasie mojej nieobecności barak będzie może zrewidowany, odkryją tam może moje przysposobienie do ucieczki, albo uczynią wykonanie zamysłu mego niepodobnem. Takiemi zajęty domysłami, pragnąłem powrócić do baraku jak najprędzej, ale pod jakim pozorem? Wszystkie zdawały się niewłaściwe; w końcu udałem gwałtowny ból głowy i odszedłem. Nie spostrzegłem w baraku żadnej zmiany, nikt nie mógł się domyślać mojego zamysłu, moich przygotowań, jeszcze kilka godzin, a miałem nadzieję wydobyć się z rąk Rosjan. W uniesieniu radosnem padłem na kolana; nigdy nie modlono się do Przedwiecznego tak gorąco, tak szczerze! Ufałem że modły moje będą wysłuchane, a jednak nie byłem spokojny; ale nie bojaźń czyniła mnie niespokojnym, nie widziałem żadnych przeszkód, nie obawiałem się niczego, nie przewidywałem żadnych trudności. Cały zajęty ocaleniem głowy, spodziewałem się wiadomością o mojem ocaleniu przynieść pociechę rodzinie, która mnie miała za straconego, połączyć się z moimi ziomkami, podzielać ich los i z nimi myśleć o środkach służenia znowu naszej drogiej i nieszczęśliwej ojczyznie. Któż może przewidzieć koleje, jakie przyszłość przechowa dla naszych usiłowań? Polska mogła się kiedyś jeszcze podnieść, nie z większą odwagą, ale z większym skutkiem, a w mojem sercu polskiem miałem nadzieję, co większa, pewność, że my wygnańcy nie bylibyśmy obcy sławie tak wielkiego zdarzenia. Na mojem łożu niewoli zapominałem o niej, porwany lotem dalekich i świetnych marzeń o przyszłości zgodnej z mojemi najdroższemi życzeniami.

— Czy śpi? — zapytał ktoś żołnierza stojącego na warcie.

— Nie wiem — odnowiedziano mu.

Ta krótka rozmowa zepchnęła mnie nagle z obszaru złudzeń na dziedzinę smutnej rzeczywistości. Gdybym był spadł z nieba na ziemię, cios nie byłby tak straszny; gdybym był śmiał się, byłbym był płakał. Zebrałem siły, myśląc że to być mógł oficer, który pełni służbę. Zmrużyłem oczy, aby się go prędzej pozbyć; jakoż sądząc że śpię, położył się także na łożu drugiem niezajętem w baraku, zgasił świecę i zabrał się do spania.

Tak wielką czułem potrzebę nadziei, że i ta obecność oficera przestała mnie niepokoić. Cóż robić, pomyślałem, trzeba będzie czekać aż zaśnie, i w istocie kwadrans nieupłynął, kiedy zaczął chrapać. Dalej więc, teraz pora! Z sercem wzruszonem przyłożyłem rękę do czoła machinalnie, przeżegnałem się, zupełna rezygnacja, czyli raczej jakiś fatalizm ogarnął mnie całego, zapomniałem o wszelkich przedsięwzięcia mojego niebezpieczeństwach, wstałem po cichu, dotykałem już rękoma słomianą tkankę baraku, kiedy słyszałem krok jednostajny kilku żołnierzy zbliżających się do baraku. Zatrzymałem się nieruchomy z rękoma wyciągniętemi, wstrzymując oddech. Żołnierze stanęli właśnie w miejscu, przez które wyjść miałem, a podoficer poustawiał warty do koła, dając każdemu żołnierzowi rozkaz:

— Miej baczność, aby tą stroną nie wyszedł. —

W tym samym czasie zapalono dwie latarnie, które oświeciły barak do koła.

Tak więc wszystko było skończone; widocznie myliłem się, sądząc że bezpiecznie mogłem myśleć o ucieczce. Przewidywano że będę o niej myślał i w braku murów otoczono mnie wartami, które mi odejmowały wszelką nadzieję. Jakże było mi boleśnie kłaść się na łoże, z którego dopiero co wstałem, pewny bliskiego uwolnienia!

Zmuszony więc byłem myśleć o innym środku ratowania się. Zaraz z rana poszedłem do pułkownika i wystawiłem mu otwarcie mój projekt pisania o amnestję, rozumie się, nie mówiąc mu, jaki z niej użytek mam zamiar uczynić.

— Niepodobna mi będzie — odpowiedział pułkownik — utrzymywać, żeś pan przybył dobrowolnie; to tylko uczynię, że nie będę zaprzeczał słów pana. Idę natychmiast prosić jenerała, aby panu pozwolił pisać. —

W rzeczy samej nazajutrz przyniósł mi sam wszystko, co było potrzeba do pisania z upoważnieniem od jenerała. Napisałem więc do w. księcia Michała i do marszałka Paszkiewicza, iż pokładając zaufanie w amnestji, puściłem się w drogę, chcąc się dobrowolnie stawić, co było poparte tą okolicznością, że nie miałem paszportu i że nie starałem się ukryć mego nazwiska. Prosiłem zatem o wypuszczenie mnie na wolność. Zdawało mi się, że skutek będzie nieomylny, jako naturalny dla każdego zwycięzcy, mającego serce ludzkie i nieco szlachetnego charakteru, jako polityczny dla każdego, ktoby miał dosyć rozsądku do chwytania wszelkich sposobów zmniejszenia liczby ofiar. Pan Niemojowski napisał także, chociaż nie miał nadziei skutku i, jak mówił, dla tego tylko, aby sobie nie mieć nic do wyrzucenia.

— Łudzisz się — rzekł — są oni zbyt kontenci, że nas mają w swojem ręku, iżby nas mieli wypuścić. —

Oburzyłem się w gniewie na takie niedowiarstwo niszczące wszelkie złudzenie. To jednak nie zmieniło jego zdania, i czas pokazał, że się nie mylił. Nie tylko pisma nasze nie polepszyły naszego losu, ale nawet nie raczono nas uwiadomić, że się dostały do osób, do których były adresowane.

Przez ośm dni zostawaliśmy w obozie, jadałem przy stole pułkownika, przechadzałem się, czytałem "Bakałarza z Salamanki", jedyne dzieło, które się znajdowało w obozie i które miałem od lekarza pożyczone. Kiedy niekiedy widywałem jenerała z adjutantem, o którym już mówiłem; rad jestem oddać ostatniemu sprawiedliwość, że po owem pierwszem uniesieniu ciągle nadzwyczaj był grzeczny. Oficerowie w ogólności pełni względów i uprzedzającej grzeczności, starali się wzbudzić we mnie zaufanie w wspaniałomyślność swego pana; przysłuchiwali się oni chętnie rozmowom w duchu dziewiętnastego wieku, zdawało się, że je rozumieli, a ja oddawałem się z prawdziwą przyjemnością temu jakby nauczycielstwu. Wszyscy zdawali się być strudzeni wojną. i despotyzmem; ale szczęśliwe te usposobienia nie przechodziły stopnia kapitana: oficerowie wyżsi z afektacja, wielbili swego wielkiego monarchę i niezrównanego swego marszałka, któremu się powiodło wziąść Warszawę, Bóg wie, jak.

Jednego razu jenerał, adjutant, pan Niemojowski i ja rozmawialiśmy, siedząc przed barakiem pułkownika.

— Dobrześ pan zrobił, żeś pisał do w. ks. Michała — rzecze mi adjutant.

Koniec wersji demonstracyjnej.